Teodor Jeske-Choiński

JAKOBINI I

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

JAKOBINI

Tom I.

powieść historyczna z czasów rewolucyi francuskiej.

Teodor Jeske-Choiński

I

Panna Irena Legrand stała przed dużem, okrągłem zwierciadłem, ujętem w srebrne ramy, robiąc ostatni przegląd toalety. Kabryolet, zaprzężony w dwa rosłe, tłuste konie, czekał już przed domem od godziny, woźnica mamrotał coś pod nosem, niecierpliwił się widocznie, —należało się pośpieszyć.

— W  tej chwili natychmiast, zaraz pojedziemy — wołała panna Legrand przez otwarte okno.

To „w tej chwili, natychmiast" powtórzyło się już kilka razy, ciągle bowiem trzeba było jeszcze coś poprawić: jakąś wstążkę, jakąś fałdę, jakiś kwiat.

Wstążek i kwiatów włożyła panna Legrand na siebie bardzo dużo, a wszystkie splatały się w kokardę patryotyczną, narodową, wszystkie były czerwone, białe, i niebieskie.

Nie mogła inaczej. W Perpignan obchodzono dziś uroczystość patryotyczną, sadzono "drzewo wolności", a ona była córką żarliwego patryoty, nieprzejednanego, po zdobyciu paryskiej Bastylii, wroga „czarnych", „arystokratów". Ojciec przykazał jej surowo, żeby się ubrała na uroczystość patryotyczną w strój à la constitution.

Więc włożyła na bujne, nieupudrowane, koloru spalonego złota włosy, nizki, czarny, gazowy kapelusz, przypominający kask dragoński, końce błękitnego koronkowego fichu, pod którem falowała pełna pierś młodej, zdrowej dziewczyny o biuście wydatnym, wsunęła pod pąsowy pasek, podtrzymujący jasną, batystową spódnicę, dzierganą w białe, niebieskie i czerwone bukieciki.

Pełno było tych barw patryotycznych w jej stroju. Kapelusz zdobiła kokarda narodowa, błękitne fichu ożywiał duży bukiet narodowy, przypięty do lewego boku na sercu, z paska zwieszały się frendzle narodowe, nawet z pod spódnicy wyzierała czerwonobiało-niebieska kokarda, spleciona z wstążek, przypięta do trzewika.

I o pierścionku z napisem la patrie, o gładkiej, złotej obrączce, w której jubiler, zamiast brylantu, osadził kawałek oszlifowanego kamienia, pochodzącego z gruzów Bastylii, nie zapominała córka patryoty.

Zlustrowawszy się jeszcze raz od góry do dołu, uśmiechnęła się panna Legrand do siebie. Była zadowolona z kostyumu patryotycznego.

— Najżarliwszy patryota nie może mojemu strojowi nic zarzucić — odezwała się, biorąc szary, jedwabny płaszcz od kurzu. — Prawda, matko Genowefo?

Matka Genowefa, niegdyś niania panny Legrand, obecnie jej pokojowa i powiernica, nie stara jeszcze, czerstwa chłopka, wpatrywała się w swoją wychowankę wzrokiem rozpromienionym.

— Pan Armand Grandjean rozkocha się na śmierć w mojej ślicznej panience. Oczy zgubi, głowę straci, o polityce, o wolności zapomni — mówiła matka Genowefa.

Panna Legrand rzuciła szybkie, ukradkowe spojrzenie w zwierciadło.

Była w istocie ładną dziewczyną, świeżym kwiatem wsi. Z jej dużych, szafirowych oczu, tryskała radość życia, zdrowie zabarwiło jej białą płeć blondynki odblaskiem kwitnących róż. Rysy jej nie składały się wprawdzie na rzeźbiony, wykwintny profil kobiet starej kultury, ruchy jej nie tworzyły miękkiej, okrągłej linii tresury światowej szeregu pokoleń, kości jej były trochę za grube, ręce i stopy za duże, całość jednak robiła bardzo przyjemne wrażenie.

— Mówicie, matko Genowefo, że pan Grandjean zgubi oczy, straci głowę? — rzekła panna Legrand, przypatrując się sobie z pod czoła — komużby się mogła podobać taka czerwona, tęga dziewczyna wiejska, jak ja?

— Panienko, co też to panienka wygaduje — zawołała matka Genowefa oburzona. Na całą okolicę niema takiej śliczności, jak moja Irenka. Czy panienka jaka zdechlaczka z zamku, żeby miała mieć gębę umalowaną na biało niby te lalki porcelanowe, i kosteczki, jak pieski pokojowe? Fe, z taką urodą piwniczną, z taką...

Wesoły, dźwięczny śmiech lat ośmnastu, przerwał dalszą krytykę piękności arystokratycznej.

Na dworze, za oknami niecierpliwił się tymczasem woźnica coraz więcej. Było słychać, jak klął:

— Sacré! I to ma być wolność. Niby jesteśmy teraz wszyscy wolni, a ja smażę się już od godziny na skwarze, jak ten pies, uwiązany w budzie na łańcuchu. Podłe arystokraty!

— Jakób klnie już patryotycznie — śmiała się panna Legrand — do widzenia, matko Genowefo, bo mnie ten niedźwiedź gotów jeszcze zadenuncyować do klubu Jakobinów o przekonania arystokratyczne.

Zarzuciwszy na siebie płaszcz, weszła do kabryoletu.

Z nieba lał się potokiem żar, nieustający ani na chwilę. Słońce sierpnia wypiło z rowów, strumyków, rzeczek nawet ostatnią kroplę, rozpalone powietrze drżało, biały pył pokrył bukiety polnych róż, wieńczących drogę z obu stron, przyprószył rozłożyste platany i ogromne oleandry, kwitnące w ogrodach.

— Gorąco, Jakóbie — odezwała się panna Legrand.

— Hm! — mruknął woźnica, mszcząc się za długie czekanie na grzbietach koni.

Klacze, ubrane w słomiane kapelusze, ozdobione kokardami patryotycznemi, obwieszone dzwonkami, szły wyciągniętym kłusem, wachlując się ogonami.

— Zły — pomyślała panna Legrand — trzeba go udobruchać.

— Jakie to wino lubicie, Jakóbie, bo zapomniałam? — zapytała.

— Wszystko jedno, byle dobre, panienko — odpowiedział woźnica głosem łaskawszym.

— Nie oszczędzajcie bata, a nie pożałujecie.

— Panience zawsze spieszno, zwyczajnie młodemu, a potem pan Legrand pyskuje: Jakób zmachał konie, Jakób pędzi jak waryat, Jakób kat, nie woźnica.

— Dziś nie będzie się papa gniewał, bo jest od samego rana w doskonałym humorze.

— Wiem. Arystokraty perpiniańskie sadzą dziś drzewo wolności. Będą nudne mowy, a potem wesoły obiad w klubie „Przyjaciół ojczyzny".

— Jacy znów arystokraci, Jakóbie? Konstytucya zniosła wszystkie różnice stanów, skasowała tytuły, nawet nazwiska szlacheckie. Jesteśmy dziś wszyscy równi i wolni.

— Aha, równi i wolni. Równi będziemy wszyscy na cmentarzu, wolnym zaś jest wszędzie i zawsze, czy pod królem czy pod konstytucyą, każdy, kto ma kiesę nabitą, bo może robić, co mu się podoba. Rewolucya zmiotła jedną arystokracyę, tę starą, tylko dlatego, żeby nas biedaków druga arystokracya, ta nowa z nabitą kiesą, jeszcze mocniej za kark trzymała.

— Jakób uczy się swojej filozofii i polityki zapewne w klubie Jakobinów? — zauważyła panna Legrand.

— Rozumie się, że uczę się prawdziwego patryotyzmu w klubie Jakobinów. Bo przecież do „Przyjaciół ojczyzny", albo do „Przyjaciół religii, króla i prawa", czy jak tam inaczej przezwano te nory arystokratyczne, te gniazda spisków przeciw narodowi, nie pójdę po wiarę obywatelską. Tylko Jacobini są prawdziwymi, cnotliwymi patryotami, oni jedni kochają naród, życzą mu dobrze, pracują dla jego szczęścia. Reszta to obłudnicy, którzy pieką swoją własną pieczeń przy ogniu rewolucyjnym.

Jakób, przesunąwszy na lewe ucho czerwoną czapkę frygijską, palnął batem konia, wołając:

— Zbieraj ta nogi sacrés arystokraty. Chłopska szkapina to może się babrać w kurzu po brzuch, a wy, tobyście tylko owies żarły i wylegiwały się w stainiach na czystej słomie. Nygusy!

A odwróciwszy się na koźle do panny Legrand, spojrzał na nią okiem złośliwem i rzekł:

— Panienka powiada, że jesteśmy teraz wszyscy równi i wolni?

— Tak przykazują „prawa człowieka" i konstytucya.

— Jeśli jesteśmy teraz wszyscy równi i wolni, to możeby się panienka przespacerowała ze mną do mera, albo do zaprzysiężonego proboszcza?

— A to po co, Jakóbie?

— Po co? (woźnica zaśmiał się urągliwie). Po co idzie kawaler z panną do mera, albo do proboszcza? — Żeby zawrzeć małżeństwo.

— Małżeństwo... z wami... Jakóbie?

Tak była panna Legrand zdumiona pomysłem woźnicy, że cofnęła się na siedzeniu, jak gdyby ujrzała nagle coś bardzo dziwnego.

A Jakób rozśmiał się grubym głosem wołu.

— He, he, he! dlaczegóżby nie zemną? — mówił. — Przecież jesteśmy teraz wszyscy równi. Jakaż różnica między obywatelką, Ireną Legrand, a obywatelem Jakóbem Bonjon? Żadna. I czy to ze mnie nie chłop, jak się patrzy? Siły mam w kościach za dziesięciu arystokratów, wszelką robotę wiejską znam i na winnicy się rozumiem nie gorzej od pana Legrand, i gadać potrafię o wolności, jak sami Jacobini paryscy. Kiedy ryknę w naszym klubie: na latarnię wszystkich arystokratów i klechów, niech żyje wolność i naród! to się szyby trzęsą, a prawdziwi patryoci biją brawo, jak opętani. Może panience idzie o honory, o godnoci? Żeby o wszystko było dziś tak łatwo, jak o to. Mój kum, szewc Cochon z Cabestaingh, paraduje od miesiąca w mundurze porucznika gwardyi narodowej, a cóż on lepszego odemnie? Gdybym wziął z panienką w posagu tę winniczkę z Castello Rossello i mógł trochę posmarować łapy patryotów, wykierowałbym się może i na mera. Dziś wszystko możliwe. Niech się panienka namyśli, he, he, he!... Nie wiadomo, kto będzie jutro na górze, wy, czy my? Rewolucya jeszcze nie skończona. Okrutnie mi się panienka podoba.

Jakób Bonjon cmokał ustami, oblizywał się, obrzucając pełne kształty panny Legrand spojrzeniem pożądliwem, a ona oblała się cała krwią pod tem spojrzeniem zuchwałem, które ją smagało biczem zniewagi.

— Proszę uważać na konie! — zawołała z gniewem mogą się rozbiegać.

— Obraziła się, pyszna arystokratka — mruczał woźnica — zobaczymy jeszcze, kto komu będzie rozkazywał.

Czy ten krępy, przysadzisty chłop z karkiem, barkami i grzbietem byka, z dużą głową, pokrytą gęstemi. czarnemi włosami, które spadały na ramiona sztywne, jak rozstrzępiony wiecheć słomiany, z zu- chwalą twarzą wyzwolonego wczoraj niewolnika, żartował, albo oświadczał się jej naprawdę?

Jeśli żartował, to jakże śmiał bawić się tak nieprzyzwoicie zakłopotaniem córki swojego pracodawcy, najbogatszego właściciela winnic w powiecie perpinjańskim? A jeżeli oświadczał się jej naprawdę, to cóż upoważniało go do takiego zuchwalstwa?

Panna Legrand, aczkolwiek była córką patryoty, działacza rewolucyjnego, nie zajmowała się polityką. Słyszała wprawdzie w ostatnich dwóch latach od ojca i jego przyjaciół tyle o wolności, o konstytucyi i prawach człowieka, o zgniliźnie szlachty i ciemnocie księży, iż wiedziała mniej więcej, czego się rewolucya domagała od króla i rządu, dokąd dążyła.

Z całego tego rejwachu politycznego cieszyło ją tylko to, że ona, dziecko mieszczańskie, jest teraz równa każdej księżniczce i margrabinie, każdej szlachciance. Rewolucya podobała jej się o tyle, o ile druzgotała szczyty społeczne, stojące pod nią; nie przyszło jej nigdy na myśl, że i ona, zamożna mieszczanka, może budzić zazdrość w nizinach ubóstwa, stojących pod nią, może obrażać ich ambicye i podniecać ich apetyty.

Jakób Bonjon nazywał ją arystokratką. Byłażby nią? Prawnuczka wyzwolonego z łaski panów de Cabestaingh chłopa, wnuczka kupca perpinjańskiego, córka zbogaconego właściciela winnic, nie mogła mieć pojęć córki rodu, panującego od wieków z wyżyn zamku nad dolinami, była filozofką i patryotką w rozumieniu stanu trzeciego, który zburzył pod wodzą Mirabeau'a powagę stanów uprzywilejowanych, musiała powitać z radością równość polityczną, obywatelską.

Dlaczegóż więc obraziło ją, oburzyło zuchwalstwo woźnicy? Był jej przecież równym, między nią a nim nie stała żadna różnica, nawet pochodzenie, nawet tradycya rodowa. Całą różnicę stanowił majątek, inne, lepsze wychowanie i wytworniejsze nawyknienia zaledwie dwóch pokoleń.

Po raz pierwszy w życiu zadziwił pannę Legrand rozdźwięk między teoryą a życiem. Jej młoda ośmnastoletnia główka dziewczyny wesołego usposobienia, przenoszącej zabawę, taniec nad wszelkie filozofie i polityki, nie zdawała sobie jeszcze sprawy z tego rozdźwięku, ale czuło go jej serce kobiece... Ochłonąwszy po pierwszem zdumieniu i oburzenin, przypatrywała się z boku woźnicy, pytając się w duszy, czy mogłaby żyć z takim obywatelem. Pannie, wychowanej w modnym klasztorze paryskim, u pań de Sainte Marie przy ulicy św. Jakóba, gdzie przyjmowano tylko córki wyższych urzędników i bogatych mieszczan, wydawał się związek z prostym chłopem, taką karykaturą, iż wybuchnęła głośnym śmiechem.

— Cóż tak panienkę nagle rozweseliło? — zapytał Jakób Bonjon.

— Pomyślałam sobie, jakby to dobrze było, gdyby się Jakób ożenił z grubą Joanną. Ważylibyście razem ośmset funtów.

Woźnica sponsowiał ze złości. Gruba, brzydka Joanna, była oprzątarką nierogacizny — ta arystokratyczna sroka drwi sobie z niego, z wolnego obywatela, równego książetom, królom, jak go uczyli Jakobini.

— Zobaczymy jeszcze, kto będzie górą — mamrotał.

I chcąc pokazać córce swojego chlebodawcy, że jemu, wolnemu obywatelowi, wszystko wolno, że nie ma potrzeby oszczędzać niczyich uszu, zaczął ryczeć na cały głos; Ca ira, ca ira... Aż się konie przestraszyły i przeszły z kłusa w galop. Tuman kurzu objął kabryolet.

— Niech Jakób tak nie pędzi, bo się uduszę — zawołała panna Legrand — kapelusz się zniszczy, kwiaty zwiędną.

Ale Jakób był głuchy na jej wołanie. Leciał, jak szalony, rycząc coraz groźniej, coraz namiętniej: ca ira, ca ira...

Zatrzymał go dopiero widok miasta Perpignan, wyglądającego zdaleka, jak ogromny bukiet. Starodawna rezydencya królów aragońskich, wsławiona przez trubadurów prowansalskich. siedziała sobie, jak w ciepłem gniazdku, w uroczej dolinie, w klombach platanów, cyprysów, oleandrów, zakryta od wichrów północnych posępnemi Korbierami, owiana od wschodu szumem morza Śródziemnego.

Aleją platanową od strony miasta szedł jakiś młody człowiek, ubrany w czarne suknie, powiewający z daleka kapeluszem.

— Armand! — szepnęła panna Legrand i jej oczy rozbłysły radością.

— Pan Legrand wysłał mnie naprzeciw pani — odezwał się młody człowiek, zrównawszy się z kabryoletem — bo uroczystość już się zaczęła.

— Jaka szkoda, że się spóźniłam; tak się cieszyłam na tę uroczystość — mówiła panna Legrand, wysiadając z kabryoletu.

— Nic pani na tem nie straciła — pocieszał ją młody człowiek. — Wysłuchanie dziesięciu długich, nudnych mów, bo każdy z ojców miasta chce się naturalnie popisać talentem oratorskim, którego nie posiada, nie należy do rozkoszy w tak skwarnym dniu, jak dzisiejszy. Zdążymy na sam koniec, na ostatnią mówkę i na poświęcenie drzewa.

— A będą potem tańce? — zapytała panna Legrand skwapliwie. — Tak dawno nie tańczyłam.

— Zdaje się, że młodzież perpignańska urządza wieczorem jakąś skakaninę. Pani lubi taniec?

— O, bardzo. A pan?

— Nie tańce mi dziś w głowie, panno Ireno. Jest we Francyi tyle do zrobienia, zanim będziemy mogli wypocząć po pracy herkulesowej, iż nie wolno nam myśleć o zabawie.

Szli obok siebie, oboje dorodni, zdrowi, niezużytej jeszcze rasy dzieci. I on nie miał rzeźbionego profilu, harmonijnych ruchów i wykwintnych kształtów starej kultury, i jego kości były trochę za grube, ręce i nogi trochę za duże, tak samo, jak u panny Legrand, ale tak samo, jak od niej, biły i od niego blaski świeżości. Słusznego wzrostu, brunet, muskularny, posuwał się nieco ociężale, bez elastyczności, bez wdzięku elegantów salonowych. Nie nosił upudrowanej peruki. Jego przystrzyżone włosy były ufryzowane podług modelu głów rzymskich z czasów rzeczy pospolitej. Nie miał na sobie błyskotek, ani szpilki brylantowej w białym batystowym krawacie, ani zegarka, zwieszającego się z kieszeni kamizelki, ani srebrnych spinek u trzewików, ale jego skromny, czarny strój odznaczał się czystością i smakiem. Widać było, że ubiera się u dobrego krawca i dba o przyzwoity wygląd zewnętrzny.

— Dlaczego pan zawsze taki poważny, panie Armandzie? — mówiła panna Legrand.

— Powaga chwili przydała mi lat.

— Wie pan, że ja się pana trochę boję.

— Dlaczego, panno Ireno?

— Jest pan zawsze taki poważny, mówi pan zawsze tak mądrze, iż czuję się obok pana okropnie naiwną i głupią, i nie śmiem panu spojrzeć w oczy.

Dobry uśmiech okwiecił jego usta. Obrzuciwszy pannę Legrand spojrzeniem dużych, czarnych rozmarzonych oczu, rzekł:

— Niech pani zostanie zawsze tak słodką, miłą, czystą, jak te kwiatki polne, pośród których się pani wychowała, niech sobie pani nie łamie główki nad teoryami filozoficznemi i nie plami białych skrzydeł, białej duszy brudem walki o byt i krwią walki o wolność. Dobrze pani z tą nieopatrznością i z tym wesołym śmiechem.

— Podoba się mądremu panu politykowi głupiutka, puściutka Irena Legrand? — mówiła panna głosem miękkim, przymilnym, spojrzawszy na niego z kokieteryą z pod zmrużonych powiek.

— Ani trochę nie lubię panny Ireny Legrand, nie mogę znieść jej widoku.

Roześmieli się oboje tak serdecznie, iż psotny amorek, który łopotał nad niemi złotemi skrzydełkami, klasnął w różowe rączęta z radości: „mam ich, strzały moje były celne, nie jestem już potrzebny, mogę pofrunąć do innej pary"...

Z kozła kabryoletu, nie spuszczając z nich oka, śledził Jakób Bonjon pannę Irenę i pana Armanda Grandjean wzrokiem żbika, czatującego na ofiarę.

— Aha — pomyślał — więc to dlatego odsyła mnie ta sroka do grubej, gnojem śmierdzącej Joanny? Teraz wiem, gdzie raki zimują. Teraz on mocniejszy odemnie, bo go bracia Jakobini kochają, ale niewiadomo, co jutro będzie. Hrabia de Bar był jeszcze mocniejszy od niego, a wykurzyliśmy go z podpalonego zamku, jak lisa z jamy, i pogruchotaliśmy mu kosteczki. Ca ira...

Byli już w mieście.

Ogród miejski robił z góry wrażenie ruchliwego, falującego ciągle kobierca, zszytego z samych białych, czerwonych i niebieskich wstążeczek. Tysiące głów starych, młodych, męzkich, kobiecych, dziecinnych, upstrzonych trójkolorową kokardą, trójbarwnemi bukietami, utworzyły tak zwartą tamę, iż nie było sposobu przedostać się przez nią do wysokiej, kobiercami i girlandami strojnej mównicy, ani do otaczających ją trybun, w których zajęła miejsce arystokracya miasta. Pan Armand Grandjean nie próbował nawet wyorać łokciami w zbitej masie ciał ludzkich wygodnej bruzdy dla panny Legrand, wiedział bowiem, że mógłby się spotkać z jaką pięścią jakobińską, któraby mu przypomniała poglądowo równość i wolność wszystkich obywateli francuskich.

Na mównicy stał właśnie mer perpignański, wysoki, barczysty pan w czerwonym surducie, w białej kamizelce, w pudrowanej peruce z harcapem z tyłu. Widać go było z daleka i słychać było jego głos potężny.

— Panowie, obywatele! — mówił, raczej krzyczał. O czem temu dwa lata nie śmieliśmy marzyć, stało się rzeczywistością. Filozofia odniosła walne zwycięstwo nad przesądem, jasne blaski światła naszego oświeconego stulecia rozproszyły mroki przeszłości. Despotyzm korony runął w proch, prawo zajęło miejsce swawoli, naród zmienił się z poddanego w wolnego obywatela. Możemy być dumni z tego, że nam los pozwolił być francuzami drugiej połowy ośmnastego stulecia, albowiem dokonaliśmy wielkiego dzieła. Niech żyje naród, niech żyje konstytucya, niech żyje król!

Rzekłszy to, podniósł wysoko do góry drzewko platanowe, obsypane wstęgami trójkolorowemi.

— Niech żyje naród! — odpowiedziała mu burza okrzyków. Niech żyje konstytucya! Niech żyje wolność!

Klaskały rąk tysiące, powiewały kapelusze, chustki, grała kapela gwardyi narodowej, obejmowali się, całowali obywatele.

Ale nie wszystkich nowych wolnych obywateli nowej, wolnej Francyi owiał, ogarnął płomień zapału. Byli w tłumie, którzy słuchali przemówienia mera z uśmiechem ironicznym i spoglądali na drzewo wolności wzrokiem pogardliwym. Czerwone czapki frygijskie mieli na głowach, a pod niemi czarne, nieporządnie utrzymane peruki.

Tuż obok panny Legrand stał jakiś brudny, obdarty drab z bezczelną gębą zbója.

— Niech żyje wolność, ale dla kogo? — mruczał — dla nich, dla bogaczów, którym było i bez tej wolności dobrze na świece. Ubogiemu jest nawet wolność krzywa.

A kiedy się panna Legrand odsunęła od niego, nie mogąc znieść zapachu gryzącego, cuchnącego dymu, który wydobywał się z jego krótkiej, glinianej fajeczki, rzekł, łypnąwszy na nią złem okiem rozgniewanego kundla:

— Śmierdzi arystokratce lichy tytoń prawdziwego patryoty? Piesek pokojowy. Widzisz ją... dajcie, podłe arystokraty, na lepszy. Tfu!

Splunął przez zęby. Gdyby panna Legrand nie była szybko odskoczyła, byłby zbrukał jej białą suknię.

Przerażona, ze łzami w oczach, przytuliła się dziewczyna do ramienia pana Grandjean, mówiąc: — Czego ten człowiek chce odemnie?

— Niech pani nie ma żalu do brutalności ludzi tego rodzaju. Nędza uczy ich nienawiści do wszystkich posiadających, a powodzenie rewolucyi rozpętało ich spętane przez ancien regime ambicye. Ale chodźmy już, uroczystość skończona, poczekamy na ojca przed bramą.

Z ogrodu wylewała się na ulicę fala ludzka, popstrzona od góry do dołu trójkolorowemi wstęgami.

Dosyć długo czekała panna Legrand, zanim się jej ojciec zdołał przecisnąć przez stłoczony tłum.

— Spóźniłaś się, jak zwykle — mówił pan Legrand, wyglądający jeszcze młodo, mimo lat pięćdziesiąt. Powinienem się właściwie na ciebie gniewać, ale że się sam znudziłem okropnie długiemi mowami, których było aż piętnaście, a wszystkie na ten sam temat, przeto pogniewam się innym razem za co innego. Dziękuję panu, panie adwokacie (podał rękę panu Grandjean) za uprzejmość dla mojej córki. Mamy dziś w  klubie „Przyjaciół ojczyzny" małe zebranie przedwyborcze, właściwie przygotowawcze. Chcemy się naradzić, kogo wybrać. Może pan zechce być naszym gościem, proszę, bardzo proszę. Rada doskonałego znawcy stosunków paryskich, może nam być bardzo użyteczną. Czy mogę pana prosić?

— Służę z przyjemnością—odpowiedział adwokat Grandjean.

— Jeżeli pan pozwoli, to odprowadzimy razem Irenkę do pani de Gruissan, gdzie jej nóżki, drgające do tańca, poczekają na nas. Będzie wieczorem w naszym klubie mały balik.

— Jaki papa dobry! — zawołała panna Irena, zapomniawszy o drzewie wolności i o szpetnym tytoniu prawdziwego patryoty. Poważnego pana adwokata z Paryża zamawiam sobie do pierwszego gawota.

Dygnęła przed panem Grandjean, uniósłszy lekko spódnicy.

— Jeżeli musi być koniecznie? - rzekł poważny pan adwokat z Paryża.

— Ależ koniecznie, koniecznie, nie uwolnię pana od pierwszego gawota.

Pan Grandjean pochylił głowę na znak poddania.

Kiedy pan Legrand odprowadzał córkę do pani de Gruissan, w klubie „Przyjaciół ojczyzny" zbierali się ojcowie miasta Perpignan. Stawili się tym razem wszyscy członkowie: mer z oficerami municypalnymi, starsi urzędnicy, wyżsi oficerowie gwardyi narodowej, fabrykanci, zamożniejsi kupcy, zaprzysiężeni księża i szlachta wiejska, która schroniła się przed swawolą Jakobinów i napadami bandytów pod opiekuńcze skrzydła władzy, silniejszej w mieście, niż na wsi.

Zebrali się, aby się porozumieć, kogo wysłać do Paryża, do Zgromadzenia Prawodawczego, zwołanego na październik 1791 roku. Czas naglił, trzeba się było zabrać natychmiast do wyborów.

W dużej sali, udekorowanej trójkolorowemi chorągiewkami, zajęli „les amis de la patrie" miejsca dokoła długiego stołu, chłodząc się limoniadą i winem, zmieszanem z wodą. Usługiwali im lokaje w zwykłych surdutach mieszczańskich, bez liberyi, którą zniosła konstytucya jako strój, uwłaczający godności wolnego obywatela.

Kiedy się wszyscy „przyjaciele ojczyzny" zeszli, przemówił pan de Gruissan, prezes klubu, były oficer dragonów jego królewskiej mości, w te słowa:

— Panowie! Stanęliśmy szczęśliwie u mety rewolucyi. Konstytucya wcieliła nasze najśmielsze marzenia. Taką Konstytucyą, przesiąkniętą nawskroś filozofią, jak nasza, nie może się poszczycić nawet pyszna Anglia, której się zdaje, że ona jedna posiada rozum polityczny. Przemądry Pitt pęka niewątpliwie z zazdrości, spoglądając na nasze wiekopomne dzieło. Ale teraz, kiedy osiągnęliśmy daleko więcej, aniżeli najśmielsi z pomiędzy nas marzyli temu dwa łata, kiedy korona padła pokonana do stóp narodu, kiedy . rewolucya oczyściła Francyę z próźniaczych dworaków, którzy uciekli sromotnie za granicę i z wszystkich wsteczników, wrogich światłu filozofii, należy pomyśleć o uspokojeniu kraju, przywróceniu porządku i poszanowaniu władzy. Jak każda rewolucya, wyrzuciła i nasza na wierzch, na powierzchnię wszystkie śmiecie, wszystkie szumowiny, podnieciła, rozzuchwaliła wszystkie nizkie ambicye i namiętności. Chciwość, drapieżność, kradzież, zabójstwo, wszelaki grzech i wszelaka zbrodnia, ustroiwszy się w purpurowy płaszcz wolności, gospodarują we Francyi w jasny dzień, w pełnem słońcu, jak gdyby się bezprawie stało prawem. Ta anarchia powinna się teraz skończyć. Przeto powinniśmy wysłać do Zgromadzenia Prawodawczego mężów wytrawnych, mężów porządku, którzyby, oparci na przyjętej przez naród i króla Konstytucyi, umieli przywrócić władzy wykonawczej powagę i nałożyć kaganiec na rozzuchwaloną bezkarnością swawolę nizkich ambicyj i grzesznych namiętności. Wybór będzie trudny, Zgromadzenie Narodowe bowiem usunęło od dalszej pracy prawodawczej byłych członków Stanów Generalnych, już doświadczonych w robocie politycznej, zabroniło ich, ze szkodą dla rzeczy publicznej, wybrać po raz wtóry i dlatego musimy się rozpatrzeć z wielką uwagą w mieście i powiecie, byśmy znaleźli rozumnych przedstawicieli.

Z żywością południowego temperamentu oklaskiwali „przyjaciele ojczyzny" mowę swojego prezesa. Oklaskiwali pana de Gruissan szczerze, nie skąpili mu słów pochlebnych, bo mową i myślami był wyrazem ich własnych życzeń.

Należeli oni wszyscy do „filozofów", byli wszyscy w roku 1789 żarliwymi zwolennikami rewolucyi, zachwycali się każdą wywrotową mową Mirabeau'a, Sieyes'a, Lamethów, Duporta i Barnave'a, obchodzili uroczyście zdobycie Bastylii, zamach ludu paryskiego na Wersal, bunt gwardyi francuskiej, odwracali się z pogardą od umiarkowanych posłów Zgromadzenia Narodowego, nazywając ich „czarnymi", „zdrajcami ojczyzny".

Ale dwa lata rewolucyi, swawola tłumów, wezwanych do pomocy przez pierwszych wywrotowców, nie znających jeszcze z osobistego doświadczenia dzikiej bezwzględności wielkich mas, krwawe rozruchy uliczne, napady na zamki, plebanie, fabryki, na sklepy kupieckie, magazyny zbożowe, grabieże bezmyślne, okrutne zabójstwa, połączone z bydlęcem znęcaniem się nad ofiarami — nauczyły ich rozwagi, zdjęły z ich oczu łuskę doktrynerskich złudzeń. Każdy z nich był właścicielem czegoś, posiadał jakiś zamek, kawałek ziemi, winnicę, fabrykę, dom, sklep kupiecki, chlebodajny urząd. Zagrożona zewsząd przez miljony wydziedziczonych i przez anarchię własność otrzeźwiła ich, wróciła im przytomność, nauczyła ich rozumieć znaczenie porządku i szanować silną, na prawie opartą, władzę wykonawczą. Którzy byli na początku rewolucyi żarliwymi wywrotowcami: większa połowa niższego kleru, podupadła szlachta wiejska, wyżsi urzędnicy i całe zamożniejsze, od dwóch, trzech pokoleń cywilizowane mieszczaństwo, cały oświecony tiers etat, stali się po dwóch latach gwałtownych wzruszeń i doświadczeń, umiarkowanymi, „moderantami". Którzy przyjmowali każdą wiadomość o nowej klęsce, zadanej koronie, władzy legalnej, jednolitej przez Zgromadzenie Narodowe, okrzykami tryumfu, wierząc w nieomylność „filozofów" przedrewolucyjnych, podnosili teraz do korony wzrok życzliwy, przyjazny — stali się monarchistami, żądając tylko od króla i rządu uszanowania zaprzysiężonej Konstytucyi.

— Anarchia powinna się skończyć, nowe Zgromadzenie Narodowe powinno przywrócić władzy wykonawczej powagę i nałożyć kaganiec na rozzuchwaloną bezkarnością swawolę nizkich ambicyj i grzesznych namiętności — wtórowali „przyjaciele ojczyzny" swojemu prezesowi.

Gdyby byli uważali za potrzebne zwracać uwagę na służbę, byliby dostrzegli nienawistne spojrzenia i szydercze uśmiechy. Jeden nawet z lokajów pogroził panu de Gruissan pięścią za jego plecami.

I adwokat Grandjean, który przybył z panem Legrand do klubu, nie brał udziału w serdecznem uznaniu, jakiem „przyjaciele ojczyzny" dziękowali swojemu prezesowi za jego przemówienie. Nie klaskał, nie podniósł się z krzesła. Siedząc rozparty wygodnie, wygrywał palcami na stole jakąś piosenkę brukową i spoglądał na starszyznę perpignańską z pod zmrużonych lekko powiek pobłażliwym wzrokiem mistrza, którego bawią pocieszne skoki uczniów.

— Nie wątpię, że pan podziela nasze przekonania—odezwał się do niego pan Legrand.

— Nie miałbym nic przeciwko przywróceniu porządku, gdyby ten tak zwany porządek był w obecnej chwili możliwy i pożądany — odpowiedział adwokat.

Słowa, kłócące się z nastrojem zebrania, przeleciały z brzękiem szerszenia nad „przyjaciółmi ojczyzny". Zdziwiły ich i obraziły. Byli oni już wszyscy mężami dojrzałymi, mogli byli być ojcami pana Grandjean, który liczył dopiero lat dwadzieścia kilka.

— Będziemy panu bardzo wdzięczni, jeśli się pan raczy podzielić z nami swojemi poglądami na obecne położenie drogiej nam wszystkim ojczyzny — rzekł uprzejmie pan Gruissan.

— Przywrócenie porządku jest w obecnej chwili niemożliwe z winy panów, a niepożądane ze względu na właściwy naród, na proletaryat wiejski i miejski — mówił adwokat.

— Z naszej winy?— zawołał prezes klubu.

— Tak, panie prezesie.

— Może nas pan zechce objaśnić, w czem zawiniliśmy — rzekł pan de Guissan, lekko podrażnionym tonem.

— Służę z przyjemnością. Niepokoi panów, przeraża anarchia, jaka objęła niszczącym pożarem całą Francyę? A któż rozpętał spętane dawnym porządkiem namiętności i apetyty tłumów? Wasi to Mirabeau'owie, Sieyes'y, Lameth'owie, Duporty, Barnavy'y, wasz tiers etat z roku 1789 wezwał do pomocy ze strachu przed koroną, przed potęgą króla, lud miejski, wyprowadził go na ulicę, uzbroił go, pozwolił mu się tyranizować z trybun Zgromadzenia Narodowego. Wasi to przedstawiciele i agitatorowie zdemoralizowali wojsko, spoglądali przez szpary na gwałty ludu wiejskiego, kokietowali proletaryat, podniecali go do rozruchów, robili, słowem, wszystko, aby zburzyć powagę władzy wykonawczej, zgasić blask korony Burbonów. Wiem, że czyniliście to z miłości do wolności, za co wam cześć, że przyświecały wam szczytne hasła filozofii, za co wam historya podziękuje, że robotę waszą opromieniały jasne blaski oświecenia naszej wielkiej epoki; ale jakże chcecie teraz nawrócić z drogi płomiennej, na którą weszliście, prowadząc za sobą tłumy? Wy, ludzie oświeceni, dobrze wychowani, możecie nawrócić, przekonawszy się, iż namiętność gorącej chwili poniosła was dalej, aniżeli zamierzaliście, wy, uzyskawszy wszystko, czegoście pragnęli, więcej nawet niż pragnęliście, nawrócicie z pewnością, nawracacie już, przerażeni anarchią, ale tłumy? Któż, jakaż siła powstrzyma te ciemne, wrażliwe, głodne tłumy, nie przywykłe do logicznego myślenia, niezdolne do wysnuwania otrzeźwiających wniosków z przesłanek, przepojonych krwią i ogniem?

— Powstrzyma je władza wykonawcza — odezwał się pan Legrand.

— Władza wykonawcza? Jaka? — mówił Grandjean. Konstytucya, sfabrykowana przez waszych mistrzów, zepchnęła króla do roli manekina, spętała rządowi ręce, ośmieszyła władzę, której naród przywykł być posłusznym od szeregu wieków? Jakąż władzę chcecie, panowie, postawić na miejscu dawnej, uświęconej czcią kilkudziesięciu pokoleń?

— Konstytucya, strzeżona przez króla i siłę zbrojną, zastąpi rząd despotyczny — wtrącił pan de Gruissan.

— Konstytucya mogłaby w istocie przywrócić krajowi spokój, gdyby zaspakajała potrzeby i ambicye całego narodu.

— Starła ona z wszystkich francuzów obrażające pojęcia wieku oświeconego — piętno poddaństwa, zrównała wszystkich przed prawem, otwarła dla wszystkich na oścież bramę świątyni sławy.

Dotąd mówił młody adwokat spokojnie, jak gdyby odpowiadał na pytania obojętne, teraz, podniósłszy się z krzesła, zawołał głosem trybuna, stojącego na mównicy:

— Ale nie dała wszystkim chleba i środków do nasycenia słusznych ambicyj.

A kiedy „przyjaciele ojczyzny", w pośród których nie było ani jednego proletaryusza, z których każdy posiadał jakąś własność prywatną, mniejszą lub większą, spoglądali po sobie bezradni, nie wiedząc, co powiedzieć na zarzuty adwokata, mówił on dalej:

— Tak, nie dała wszystkim chleba i środków do nasycenia słusznych ambicyj. Warn, panowie szlachta wiejska, panowie filozofowie salonowi, którzy zazdrościliście szlachcie dworskiej zaszczytów, beneficyów, pensyi, różnych łask królewskich, i wam, panowie niższy kler, którzy spoglądaliście kosem okiem na ogromne dochody biskupów, prałatów, i wam panowie zamożne mieszczaństwo, których ambicyę obrażały przywileje, tytuły, tradycye rodowe i stanowisko towarzyskie szlachty, wam wszystkim, którzy szliście pod sztandarem stanu trzeciego, zdaje się, że sfabrykowana przez was Konstytucya zamknęła rewolucyę, zaspokoiła wszystkie potrzeby naszego wieku oświeconego. Dla was zamyka Konstytucya w istocie rewolucyę, bo daje wam to, o czem marzyliście. Ale jakież dary spadają z waszej Konstytucyi na miliony wydziedziczonych, łaknących? Cóż sobie ubogi kupi za ten pusty dla niego dźwięk, cóż on zrobi z tą wolnością obywatelską? Nic, bo trud życia, bezustanna walka o byt nie pozwoli mu korzystać z praw obywatelskich. Kto musi pracować od świtu do nocy na chleb dla siebie, żony i dziecka, ten nie ma czasu zajmować się sprawami publicznemi, dla tego są prawa obywatelskie jako ten wiatr, co w polu wieje. Dopóki nie zdejmiecie z milionów wydziedziczonych nieznośnego brzemienia nędzy, dopóty nie cieszcie się zamknięciem rewolucyi. Wam się zdaje, ze się rewolucya już skończyła, a ona się dopiero rozpocznie. Co się dotąd działo, było tylko przygrywką do niej. Błyskało się nad Francyą, a wy, panowie tiers etat z roku 1789, wzięliście te błyskawice za burzę.

Wielka cisza zalegała salę, cisza duszna, przykra, jak duszny i przykry jest złowrogi spokój lasów i pól przed huraganem. W tej ciszy odezwał się któryś z „przyjaciół ojczyzny" głosem stłumionym:

— Jakobin!

— Jakobin?— podchwycił adwokat Grandjean.— Tak, jestem Jakobinem, ale nie z tych, co ubierają się w czerwone czapki frygijskie, w czarne peruki, noszą rozmyślnie dziurawe, brudne suknie i sękate kije, piją wódkę, ryczą ca ira i wyją w szynkach, w kawiarniach; na latarnię wszystkich klechów i arystokratów! nie z tych, co nienawidzą posiadających za ich własność, za ich dobre wychowanie; jeno z tych, co życząc wam dobrze, pragną równocześnie szczęścia całego narodu. Takich Jakobinów, jak ja, nie macie się czego obawiać, tacy nie podniosą na was ręki mściwej, bratobójczej; ostrzegam was jednak przed tymi drugimi Jakobinomi, którzy otaczają was zwartą ławą, a których dziki gniew nierozważnie lekceważycie. O, słyszycie ich?

Z przeciwka, z oberży, stojącej po drugiej stronie ulicy, wpadały do sali przez otwarte okna odpryski takiej wrzawy, jak gdyby się tam całe stado rozgniewanych byków brało na rogi. Od czasu do czasu przycichała, milkła wrzawa — słychać było głos jeden, raczej jakiś krzyk namiętny — potem wybuchała znów, potężna groźbą, jak łoskot wspienionego morza, uderzającego o brzeg skalisty.

— Słyszycie ich? — mówił Grandjean — to wasi Jakobini, to opozycya waszego miasta. Inaczej odemnie będą oni z wami rozmawiali, bo ich nie ideał powszechnego szczęścia niesie, jak mnie, jeno nienawiść do posiadających.

— To kanalia! — odezwał się pan de Gruissan pogardliwie.

— Właśnie dlatego, że to kanalia, są oni dla was niebezpieczniejsi od takich, jak ja, Jakobinów. W walce z kanalią musicie uledz wy, dobrze wychowani i umiarkowani, ich bowiem bronią posługiwać się nie będziecie, posługiwać się nie będziecie zdolni.

— Policya miasta i gwardya narodowa rozprawią się z nimi za nas, gdyby im przyszło do głowy zakłócić spokój publiczny.

— Nie ufajcie, panowie, policyi i gwardyi narodowej, których szeregowcy, podoficerowie, a nawet niżsi oficerowie rekrutują się z pomiędzy ich krewnych i przyjaciół. Zamiast obradować nad tem, kogo z pomiędzy was posiadających wybrać do Zgromadzenia Prawodawczego, by bronił waszych interesów, zstąpcie panowie do ludu, starając się wyczuć jego potrzeby i pragnienia, i dopuśćcie go do władzy. Tylko w ten sposób odwrócicie burzę, jaka idzie ku wam i obezwładnicie pijanych nienawiścią szczekaczów jakobińskich, z których właśnie jeden z gatunku tych najgorszych, najszkodliwszych, przybył razem ze mną z Paryża do Perpignan, aby uczyć waszych Jakobinów wolności.

— Dziękujemy panu, panie adwokacie, bardzo uprzejmie za życzliwe rady — odezwał się pan de Gruissan z chłodną grzecznością obrażonej miłości własnej — pozwoli pan jednak, że zastosujemy swoje postanowienia do naszych zasad i przekonań. Jesteśmy wszyscy więcej niż pełnoletni, wielu z nas mogłoby być pańskimi ojcami i dlatego zrozumie pan, że...

Resztę dopowiedziały młodemu adwokatowi niechętne, obrażone spojrzenia ojców miasta Perpignan.

— W takim razie nie pozostaje mi nic innego, jak pożegnać panów i życzyć im powodzenia.

Rzekłszy to, ukłonił się Grandjean ceremonialnie i opuścił salę klubu.

Udał się na drugą stronę ulicy do oberży, w której zbierali się Jakobini perpinjańscy.

Nizką, brudną salę wypełniał tak gęsty obłok cuchnącego dymu tytoniowego, iż po przez jego szarą zasłonę dostrzegł w pierwszej chwili zamiast ciał ludzkich, tylko jakieś niewyraźne sylwetki. Dopiero, kiedy jego oczy przywykły do dymu, widział mnóstwo mężczyzn, ubranych w czerwone czapki, w łatane kapoty, z krótkiemi fajeczkami w zębach i kobiet w dziurawych spódnicach. Tu i owdzie odcinał się od tego tła zaułków, jakiś lepszy surdut, jakiś czysty żabot, jakaś ufryzowana czarna peruka.

Nad głowami tłumu, stojąc na ławie, panował jakiś młody człowiek z bezczelną twarzą ulicznika wielkomiejskiego.

Czapkę frygijską przesunął w zapale oratorskim na lewe ucho, brudną, wytłuszczoną kapotę i kamizelkę rozpiął, machał rękami, niby wiatrak śmigami, pomagając sobie gestykulacyą nóg, obutych w drewniane saboty, z których wyglądała słoma. Mówił właśnie, miotając się, jak gdyby go sto żmij kąsało, kończył jakąś oracyę:

— I wy nazywacie się Jakobinami, prawdziwymi, cnotliwymi patryotami, suwerenami Francyi, wy chcecie się wzorować na Brutusach, Mucjach Scewolach, Regulusach, a pozwalacie spiskować pod swoim nosem tym podłym arystokratom przeciw wolności narodu? Świnie wam paść, mierzwę rozrzucać po polu, gnić wiecznie w błocie niewoli, zamiast sięgać po władzę, tchórze, niedołęgi, tfu!...

Z ust szczekacza, aboyeur'a paryskiego, wysłanego przez patryotów z Palais Royal na prowincyę w celach agitacyjnych, posypał się grad klątw, karczemnych wymyślań, plugawych słów przedmiejskich, co, zamiast obrazić prawdziwych, cnotliwych patryotów, niezmiernie ich bawiło. Mówił do nich ich językiem, rozumieli go doskonale.

— Ten umie pyskować, zaraz widać, że to majster z Paryża, niech żyje!

Rzęsiste oklaski przerywały ciągle mowę majstra z Paryża, który był widocznie syty takich objawów uznania, bo nie zwracał na nie uwagi. Podnosił tylko jeszcze więcej głos, miotał się jeszcze namiętniej i krzyczał:

— Bo ci wszyscy „przyjaciele konstytucyi monarchicznej", „przyjaciele pokoju", „przyjaciele ojczyzny", „przyjaciele króla, pokoju i religii", „obrońcy religii i osobistej własności" i jak się tam inaczej przezywa ta czarna banda pasibrzuchów, złodziejów, arystokratów, to zdrajcy, to wrogowie narodu. Ich zbrodnicze kluby, rozrzucone po całym kraju, są gniazdami spiskowców, ogniskami zdrady, które trzeba rozpędzić na wszystkie wiatry. Tak wam nakazują ojcowie ojczyzny, szlachetni Brutusowie, mściciele krzywd ludu z Palais Royal i z paryskiego klubu Jakobinów, którzy myślą za was, tępe głowy, czują za was, serca zajęcze. I nakazują wam ojcowie ojczyzny, pracujący w Paryżu dla waszego szczęścia, abyście nie dopuścili do Zgromadzenia Prawodawczego ani jednego śmierdzącego szlachcica i ani jednego klechy. Słyszycie? Ani jeden szlachcic lub ksiądz nie powinien wyjść z urny wyborczej, ani jeden! Do Paryża powinni jechać tylko przedstawiciele ludu, kość z kości naszych, krew z krwi naszej, sami tylko znani powszechnie przyjaciele narodu. Wytrzeszczacie na mnie gały, jako głupie cielęta? Czytam w waszych baranich ślepiach tchórzliwe pytanie: jak dokonać tego dzieła? Jak? Czy to nie macie pięści, drągów, wideł i cepów? Za łeb szlachcica, klechę lub przyjaciela ich, bogatego mieszczucha, pijawkę, gdyby się który z nich odważył stanąć do wyborów, i za drzwi durnia. A ktoby się opierał, tego po łbie drągiem, widłami, kłonicą lub czemś podobnie miękkiem, delikatnem ('sala ryczała ze śmiechu), a ktoby się bronił, temu upuścić juszki, zamek, dom, sklep mu spalić, żoneczkę i córeczkę coś nie coś połaskotać. (Jakobini pokładali się ze śmiechu). No, teraz wiecie, jak się robi wybory narodowe.

— Wiemy, wiemy, wiemy!— wył tłum ubawiony. W górę mistrza paryskiego!

Szczekacza ujęły za nogi silne ręce młodych rzemieślników i podniosły go wysoko aż pod sam pułap, żeby go cały naród mógł dobrze widzieć. A on perorował z tej ruchliwej mównicy:

— Ażebyście zaś nie stchórzyli, gdy wrócę do Paryża, i ażebyście wiedzieli, jak się uczy zdrajców-arystokratów szacunku dla prawdziwych patryotów, złożymy natychmiast grzeczną wizytę tym z przeciwka, tym sytym, czysto wymytym, upudrowanym złodziejom, którzy odwilżają w tej chwili podłe gardła doskonałem winem, kiedy nas, właściwy naród, stać zaledwie na śmierdzącą wódkę. Na latarnię wszystkich arystokratów, klechów, bogatych mieszczan, niech żyje wolność! „Illustre lanterne, ayez pitie de nous" — zaintonował.

Rozbrzmiała sala „litanią do latarni".

Illustre lanterne, écoutez nous!

Illustre lanterne, exaucez nous!

Vengeresse de la nation française, vengez nous!

Epouvantail des scelerats, vengez nous!

Effroi des aristocrates, vengez nous!

— Będę mówił za was, w waszem imieniu — wołał mistrz paryski, kiedy ponury śpiew zamilkł — zobaczycie, jak umiem być grzecznym, dobrze wychowanym. Pękliby z zazdrości najgiętsi w grzbiecie dworacy, gdyby mnie mogli widzieć w roli eleganta.

Zaśmiał się pustym śmiechem łobuza i rzekł jeszcze:

— Kto ma dobry kij, niech go ściśnie mocno w garści, kij bowiem przekonywa zawsze najprędzej, najskuteczniej. Za mną, cnotliwi patryoci, suwerenowie Francyi!

„Przyjaciele ojczyzny" przeglądali właśnie listę kandydatów na posłów, nadesłaną im z Paryża, kiedy się nagle na schodach i w korytarzu rozległ łoskot, jak gdyby się tabun pędzących galopem koni zbliżał. Zanim mieli czas rozkazać służbie, aby się dowiedziała o przyczynie niezwykłej wrzawy, rozwarły się drzwi i do sali wpadł tłum Jakobinów. Przodem szedł szczekacz paryski.

Obywatele —- odezwał się, kłaniając się ojcom miasta z przesadną, drwiącą uprzejmością — w imieniu narodu, którego jesteśmy przedstawicielami, prosimy was, abyście się rozeszli. Żony wasze i córki czekają niecierpliwie na skakaninę. Będzie wam zdrowiej potańczyć z niemi, aniżeli z nami.

Nad głowami „przedstawicieli narodu" ukazały się grube, sękate kije, z gromady „prawdziwych patryotów" wypłynął głuchy pomruk, jakby groźba podrażnionego niedźwiedzia.

„Przyjaciele ojczyzny" zerwali się z krzeseł; pan de Gruissan, szepnąwszy jednemu ze służących: „wezwij natychmiast gwardyę narodową" — wysunął się naprzód.

— Czego panowie żądacie? - zapytał.

— Żądamy, abyście się natychmiast rozeszli — mówił agitator paryski.

Żądanie jego poparły grożące kije i pomruk głośniejszy.

— Jakiem prawem ośmielacie się przeszkadzać zebraniu legalnego, przez władzę miasta zatwierdzonego i przez konstytucyę dozwolonego stowarzyszenia?

— Prawem przysługującem narodowi, suwerenowi.

— Tak samo nas, jak was, wszystkich francuzów obowiązuje zaprzysiężona przez króla i naród konstytucya.

— Wola narodu jest konstytucyą, my jesteśmy narodem, przeto obowiązkiem waszym poddać się naszej woli.

— Panowie gwałcicie konstytucyę.

— A wy, podstępne, chytre arystokraty, spiskujecie przeciwko narodowi. Plujemy na konstytucyę, sfabrykowaną przez was. Prawo dyktuje silniejszy; my jesteśmy liczniejsi, więc silniejsi od was, przeto wynoście się do wszystkich dyabłów, dopóki grzecznie prosimy.

Pan de Gruissan obejrzał się. Służący, posłany po gwardyę narodową, nie ruszał się z miejsca. Stał spokojnie pod ścianą, przypatrując się gwałtowi Jakobinów z zadowolonym uśmiechem niewolnika, którego bawi chłosta, wymierzana jego panu przez kogoś mocniejszego.

W tej chwili wypadła z gromady Jakobinów śliwka, która, trafiwszy pana de Gruissan w nos, rozpłaszczyła się żółtym plastrem, co wywołało ogromną wesołość.

— Za łeb zdrajców i za drzwi z nimi! — zakomenderował agitator paryski.

W jednej chwili wykwintna sala „przyjaciół ojczyzny" zamieniła się w karczmę przedmiejską, po wypiciu przez gości nadmiernej ilości wódki. Latały w powietrzu szklanki, talerze, karafki, butelki, krzesła, kije, kłębiły się walczące z sobą ciała, ryk bydlęcy obijał się o ściany, wylewając się przez okna na ulicę ohydną wrzawą rozwścieczonego motłochu.

„Przyjaciele ojczyzny", zbici, pokaleczeni, ociekli krwią, zlatywali ze schodów, jak snopy żyta. Szły za nimi klątwy, szedł śmiech zwycięski, urągliwy.

— Ha, ha. ha! arystokraty, nigdy nie opuszczali z takim pośpiechem tej nory spisków przeciw narodowi. Spieszą się na balik, wesołej zabawy! ha, ha, ha...

Kiedy patryoci w czapkach frygijskich, w łatanych kapotach i dziurawych trzewikach zrzucili ze schodów ostatniego „przyjaciela ojczyzny", podbiwszy mu oczy, potargawszy na nim suknie, zabrali się po swojemu do oczyszczenia sali po zdrajcach. Co było jeszcze do wypicia, do zjedzenia, wypili, zjedli, co można było schować na prędce do kieszeni: widelce, noże, łyżki, szmaty podartych firanek, portyer - schowali- resztę zaś: krzesła, stoły, kredense, szafy, okna, szyby potłukli, pogruchotali i wyrzucili na bruk, na ulicę, ku wielkiej uciesze pauprów, wyrostków, których „wesoła zabawa narodu" zwabiła przed klub „arystokratów".

— Sprawiliście się dzielnie — odezwał się agitator paryski po dokonanej robocie, — zasłużyliście na list pochwalny od głównego klubu Jakobinów z ulicy świętego Honoryusza. Niech żyją patryoci perpiniańscy! Pamiętajcie trzymać się dobrze podczas całej kampanii wyborczej. Ani jeden szlachcic, ani jeden ksiądz, ani jeden bogaty kupiec, fabrykant, trzymający z czarnymi, nie powinien wejść do Zgromadzenia Prawodawczego. Teraz wiecie już, jak się naród załatwia ze swoimi wrogami. Niech żyje wolność!

Z okrzykiem: niech żyje wolność! wylała się gromada „prawdziwych patryotów" na ulicę, gdzie przyjął ją oklaskami tłum wyrostków.

Aż do wieczora przeciągali Jakobini ulicami miasta, niosąc na drągu czerwoną czapkę i śpiewając:

— Illustre lanterne, exaucez nous, illustre lanterne, vengez nous...

A gwardya narodowa przypatrywała się obojętnie tej "demonstracyi narodowej".

II

Był już jasny dzień, kiedy Jakób Bonjon wrócił do domu.

Wrócił pieszo, blady, z podbitemi oczami, z jednem naderwanem uchem. Wszedłszy do stajni, zaczął zbierać z łóżka swoje ubogie manatki, starą, połataną kapotę, dziurawe trzewiki, dwie koszule, dwie pary pończoch i kapciuch do tytoniu. Gdy z tych gałganów i drobiazgów układał węzełek, ukazała się na progu gruba Joanna, oprzątarka.

— Dzień dobry, Jakóbie — powitała go. Odpowiedział jej jakiemś niewyraźnem mruczeniem.

— Kto to Jakóba tak urządził?

— Eh, to nic, to tak po przyjaźni. Napilim się trochę z Wawrzyńcem, Joanna wie, z tym stróżem od kupca, posprzeczalim się o wolność, bo ten sacre Wawrzyniec to fichu arystokrata, broni czarnych, powiada, że to dobrzy, grzeczni ludzie, od słowa do słowa, i, jak to Joanna wie, on mnie butelką w łeb, ja jego pięścią w pysk, on mnie pięścią w ślepie, ja jego butelką w zęby, on mnie za słuchy, ja jego za kudły. Ale to nic, pogodzilim się, wypilim na zgodę jeszcze kilka miarek i dobra. Okropniem śpiący, ale niema rady, trzeba ruszać w świat.

— W  świat? Dokąd to? Na co?

— Czy to Joanna nie wie, co się wczoraj stało w mieście? Patryoci rozpędzili klub arystokratów, pomacawszy krzynkę zdrajców po żebrach.

— I Jakób tam był?

— Rozumie się, że byłem. Jakób Bonjon musi być wszędzie, gdzie patryoci pracują dla wolności narodu. Własnemi rękami zrzuciłem Legranda ze schodów. Leciał z góry na łeb, że mu ino pięty było widać.

— Pana Legrand, naszego pana? W imię Ojca i Syna... Chyba Jakób zwaryował?

— Że się też Joanna nie może raz nauczyć, jako teraz niema nijakich panów. Wszyscyśmy równi obywatele. Co miałem zwaryować? Po co ten pasibrzuch spiskuje przeciwko narodowi, swojemu suwerenowi? Szlachcic on to, albo ksiądz, żeby miał być arystokratą? Z chłopów pochodzi, obowiązkiem jego iść z narodem.

— Co się to dzieje, co się to dzieje — dziwowała się oprzątarka — i gdzie to Jakób myśli ruszyć?

— Do Paryża, Joanno, do Paryża.

— Do Paryża? — Joanna przeżegnała się. — Czy to Jakóbowi nie strach iść do tak wielkiego miasta, gdzie sam król mieszka? Czy się Jakób nie boi zginąć w tym lesie domów? O jej! aż mi w oczach mroczno, gdy pomyślę, ile tam musi być domów, pałaców, kościołów.

— Czego się mam bać? Język w gębie mam, mówić umiem, dopytam się wszędzie o drogę.

— A co Jakób będzie robił w Paryżu?

— Zaniosę patryotom paryskim zdrowe pięść i płaca byka.

— A czy za to co płacą?

— Złotem tam płacą, szczerem złotem za zdrowe pięści i płuca byka; dobre pięści i dobre płuca prowadzą teraz bardzo wysoko. Dopiero Joanna wytrzeszczy ślepska, niby na święty obrazek, gdy Jakób Bonjon wróci do Perpignan merem albo jeszcze czemś większem.

— Co też to Jakób wygaduje...

— Szczerą prawdę mówię. Zobaczy Joanna, co Paryż zrobi z Jakóba Bonjon... Sam obywatel Legrand będzie mu się w pas kłamał. No, a teraz w drogę. Niech Joanna powie we dworze, że kłaniam się wszystkim na pożegnanie plecami. I tej zarozumiałej sroce, tej Irence, też tak samo. Nie zapomnę jej, że mnie zelżyła. Trochę mi tylko żal koników. Juchy arystokraty, żrą cały dzień, świecą się z dobrego bytu, niby lustro, wierzgają, gdy ich woźnica batem połaskocze, honorne, szlachcice, widzisz je, ale zawsze się to wychowało przy mnie, jadło, kiedy było małe, z mojej ręki, to się i człowiek przywiązał.

Jakób Bonjon podszedł do koni, klepał je po szyi, po bokach, po zadzie, mówiąc:

— Jak mi tylko moje pięści i płuca nasypią do kieszeni dużo pieniędzy, wykupię was z niewoli arystokraty. Będzie wam przyjemniej wozić prawdziwego patryotę, aniżeli zdrajcę narodu. A teraz bywajcie mi zdrowe.

Już chciał wychodzić, zarzuciwszy węzełek, zatknięty na kiju, na plecy, kiedy do stajni wszedł pan

Legrand. I on był blady, miał oczy podbite, głowę obwiązaną bandażem.

— Łajdaku, zbrodniarzu, czy ci ta jakobińska mądrość rozum odjęła?— zawołał pan Legrand.

Jakób, ujrzawszy pana, stropił się w pierwszej chwili, spuścił głowę!

— Pod płotem cię znalazłem, przygarnąłem, przytuliłem sierotę, wychowałem cię, wykarmiłem, — mówił pan Legrand, cały siny z gniewu — a ty podniosłeś na mnie rękę, znieważyłeś mnie, pobiłeś, łotrze, zbóju! Wypędzam cię, niewdzięczna żmijo!

— Sam sobie idę, obywatelu Legrand - odpowiedział Bonjon, — idę tam, gdzie takim patryotom, jak ja, nie wymyśla pierwszy lepszy zbogacony kupczyk od łotrów i zbójów.

— Będziesz mi się jeszcze hardo stawiał, ty, ty... Pan Legrand podniósł laskę.

— Laski nie podnosić, bo każdy kij ma dwa końce, a przekonaliście się wczoraj, że moje pięści są mocniejsze od waszych. Obywatel Bonjon nie jest gorszym obywatelem od obywatela Legrand i mógłby połamać laskę na jego grzbiecie.

Pan Legrand spojrzał na zuchwałego sługę. W jego oczach dostrzegł zielone błyski rozgniewanego dzika. Bić się z takiem bydlęciem, ponieść może klęskę? Był wprawdzie i on mężczyzną silnym, ale kultura dwóch pokoleń złagodziła w nim już zapalczywość dziecka natury, rwącego się natychmiast, bez zastanowienia, do bicia.

Odstąpiwszy od drzwi stajni, rzekł głosem, drgającym z oburzenia:

— Rządca wypłaci ci pensyę do końca roku. Zabierz pieniądze i niech cię oczy moje więcej nie widzą.

— I ja życzę wam, żeby mnie oczy wasze więcej nie oglądały, bo gdybym was kiedy gdzie spotkał, przypomniałbym sobie niewątpliwie dzisiejsze obelgi, a wówczas...

Pogroziwszy pięścią na pożegnanie panu Legrand, opuścił Jakób Bonjon stajnię.

A pan Legrand ujął głowę w obie dłonie i skarżył się z cicha:

— O, wolności, wolności... Któż mógł się spodziewać takiego plonu z naszego posiewu? Chcieliśmy jak najlepiej, pracowaliśmy uczciwie dla dobra całego narodu, a za to nazywają nas teraz wyzwoleni niewolnicy zdrajcami i grożą nam latarnią...

Szedł wolno, ociężale przez podwórze, on, zawsze sprężysty, energiczny. Załamywał się pod ciężarem straszliwego rozczarowania. Zdawało mu się, wierzył, że rewolucya już skończona, że będzie mógł wrócić do spokojnej pracy, a oto... Nadciągała nowa burza, groźniejsza od pierwszej. Czyby Grandjean widział lepiej, dalej od niego i od wszystkich umiarkowanych patryotów? O, ten Grandjean! Zawiódł się na nim; adwokat przemawiał językiem Jakobinów. Trzeba ostrzedz Irenę.

— Czy się panienka już obudziła? — zapytał matki Genowefy.

— Pije już czekoladę, panie patronie. Udał się do pokoju córki.

— Moje dziecko, tego Grandjeana musisz sobie wybić z główki, musisz go wykreślić z życzliwej pamięci towarzyszki lat dziecinnych. To szkodliwy fanatyk, to Jakobin, wróg twojego ojca i jego przyjaciół. Nie pozwolę nigdy na jego małżeństwo z tobą.

Rzekłszy to, oddalił się, nie czekając na odpowiedź córki.

Dziewczyna nie dokończyła śniadania. Oparłszy głowę na dłoni, utkwiła tępy wzrok w niedopitej filiżance.

Armand Grandjean Jakobinem? Być-że to może? Widziała przecież wczoraj na, ulicach perpinjańskich Jakobinów. Byli brudni, obdarci, pijani, ryczeli jakieś straszne pieśni, grozili oknom zamożniejszych domów pięściami, kijami, pluli na bogatszych mieszczan, napotkanych po drodze. Niedobrzy ludzie, ci Jakobini. Klub „przyjaciół ojczyzny" rozpędzili, gospodarowali w hotelu, jak horda hunnów, całe miasto przerazili. Z ich powodu nie tańczyła wczoraj, nie było balu. A tak się na ten bal cieszyła. Niedobrzy, ordynarni ludzie...

Panna Legrand słyszała w ostatnich czasach dużo o Jakobinach i z tego, co o nich słyszała od ojca, od znajomych i co widziała wczoraj w Perpignan, wytworzyła sobie jej główka, nie zajmująca się filozofią i polityką, własny typ Jakobina. W jej pojęciu musiał każdy Jakobin należeć do szumowin podmiejskich, musiał być brudny, obdarty, zawsze pijany i zły.

Możliweż to, by Armand Grandjean należał do hałaśliwej bandy awanturników ulicznych i szynkownianych, on, zawsze tak dobrze wychowany, uprzejmy, starannie ubrany i poważny? Nie pochodził wprawdzie z domu bogatego, był synem małego urzędnika z Perpignan, kształcił się w bursie paryskiego liceum

Louis le Grand, jako stypendysta; jako początkujący adwokat nie opływał w dostatki, ale należał wychowaniem do lepszego towarzystwa. Nigdy nie sączyła się z jego ust wymownych żółta trucizna zazdrości, nigdy nie spoglądały jego ładne oczy marzyciela zezem na cudze dostatki.

Ojciec myli się, ktoś obmówił prawdopodobnie Armanda, którego dobre serce i szlachetną duszę zna ona od lat najmłodszych. Bawili się dziećmi, wzrastali razem.

Ale ojciec nie cofa nigdy tego, co raz postanowił. Nie miałażby widzieć więcej towarzysza zabaw dziecinnych?

Łzy sperliły się na rzęsach dziewczyny i spłynęły wolno po jej pobladłych licach.

Wziąwszy słomkowy kapelusz, wyszła z domu.

Szła wolno drogą piaszczystą ku wzgórzu, na którem czerwienił się starodawny zamek, niegdyś hrabiów de Roussillon, słynny z nieszczęśliwego romansu trubadura Wilhelma de Cabestaingha z hrabiną Margaridą, a obecnie własność pana de Gruissan, prezesa perpinjańskich „przyjaciół ojczyzny", naczelnika gwardyi narodowej.

Słońce, które wysunęło się już wysoko na sklepienie niebieskie, zmieniło powietrze w drżącą falę żarów, utrudniających oddech; w miarę jednak, jak się panna Legrand zbliżała do szczytu wzgórza zamkowego, stawał się upał znośniejszym, wachlował go bowiem łagodnie chłodny wietrzyk, który nie ustawał ani na chwilę.

U stóp wzgórza rozłożyła się dolina, ciągnąca się kilka mil. Stroiły ją kupki smutnych cyprysów i rozłożystych platanów, pokrywały ją, lasy. przerzynały białe, piaszczyste drogi.

Wzrok panny Legrand biegł stąd aż do Perpignan, którego czerwone wieże krwawiły się na tle bujnej zieleni. Korbiery na północ, Pireneje na zachód, owiane przejrzystą, błękitnawą mgłą, jakby lekkim dymem, zamykały krajobraz z dwóch stron.

A po nad tem bogactwem barw, linij i fantastycznych konturów, mieniło się, lśniło w blaskach słońca niebo pogodne. Najlżejszy obłoczek nie kalał jego lazurów przeczystych.

Tysiąc razy podziwiała panna Legrand ten wspaniały krajobraz i za każdym razem piła jego piękno zachwyconemi oczami. Ale dziś zblakły, spłowiały dla niej wszystkie barwy; lasy, doliny, góry, czerwone wieże zamków i błyszczące szczyty kościołów, spłynęły się w szarą mgłę, przesłaniając jej niezwykłą urodę prowansalskiej ziemi. Nie widziała nic prócz swojego smutku.

Ostrym, bolesnym świdrem wwiercała się w jej mózg groźba ojca: nie pozwolę nigdy na jego małżeństwo z tobą.

Nie byli dotąd formalnie zaręczeni, nazywano ich jednak w domu przez tyle lat żartami mężem i żoną, iż przywykli uważać się za małżeństwo w przyszłości. Nie mówili z sobą dotąd nigdy o miłości, serca ich jednak biły tak żywo, gdy się witali po dłuższej rozłące, spojrzenia ich były tak promienne, iż serdeczne ich uczucia obywały się bardzo dobrze bez potwierdzenia cichych szeptów i namiętnych przysiąg.

A teraz, kiedy zbliżała się chwila ślubów, które miały ich połączyć na zawsze, kiedy Armand, zdobywszy sobie talentem krasomówczym zaszczytne stanowisko w palestrze paryskiej, mógł wyciągnąć śmiało rękę po bogatą dziedziczkę, mieli się rozejść, być sobie wrogami?

Czarne cienie pierwszego wielkiego smutku osnuły duszę Ireny. Siedząc z twarzą ukrytą w dłoniach, pogrążona w bólu, nie zauważyła, że się Grandjean zbliżał do niej. Dopiero, kiedy był tuż obok niej, podniosła głowę.

— Nie wiem, co się ojcu pani stało — rzekł. Przybyłem do Castello Rossello, aby się z państwem pożegnać, bo wracam jutro do Paryża, a pan Legrand kazał mi powiedzieć, że go niema w domu, chociaż widziałem go na dziedzińcu.

— Bo dlaczego się pan zapisał do tej dzikiej hordy pijaków i zbójów, dlaczego pan przeszedł do Jakobinów? I ja pana więcej znać nie chcę i ja pana już nie lubię, nie, nie lubię, Jakobin, Jakobin, o...

Słowa te wyrzuciła z siebie Irena z namiętną rozpaczą, z nerwowym gniewem, wybuchnąwszy głośnym płaczem.

Nie broniła się jednak, kiedy Grandjean wziął jej ręce w swoje i słuchała go, mimo łez, mimo łkania, kiedy zaczął mówić:

— O to wam idzie? Myślałem, że to coś gorszego.

— Czy może być jeszcze coś gorszego? Czy to nie dosyć powodu do słusznego gniewu, gdy taki dobrze wychowany i oświecony patryota, jak pan, łączy się z kanalią przeciw ludziom przyzwoitym? O, panie Armandzie, nie spodziewałam się tego nigdy po panu.

I znów trysnęły z jej oczu łzy obfite, a piersi jej drgały, wstrząsane potokiem łkań.

Ale i teraz nie broniła się, kiedy ją ramię towarzysza lat dziecinnych objęło.

— Czy widział mnie kto w klubie „Przyjaciół ojczyzny" podczas napadu, lub na ulicy, pośród tej brutalnej hałastry; czy słyszał mnie kto śpiewającego „illustre lanterne"? — pytał Grandjean.

Irena spojrzała na niego przez łzy.

W istocie... Nie widziała go w tłumie Jakobinów perpinjańskich i ojciec nie mówił nic o jego udziale w napadzie na klub „Przyjaciół ojczyzny".

— To pan nie jest Jakobinem? — wyrzekła, ocierając łzy chusteczką koronkową.

— Ja to powinienem mieć żal do pani, panno Ireno. Bo jak mogła pani uwierzyć, iżbym pochwalał dzikość tych nieszczęśliwych? Chowaliśmy się razem, kochaliśmy razem zawsze tylko dobro i piękno.

Błysk radości rozjaśnił smutne oczy dziewczyny.

— To dlaczego papa... — bąknęła.

— Starsi, umiarkowani, gwałtownością rewolucyi zrażeni panowie, nazywają każdego młodego polityka Jakobinem.

— To pan nie jest Jakobinem? Niech pan zaprzeczy, niech pan powie, że nie...

Grandjean podniósł rozmarzone, jakby lekką mgłą przesłonięte oczy do nieba i mówił głosem przyciszonym...

— Jestem dzieckiem ubóstwa, wyszedłem ze znoju, z trudu ubogich przodków, patrzyłem na nędzę uczciwości, na poniewierkę słabości, i serce moje, myśli moje należą do ubogich i słabych. Bogaci, syci i mocni nie potrzebują obrońców. Bronią ich przed złością złych majątek i siła zajmowanego przez nich stanowiska społecznego. Bogatym, sytym i mocnym zdaje się, że wolność polityczna, obywatelska, wydarta przez Zgromadzenie Narodowe koronie, położyła kres wszelkiej nędzy, jaka szarpie pazurami głodu naszą piękną Francyę, że osuszyła wszystkie łzy, jakie płyną we wszystkich wioskach i na przedmieściach miast, niedostrzeżone przez nikogo, a tymczasem dokonała konstytucya, zbudowana przez nich, tylko połowy dzieła, wskazanego przez filozofię naszej oświeconej epoki. Wykończyć to rozpoczęte dzieło, iść dalej na drodze powszechnego szczęścia, aż do jej krańców ostatecznych, pragną tacy jak ja, a do takich należą wszyscy, którzy odczuli na sobie ból ubóstwa. Zanadto dobre jest pani szlachetne serduszko, bym mógł przypuszczać, iż potępiasz moją miłość dla słabych i wydziedziczonych.

Panna Legrand słuchała jego ładnych słów z dobrym uśmiechem dobrego serca. Te ładne słowa osuszyły jej łzy, utuliły jej łkania, zwiały z jej czoła cienie smutku.

— Któżby potępiał dobroć i litość?— wyrzekła. — Wiedziałam, że Armand Grandjean nie może być Jakobinem. Prawda, że pan nie należy do tej wyjącej, ryczącej bandy pijanych obdartusów? Jacy oni byli wczoraj straszni...

Po ustach Armanda przewinął się uśmiech myśliciela, którego bawią naiwne pojęcia dziecka.

— Są różni Jakobini, obdarci i odziani wykwintnie — rzekł. Ale niech sobie pani nie zaprząta główki polityką. Niech pani wystarczy moje zapewnienie, że nie znajdziesz mnie nigdy tam, gdzie nizkie namiętności i ambicye stroją się w czerwoną czapkę i królewski płaszcz wolności dla zaspokojenia swoich samolubnych, drapieżnych apetytów. Jakbykolwiek mnie nazwano, cobykolwiek o mojej działalności politycznej mówiono, niech pani, pani jedna, panno Ireno, wierzy zawsze w uczciwość, w czystość moich zamiarów.

Przygarnął ją do piersi, spojrzał w jej oczy i zapytał głosem proszącym.

— Czy mi pani wierzy?

Czy mu wierzyła? Wierzyła zawsze we wszystko, co mówił, słuchała zawsze jego ładnych słów, piła zawsze melodyjne dźwięki jego głosu barytonowego z rozkoszą i uległością kochającej uczennicy. On był taki mądry, taki rozumny, a ona taka naiwna...

— Ale papa?...— szepnęła.

— Pana Legrand przekonam wkrótce czynami, że posądził mnie niesłusznie o współudział w robocie tej brutalnej hałastry. Ale teraz dajmy pokój Moderantom i Jakobinom. Nie wiele pozostaje mi czasu do pożegnania mojej przyszłej, ukochanej żony, którą zdobędę, albo rzucę się z balkonu hrabiny Margaridy w przepaść, jak się ona rzuciła w  ten grób straszliwy po śmierci nieszczęsnego trubadura.

Objął Irenę mocniej, dotknął rozpalonemi ustami jej włosów, jej oczu, jej ust...

Ona poddawała się bez oporu czarowi pierwszego pocałunku, pierwszej pieszczoty miłości, drżąca dreszczami odurzającej rozkoszy.

Płomienie krwi południowej, prowansalskiej, przepojonej echami słodkich pieśni trubadurów, oblały ich lawą gorącą. Spleceni w uścisku, zapomnieli o polityce, o Jakobinach, o Moderantach, o całym świecie, pijani musującym nektarem miłości.

A z góry spoglądała na nich wysoka, okrągła, czerwona wieża zamkowa, ta sama wieża, w której niegdyś, bardzo dawno temu, lat przeszło pięćset, słynny z urody i talentu trubadur Wilhelm de Cabestaingh, stojąc na balkonie, zapatrzony w miryady gwiazd, w roziskrzone niebo, trącał lekko w struny lutni i komponował canzonę dla pięknej Margaridy.

Ten słodki żal

Którym mnie miłość poi,

Z za łzawych, fal

Piosenki dla cię stroi.

W tęsknicy mgle,

Twe mleczne widzę ciało,

O jak cię czczę...

Po nocach śnię

Uśmiechem usta słodkie,

Przygarnąć chcę

Liliowe ciało wiotkie,

Bo tak me wszystkie chęci

Ku tobie ślę najświęciej,

Że  mnie inna nie nęci.

Nie chowa takiej świat.

Bym jej był nad cię rad,

Za której bym urodę,

Twe ciało oddał młode.

Echa słodkich pieśni Wilhelma unosiły się dotąd nad czerwoną wieżą Castello Rossello, nad całą ziemią roussillońską, śpiewając zakochanym parom hymny miłości.

— Po nocach śnię uśmiechem usta słodkie — szeptał Armand.

A Irena odpowiadała mu tak cicho, jak cicho zwierza się liść mirtowy wieczornemu wietrzykowi ze swoich tęsknot.

— Armand, mój Armand, mój, mój...

— Ukochana moja..

— Ukochany...

— Będziesz mi zawsze ufała?

— Zawsze, zawsze...

— Nie zwątpisz nigdy o mojej miłości?

— Nigdy, nigdy...

— Miłość naszą obejmie miękkiem, wonnem skrzydłem powszechne szczęście, jakie spływa na Francyę z tajemniczych krain przeznaczenia, miłość naszą opromieni wielkie słońce wolności, pokoju i cnoty. Będziemy szczęśliwi wpośród milionów szczęśliwych...

W tem rozległ się, tuż obok nich. tętent galopujących koni. Dwóch jeźdźców pędziło ku bramie zamkowej. Biały pyl pokrył ich suknie, biała piana ściekała z pysków i z boków klaczy. Lecieli, jak gdyby się wszystkie wichry morza Śródziemnego przypięły do ich ramion, do ich piersi, do ich nóg, jak gdyby ich sam sirocco porwał w swoje objęcia. Wkrótce potem rozbrzmiał na dziedzińcu zamku dzwon alarmowy. Słychać było zmieszane głosy ludzkie, rżenie koni, komendę. Z bramy wypadła gromadka uzbrojonych jeźdźców. Prowadził ją pan de Gruissan.

Armand zerwał się z murawy. Co to takiego? Czyby pożar? Obrzucił dokoła okolicę szybkiem spojrzeniem. Nie dostrzegł nigdzie dymu.

Przed bramą stal stróż zamku.

— Janie, co się to stało?

— Jakobini perpninańscy szturmują ratusz. Nasz pan poleciał na ratunek.

Przez kilka chwil stał Armand, jak piorunem rażony. Jeszcze grała w jego duszy, w jego sercu, urocza pieśń miłości, jeszcze drgały w powietrzu fale jego głosu, jego ładnego marzenia o szczęściu powszechnem, o wielkiem słońcu wolności, pokoju i cnoty...

— O, wolności, czyż droga do ciebie musi prowadzić zawsze przez potoki krwi i łuny pożarów? — skarżyło się jego serce marzyciela.

Ujął ręce Ireny, przycisnął je do ust pobladłych.

— Do widzenia... ufaj mi... nie zapomnij o mnie...

— Zostań ze mną... nie wracaj teraz do miasta... oni cię zabiją... ci straszni ludzie...

— Nie mogę, nie mogę, woła mnie obowiązek obywatelski, przemówię do tych ludzi obałamuconych... bywaj mi zdrowa...

— Armandzie, ukochany, wysłuchaj mnie... twoja narzeczona prosi...

— Idź do ojca... nie pozwól mu jechać do Perpignan... przyszlę ci jeszcze dziś wiadomość o sobie.

Jeszcze raz ucałował ręce strwożonej dziewczyny i pobiegł do karczmy, gdzie czekały jego konie. Wskoczył do powozu.

— Jedź, jedź, nie żałuj koni! — zawołał na woźnicę.

Zapłakane oczy Ireny przeprowadziły go aż do zakrętu drogi, ale on nie odwrócił głowy, myśli jego nie zostały z kochającą dziewczyną.

Myśli jego biegły do Perpignan, do tego, co się tam działo. Ciemny motłoch zepsuje nam całą robotę, odwróci od nas serca wszystkich ludzi przyzwoitych — troskał się.

Nie zaprzeczył, gdy go Irena pytała: czy należy do Jakobinów? Pytania jej, nalegania zasypał ładnemi słowami, nie chcąc odpowiedzieć wyraźnie, był bowiem Jakobinem. Przybył do Perpignan, aby poprzeć osobiście swoją kandydaturę do Zgromadzenia Prawodawczego, naznaczony posłem przez Jakobinów paryskich. Z przewódcami swoich współwyznawców perpinjańskich już się porozumiał, ułożył z nimi razem plan kampanii wyborczej.

Ale jego jakobinizm nie miał nic wspólnego z brutalnością tłumu. Marzyciel-fantasta polityczny, zapatrzony w dalekie wzory republikanów greckich i rzymskich, wsłuchany we wdzięczne frazesy klasyków, przesiąknięty na wskroś teoryami „Umowy społecznej" Jana Jakóba Rousseau'a, wierzący w możliwość niezmąconego niczem szczęścia powszechnego i w czystość, szlachetność i zdrowe instynkty pierwotnego człowieka, był przekonany, że ta czystość, szlachetność i zdrowe instynkty pierwotnego człowieka wcielą jego ideał bez gwałtów i bez rozlewu krwi.

Co słyszał od kilku dni w klubie Jakobinów perpinjańskich, czego był świadkiem wczoraj, nie zachwiało jego dobrych nadziei i ładnych złudzeń. Optymizm marzyciela wytłumaczył mu barbarzyńskie mowy, z których buchały krwawe płomienie dzikiej zemsty, w których syczały żmije nienawiści i gwałt, zadany „przyjaciołom ojczyzny" — wybrykami złych, przewrotnych jednostek. Nie wiedział jeszcze, że w rewolucyach wypychają źli i przewrotni natchnionych marzycieli z pierwszych szeregów i chwytają sami ster rozkołysanej już burzy w ręce bezwzględne.

Spieszył do Perpignan, aby powstrzymać gwałty pijanego wczorajszem powodzeniem motłochu. Bo tylko motłoch mógł — zdaniem jego — zakłócać spokój publiczny.

Wrzenie w mieście zwiastowały mu zdaleka dzwony kościelne. Biły, skarżyły się wszystkie, nawet sygnaturki kwiliły jękliwie.

— Jedź, jedź! — naglił woźnicę.

Cisza grobów powiała na niego z ulic. Sklepy były zamknięte, story w oknach mieszkań prywatnych spuszczone, żywej duszy nie było widać przed domami. Tylko od strony rynku, od strony ratusza, nadpływała wrzawa wielkiego mnóstwa podniesionych głosów.

Powóz zatrzymał się na rynku. Zatrzymał go tłum oberwańców, uzbrojonych w piki.

— Na latarnię arystokratę! — krzyczał jakiś głos, znany Armandowi.

Obejrzał się. Za jego plecami wymachiwał piką Jakób Bonjon, obwieszony zegarkami różnych kształtów. U pasa miał dwa zegarki ścienne, na piersiach przypiął sobie jak ordery cztery zegarki kieszonkowe, z kieszeni wyglądały mu łańcuszki złote i srebrne.

— Na latarnię! — ryczał głosem ochrypłym.

— Obywatel Bonjon upił się widocznie, kiedy nie poznaje kandydata patryotów — odezwał się Grandjean.

— Na latarnię kandydata! — wrzeszczał Jakób Bonjon.

Ale go inni patryoci, którzy poznali Armanda, wzięli za kołnierz i odepchnęli.

Rynek ruszał się, jak wielkie, czerwone mrowisko. Nad tysiącami czapek frygijskich błyskały ostrza pik, lufy rusznic, kosy, widły. Okoliczna ludność wiejska przybiegła widocznie na pomoc Jakobinom miejskim. Cały ten tłum krzyczał, wygrażał ratuszowi pięściami.

— Co się tu dzieje? — zapytał Grandjean.

— Naród żąda, aby arystokraci ustąpili z rady municypalnej i z gwardyi narodowej. Naród nie chce mieć na czele swojem tych psów śmierdzących — objaśnił go jeden z obdartusów.

— Kto podburzył was do tego gwałtu?

— Delegat paryski kazał wypędzić z miasta wszystkich Moderantów.

— Tallien?

— Zdaje się, że go tak nazywają.

— Gdzie on?

— Nie wiedzieliśmy go od samego rana.

— Podły tchórz! — pomyślał Armarnd. Ciemny motłoch podburzył, a sam się schował.

— Czy nie rozumiecie, że niepokojąc władze legalne, dopuszczacie się gwałtu przeciw konstytucyi, którą każdy obywatel francuski powinien szanować? — zawołał.— Pierwszą zasadą wolności jest posłuszeństwo dla prawa, uznanego, przyjętego przez naród. Wszakże wy to sami obraliście władze miasta i oficerów gwardyi narodowej.

Nikt go nie słuchał, nikt mu nie odpowiedział. Uwagę tłumu zajął w tej chwili mer perpninański, który, stojąc na stopniach schodów ratuszowych, przemawiał do ludu. Co mówił, nie było słychać. Widać było tylko jego wysoką postać i wstęgę trójkolorową, opasującą jego biodra. Nagle zakotłowało się obok niego. Kilku ludzi z pierwszych szeregów tłumu wskoczyło na schody i zaczęło się szamotać z nim i jego otoczeniem.

— Nie chcemy zdrajców narodu w radzie municypalnej!

Krzyk nienawiści, który wybuchnął przed ratuszem, zatoczył kręgi szerokie, ogarnął cały rynek.

— Nie chcemy zdrajców!

Na starszyznę miasta i gwardyi narodowej posypały się kamienie, kije, zgniłe owoce. Ktoś strzelił. Zabrzęczały kosy, błysnęły piki, widły. Dzwony kościelne skarżyły się coraz głośniej, sygnaturki kwiliły coraz jękliwiej.

Grandjean, wskoczywszy na ocembrowaną studnię, podniósł ręce do góry i wolał:

— Narodzie francuski, opamiętaj się, nie plam dziewiczej jutrzenki wolności żółcią nienawiści, nie obryzguj jej krwią bratnią!

Ale naród francuski, niesiony wichrem szału, stał się głuchym na mowę serca, rozumu, uczciwości.

Grandjean widział, jak prezes klubu Jakobinów, kucharz z zawodu, który rzucił rondle i garnki dla polityki, zdarł z bioder mera wstęgę trójkolorową, jak jego towarzysze bili oficerów gwardyi narodowej, zrywali z nich epolety, łamali ich szpady, jak tłum szturmował zamknięte sklepy.

Jeszcze coś mówił, prosił, zaklinał, ale jego głos tonął we wrzawie, jak ginie płacz niemocnego dziecka w łoskocie burzy.

Ryku tysięcy byków by potrzeba, by przeryczeć taką wrzawę, tysięcy silnych ramion byłoby za mało, by zmusić oszalały tłum do posłuszeństwa.

Ktoś pchnął go z tyłu, wrzeszcząc.

— Milcz, zdrajco narodu! Poznał głos Jakóba.

Spadł ze studni na bruk. Brutalne pięści biły go po głowie, po twarzy.

— Tak samo urządzę twoją kochanicę z Castello Rossello.

Grandjean schwycił Bonjona za gardło.

— Psie wściekły! — krzyknął. — Hej, patryoci, nauczcie tego łotra szacunku dla przedstawiciela narodu! Jestem Armand Grandjean.

Znane w mieście nazwisko kandydata Jakobinów uwolniło go z rąk zuchwałych. Bonjon, uczuwszy na swoich plecach ciężkie pięści, salwował się ucieczką, zaszywszy się w tłum.

Właśnie rozbijali tacy, jak on, patryoci na drugim końcu rynku sklep jubilerski. Zaświeciły mu się oczy do łatwego łupu. Do zrabowanych zegarków dołoży jeszcze garść pierścieni i będzie miał za co hulać w Paryżu.

Armand tymczasem szedł pustemi ulicami umarłego miasta. Stracił ochotę do przemawiania do Jakobinów perpninańskich. Głos jego był głosem wołającego na puszczy, gniew jego, gniewem niemocnego dziecka. Po raz pierwszy w życiu doświadczył osobiście bezsilności rozwagi w oblicza tłumu, którego oczy przesłoniła czerwona mgła furyi politycznej. I po raz pierwszy zaczęło się coś chwiać, rysować, pękać w  gmachu jego pojęć optymistycznych. Czyby tłum nie był jeszcze dojrzałym do udziału w rządzie, czyby się Rousseau mylił?

Szedł za miasto. Jak raniony dziki zwierz pragnął ciszy, samotności, by strawić pierwsze rozczarowanie bez świadków.

Za miastem, w gęstym klombie cyprysów, była kawiarnia. Wszedł do ogródka, zastawionego białemi stołami i kazał sobie podać limoniady.

Jeszcze ktoś drugi szukał widocznie samotności, bo zaszył się w najdalszy kąt ogrodu i jadł coś w altance, oplecionej powojami.

— Szczególny człowiek, który może jeść spokojnie w takiej chwili — pomyślał Armand.

Nieznajomy miał widocznie dobry apetyt i lubił dobre kąski, bo garson niósł do altanki całą pulardę perigeską, doskonałe owoce i butelkę szampańskiego wina.

— Jakiś arystokrata, którego samolubnego serca nie wzrusza nawet wojna domowa — wnioskował Armand.

— Kto tam siedzi? — zapytał garsona.

— To ten wielki polityk z Paryża — odpowiedział garson.

— Jaki wielki polityk?

— Ten delegat centralnego klubu Jakobinów.

— Tallien?

Armand pobiegł do altanki.

Tak to  był on, Jan Lambert Tallien, szczekacz paryski, wysłany na prowincyę, jako agitator. Zajadał łakomie pulardę, pił chciwie szampana, oblizując się jak kot po tłustem mleku. Nie wyglądał dziś jak oberwaniec z przedmieścia. Miał na sobie dobrze skrojony surdut, batystowy krawat, jedwabną liliową kamizelkę, białe pończochy i safianowe trzewiki.

— I pan może jeść spokojnie w takiej chwili, panie Tallien?— zawołał Armand.

— Jak pan widzi — odpowiedział Tallien z cynicznym uśmiechem łobuza — dobry robotnik powinien się dobrze odżywiać, by miał siły do pracy, a spracowałem się w ostatnich dniach, jako wół na zagonie.

— Chyba pan nie wie, co się dzieje w mieście? Wiem, bo to moje dzieło.

— Pańskie dzieło?

— Tak, panie Grandjean. Zamiast się dziwić, powinieneś mi pan dziękować.

— Dziękować! Za co?

— Za to, że zrobiłem pana posłem do Zgromadzenia Prawodawczego. Pan się nie przestał dziwić? Okrutnie z pana jeszcze zielony Jakobin.

— Panie Tallien!

— O, niech się pan nie obraża. Nie jesteśmy szlachtą, żebyśmy się mieli o byle co pojedynkować. Zostawmy te honory, te drażliwości arystokratom, bo to cały spadek, jaki zostanie im wkrótce po feudalnej przeszłości. Resztę odziedziczymy, my, naród. I niech pan zrozumie, że jeśli naród ma panować, to musimy przerazić, sterroryzować Moderantów postrachem, groźbą, gwałtami, aby im obrzydzić chęć walczenia z nami, wydarcia nam mandatów poselskich. Bez tego terroru weszliby oni niewątpliwie w znacznej większości do Zgromadzenia Prawodawczego, bo wszyscy posiadający, nawet rzemieślnicy, nawet chłopi, mają dosyć rewolucyi, i my, proletaryat, stalibyśmy się niepotrzebni jako graty zużyte. Jeśli podburzyłem lud perpniański przeciw Moderantom, to uczyniłem to na wyraźny rozkaz Klubu paryskiego i uczynię to samo jeszcze w innych miastach, nie wątpiąc, że moja metoda odniesie skutek pożądany. Arystokratom prowincyonalnym odechce się stawać do urny wyborczej, gdy im drogę do niej zagrodzą uzbrojone tłumy. Pan zaś, panie Grandjean, możesz wracać spokojnie do Paryża, twój wybór bowiem jest zapewniony; po wczorajszej i dzisiejszej awanturze będziesz posłem. Pracowałem dla pana uczciwie, bo mi tak rozkazano, chociaż przyznaję się otwarcie, iż byłbym był wolał pracować dla siebie. Ale jeszcze nie czas na nas, na dzieci ludu, jeszcze nas klub paryski uważa za niedojrzałych do roboty prawodawczej, jeszcze woli was, panów uczonych. Poczekamy cierpliwie. I nasza godzina wybije o, wybije niedługo. Tymczasem pańskie zdrowie, panie pośle perpinjański!

Tallien pociągnął dobry haust szampana, rozcierał wino językiem na podniebieniu, rozkoszował się jego zapachem z lubością smakosza.

— Ci arystokraci nie byli wcale głupi — mówił — wiedzieli, co dobre.

Z pogardliwem zdziwieniem przypatrywał się Grandjean Tallienowi. Skąd u niego takie wykwintne gusta? Synem kucharza był, po śmierci ojca chował się na ulicy, w rynsztoku, pod bramami domów, latem sypiał za miastem, na polach i łąkach, potem, wyrósłszy z lat dziecięcych, uczył się sztuki zecerskiej i czytał łapczywie wszelkie druki bez wyboru, jakie mu w ręce wpadały.

Z chwilą wybuchu rewolucyi zaczął bywać w kawiarni „Foy", w Palais Royal, gdzie go patryoci wykierowali na szczekacza, na aboyeur'a politycznego wrzeszczącego za kilka franków dziennie w szynkach, na przedmieściach: na latarnię klechów i arystokratów! Wrzeszczał dobrze, płuc i gestykulacji nie szczędził, za co go Jakobini paryscy mianowali agitatorem prowincyonalnym. Ale w Klubie centralnym nie zajmował dotąd stanowiska wybitnego. W  Paryżu nazywano go lekceważąco ce gamin de Paris.

— Jak na patryotę, który staje na mównicy w dziurawej kapocie i w sabotach, ma pan zanadto arystokratyczne upodobania — zauważył Grandjean.

Tallien zaśmiał się pustym śmiechem swawolnego ulicznika.

— Podobał się panu mój uniform agitatorski? — rzekł — wożę go ze sobą zawsze, gdy jadę na prowincyę. Naród wierzy chętniej dziurawym kapotom i sabotom, z których wygląda słoma, niż całemu surdutowi i cienkim trzewikom. Co zaś do moich wykwintnych gustów w jedzeniu, to są one bardzo dawne. Pierwsze lata życia spędziłem w kuchni ojca, ojciec zaś mój był doskonałym kucharzem, gotował tylko dla wielkich panów. Dzieckiem jadłem bardzo dobre kąski, co sobie przypominam teraz, kiedy mi złoto księcia Orleańskiego, hojnej kasy Jakobinów, pozwala na ten zbytek.

— Pan rozkoszuje się szampanem, a tam, w  mieście, leje się może krew.

— A niech się leje! Będzie nam przestronniej we Francyi, gdy ubędzie trochę gęb, wołających o chleb. Za mało dla nas wszystkich chleba.

— Miejsce pańskie tam, przed ratuszem.

— Nie głupim nadstawiać karku, gdzie kosy i widły są w robocie. Mógłbym co oberwać, czego sobie wcale nie życzę. Rzeczą moją było wywołać awanturę, reszta zaś nie należy do mnie. Niech się tam tłuką, ile im się tylko podoba.

Twarz Armanda zmierzchła. Jeżeli tacy agitatorzy będą prowadzili lud — słońce wolności zgaśnie w potokach krwi.

Spojrzawszy z wyrzutem szlachetnego serca na Talliena, rzekł:

— Gdybym ja zasiadał w Komitecie paryskim, nie wysłałbym pana nigdy na prowincyę.

I skłoniwszy się chłodno agitatorowi, oddalił się. Tallien posłał za nim spojrzenie pogardliwe, mówiąc do siebie:

— Głupiec! Nie wiadomo, na co Klub wybrał tego paniczyka na posła. Ten nie będzie długo Jakobinem.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej