Teodor Jeske-Choiński

JAKOBINI II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

XXII

XXIII

XXIV

XXV.

XXVI

XXVII

XXVIII

XXIX

XXX

XXXI

XXXII

XXXIII

XXXIV

XXXV

XXXVI

XXXVII

XXXVIII

XXXIX

XL

XLI

JAKOBINI

Tom II.

powieść historyczna z czasów rewolucyi francuskiej.

Teodor Jeske-Choiński

XVIII.

Ludwik XVI stał w oknie swego gabinetu i spoglądał na ogród.

Po kilkodniowym deszczu marcowym, zmieszanym z płatkami śniegu, rozjaśniło się niebo, zabłysło słońce, złocąc krzyże i kopuły świątyń paryskich.

Król odchylił lekko okno i wdychał z przyjemnością świeże powietrze. Tak mało miał tego powietrza od powrotu z Varennes, od roku prawie. Naród śledził każdy jego krok, obawiając się powtórnej ucieczki. Szpiegowany bezustannie, nie wydalał się z Tuileryów, nie używał nawet. przechadzki w ogrodzie. Skłonny do otyłości, przybierał z powodu braku ruchu z każdym miesiącem na tuszy.

Odemknął okno do połowy i patrzył na ogród z poza portyery, nie śmiał bowiem być swobodnym, w swoim własnym domu.

W  ogrodzie roiło się mrowisko spacerowiczów. W gwarnym tłumie czerwieniły się czapki frygijskie, jak czerwienią się polne maki w zbożu, mnóstwo twarzy podnosiło się do okien pałacu królewskiego, a tych twarzy nie opromieniał uśmiech życzliwy. Jakobini znieważyliby niewątpliwie króla, gdyby stanął w szeroko rozwartem oknie, gdyby go spostrzegli.

Codziennie przecież od chwili, kiedy zawiesił swojem vetem dekret Zgromadzenia Prawodawczego, druzgocący księży i emigrantów, słyszał Ludwik XVI pod oknami pałacu: a bas le roi Veto, a bas le gros Capet! Codziennie wykrzykiwali zuchwali kameloci, wynajęci przez Jakobinów, plugawe obelgi, drukowane w gazetkach Brissota, Marata i Héberta.

Król spoglądał na mrowisko ludzkie, rojące się w ogrodzie, ze smutnym, gorzkim uśmiechem rozczarowania i żalu. Ileż to razy witał go ten sam lud entuzyastycznemi okrzykami, twórcą wolności go zowiąc?

W ogrodzie bawiły się dzieci w piłkę, tulili się do siebie kochankowie, ojcowie ścigali się z synkami. Wesoły śmiech trzepotał się pod oknami, jak szczęśliwa ptaszyna.

On tylko jeden, dziedzic sześćdziesięciu sześciu królów, wojowników, mężów stanu, którzy budowali przez lat ośmset ze zręcznością i wytrwałością znakomitych architektów jednolitą, wielką Francyę, nie miał prawa do szczęśliwego śmiechu.

Oto wskoczył jakiś orator uliczny na ławę, tuż pod jego oknem, i piorunował wśród oklasków otaczającej go gromadki próżniaków, przeciw „grubemu Capetowi", który ośmielił się „oprzeć woli narodu."

Właśnie zbliżał się jąkiś ksiądz. Szedł spokojnie, usuwając się z drogi nawet ulicznikom, nawet pieskom.

— Rabaciarz! Do wody z nim!

Dziesięć brudnych rąk pochwyciło księdza i wrzuciło go do basenu.

Jakiś wyższy oficer skoczył księdzu na pomoc.

— Połamać mu szpadę, zdrajcy!

Tłum drapichrustów obezwładnił oficera, zanim zdążył dobyć szpady.

— Niech żyje wolność!

Orator zaintonował: ça ira i lud policzkował króla ohydną pieśnią zemsty.

Ludwik XVI zamknął szybko okno i cofnął się w głąb gabinetu. Usiadłszy na fotelu, ukrył twarz w dłoniach.

Naród torturował jego dobre serce, pastwił się nad niem, jak się kot pastwi nad dygocącą w trwodze śmiertelnej myszką. Naród? Nie na jego sumienie spada wina za jego nieszlachetną brutalność. Jego przywódcy, nieuczciwi agitatorowie, odpowiedzą za jego nieświadomą złość przed sądem Boskim.

Tak pocieszało się dobre serce króla, ale ta pociecha nie zdejmowała z niego troski o niepewne jutro. Jakież będzie to zakryte jutro?

Już pięć miesięcy rozprawiali nowi prawodawcy, spierali się, olśniewali ładnemi frazesami i jaskrawemi wykrzyknikami trybuny i ulice, a z tych namiętnych rozpraw i sporów, z tych szerokich frazesów i deklamacyj nie wykluł się dotąd ani jeden zielony listek upragnionej różdżki pokoju. Zamiast uśmierzyć wzburzone umysły i rozkołysane namiętności, i zamiast pomyśleć o zażegnaniu nędzy, która smagała bez litości ubogich Francyi, Zgromadzenie Prawodawcze siało rozmyślnie, świadomie burzę, wynagradzając owacyami, wieńcami obywatelskiemi, zbuntowane przeciw oficerom załogi, patrząc przez szpary z tajoną radością na gwałty Jakobinów na prowincyi i w Paryżu, podniecając wy dziedziczonych przeciw posiadającym. Pokorne w obliczu ludu, znoszące z psią uległością bezczelność klaki Saule'a i amazonek Théroigne, schlebiające błyskotliwemi frazesomi szumowinom społecznym, drażniło króla, denuncyowało bezustannie jego ministrów, znieważało i prześladowało moderantów.

Brissot, i jego przyjaciele przemawiali w sejmie do ministrów z bezwzględną arogancyą źle wychowanego parweniusza, któremu się zdaje, że jest prawdziwym panem, gdy maltretuje sługę. Jednego z nich, pana de Lessart, głównego przedstawiciela moderantów w otoczeniu króla, oddali pod sąd, jako zdrajcę stanu. Dwaj inni, niewygodni dla nowych prawodawców, panowie Duport du Tertre i Cahier de Gerville, nie mając ochoty czekać na los, jaki spotkal ich kolegę, podali się sami do dymisyi.

Brissotezycy tryumfowali.

Do czego dążyli, stało się rzeczywistością. Znaczna część znakomitej szlachty, wysokiego kleru i bogatej burżuazyi była na emigracyi, szlachta uboższa i niższy kler, steroryzowani przez Jakobinów, wycofali się z szeregów działaczów politycznych; zamożne mieszczaństwo, spokojnego usposobienia rzemieślnicy i osiadli chłopi, zniechęceni wrzawą, podtrzymywaną w kraju bezustannie przez kluby jakobińskie, zamknęli się w swoich fabrykach, warsztatach i zagrodach, nie biorąc udziału nawet w samorządzie miast i wiosek. Bo na cóż mieli się narażać na mściwe zuchwalstwo Jakobinów, posługujących się na zebraniach politycznych, miejskich i wiejskich, bez namysłu kosą, widłami, kłonicą, piką? Merów, oficerów municypalnych, komendantów załóg wojskowych, sędziów, usiłujących przywrócić porządek, mordowali, domy ich palili, nad rodzinami ich się znęcali. Niech sobie rządzą...

Z tchórzliwą obojętnością ludzi posiadających, mających wszystko do stracenia, zamknęły się żywioły rozważniejsze wśród czterech ścian, zostawiwszy arenę polityczną ambicyom ambitnych i pożądliwościom bezdomnych, wydziedziczonych.

Na to tylko czekali brissotczycy.

Na czele ruchu rewolucyjnego, przy robocie, zostali teraz tylko oni, oświeceni proletaryusze, zowiący się arystokracyą inteligencji. Oni otoczą króla i będą rządzili Francyą z jego lub przeciw jego woli. Gdyby się śmiał opierać ich „geniuszowi", bo tylko oni wzięli w dzierżawę cały geniusz Francyi i ludzkości -- tak wierzyli — usuną go, jak grat niewygodny.

Ludwik XVI zdawał sobie dokładnie sprawę z położenia, w jakiem się znajdował. Miał dużo czasu, pięć miesięcy do samotnych medytacyj, przepojonych goryczą. Wiedział, że był w matni. Zostawało mu tylko jedno wyjście: oprzeć się na opozycyi Zgromadzenia, dopuścić ją do władzy, do swojoj osoby; niech się opozycya przekona na własne oczy, że nie jest takim ,,despotą, Neronem, tygrysem", jakim go ogłaszają jej gazety, jej szczekacze.

Jednego z tych nowych ludzi, wskazanych mu przez brissotczyków, miał już przy sobie, oddał mu po de Lessart'cie portfel spraw zagranicznych. Czekał właśnie na niego, aby obsadzić z nim razem resztę ministeryów.

Anonsowany przez wielkiego szambelana, wszedł do gabinetu żołnierz w mundurze generalskim. Wszedł elastycznym krokiem młodzieńca, chociaż pięćdziesiątka wypisała już na jego wysokiem, sklepionem czole i na skroniach hieroglify zmarszczek. I ogień młodości tryskał z jego czarnych, bystrych, mądrych oczu, obramowanych siwiejącemi już rzęsami, co podnosiło ich blask. Średniego wzrostu, suchy, muskularny, ruszał się ze swobodną estetyką dworaka. Tylko głowę o orlim profilu starej rasy rycerskiej niósł trochę za wysoko. Widać było, że przywykł do rozkazywania przed frontem i że umiał rozkazywać.

Przez kilka chwil przypatrywał się król nowemu ministrowi spraw zagranicznych, jakby zdziwiony. Ten Jakobinin nie był wcale podobny do swoich, z grubego materyału co dopiero z lekka ociosanych, zawsze na niego podejrzliwie spoglądających przyjaciół. Był to potomek starej kultury.

— Nie jest pan czasem, panie generale—odezwał się, wskazawszy ministrowi fotel — krewnym owych Dumouriez'ów, którzy nazywają się właściwie de Mouriez?

Ludwik XVI, obdarzony niezwykłą pamięcią, znał wszystkie miasta, miasteczka, osady, zamki i wszystkie nazwiska szlacheckie Francyi.

— Podziwiam pamięć waszej królewskiej mości— rzekł generał Karol Franciszek Dumouriez.—Rodzina moja nazywa się właściwie w istocie de Mouriez.

— Jest pan szlachcicem, a mimo to...

— Włożyłeś w klubie Jakobinów czerwoną czapkę na głowę, raczyła wasza królewska mość pomyśleć — mówił Dumouriez, uśmiechając się dobrym uśmiechem dziecka, które wypłatało figla. — Wciągnąłem czapkę frygijską na uszy, bo nietylko Bellonie służę, lecz także jako dyplomata Atenie. Włożywszy w klubie czerwoną czapkę, pokłoniwszy się pani „Popularności", zjednałem sobie uznanie tych lichych przekładów z łaciny, których poparcie będzie bardzo potrzebne wiernemu słudze korony Burbonów i konstytucyi.

— Lichych przekładów z łaciny? — pytał król, nie domyślając się, do kogo się to określenie odnosi.

— Tak nazywam, najjaśniejszy panie, owych adwokatów z prowincyi, którzy pstrzą swoje mowy od góry do dołu cytatami łacińskiemi, mniemając, że, przeczytawszy Tacyta i Cycerona, mają prawo do przebudowania całego świata. Są to żaczkowie polityczni, igrający z ogniem.

Król spojrzał uważnie na generała. Mówiłżeby prawdę? Wszakżeż to owe „liche przekłady z łaciny" poleciły go, wysunęły naprzód, jako swojego człowieka...

Orli wzrok generała czytał w twarzy króla, jak w księdze otwartej.

— Poznałem pana Gensonné w obozie, dokąd przybył jako komisarz Zgromadzenia — odpowiedział Dumouriez podejrzliwym myślom króla—podobałem się mu widocznie, kiedy mnie polecił swoim, rządzącym dziś w „Manége" przyjaciołom, z czego jednak wcale nie wynika, abym miał podzielać niedojrzałą, klubową politykę tych panów. Chcę służyć konstytucyi i mojemu królowi, wolności i przesławnej koronie Burbonów.

Kiedy to mówił, brzmiał jego dźwięczny, czysty, komendą wzmocniony głos tak szczerze, jego mądre oczy patrzały tak uczciwie, iż się król życzliwie do niego uśmiechnął.

— Może mi dobry Bóg zesłał w panu, panie generale, rozumnego doradcę i przyjaciela — rzekł Ludwik XVI.— Tak pusto dokoło mnie od chwili, kiedy przestałem być nieprzebranem źródłem łask, pensyj i beneficyów. Dużo nauczyły mnie ostatnie dwa lata, panie generale.

Spojrzał w sufit, jakby się skarżył niebu. W jego oszach zalśnił odblask łzy ukrytej, jego usta zwisły apatycznie.

— Dużo w twojem nieszczęściu twojej własnej winy — pomyślał Dumouriez. — Gdyby mnie los był postawił przed rewolucyą w twojem położeniu i uzbroił do wałki z burzą w twoje środki, byłbym był wepchnął rewolucyę w takie łożysko, jakieby się mnie podobało. Ale ty, zbyt dobry, słaby człowieku, nie umiesz być królem.

Miał prawo do takiego zarzutu, on, ubogi szlachcic, członek podupadłego domu, który rzucił się młodzieńcem w wiry życia i walczył z temi wirami dopóty, dopóty nie wypłynął na grzbiecie ich zdradliwe bezlitosnej fali, na szczyty społeczne.

Stara kultura, którą miał we krwi, otworzyła mu wstęp do dobrego towarzystwa, ojciec dał mu na drogę życia staranne wychowanie domowe i naukowe. Opatrzność obdarzyła go niezwykłemi zdolnościami. Resztę zdobył sobie sam wielką pracą, wielką energią i wielką odwagą.

Z trudem, wolno piął się po szczeblach drabiny hierarchii wojskowej. Ubogi szlachcic bez majątku i bez koligacyj, nie poparty przez nikogo, musiał przed rewolucyą, w czasach, w których wyższe rangi w armii rozdawała tylko protekcya dworaków, czekać bardzo długo na szlify generalskie.

Zdobył je w końcu tylko dzięki rewolucyi i dlatego biło jego serce dla niej. Jak Mirabeau, Lamethowie, Duport i wszyscy pierwsi rewolucyoniści pochodzenia szlacheckiego, należał on wychowaniem i tresurą towarzyską do ancien regime, pojęciami zaś, przekonaniami, był zwolennikiem nowego porządku.

Jego rozległą wiedzę i wrodzone zdolności pogłębiły, rozwinęły misye dyplomatyczne, które nauczyły go znajomości ludzi. Załatwiał on sprawy natury sekretnej na wyspie Korsyce, w Hiszpanii, Portugalii i Polsce.

Ten utalentowany, energiczny i pracowity człowiek miał prawo pomyśleć, patrząc na bezradność króla: dużo w twojem nieszczęściu twojej własnej winy, ale jego dobre serce żołnierskie ulitowało się nad smutkiem Ludwika.

— Postaramy się, najjaśniejszy panie, płynąć skutecznie przeciw szalonemu prądowi, który nas niesie w krwawą przepaść — odezwał się Dumouriez po dłuższem milczeniu — ale tymczasem musimy nasycić ambicye tych nowych ludzi. Gdy nam przestaną być potrzebni, znajdzie się zawsze jakaś sposobność otworzenia im drzwi bardzo grzecznie na schody, na ulicę.

Mówił to tonem tak swobodnym, że się król uśmiechnął.

— Takich panów nie łatwo wyprosić grzecznie za drzwi —rzekł— oni krzyczą zaraz: zdrajca ojczyzny, wolności!

— Damy sobie z nimi radę, najjaśniejszy panie. Niech się tylko powietrze trochę oczyści.

— Kogóż to prowadzą nasi nowi prawodawcy na fotele ministeryalne — zapytał król.

— Rolanda, Clavière'a...

— Cóż to za jedni? Nic nie wiem o tych panach. Oczy Dumourieza zaśmiały się błyskami dowcipu.

— Pan Roland, stary, brzydki mąż młodej, ładnej żony, jest arcykapłanem cnoty rzymskiej, w rozmyślnie zaniedbanym stroju mędrca z prowincyi. Nazywa się sam Katonem, mówi z upodobaniem o swojej cnocie, jak niegdyś Necker, spogląda na cały świat z pogardą zadowolonej z siebie cnoty, zawsze poważny, jak stary bakałarz wiejski, zawsze zachmurzony, sztywny, jak stary radca parlamentu, zawsze cnotliwie nudny, jak stara dewotka.

Król, który był sam bonhomme'm w stylu francuskim i lubił żart, uśmiechnął się rozbawiony, słuchając charakterystyki Rolanda.

— Bardzo dobrze, ale cóż ten pan umie, czem trudnił się przed rewolucyą —odezwał się— żeby mógł spełniać obowiązki ministra?

— O, pan Roland — objaśniał Dumouriez — pan Katon francuski, chociaż był przed rewolucyą tylko podrzędnym urzędnikiem skarbowym, inspektorem manufaktur w Lyonie i jest kompilatorem naukowym, umie, wie wszystko, jak oni wszyscy, ci nowi prawodawcy. Głupca, miernoty, niezdolnej do rządzenia wielkim narodem, niema między nimi. Każdy z nich jest generalnym zbiornikiem cnót, talentów, wiedzy. Dość dotknąć któregokolwiek z nich szpilką, by mądrość trysnęła szumiącym potokiem, aż pod same niebieskie stropy. Ba, nawet Boga mają ci panowie za fuszera i zastąpią go wkrótce niewątpliwie jakim nowym Stwórcą swojej fabryki.

— A pan Claviere? — pytał król, rozbawiony coraz więcej.

— To krewny i przyjaciel pana Brissota, szefa obecnych władców, z zawodu kupiec, a z łaski geniuszu, z którym pozostaje nutralnie w najbliższych stosunkach, doskonały patryota, czyli także generalny zbiornik wszelakich cnót i mądrości.

— Inspektor manufaktur i kupiec, ministrami? Ależ ci ludzie nie mogą mieć wyobrażenia o rządzeniu krajem.

— Nic nie szkodzi, najjaśniejszy panie — rzekł Dumouriez.—Niech spróbują rozkoszy władzy, której tak łakną, niech doświadczą sami, jak trudno jest rządzić ludźmi, a może staną się pobłażliwszymi i sprawiedliwszymi dla innych.

Król wzruszył ramionami.

— Niech spróbują rozkoszy władzy, której mi tak zazdroszczą — rzekł.— Nie widzę w tej chwili innego wyjścia.

XIX.

W małym, tandetnemi meblami zastawionym saloniku pani Roland, palił się na kominku ogień.

„Małżonka Katona", zwykle otoczona dworem swoich wielbicieli i przyjaciół politycznych, była dziś sama:

Budząca się wiosna zaglądała przez okno i tęsknoty wiosny niepokoiły serce dojrzałej kobiety, której los nie pozwolił być dotąd młodą.

Pani Roland siedziała w fotelu, przy kominku, z głową, opartą na tylnej poręczy, z oczami, utkwionemi w sufit. Na jej kolanach leżała otwarta książka, odczytywany po raz dziesiąty Plutarch: „Biblia mocnych."

„Mocna kobieta", natchnienie brissotczyków, nie czytała. Oczy jej zaszły mgłą rozmarzenia, ręce jej opadły bezwładnie po obu stronach ciała. Była dziś tylko zwykłą, słabą kobietą, nad której uchem brzęczał cichutko kuszący Amor zdradliwą pieśń o szczęściu w objęciach miłości.

— Czarująca była ta stara, jak młodość i serce ludzkie pieśń, ta pieśń odwieczna, ograna, a mimo to zawsze świeża, zawsze syreniemi wabiąca obietnicami.

Pani Roland słuchała jej z bolesną tęsknotą kobiety, której los odmówił w wiośnie życia miłości.

Szanowała swojego „cnotliwego Katona", była mu wdzięczna za to, że ją wywiódł z niewoli ubóstwa i wprowadził do raju dobrobytu, ale jej niewyczerpane dotąd serce miało żal do jego poważnej, sztywnej, oschłej cnoty starego pedanta i opłakiwało w chwilach samotnych swoją szarą młodość, bez upajających wzruszeń, bez kwiatów i woni gorących uczuć.

Obejrzawszy się ostrożnie, na drzwi prowadzące do pokoju córki, wydobyła z pod tiulowej, białej chustki, okrywającej jej pełny tors, medalion, oprawny w złoto. Długo, jakby go chciała wessać w siatkówkę oczu, przypatrywała się portretowi Buzota.

Ciche westchnienie wydobyło się z jej piersi: Nie wolno, nie wolno... Była matką i żoną, była wcieleniem wszelkich cnót, jak sama o sobie mówiła, jak ją nazywali przyjaciele polityczni.

„Królowej Żyrondy" nie wolno być słabą.

Ktoś zakołatał na dole do bramy domu. Może Katon wraca z miasta.

Szybko ukryła pani Roland medalion pod chustką, podjęła z kolan książkę i udawała, że czyta uważnie.

— Pan Buzot pyta, czy pani przyjmuje — anonsowała służąca.

Purpurowy rumieniec oblał żonę Katona, jej czoło, policzki, uszy i szyję. Pochyliwszy się nizko nad książką, wyrzekła głosem stłumionym:

— Proś!

Kiedy służąca wyszła, podniosła się, spojrzała w lustro, poprawiła włosy, obciągnęła pogniecioną chustkę, przycisnęła ręką serce. O, jak biło; aż do gardła skakało, przerażone, uradowane... Ucisz się, zamilknij, nieposłuszny zdrajco!...

Nalała sobie do szklanki zimnej wody; wypiła ją, odetchnęła. Spojrzała jeszcze raz w zwierciadło. Rumieniec spływał z jej czoła, z jej policzków, z jej szyi, serce przestawało rzucać się w klatce piersiowej.

Zapanowała nad sobą, była już spokojna, mogła przyjąć Buzota...

Wszedł szybkim krokiem, jak ktoś, którego mesie tęsknota do kogoś bardzo upragnionego, wyciągnął obie ręce do pani Roland, w połowie jednak saloniku zatrzymał się, przykuty do miejsca jej spokojnym wzrokiem.

— Pan wrócił do Paryża, z żoną, dziećmi? — odezwała się pani Roland.

Śniada twarz Buzota zmierzchła. Żona Katona przypomniała mu rozmyślnie żonę, dzieci. Znał ją dobrze, tę dumną kobietę.

— Jak to dobrze, że państwo wrócili do stolicy—mówiła pani Roland, podając Buzotowi rękę. — Zastaniecie państwo wszystkich przyjaciół.

Spojrzeli na siebie. Jej ręka drżała w jego dłoni i znów oblał gorący rumieniec jej czoło, policzki i szyję. Miłość była silniejszą od jej woli,

— Manon — mówił Buzot drżącym głosem cichej prośby — dlaczego się tak męczymy, my, cośmy się powinni...

Ona zmagała się z przepotężnym czarem miłości, zagryzając duże, zmysłowe usta.

Ten przystojny brunet, z oczami marzyciela, pociągał ją, jak ciągnie toń, przepaść człowieka nieszczęśliwego. Należał on tak samo, jak ona, do namiętnych fanatyków wywrotu, był rewolucyonistą bezwzględnym,; nieprzejednanym wrogiem wszystkiego, co przypominało dawny obalony porządek. Tak samo, jak ona, marzył o jakiejś idealnej rzeczypospolitej, której formy ulepił sobie z dzieł klasycznych, greckich i rzymskich. Ale był „patryotą", utopistą — uczciwym, wierzył w swój ideał. Wyczuł to instynkt kobiecy, spostrzegł to bystry wzrok pani Roland, który umiał czytać w duszach ludzkich, odróżniać samolubne, chytre kłamstwo od prawdy.

Buzot odcinał się od swoich towarzyszów czystym płomieniem entuzyazmu i lepszem wychowaniem. Adwokat z zawodu, były członek Konstytuanty, obyty towarzysko i zewnętrznie, wykwintniejszy od Brissotów, Vergniaud'ów, Isnard'ów, działał silniej od nich na wyobraźnię i wrodzony smak estetyczny Egeryi rewolucyonistów. I ona dbała bardzo o swój wygląd zewnętrzny i starała się być „damą."

Lekko przyciągał ją Buzot do siebie. War namiętności, pożądania przelewał się z jego rąk w jej ręce, w jej krew, wstrząsając jej całem ciałem. Chciał ją objąć, opleść ramieniem. — Nie, nie! — wyrzekła głosem zdyszanym, wysuwając rękę z jego dłoni.— Panu i mnie przyświecają te same wielkoduszne cnoty rzymskie, wyższe, silniejsze od pospolitych namiętności ludzkich. Nie czas dziś na słodką sielankę miłości. Ojczyzna nas wzywa, naród wyciąga do nas ręce, błagając: „ratujcie nas, wy, co znacie jedni drogę do szczęścia, do pełnej wolności."

Zmogła się po raz wtóry.

— Wróciwszy na fotel, wskazała Buzotowi miejsce naprzeciw siebie.

Dłuższy czas milczeli oboje ze spuszczonemi oczami. Jeszcze kipiała w nich krew. Jeszcze nie opadła gorąca fala pożądania. Pierwszy ochłonął Buzot.

Jesteśmy w  przededniu wielkich wypadków — odezwał się, nie patrząc na panią Roland.

— Tak, wielkich wypadków — powtórzyła za nim ona, jak echo, przewracając machinalnie kartki Plutarcha.

Znów milczeli.

On spoglądał na nią z pod czoła, ona pochyliła głowę nizko.

— Trzeba raz skończyć z tą głupią konstytucyą — zaczął znów po dłuższej pauzie Buzot.

— I z tym manekinem królewskim.

— I z tym manekinem królewskim — powtórzył teraz on za nią, jak echo.

Po raz trzeci zamilkli. Rozmowa nie kleiła się.

Buzot podniósł się ruchem gwałtownym z krzesła i zaczął chodzić po saloniku, poprawiając sobie krawat, jakby go dusił. Cóż jego mogły w tej chwili obchodzić wielkie wypadki i król? Największym, najważniejszym wypadkiem była dla niego jej miłość, a jego królem, królową ona. Za jej uścisk oddałby dziś wszystkie marzenia polityczne.

Rzymianinie! — odezwał się cichy, strofujący głos pani Roland.

Ale on rzucił niecierpliwie.

— I żelaznemu Rzymowi nie była miłość obcą, i w Rzymie wynagradzała miłość kobiety cnotę obywatelską mężów—rzekł.

— Żoną jestem cnotliwego człowieka, matką córki dorastającej — przepraszał go cichy głos pani Roland.—Chciałbyś splamić naszą miłość brudem wiarołomstwa? Twoja dusza szlachetna nie chce mojej hańby.

Buzot przypadł do kolan ukochanej.

— Przebacz mi, zanadto cię kocham, tracę przytomność, panowanie nad sobą przy tobie. O, dlaczegoż nie skrzyżowały się nasze drogi prędzej na tej ziemi! Zawistny los pozazdrościł tobie i mnie szczęścia.

Całował jej kolana, a ona położyła ręce na jego głowie, mówiąc:

— Bądź tak silny, jak jesteś szlachetny, a kochające myśli moje będą zawsze przy tobie.

Na dole, w sieni, odezwał się młotek, kołacący do drzwi. Buzot zerwał się z kolan, usiadł naprzeciw p. Roland i zaczął z nią rozmawiać o pogodzie.

— Kto tam?—zapytała pani służącej.

— Pan Brissot.

— Prosić!

Brissot wszedł i już na progu zaczął się kłaniać aż do samej ziemi.

— Brutus rewolucyi pozazdrościł widocznie dworakom królewskim giętkości w grzbiecie—rzekła pani Roland, zmuszając się do uśmiechu.

Brissot kłaniał się ciągle, po każdym kroku, jaki go zbliżał do Egerii.

— Pana trzymają się ciągle żarty, co nie przystoi bardzo Brutusowi—strofowała go pani Roland.

Brissot, stanąwszy przed nią, zgiął kolano i wyrzekł z komicznym patosem:

— Z hołdem przychodzę do naszej królowej. — Bądź pozdrowiona, władczyni Francyi!

— Przestań pan nareszcie grać śmieszną rolę dworaka i zacznij mówić rozsądnie.

— Nie żartuję, pani ministrowa.

— Ministrowa?

— W tej chwili podpisuje król dla Rolanda. a właściwie dla naszej królowej, nominacyę na ministra spraw wewnętrznych.

— Panie Brissot, dosyć tych żartów.

— Jakżebym śmiał żartować z naszej Egeryi, z naszego natchnienia, z naszej Opatrzności? Za chwilę będzie tu generał Dumouriez i potwierdzi urzędowo moją wiadomość. Niech żyje wolności ! Teraz będziemy my rządzili i pokażemy moderantom i klechom, jak należy uszczęśliwić Francyę i nauczyć Europę szacunku dla naszego geniuszu.

Były dependent adwokacki, urzędnik policyi, kompilator naukowy. obłocony od góry do dołu karyerowicz, a obecnie naczelnik stronnictwa i szef komisyi dyplomatycznej w  Zgromadzeniu Prawodawczem, tańczył po saloniku, jak żaczek, który się wydobył na godzinę z izby szkolnej, wykrzykując:

— Niech żyje rewolucya, niech żyje wolność, niech żyje geniusz oświeconego proletaryatu! Ça ira...

Wiadomość o nominacyi Rolanda na ministra podziałała w pierwszej chwili na jego żonę, jak niespodziewany jasny blask. Oślepiła ją. Tak wielki był ten blask, iż zmrużyła powieki.

Ona, córka ubogiego miedziorytnika, ministrowa, rządczynią Francyi, ona, dziecko ludu, wyniesiona ponad książąt i szlachtę, ponad byłe stany uprzywilejowane i postawiona tuż pod królową! To nagłe wyniesienie zamroczyło ją. Serce jej biło młotem, drżała pobladłszy.

Nagły blask przysłonił jej miłość, jej żal do życia za młodość bezkwietną. Główny rys jej charakteru, pycha, wysunął się na pierwszy plan, na samo czoło jej pożądań i stłumił tkliwsze uczucia serca kobiecego.

Odetchnęła z głębi piersi. Nareszcie... Teraz napije się jej pycha do syta z kielicha najwyższej rozkoszy, z odurzającego kielicha władzy. Bo przecież nie jej mąż stary, ciasnogłowy pedant, jej narzędzie powolne, będzie rządził Francyą, jeno ona, ona... Bo nie swoim talentom i zasługom zawdzięcza inspektor manufaktur z Lyonu niespodziewane wyniesienie, jeno jej geniuszowi i fanatyzmowi wolności. Gdyby nie jej zręczność niewieścia, która umiała zgromadzić w ubogim saloniku podrzędnego urzędnika koryfeuszów stronnictwa ludowego, nie byłby nikt zwrócił uwagi na Rolanda.

Szybko zapanowała „mocna kobieta" nad swojem wzruszeniem. „Rzymiance" nie wolno się było okazać słabą.

— Brzemię, jakie spada na barki mojego męża, jest ciężkie -- wyrzekła z godnością — ale Roland podoła temu brzemieniu, siły jego bowiem są wielkie. Te jego siły pomnoży jeszcze, wzmocni nadzieja pożytecznej służby dla wolności i Francyi.

Przebiegły Brissot, który znał doskonale „wielkie siły" Rolanda, uśmiechnął się nieznacznie.

— Czy żona Katona jest zadowolona ze swojego Brutusa?—zapytał.

— Jeśli Brutus przyczynił się do powołania Rolanda na fotel ministra, pomógł tylko wolności i ojczyźnie.

— I tobie, twojej ambicyi także trochę — pomyślał Brissot.

— Dziwi mnie tylko, że wybór wasz padł pomiędzy innymi na generała Dumouriez — mówiła pani Roland—jest on z pochodzenia szlachcicem, entuzyazmowi wolności zaś szlachcica nie można nigdy ufać. Rychlej czy później odezwie się w nim dawny seigneur, gardzący tak zwanym motłochem.

— Dumouriez jest całą duszą oddany sprawie ludu — uspakajał ją Brissot. — Będzie on zresztą tylko parawanem, poza którym będzie ktoś inny prowadził sprawy zagraniczne Francyi.

— Pan naturalnie? Brissot ukłonił się.

— Do usług, pani ministrowo.

Młotek kołatał teraz ciągle w bramę domu.- Przybywali: Vergniaud, Guadet, Gensonne, Pétion, Isnard, Louvet, margrabia de Condorcet, cały szłab brissotczyków, przybył w końcu także Robespierre, wszyscy z powinszowaniem do Rolanda, a raczej do jego żony.

Gwarno i wesoło było w saloniku. Radość przelewała się wykrzyknikami tryumfu z tych serc ambitnych. Pétion — merem Paryża, Roland, Claviere — ministrami, Brissot — szefem komisyi dyplomatycznej, Vergniaud, Isnard, Gensonné, Guadet — oratorami stronnictwa, ubóstwianymi ulubieńcami ludu...

Zwycięstwo na całej linii...

Temu kilka miesięcy nie wiedział nikt nic o tych znakomitościach, o ich geniuszach, a dziś chyliła się do ich stóp Francya.

Z ich oczu błyszczących, z twarzy zarumienionych, z bezładnych, porwanych zapytań i odpowiedzi, z szerokich frazesów i wielkich słów, tryskał szumiący potok szczęścia pełnego życia.

Jeden tylko z pomiędzy przyjaciół pani Roland nie brał udziału w ogólnej radości. Robespierre stał przy kominku i słuchał, zwyczajem swoim, milcząc. Zielone błyski rzucały jego oczy, te straszne błyski, które będą wkrótce przerażały najkrwawszych terrorystów, czoło jego marszczyło się. Dławił się gorzką żółcią zawiści, kiedy inni się cieszyli. Zdawało mu się że genialny pamflet Desmoulinsa zdruzgoce Brissota, uprzątnie go z jego drogi, a Brissot otrząsł się spokojnie z zarzutów, jak się otrząsa pies, oblany pomyjami i piął się śmiało w górę. Wy sobie szczekajcie, a ja, co mam w ręku władzę, to mam; nic mnie nie zrobicie.

Nadszedł generał Dumouriez z nominacyą. Przystojny, wykwintny, światowiec według wzoru ancien régime, odcinał się tak wyraźnie każdym ruchem, każdym frazesem od otoczenia pani Roland, że różnica między ludźmi dzisiejszymi a wczorajszymi musiała podpaść Egeryi Żyrondy.

Z ciekawością kobiety i z uwagą obserwatorki, przypatrywała się pani Roland Jakobinowi w skórze dworaka. Jego swobodna uprzejmość, przepleciona dowcipem, przypominającym lekką, błyskotliwą causerie salonów francuskich, onieśmielała ją i obrażała. Jak miłość własna Robespierre'a zazdrościła wszystkiego wszystkim, tak nienawidziła jej pycha wszelkiej wyższości, choćby nawet zewnętrznej. Znieść nie mogła ludzi wytworniejszych, wychowanych lepiej od niej.

A ten doskonale towarzysko wytresowany generał nie zdawał się być wcale takim biernym parawanem, jak go sobie Brissot przedstawiał. Zanadto mądre miał oczy i zanadto sarkastyczny uśmiech. Pani Roland pochwyciła kilka jego pogardliwych, drwiących spojrzeń, jakiemi obrzucił jej przyjaciół, gdy zaczęli się przed nim popisywać frazesami doktrynerskiemi i cytatami łacińskiemi.

— Ależ to lis, to szlachcic w dawnym stylu, arystokrata, przebrany za Jakobina, wilk w skórze łasicy. Baczcie, panowie, aby wam nie wywinął koziołka i nie posłużył się wami jako narzędziem do swoich celów -mówiła, kiedy się Dumouriez pożegnał.

— Gorliwość patryotyczna naszej Egeryi widzi wszędzie zdradę—odezwał się Brissot. — Dumouriez'a jesteśmy pewni, jak siebie samych. Nic nie szkodzi, że przewyższa nas zaletami towarzyskiemi, których nam wychowanie w ubóstwie nie dało. Widząc w pośród nas wytwornego światowca, przestaną nas modederanci nazywać hołotą.

— Niepotrzebnie się pani obawia — rzekł Gensonné — generała Dumouriez znam bardzo dobrze, poznałem do gruntu w obozie, gdzie przepędziliśmy razem kilka dni bardzo przyjemnych. Jest to szczery patryota i przyjaciel ludu.

Niewiernym, nieprzekonanym uśmiechem uśmiechała się pani Roland, kiedy Brissot i Gensonné bronili generała.

— O wy, zacni, poczciwi, cnotliwi optymiści — rzekła — jesteście bardzo uczonymi mędrcami i bardzo żarliwymi patryotami, ale o znajomości ludzi nie macie, przepraszam was, żadnego wyobrażenia; a jednak powinniście się nauczyć tej trudnej sztuki, bez niej bowiem nie można rządzić ludźmi.

Odgadywała ona w istocie łatwiej i szybciej charaktery ludzkie od swoich przyjaciół, wypchanych od góry do dołu doktrynami a priori, które łamią samodzielność sądu i mącą bystry wzrok obserwacyi. Jednego tylko charakteru nie opgadła, nie wyczuła.

Lekceważyła milczącego Robespierre'a, a on spoglądał z boku na nią i na jej świtę, jak spogląda kot na upatrzoną ofiarę.

XX.

Wielkie zdumienie i oburzenie wywołał nazajutrz *) w Tuileryach Roland, gdy stawił się z powinnym hołdem do króla. Mistrz ceremonii schwycił się aż za głowę z rozpaczy, gdy ujrzał wysokiego, chudego, żółtego, starego człowieka w skromnych sukniach.

To miał być minister? Jakiś emeryt, mały urzędniczek z prowincyi, nauczyciel wiejski lub coś w tym rodzaju... I takiego „jakiegoś tam parafianina" miał wprowadzić na pokoje królewskie on, mistrz ceremonii za czasów ancien régime, przywykły widzieć w Wersalu i w Tuileryach tylko sam kwiat towarzystwa francuskiego? Okropność!

Zlustrował nowego ministra od góry do dołu; obejrzał jego źle zawiązany krawat, jego źle skrojony surdut, jego niezgrabne trzewiki, zawiązane tasiemkami. Tasiemki zamiast sprzączek?! Rzecz niesłychana, zbrodnia przeciw etykiecie! Horrendum!

Rolanda stać było na strój galowy, znał on przepisy etykiety dworskiej, ale przybył rozmyślnie do pałacu królewskiego w zwykłych codziennych sukniach, aby podkreślić w ten sposób swoją filozoficzną wyższość ponad wszelkie formy towarzyskie i dworskie, „poniżające wolnego obywatela."

Cnotliwy rzymianin, nieugięty Katon chciał pokazać arystokratom, że lekceważy ich wytworność.

Mistrz ceremonii kiwał głową, szambelanowie i paziowie chichotali zcicha, a poważny zawsze Roland marszczył czoło, ściągał gęste, siwe brwi, i spoglądał groźnie na „niepoprawnych zdrajców."

Nadszedł generał Dumouriez. Mądry, dowcipny światowiec odgadł odrazu przyczynę rozpaczy mistrza ceremonii i chichotów dworaków.

Wziąwszy się za głowę, zawołał z komicznym patosem:

— Trzewiki bez sprzączek?! Zdrada, wszystko przepadło, monarchia się zachwiała.

Dworacy wybuchnęli głośnym śmiechem — mistrz ceremonii oprzytomniał i wprowadził Rolanda do gabinetu króla.

— Chwała Bogu, monarchia ocalona! — rzekł Dumouriez, odetchnąwszy głęboko.

Mistrz ceremonii z czasów ancien régime musiał przywyknąć do tych „jakichś tam parafian", do ludzi nowego porządku, codziennie bowiem w godzinach przedpołudniowych przybywali ministrowie do pałacu na wspólną naradę. Na zebraniach ich był król zawsze obecny. Czytając gazetę, wtrącał od czasu do czasu swoje uwagi, zadziwiając ministrów niezwykłą pamięcią, zdrowym rozsądkiem, dokładną znajomością historyi i geografii.

I zadziwiał ich jeszcze naturalną uprzejmością dobrego, łagodnego usposobienia człowieka i uczciwością poglądów. Roland i Claviere, którzy weszli do ministeryum z uprzedzeniem „prawdziwych patryotów" do despoty, do tyrana, przypatrzywszy się z blizka temu tyranowi, temu despocie, pozbyli się po kilku dniach swoich uprzedzeń. Głównie Roland, w którym „patryotyzm" nie stłumił wrodzonej prawości charakteru, przestał widzieć w królu „wroga narodu, chytrego Nerona."

Ale nad kierunkiem jego uczuć i myśli czuwała nieubłagana Egerya rewolucyi, która prowadziła na pasku jego słabą wolę, do swoich nienawiści i zawiści ją naginając.

Ta pyszna kobieta pluskała się w odurzającym nektarze władzy, nasyconej ambicyi z taką swobodą, jak gdyby się była urodziła u stopni tronu. Nie żoną ministra była, lecz ministrem. Pracowała z mężem przy jednym stole, przeglądała, poprawiała każdy jego referat, który miał być przedłożonym radzie koronnej, konferowała bezustannie z  Brissotem i wybitniejszymi członkami jego stronnictwa, podniecając ich do zaciętej walki z koroną, z resztkami władzy królewskiej. W jej otoczeniu zrodził się pomysł rzeczypospolitej. Pierwszy Brissot, opętany przez nią, rzucił Francyi hasło: république! pierwszy Buzot, oczarowany przez nią, poparł Brissota,

Ona podkładała ostatnią minę pod tron Burbonów, a jej mąż tracił z każdym dniem więcej swoje patryotyczne uprzedzenia do „tyrana."

Po tygodniu wspólnej pracy z królem wrócił do domu, do pałacu ministra spraw wewnętrznych cały rozpromieniony i przyprowadził z sobą Claviere'a..

— Robicie wrażenie ludzi, którzy wygrali na loteryi życia wielki los — rzekła pani Roland do ministrów. — Cóż się stało! Czy ten manekin królewski zgodził się nareszcie na cofnięcie swojego zbrodniczego veto, czy namyślił się zdruzgotać emigrantów i nieposłusznych księży, jak jest jego obowiązkiem?

— Jeszcze nie, ale powoli zrobimy wszystko, czego się naród słusznie domaga — odrzekł Roland.— To z gruntu dobry i uczciwy człowiek.

— Naprawdę? — wycedziła pani Roland, spojrzawszy na męża drwiąco. — Jeśli dobrze pójdzie, to gotóweś się jeszcze rozmiłować w tej hyenie austryackiej, w Maryi Antoninie.

— Gdybyś znała osobiście króla, polubiłabyś go tak samo, jak my. Słaby on, miękki, ale ma dla narodu jak najlepsze zamiary. Jeśli dotąd błądził, to tylko dlatego, że zbywało mu na dobrych doradcach. Mam nadzieję, że się pod naszym kierunkiem przekona do rewolucyi, że ją pokocha.

Pani Roland słuchała z uśmiechem ironicznym. Nie znała króla i nie była dopuszczona do jego towarzystwa i może dlatego nienawidziła go z taką zawziętością. Był we Francyi ktoś, do którego ona, nie uznająca żadnej wyższości oprócz swojej własnej, nazywająca się sama najpełniejszym kwiatem wszelkich cnót ludzkich, niewieścich i patryotycznych, wprost Opatrznością, nie miała dostępu. Jakże jej duma mogła przebaczyć taką zniewagę?

— O, mężczyźni, jacy wy jesteście naiwni — odezwała się. — Kilka obłudnie uprzejmych słów niedołęgi, ozdobionego niewiadomo z jakiej racyi tytułem króla, zachwiewa gmachem waszych przekonań.

Rolandowi przyszedł z pomocą Claviere.

— Patryoci uprzedzili się do króla, bo go nie znają — rzekł. — Jest on w istocie człowiekiem dobrej wiary i dobrej woli i nie jest wcale takim głupcem, za jakiego go nasi dzienniknrze obwołali, ośmieszając go rozmyślnie przed narodem. Nie posiada on wprawdzie szerokich poglądów filozoficznych, ale ma zdrowy rozsądek i wie bardzo dużo. Natura dała mu tak dobre, zacne serce, iż go nawet tron nie zepsuł.

— Wasza naiwność zmieniła tego ociężałego, gnuśnego tyrana w patryotę, filozofa i szczerego przyjaciela narodu — wybuchnęła pani Roland, cała czerwona ze złości. — Może jeszcze powiecie, że nie on zdradza naród, jeno naród krzywdzi jego? Winszuję wam zmiany przekonań, panowie moderanci, odstępcy od sprawy narodu.

— Manon! — rzekł Roland obrażony.— Nie ma we Francyi nikogo, ktoby się ośmielił posądzić Katona rewolucyi o zdradę narodu. Unosi cię wrażliwość niewieścia.

— Rzeczywiście! — rzekła głosem ostrym.— A ciebie i twoich kolegów olśniewają i oślepiają obłudne blichtry dworskie. W tyra świecie jest wszystko kłamstwem, pozorem, czego wy, uczciwi, prawi, do kłamstwa nieprzywykli mieszczanie, nie dostrzegacie. Wasza czysta cnota nie rozumie nawet języka tych komedyantów, tak zwanego dobrego wychowania, widząc dobrą wiarę tam, gdzie czai się podła zdrada. Powiadacie, że Ludwik XVI jest człowiekiem uczciwym? Jakże może być uczciwym potomek rasy spróchniałej, bez podniosłych uczuć i myśli, bez energii i woli? Że posiada zdrowy rozsądek?... Jakże może myśleć rozsądnie głupiec, który pozwolił się opętać przesądom religijnym? Że jest duszą czystą?... Jakże może być duszą czystą mąż tej przewrotnej austryaczki, która zmieniła dwór w jaskinię grzechu i rozpusty? Powiadacie, że Ludwik XVI kocha naród?... Jakże może król, zdetronizowany już do połowy, sprzyjać narodowi, który zgasił blask jego korony? Może on tylko odgrywać zręcznie rolę pogodzonego z losem, spętanego despoty, w każdej jednak chwili, gdy się nadarzy sposobność, będzie usiłował strząsnąć z siebie nieznośne kajdany konstytucyi. Nie byłby królem z królów, gdyby czuł, myślał, pragnął inaczej. Konstytucya jest pogromem Ludwika, a niema na świecie człowieka, któryby zniósł spokojnie upokorzenie, niema upadłej wielkości, któraby kochała swoje poniżenie. Ale, wy, cnotliwi, uczciwi patryoci, tego nie rozumiecie, bo wasza czysta cnota nie widzi kłamstwa.

Wyrzucając z siebie te druzgocące słabą wolę Rolanda frazesy, pani Manon stała wyprostowana z błyskami rozgniewanej lwicy w  oczach. Gdyby się ona, mężczyzna-kobieta, dux femina facti, była urodziła królem, byłaby umiała bronić swoich praw, zwyciężyłaby albo uległaby, ale tylko w krwawym boju. Dobrowolnie, bez walki, nie ustąpiłaby jej namiętna duma z zajętego stanowiska.

Nie rozsądek i znajomość ludzi mówiły jej ustami, lecz jej własna dusza, jej bezkresna ambicya.

Mierząc słabego Ludwika XVI miarą swojej energii i ambicyi, wyrządzała Francyi wielką krzywdę, przyśpieszała nieświadomie wybuch krwawego huraganu.

Codziennie, kroplę po kropli wstrzykiwała w serca męża i jego kolegów jad podejrzliwości, zatruwała ich dusze nienawiścią do króla, podburzała ich przeciw koronie, aż ci, łatwowierni, jej wymową, jej talentem i namiętnością olśnieni ludzie, stali się powolnemi narzędziami jej mrzonek politycznych.

Ryła z cierpliwością i wytrwałością nienawidzącej kobiety pod tronem Burbunów, nie wiedząc, nie domyślając się, że Nemezis dziejowa, uderzająca w rewolucyach szybko, jak grom, przygotowywała już dla niej zasłużoną karę.

Robespierre, Danton i Marat. zaniepokojeni powodzeniem brissotczyków, wypuścili na Paryż i na kraj swoich szczekaczów i swoje gazetki, podburzające naród przeciw „nowym zdrajcom."

*) Dnia 23 marca 1792 r.

XXI.

Wielki Piątek*).

W kaplicy Panien „de Sainte Marie," w  klombie cyprysów i kwiatów, leżał Chrystus w grobie. Na zakrytych fioletowemi kapami ołtarzach nie paliły się świece; organy milczały. Migotał tylko słaby płomyk nocnej lampki.

Z chóru, pogrążonego w mrokach wieczornych, spływało „Miserere" Palestriny tak serdeczną, tak głęboko odczutą skargą na okrucieństwo człowieka, iż jego łzą, łkaniem przepojone dźwięki wdzierały się aż do wnętrzności nabożnych wiernych. Zdawało się, iż gromadka osieroconej dziatwy płacze nad otwartą mogiłą ukochanej, dobrej matki.

Wieńcem ciemnych sylwetek otoczyły zakonnice i pensyonarki grób Zbawiciela, odpowiadając przytłumionym śpiewem na wzruszający płacz „Miserere".

Cały świat chrześcijański zbliżał się w tej chwili na kolanach do wyobrażenia zwłok swojego boskiego Mistrza, a Zgromadzenie Prawodawcze, przedstawicielstwo Francyi, najstarszej córki Kościoła, ustanawiało właśnie nowy dekret, zwrócony przeciw sługom Kościoła- znosiło wszystkie kongregacye męzkie i żeńskie, poświęcające się nauczaniu dzieci i pielęgnowaniu chorych, aby oczyścić ziemię francuską z tego „plugawego robactwa", i zabraniało używać księżom sukien duchownych, aby „liberya rzymska nie obrażała oczu wolnego narodu".

Voltaire zacierał na drugim świecie ręce z radości. Jego szpetna twarz starego Mefistofelesa przekrzywiła się grymasem zadowolonego Satyra. Nie nadaremnie nawoływał bez wytchnienia, bez zmęczenia przez lat kilkadziesiąt: écrasez l'infâme, pluł jadowitą śliną złości, nieprzejednanej nienawiści, na Krzyż, na chrześciaństwo. Jego zatruty posiew wydał plon obfity, przybrał żywe, plastyczne kształty, zmienił się z teoryi w praktykę, w czyn.

Od pierwszej chwili otwarcia Zgromadzenia rzucili się nowi prawodawcy na religię i duchowieństwo „z furyą osobistych wrogów Chrystusa", pieniąc się na veto królewskie, które powstrzymywało ich rozpęd ateistyczny. Wychowańcy Voltaire'a, Diderota, Helvétiusa, Lamettrie'go postanowili zdjąć z Francyi „niewolę zabobonu".

Zaledwie ich przedstawiciele wtargnęli do rządu, ujęli w ręce cugle władzy, zaczęły z gabinetów ministrów wylatywać na kraj, do dyrektoryatów departamentalnych, do rad municypalnych rozporządzenia, wzywające do bezwzględnego postępowania z niezaprzysiężonem duchowieństwem. Nie troszcząc się o veto królewskie, które powinien był uszanować, jako minister, Roland, podburzony przez żonę, nie ustawał w zagrzewaniu swoich podwładnych do surowych represyi przeciw księżom: „niech ręka sprawiedliwości spadnie na nich — pisał — użyjcie wszystkich środków, wskazanych przez prawo, aby stłumić ich nienawistne knowania"

Voltaire zacierał na drugim świecie ręce z radości, a na ziemi, w Paryżu, spieszyła się gromada doktrynerów pod wodzą pani Roland z „oczyszczeniem Francyi z zabobonu chrześciańskiego."

Spieszyła się, biegła wielkimi krokami do mety oświecenia, do „kultu rozumu," nie chcąc się podzielić z nikim zaszczytem olśnienia Europy tak wiekopomnem dziełem. Miała ona w pośród siebie doskonałego teoretyka. Margrabia de Condorcet, słynny matematyk, jedyny z żyjących jeszcze osobistych przyjaciół Voltaire'a, fanatyk ateizmu, zaciągnął się pod sztandar brissotczyków, przynosząc im swoje głośne w świecie naukowym nazwisko, swoją rozległą wiedzę i swój talent dyalektyczny.

Zakonnice i pensyonarki płakały w kaplicy de Sainte Marie cichą skargą nad grobem Zbawiciela, a od strony Tuilleryów toczył się mostem na Sekwanie hałaśliwy tłum, uzbrojony w kije i kamienie. Théroigne z Méricourt prowadziła swoje amazonki; Róża Lacombe swoje „damy z hal." Gouchon i Bonjon szli na czele klakierów Saule'a. Długi ogon wyrostków i uliczników wlókł się z wrzaskiem, gwizdaniem i śmiechem za łbem ohydnego węża.

„Wspaniałomyślni francuzi" i „uczone a cnotliwe obywatelki" postanowili po swojemu wcielić nowy dekret, nie czekając na sankcyę królewską.

Ulicą Sekwany szedł jakiś ksiądz, posuwający się skromnie wzdłuż murów, aby nikomu nie zawadzać, aby nie zwracać na siebie uwagi. Mimo to spostrzeżono go.

— Rabaciarz! Zedrzeć z niego liberyę rzymską! Ksiądz usiłował się schronić w bramie jakiegoś domu, ale portyer, patryota, zatrzasnął przed nim drzwi. W jednej chwili otoczyły go przekupki i poszarpały na nim suknie.

— W niebie nie potrzeba sukien. Jedź do nieba, lokaju niebieski! — drwiła Róża Lacombe.

— Jedź do nieba, jedź do nieba!—wyły cnotliwe, a uczone obywatelki, obrzucając księdza błotem.

Na progach domów i sklepików ukazały się kupcowe, rzemieślniczki, służące. Były pomiędzy niemi „arystokratki", moderantki, nie sprzyjające Jakobinom. Oburzone zniewagą księdza, zakasały rękawów. Jeszcze teroryzm nie sparaliżował ich energii.

— Mioteł, warząchwi!—zawołały na dzieci. Dziatwa, domyślając się wesołej awantury, skoczyła ochoczo po broń niewieścią.

— Podłe suki! — wrzasnęły moderantki. — Precz z naszej ulicy! Łby wam ogolić, piętnem hańby was naznaczyć i do Salpatriere, do Sainte Pelagie z wami! Nie tykać podłemi łapami sług naszych ołtarzów, brudne ścierki!

Poszły w ruch miotły, warząchwie, spadając na plecy amazonek i Jakobinek. Matkom pomagały skwapliwie dzieci, obrzucając śmieciami kapelusze i suknie patryotek.

Wrzawa — krzyki — klątwy...

Z płomieniem wściekłości w oczach broniła się gwardya Thérogigne'y i Róży Lacombe.

— Na pomoc, na pomoc! — krzyczała Lacombe.

Ale podkomendni Gouchona i Bonjona. rozbawieni bitwą niewieścią, trzymali się za boki ze śmiechu. Dopiero, kiedy się ze sklepików i warsztatów wysypał na ulicę rój mężów i braci walczących żon i sióstr, i zabrał się do nich, przypomnieli sobie, że klub płaci im za dobre płuca i dobre pięści.

Ulica Sekwany rozpadła się na dwa obozy: tu arystokraci, tam patryoci... Z okien balkonów kamienic przypatrywały się bitwie przez lornetki eleganckie damy, bijąc „brawo", jak w teatrze.

Przez skłębiony, zmotany w ręcznym boju tłum, przedzierał, się Armand Grandjean. Opuścił on salę w Manége zaraz po przyjęciu nowego dekretu i widząc gromadny pochód kontrolerów i kontrolerek przedstawicielstwa narodowego, kierujący się przez most karuzelski na drugą stronę Sekwany, domyślił się, dokąd ta banda zmierza. Panny de Sainte-Marie były najbliższym pensyonatem klasztornym. One padną pierwsze ofiarą fanatycznej gorliwości tej hałastry.

A w tym klasztorze kochała go, modliła się za niego Irena. Klęczy w tej chwili niewątpliwie w kaplicy, była bowiem godzina nieszporów. Jeśli pretoryanie Jakobinów wtargną, do klasztoru, wówczas znieważą Irenę, będą się nad nią, nad przerażoną pastwili.

Serce Armanda biło młotem, drgał w nim każdy nerw; żeby się tylko nie spóźnić, żeby zdążyć ostrzedz klasztor przed grożącem mu niebezpieczeństwem...

Po drodze spotkał jakiegoś znajomego kapitana gwardyi narodowej.

— Panie kapitanie, nie pozwól pan znieważyć niewinnych kobiet — prosił.

Kapitan, moderant, pobiegł do swoich koszar.

Tłum, zająwszy całą szerokość ulicy, posuwał się tak zwartą ławą, iż nie było możliwości wyprzedzić go. Armand dygotał cały z niepokoju: nie zdążę... Przeto rzucił się zdecydowany głową naprzód i pruł mrowisko ludzkie, zwirowane walką. Szarpały go, biły jakieś ręce niewieście, ale on nie zwracał na to uwagi. Ktoś uderzył go laską z taką siłą w plecy, że się zgiął, załamał, jak przetrącony. Obejrzał się, poznał Jakóba Bonjon... Wyprostował się szybko i przedzierał się dalej. Me miał czasu do zastanawiania się nad przyczyną nienawiści tego człowieka.

Zrobiło się dokoła niego luźniej, przestronniej; wydostał się ze zmotanego kłębka ciał ludzkich—odetchnął: zdążę ostrzedz klasztor... Leciał, jak ścigany zwierz. Po kilku minutach zatrzymał się zdyszany, spotniały, przed wejściem do kaplicy.

Z brudnego kotła ulicy, huczącego wrzawą namiętności politycznych wpadł Armand nagle w ciche, czyste sanctuarium modlitwy.

Tam, poza temi zacisznemi murami, odciętemi zupełnie od świata i jego brudów klauzurą, wrzała walka, płonęły oczy ogniem nienawiści, plamiły się usta klątwą, szalała furya polityczna, bijąc, kalecząc przeciwników; tu w domu Bożym, mieszkała uroczysta cisza skupienia, a w tej ciszy płakała modlitwa śpiewem głęboko odczutego bólu. Miserere, miserere...

Tam zmagały się z sobą z zaciętością nieprzejednanego wroga: pycha, ambicya, głód, pożądliwość, głupota, nienawiść i fanatyzm; — tu tuliły się do grobu Chrystusa: modlitwa, pokora, rezygnacya, pokonane namiętności, spokój duszy.

Armand doznał wrażenia, jak gdyby go ktoś przeniósł nagle z brudnej, hałaśliwej, grzechem zbrukanej karczmy do tajemniczej groty, do schronienia czystych serc, które uciekły ta przed wrzawą rzeczywistości, plamiącej białe skrzydła duszy! Jego „ładna dusza" odczuła kojącą, dobroczynną poezyę modlącej się kornie wiary i uśmiechnęła się do niej wdzięcznie.

Po raz pierwszy od lat wielu zgiął kolano i schylił głowę przed wielką tajemnicą świata, zakrytą dla oka ludzkiego:

Kilka chwil klęczał, rozkoszując się uroczystym nastrojem nabożnego skupienia i śpiewanem żywemi łzami: Miserere. Ale nie miał czasu do stracenia. Z ulicy, zdaleka dolatywały już do kaplicy odpryski wrzawy walki. Furya polityczna zbliżała się do klasztoru.

Podniósłszy się szybko z kolan, podszedł do kraty, odgradzającej zakonnice od świeckich pobożnych.

Irena klęczała na swojem miejscu tuż przy kracie.

— Panno Ireno! — wyrzekł półgłosem.

Irena odwróciła się i spojrzała na niego zdziwiona nieprzyjemnie. Nawet jemu, jej ukochanemu, nie wolno było profanować świętości miejsca i uroczystości chwili. Nie widział-że grobu Chrystusa?

— Opuśćcie natychmiast kaplicę... zamknijcie się w klauzurze... grozi wam zniewaga... Jakobini idą na klasztor...

Irena patrzała na niego szeroko otwartemi oczyma, tępym wzrokiem, jak gdyby go nie zrozumiała. Jakobini idą na klasztor? W jakim celu, z jakiej przyczyny? Cóż im one, zakonnice i pensyonarki, nie biorące udziału w walce politycznej, zawiniły? Czegóż mogą chcieć od nich Jakobini?

— Nie zwlekajcie, spieszcie się, za kilka chwil mogą tu wpaść te ulicznice i przekupki Théroigne'y i Boży Lacombe — prosił Armand.

Mówiąc szybko, podniósł głos, co zwróciło uwagę jednej z zakonnic. Zbliżyła się do kraty i zaczęła go strofować za profanacyę modlitwy. Dowiedziawszy się jednak, z czem przybył, udała się natychmiast do przeoryszy.

Armand widział przed kratą, jak zakonnice otoczyły matkę przełożoną, jak, skupiwszy głowy, naradzały się z sobą szeptem. Potem widział, jak się pensyonarki i panny-goście podnosiły na rozkaz przeoryszy z kolan i opuszczały kaplicę. Przy grobie Zbawiciela zostały tylko same zakonnice i modliły się znów, jak gdyby im nic nie groziło.

Ze dworu wlewała się już do kaplicy blizka wrzawa toczącej się walki, a na chórze skarżyło się bez przerwy Miserere wzruszającą skargą osieroconego dziecka, a do koła grobu Chrystusa modliły się zakonnice z pochylonemi głowami. Zawinięte w długie, białe welony, wyglądały, jak zrezygnowane ofiary, czekające bez trwogi, bez oporu, na cios kata.

Armanda serce ulitowało się nad temi sierotami świata. Nie. on nie dopuści do znieważenia tych wiernych służebnic ołtarza...

Wybiegł z kaplicy.

Skłębiony, walczący tłum wtoczył się w wązką gardziel ulicy św. Jakóba, zbliżał się, szamocąc się z sobą.

Armand, stanąwszy na schodach kaplicy, zawołał:

— Kto wierzy w Boga i szanuje jego sługi, niech broni dostępu do świątyni. Do mnie wszyscy odważni!

Tłum kołysał się, jak fala morska, smagana biczami wichru. Opadał i wznosił się. cofał się i rzucał się naprzód.

Zaniepokojonym wzrokiem obrzucił Annami walczących. Opór obrońców klasztoru słabł. Ze wszystkich stron napływały Jakobinom posiłki. Cała kanalia lewego brzegu Sekwany, zwabiona wrzawą, stanęła po ich stronie. Już biegła Théroigne na czele swoich amazonek do kaplicy. Któraś z moderantek zdarła jej z głowy kapelusz, rozplątała jej włosy, rozerwała jej na piersiach suknię i podrapała jej twarz. Ona z rozpuszczonemi włosami, z pomazanemi krwią rękami, do oszalałej bachantki podobna, zagrzewała swój legion do ataku.

— Zniszczyć to gniazdo kłamstwa i obłudy! — wyła głosem ochrypłej wilczycy.

Grad kamieni, lasek i łomów żelaznych posypał się na obrońców zakonnic. Któryś z Jakobinów strzelił z pistoletu. Kula otarła się o głowę Armanda, osmaliła mu włosy.

Strzał i krew, ściekająca po skroni, podrażniły w nim zwierzę, przebudziły instynkt samozachowawczy. Schwycił łom żelazny, który padł pod jego stopy, rzucił się na czoło tłumu i zaczął bić na prawo i lewo. na oślep. Gdzie uderzył, tam jęknął rażony człowiek, krzyknęła kobieta, pierzchały wyrostki. On, nie zważając na jęki i krzyki, torował sobie drogę do Théroigne. Nieznana jego szlachetnej duszy nienawiść leciała przed nim, wskazując mu krogulczym pazurem szkarłatną amazonkę: połam tej wiedźmie żebra, a utniesz jeden z łbów hydry anarchii.

Jakobini, przerażeni gwałtownością napadu, cofali się zrazu, rozstępowali się, tworząc bruzdę szeroką. Zmiarkowawszy jednak, że niewielu z pomiędzy obrońców kaplicy wsuwa się w tę bruzdę, ochłonęli z przestrachu i zaczęli otaczać, ściskać odważnego pogromcę groźną obręczą. Już zwarło się koło, już widział Armand nad swoją głową drągi i pięści, kiedy zahuczał bęben. Odezwał się raz, drugi, trzeci, potem rozległa się komenda wojskowa i huknęła salwa.

Gwardya narodowa strzeliła w powietrze na przestrogę.

W mgnieniu oka pierzchł, rozpłynął się tłum, wsiąkając w bramy domów, w sklepiki, szynki, zaułki. Jak gdyby go nagła powódź zmiotła.

Armand, niesiony zapamiętaniem wściekłości, ochłonął. Obejrzał się dokoła.

Był sam na ulicy.

— Podła hałastra! Bezbronne zakonnice napada z brawurą, ale przed salwą karabinów ucieka z przestrachem zająca.

Cisnął łom żelazny na bruk i splunął.

— I taka hałastra chce odrodzić Francyę, ludzkość! Zaśmiał się gorzko.

Otarłszy wierzchem ręki krew ze skroni, wrócił do kaplicy. Tu klęczały jeszcze zakonnice, pogrążone w adoracyi grobu Chrystusa.

— Jesteście panie dziś ocalone — rzekł przez kratę — ale nie wiadomo, czy Jakobini nie powtórzą jutro napadu. Za to, że broniłem spokoju pań, proszę o jedną łaskę. Chciałbym się widzieć z panną Ireną Legrand, której niebezpieczeństwo obchodzi mnie więcei od niebezpieczeństwa najbliższej krewnej.

Na znak dany przez matkę przełożoną, otworzyła jedna z zakonnic kratę, i przeprowadziła Armanda długim korytarzem na dziedziniec, do pawilonu, zamieszkanego przez gości klasztoru.

W salonie pawilonu zebrały się wszystkie panie, młodsze i starsze, mieszkające u sióstr „de Sainte Marie" w gościnie albo na dewocyi. Jedne biegały od okna do okna, jak spłoszone w klatce ptaki, nasłuchując, chwytając strwożonem echem wrzawę ulicy, która przenikała mury stłumionym szmerem; drugie siedziały skulone na fotelach, z twarzami ukrytemi w dłoniach, inne klęczały po kątach i modliły się pobładłemi ustami. Słyszały bęben, strzały... potem nastała cisza. Czyżby Jakobini wtargnęli do klasztoru?

Wszedł Armand, ocierając krew ze skroni; włosy miał powichrzone, suknio poszarpane, bladość znużenia zbieliła jego czoło.

Widok krwi i bladość ukochanego przesłoniły oczom Ireny obecność niewtajemniczonych w jej serdeczne uczucia świadków. W trwodze o niego, zapomniała o swojej własnej trwodze i o całym kodeksie dobrego wychowania, o wstydliwości dziewicy. Nie zważając nawet na zakonnicę, rzuciła się na Armanda, objęła go ramionami.

— Boże, pobili cię, zranili — zawołała.

— Lekko tylko drasnęła mnie kula tych zbójów — odrzekł Armand, tuląc Irenę do piersi. Bez namysłu byłbym się był pozwolił rozszarpać za ciebie i za twoje dobre opiekunki. Ale odwaga moja była zbyteczna.

Gwardya narodowa, przybyła w samą porę i ocaliła klasztor. Jesteście panie dziś bezpieczne.

Tulącą się do siebie parę otoczyły wszystkie panie, zasypując Armanda pytaniami.

Teraz dopiero oprzytomniała Irena. Gorący rumieniec wstydu oblał ją całą: zdradziła tajemnicę swojego serca. Ale nikt nie zwracał uwagi na jej zakłopotanie. Tak były wszystkie panie zajęte wiadomościami o przebiegu walki i swoją własną trwogą, iż ich naturalny odruch przerażonej miłości ani zdziwił, ani zgorszył.

— Dziś nie powtórzą Jakobini napadu z obawy przed czujnością gwardyi narodowej —mówił Armand— ale nie wiadomo, co im jutro, pojutrze i pijany fanatyzm podszepnie i dlatego radziłbym paniom jeszcze dziś opuścić klasztor i szukać bezpiecznego schroniska. Cała nienawiść zwraca się w tej chwili przeciw duchowieństwu i przeciw królowi, który broni swojem vetem sług ołtarza. Klasztory przestały być bezpieczną ucieczką dla wszystkich, szukających wśród ich murów ciszy i spokoju.

— Nie mam nikogo blizkiego w Paryżu, do Castello Rosello tak daleko, a drogi są niepewne — rzekła stroskana Irena. Zanim ojciec zdąży po mnie przyjechać, mogą ci źli ludzie powtórzyć napad.

— Mój wuj, pan des Malesherbes, udzieli nam z przyjemnością gościny — pocieszała ją panna de Gruissan.

*) Dnia 6 kwietnia 1792 r.

XXII

Prześliczny dzień czerwca zaglądał przez okna mieszkania państwa Roland, przypominając im pełną, rozwiktłą wiosnę.

Roiła się ulica odświętnie przybranem mieszczaństwem, rozbrzmiewała szczęśliwym śmiechem dzieci, brzęczała wesołym gwarem robotników, robotnic i szwaczek. Paryż pracujący ciągnął za miasto, aby odechnąć wonnem powietrzem łąk i pól, aby zapomnieć, na kilka godzin o podniecających namiętności kłótniach politycznych.

Ale serce pani Roland nie biło radośnie do pogodnego nieba, do słońca, do szerokich łanów, owianych balsamicznem tchnieniem wiosny, chociaż uwielbiała za przykładem Jana Jakóba Rousseau'a wiosnę, chociaż należała do tak zwanych natur sensibles. Zatrute dziś było to pyszne serce, przepojone jadem nienawiści, gniewu, rozwianych marzeń, iż nie widziało nic, krom doznanej klęski.

Król, sprzykrzywszy sobie arogancyę, natarczywość i złe wychowanie ministrów-patryotów, oddalił ich wczoraj od swojego boku, dał im dymisyę *).

I oto spadła znów pyszna kobieta z jasnych wyżyn władzy w ciemne niziny nicości, przeszła ze wspaniałych apartementów ministeryum spraw wewnętrznych do zwykłego mieszkanka.

Jak wolna jeszcze wczoraj lwica, przeniesiona dziś do klatki, rzucała się po małym saloniku, przemierzając go szybkiemi nerwowemi krokami. Jakże miało jej serce bić radośnie do przeczystych błękitów niebieskich, do słońca, do szerokich łanów, kiedy w tem sercu me kwiat szczęścia pachniał, jeno pełzał szpetny gad obrażonej miłości własnej?

Spaść z tak wysoka tak nizko! Okropnie!...

— A mówiłam wam, że nie trzeba było ufać temu zdrajcy Dumouriez'owi — odezwała się ochrypłym głosem gniewu. Chytra podłość tego lisa arystokratycznego w skórze wesołego rozpustnika pozbawiła was władzy, a ojczyznę światłej rady szczerych patryotów. Ten baran w koronie powoła znów do Tuileryów jakichś głupców, jakichś, ciasnogłowych moderantów i wielkie dzieło rewolueyi cofnie się o cały duży krok. Ale czy się to mężczyźni znają na ludziach? Pierwszy lepszy zręczny komedyant weźmie ich za nos i zaprowadzi, gdzie mu się tylko podoba. Płeć mocna!...

Rozśmiała się urągliwie.

Przedstawiciele płci mocnej, Roland i Claviére siedzieli jak trasie, nie śmiejąc podnieść oczu na szafa stronnictwa w spódnicy. Tak przyjemnie było podrzędnemu urzędnikowi skarbowemu i kupcowi rządzić Francyą, przyjmować hołdy licznej zgrai karyerowiczów, udzielać audyencyi wielkim panom, uczyć króla patryotyzmu, upajać się od świtu do zmierzchu ambrozyą władzy, wierzyć w swój geniusz nieomylny. Było im dobrze, jak owym szczurom, okadzanym na ołtarzu. Aż tu nagle zawalił się czarodziejski gmach ich tryumfu. Król dotknął go palcem i runął.

Siedzieli cicho zakłopotam, chociaż mogli byli odpowiedzieć swojej Egeryi: nie my sprowadziliśmy klęski, jeno ty, gwałtowna, niepohamowana w swoich ambicyach niewiasto; my byliśmy wdzięczni królowi za jego uprzejmość dla nas, wierzyliśmy w jego uczciwość, w jego dobrą wiarę i wolę i bylibyśmy pracowali z nim razem ku pożytkowi ojczyzny, naginając powoli jego znaną uległość do naszych celów, ale twoje uprzedzenie do monarchów i twoja kobieca niecierpliwość zepsuły wszystko. Wszakże twojem to dziełem jest ostateczne zerwanie, ty bowiem napisałaś i kazałaś nam odczytać na radzie ów fatalny list. który wywołał dymisyę.

Słaby król starał się zachowaniem swojem przekonać ministrów patryotów i Zgromadzenie Prawodawcze, że pragnie zgody z narodem. Wypowiedział na żądanie brissotczyków przeciw swojemu przekonaniu wojnę Austryi, rozwiązał z wielką szkodą dla siebie swoją gwardyę szlachecką, by nie obrażać oczu patriotów widokiem znienawidzonych arystokratów, zezwolił w końcu na założenie pod Paryżem obozu wojska jakobińskiego. W nierozważnej, zrozpaczonej słabości swojej rozbroił siebie, a uzbroił swoich wrogów, mniemając, że odwróci w ten sposób od siebie ich ślepy gniew.

Wszystkiego tego było za mało pani Roland.

Ludwik XVI upierał się przy swojem veto. Jakże śmiał, on, „zwykły urzędnik narodu," wynagradzany przez naród za swoje próżniactwo hojną listą cywilną, sprzeciwiać się woli jej i jej przyjaciół? Czemże był on, dziedzic ośmsetletniej tradycyi historycznej Francyi w porównaniu z nimi, inteligencyą od wczoraj? On był „urodzonym głupcem, wychowanym w ciemnocie przesądów i zabobonów przeszłości," a oni, oświeceni blaskami filozofii — dziećmi ducha czasu. Do nich należy przyszłość, oni, tylko oni mają prawo wieść naród do jego wielkich przeznaczeń. Jakże śmie opierać się ich słusznym żądaniom?

Więc kiedy nie chce słuchać dobrych rad, trzeba się z nim obejść, jak z krnąbrnym żakiem. Pani Roland podyktowała mężowi nieprzyzwoity, arogancki, list, uczący króla obowiązków królewskich, grożący mu detronizacyą w razie nieposłuszeństwa, a pan Roland, powolny energicznej małżonki pachołek, odczytał to zuchwałe pismo na radzie koronnej, w obecności monarchy. Było tego za wiele nawet dla bezwrażliwych nerwów Ludwika XVI. Żachnął się i wypędził śmiesznych parweniuszów politycznych.

Byli ministrowie mogli się byli bronić oczywistemi faktami, oczarowani jednak przez swoją „Opatrzność", nie śmieli ust otworzyć.

— Biedna Francyo, biedna ludzkości! — mówiła pani Roland głosem i z giestem aktorki tragicznej: — Włóżcie żałobę, albowiem słońce wolności i filozofii zgaśnie wkrótce, zamordowane przez czarne duchy jego nieprzejednanych wrogów.

Przez chwilę stała na środku salonu z oczami, wzniesionemi w sufit, w postawie Ifigenii, żegnającej życie. Nagle ściągnęły się jej brwi, zachmurzyło się jej czoło, w ładnych szafirowych oczach zapaliły się błyskawice gniewu.

— Słyszał-że to świat, żeby losy wielkiego narodu, losy miljonów zależały od uporu i głupoty jednego człowieka? — zawołała. — Cóż z tego, że ten człowiek jest królem, że konstytucya przyznaje mu prawo veta? Król, monarchia, konstytucya są nonsensem, zdradą, zbrodnią, jeśli nie służą narodowi. Zniszczyć tę stęchłą starzyznę, usunąć wszystkie przeszkody, powstrzymujące pochód ludzki do promiennego słońca wolności i równości, powinny: filozofia i patryotyzm. Jest to ich świętym obowiązkiem, ich prawem.

Spojrzała na byłych ministrów, siedzieli, wpatrzeni w nią, jak w wyrocznię. Co robić? pytały ich oczy wiernych, posłusznych psów.

— Czy to tak trudno zmusić tego ukoronowanego niedołęgę do powolności? — mówiła pani Roland. -Wezwijcie do pomocy lud, przedmieścia, ulicę!

— Dziesięć tysięcy patryotów z przedmieść — mówiła dalej pani Roland — podnieconych mowami naszych trybunów i patryotów, pójdzie do Tuileryów i urządzi Ludwikowi taką owacyę, iż mu się odechce veta i wypędzania dobrych ministrów. Obawiacie się? O, mężczyźni... (powtórnie zagotował się w jej gardle ochrypły, urągliwy śmiech). Gdybym ja była mężczyzną, jużby tego manekina królewskiego, tej wilczycy austryackiej i tych wilcząt nie było dawno w Tuileryach, i słońce wolności i równości świeciłoby nad Francyą. Ale wy umiecie tylko mądrze rozprawiać, stanowczego zaś czynu lękacie się, jak krwawego widma.

Drgnęła nareszcie w sercach byłych ministrów struna ambicyi męskiej.

— Nie strasznym mi jest czyn choćby najryzykowniejszy, gdy idzie o dobro ojczyzny — odezwał się Claviere.

— I mnie nie przeraża gwałt, potrzebny sprawie publicznej — rzekł Roland.

— Więc poszukajcie natychmiast Brissota — mówiła Egerya. — Jego geniusz wskaże wam środki do zdławienia tego smoka burbońskiego. I porozumiejcie się z Barbaroux'em. Jego młoda odwaga szczerego republikanina wzmocni wasze dusze.

Posłuszni, jak grzeczne dzieci, wzięli byli ministrowie kapelusze i udali się do Brissota.

*) Dnia 23 czerwca 1792 r.

XXIII

Ciche, tłumione, tajemnicze szepty i pomruki chodziły ulicami Paryża w nocy z dnia 19-go na 20-ty czerwca 1792-go rolni.

Nietoperze stolicy, wracający do domu z restauracyj i lupanarów, spotykali na wszystkich płacach, przed kawiarniami i szynkami gromadki oberwańców, szepcących między sobą. Tu i owdzie stał na krześle, na beczce, na schodach jakiegoś pałacu, jakiegoś kościoła orator uliczny i perorował, tu i owdzie brzęczało coś, jakby dźwięk żelaza, jakby szczęk oręża.

Spóźnieni przechodnie mijali te gromadki, nie zwracając na nie uwagi. Paryż przywykł od dwóch lat do ulicznej agitacyi rewolucyjnej. Przygotowuje się zapewne jakaś deputacya ludu do ratusza, albo do Zgromadzenia Prawodawczego. Jakaś awantura, jakieś zbiegowisko, lub coś w tym rodzaju. Działo się to już tyle razy, iż nie zajmowało nikogo, oprócz interesowanych.

I niczyjej uwagi nie zwrócili ludzie lepszego towarzystwa, posuwający się od gromadki do gromadki z wódką i workami złota. Wiadomo, że lud paryski

lubi gorzałkę, a jego ubóstwo łaknie pieniędzy. Jego głosy, jego płuca i pięści trzeba kupić, zapłacić. Za darmo nie będzie hałasował na ulicy, przed Tuileryami, przed pałacami i domami tych zdrajców moderantów, nie będzie się darł w niebogłosy: vive! albo a bas! dziś temu, jutro owemu.

Całe potoki srebrnych, widmowych blasków sypał z ciemnobłękitnego nieba księżyc na uśpiony Paryż. Spoczynku spragniony potwór, wyczerpany wrzawą dnia, strudzony walką o byt, o rozkosz i władzę, spał w tej powodzi blasków spokojnie, nie domyślając się, że nad jego głową, nad jego wieżami i dachami zbierają się właśnie czarne chmury nawałnicy, która zmieni jego spokój w krzyk rozpaczy, owiany blademi cieniami trwogi.

Bo na dnie tych tajemniczych szeptów, idących od gromady do gromady, z ulicy na ulicę, z placu na plac, w mowach tych oratorów, przemawiających do ludu, torturowanego nędzą, bałamuconego kłamstwem Jakobinów, podnieconego wódką, syczała olbrzymia żmija spotęgowanych nienawiści i zawiści politycznych. Wszystkie ambicye nowych prawodawców, obrażonych dymisyą ministrów-patryotów, przerażonych niespodziewaną energią króla, kłaniały się do samej ziemi przedmieściom, schlebiały ich ciemnocie i brutalności, aby „broniły wolności przeciw spiskowi moderantów".

Brissot, Roland, Claviere, Barbaroux, Laclos, Gorsas, Carra, Louvet — cały sztab zdetronizowanej Egeryi, pracował od kilku dni bez wytchnienia, z furyą obrażonej miłości własnej, smaganej obawą utraty zdobytego już stanowiska, nad przygotowaniem ludu do gwałtownego czynu. Pomagał im po cichu mer Paryża, Pétion, pomagali mu Danton, Desmoulins, Chabot, Marat — wszyscy Jakobini i Kordelierzy.

Król nie chce dobrowolnie odwołać swojego „veta" i wypędził ministrów jakobińskich, nie chce być posłusznym narodowi... Więc zmusimy go siłą do uległości. Urządzimy mu taką „wizytę", iż odechce mu się raz na zawsze korzystania z praw, przyznanych mu przez konstytucyę...

Nad ruinami Bastylii wschodzące słońce powitało na placu, który był świadkiem pierwszego tryumfu ludu paryskiego, olbrzymi tłum, zwarty w zbitą masę. Wszystkie niespokojne głowy, gorące serca, patryotyczne entuzyazmy i wszystkie głodne pożądliwości, zuchwałe grzechy i mściwe nienawiści przedmieścia św. Antoniego i św. Marcyusza, wyroiły się z domów, domków, nor i piwnic na płac Bastylii, aby rzucić się chmurą szarańczy na wroga, którego im wskaże „król przedmieścia".

Ten król przedmieścia, bogaty piwowar Santerre, czterdziestoletni przystojny człowiek, przemawiał coś do tłumu z kupy gruzów. Co mówił, słyszeć mogli tylko najbliżsi. Jego głos potężny zlewał się z nieustającą ani na chwilę wrzawą tysięcy uwag, śmiechów, wykrzykników.

Nie po to zebrał się tłum na placu Bastylii, aby słuchać mów patryotycznych. Słyszał ich tyle w ostatnich dniach, wiedział, na co się zebrał. Role demonstracyi były już rozdane.

...... Prowadź nas, prowadź!

By jednak poprowadzić tysiącgłowy tłum przez ulice Paryża, trzeba było jego olbrzymi, powikłany kłębek rozmotać, uporządkować. Wszysko się pomieszało: wojskowi i cywilni, starcy i młodzież, kobiety i dzieci, uzbrojeni i bezbronni, wszystko się tłoczyło, deptało sobie po nogach, wchodziło jedno na drugie. Wystarczała jedna celna salwa regularnego wojska, aby rzucić popłoch na to bezładne mrowisko ludzkie i obrócić w niwecz podziemną robotę Jakobinów.

Zrozumieli to przewódcy demonstracyi. Przeto rozległy się nawoływania, rozkazy, komenda. Długo trwało, zanim się ruchliwy, niesforny tłum pozwolił wtłoczyć w obręcz jakiegoś porządku.

Nareszcie... była godzina jedenasta... pochód się rozpoczął.

Przodem jechał konno piwowar Santerre, naczelnik gwardyi narodowej przedmieścia, otoczony swoim sztabem. Długim, barwnym sznurem ciągnęły za nim bataliony ochotników, składające się z samych żarliwych Jakobinów.

Za gwardyą narodową przedmieścia, posuwającą się w porządku wojskowym, szedł drugi oddział, ruchliwszy od pierwszego. Cała młodzież robotnicza w sabotach, bez kapot, w kamizelkach, w koszulach z podsuniętemi rękawami, złożyła się na legion hałaśliwy. Kije i piki były bronią tych patryotów.

Prowadził ich wysoki, barczysty mężczyzna z orlą, rasową głową starej szlachty francuskiej. Margrabia Adam de Saint-Hurugue, członek możnego domu, roztrwoniwszy majątek na życie rozpustne, obryzgany cały błotem grzechów, zbrodni nawet, za które pokutował kilka lat w więzieniu, odepchnięty przez rodzinę i przyjaciół, wypluty przez swoich, stał się fanatycznym demagogiem.

Od pierwszej chwili rewoiucyi pobratał się z najskrajniejszymi demagogami, wyrykiwał głosem tura razem z Dantonem i Maratem mowy podburzające, był jednym z głównych filarów „Pałacu królewskiego", brał udział we wszystkich demonstracyach ulicznych, popularny w kawiarniach i domach rozpusty, gdzie go nazywano „ojcem Adamem".

Teraz prowadził on, szlachcic, młodzież jakobińską przeciw pierwszemu szlachcicowi Francyi, przeciw królowi.

Za gwardyą narodową przedmieść i za bezładnym tłumem młodych zuchów z warsztatów i fabryk, szedł legion amazonek rewolucyi, błyszczący wszystkiemi barwami tęczy.

Jedwabne suknie kokot, białe czepce przekupek, czerwone, zielone, niebieskie, żółte chustki robotnic, szwaczek, pomieszały się z łachmanami gałganiarek, żebraczek i całej żeńskiej kanalii Paryża.

Matki niosły niemowlęta na ręku, starsze siostry prowadziły młodszych braci, strojne kokoty czepiały się ramion brudnych obdartusów.

Z dumą, z zadowoleniem rozglądał się wódz tego niezwykłego wojska dokoła. Théroigne z Méricourt jechała, ubrana po męsku, na armacie, ciągnionej przez robotników, wykrzykując:

— Tremblez, tyrana!

Jej dziki, namiętny krzyk podchwytywał ogon pochodu—in cauda venenum— bezładna gromada całej męzkiej kanalii przedmieścia Wszystkie brudne łachmany, wszystkie złodziejskie i zbójeckie twarze, wszystkie drapieżne ręce i zbrukane dusze Paryża, całe plugawe robactwo lupanarów, nocnych szynków i rynsztoków, wlokło się za amazonkami rewolucyi. uzbroiwszy się w drągi, łomy żelazne, widły i kosy.

Godnych siebie oficerów miała ta czeladź grzechu. Prowadził ją osławiony morderca Jourdan, zwany coup-tete, prowadził Klaudjusz Łazowski, polak, syn emigranta, przybyłego z królem Stanisławem Leszczyńskim do Francyi, pijak, rozpustnik, awanturnik, żołnierz z zawodu, skazany przed rewolucyą przez sąd wojenny za usiłowanie zabójstwa oficera, na śmierć, ułaskawiony przez Ludwika XVI-go; prowadzili ją czeladnik jubilerski Rossignol, szynkarz Brierre, zawsze pijany Hanriot, były lokaj, wydalony ze służby za kradzież, i tym podobni patryoci.

I godne takiego wojska sztandary kołysały się nad tą hałastrą, toczącą się z łoskotem spienionej fali.

Jakiś drab niósł długi drąg, a na tym drągu powiewała czerwona szmata, na której czernił się napis: tremble tyran, ton heure est venue! Na drugiej chorągwi błyszczały złote litery: La sanction ou la mort! Kilka przekupek dźwigało gilotynę z napisem: Justice nationale contre les tyrana: Veto et sa femme á la mort! Czeladnicy rzeźniccy, nadziawszy krwią ociekłe serce cielęcia na pikę, wykrzykiwali: coeur d'aristocrate! Gałganiarze nieśli na kiju stare, podarte spodnie; tremblez tyrans, voilà les sans-culottes/

Cała brutalna fantazya motłochu wysiliła się na to, by nadać pochodowi wygląd ohydny.

Wolno przeciskał się potworny, hałaśliwy wąż przez ciasne uliczki przedmieścia, pęczniejąc po drodze. Ze wszystkich zaułków wysypywały się gromady gapiów, rozbawionych niezwykłem widowiskiem, i przyłączały się do armii Jakobinów.

Było południe, kiedy się tłum wydostał z ciasnej gardzieli przedmieścia i zalał ulice Rivoli i św. Honoryusza.

Zamykały się z pośpiechem drzwi sklepów, spadały story bogatszych mieszkań. Dobrze wychowany Paryż zasłaniał tchórzliwie oczy, by nie patrzeć na obraz swawoli jakobińskiej. Z okien, z balkonów, z ulicy spędziły go dzikie okrzyki, klątwy, groźby patryotów. Po raz pierwszy grała orkiestra gwardyi narodowej z pod komendy Santerre'a jawnie, publicznie, w śródmieściu, pod bokiem króla i Zgromadzenia Prawodawczego Ça ira, les aristocrattes on les pendra! straszliwy „hymn morderców". Wcielona zemsta wydziedziczonych, podniecona kłamstwami agitatorów, łaknących władzy, toczyła się ulicami z pięścią ściśniętą, z oczami roziskrzonemi płomieniem pożądliwości.

— La mort, la mort, voila les sans-culottes!

W jednej z kawiarń przy ulicy „Saint-Honoré" siedziało dwóch młodziutkich oficerów. Chłodząc się limoniadą, przypatrywali się pochodowi Jakobinów. Młodszy z nich, zaledwie z munduru szkoły wojskowej wykluty, podniósł się, mówiąc:

— Suivons cette canaille!

Był to nieznany jeszcze nikomu Napoleon de Bonaparte.

Tłum toczył się ku Zgromadzeniu Prawodawczemu z wściekłością rozjuszonego byka, który z pochylonemi rogami, z pyskiem, ociekłym pianą ślepego gniewu, pędzi naprzód, gotów powalić, zdeptać każdego, ktoby mu stanął w drodze. Nikt go nie powstrzymywał, nikt nie rzucił się naprzeciw rozjuszonego byka anarchii, aby go ująć za rogi i zmusić do posłuszeństwa.

W Zgromadzeniu Prawodawczem przemawiał właśnie Roederer, prokurator syndyk departamentu paryskiego.

— Zbrojne tłumy grożą zniewagą konstytucyi i domowi przedstawicielstwa narodowego i króla. Prawo zabrania takiej demonstracyi, a ona zbliża się, stoi już przed bramą i domaga się, aby ją wpuszczono przed wasze oblicze. Jeżeli wpuścicie tych wichrzycielów do świątyni prawa, czem stanie się w waszem ręku siła prawa? Wasza pobłażliwość zdruzgoce prawo i powagę urzędników, wykonawców prawa.

Poparł go Dumolard, poparł go  Ramond, poparli go inni posłowie umiarkowani. Nauczcie lud posłuszeństwa dla prawa, ustanowionego przez przedstawicieli narodu! — wołali wszyscy.

Wołali, jak woła tonący, nie słyszany przez nikogo. Bo jakże miało stronnictwo, rządzące w Zgromadzeniu, jakże mieli brissotczycy i przyjaciele pani Roland potępić demonstracyę, której byli sami twórcami? Ich to głównie przeraziła niespodziewana energia króla.

Już im się zdawało, ze wdrapali się na najwyższe szczyty społeczne, skąd oni tylko sami będą rządzili Francyą, już rządzili w istocie kilka tygodni przez swoich ludzi, przez „ministrów-patryotów", kiedy się nagle cugle władzy wysunęły z ich rąk. Ministrowie umiarkowani zajęli miejsce Jakobinów.

W tem przerażeniu, w tym gniewie na króla, za wymierzony im policzek, odwołali się do pomocy ludu i kanalii, popełnili ten sam błąd, jakim zgrzeszyli nierozważnie twórcy rewolucyi. członkowie pierwszego Zgromadzenia Narodowego, nie przeczuwając, że oddają się w ten sposób na łaskę i niełaskę motłochu i jego trybunów.

Posłowie umiarkowani przypominali im świętość prawa. Ale czemże było dla nich prawo, nie przez nich ustanowione? Wszakże oni tylko jedni przyszli na świat z geniuszem politycznym i prawodawczym, i dlatego będzie ich obowiązywało tylko to prawo, które oni stworzą na podziw światu. Twórcy rewolucyi i konstytucyi: Mirabeau'owie, Sieyés'y, Lameth'owie, Duporty, Bailly'owie, Barnave'y, słynni mówcy, uczeni i genialni reformatorowie byli w porównaniu z nimi, z gwiazdami miast prowincyonalnych i podrzędnymi dziennikarzami, nieukami politycznymi. Tak wierzyli, tak mówili głośno.

— Warn nie wolno mówić o nieposłuszeństwie dla prawa — odpowiedział Guadet Dumolardowi i Ramondowi — albowiem, budując konstytucyę, byliście podobni do owego imperatora rzymskiego, który kazał pisać rozmyślnie takie prawa, aby ich nikt nie mógł zrozumieć.

Umiarkowani straszą ich niesfornością tłumu? Ale tłum jest strasznym tylko dla swoich wrogów, dla arystokratów, dla moderantów. Oni nie mają powodu obawiać się słusznej zemsty ludu, są bowiem sami ludem, wyszli z niego, jako kość z jego kości, krew z jego krwi. Ich nie przeraża niesforność nawet motłochu paryskiego, z którym się bratają, któremu schlebiają w swoich gazetach i klubach. Wszakże chełpi się ich naczelnik, Brissot, słowem i drukiem, godnością sankiuloty, jego towarzysz i przyjaciel, Grangeneuve, zasiada w Zgromadzeniu Prawodawczem w czerwonej czapce frygijskiej, a jeden z ich najlepszych mówców, Guadet, uczcił ulicę, wprowadziwszy do sejmu jej grubą gwarę i jej grube obyczaje. Z wysokiego fotelu prezydyalnego wypędził z sali Manége tytuł monsieur, przemawiając do posłów „ty", jak ulicznik do ulicznika.

Za takimi wodzami, za prawdziwymi przedstawicielami ludu pójdzie lud miejski i wiejski potulnie, sfornie, jak idą owce za swoimi pasterzami. Któżby śmiał o tem wątpić?

— Wpuścić deputacyę narodu — huczały trybuny.

— Niech naród wejdzie do sali! — ryczała Góra.—Należy mu się ten zaszczyt, jemu, naszemu panu, naszemu suwerenowi.

— Niech wejdzie! — postanowiło Zgromadzenie Prawodawcze.

Suweren niecierpliwił się już na dworze. Oblawszy zewsząd świątynię prawa falą wzburzoną, smagał jej ściany wichrem gniewu.

— Otwierajcie bramę! Suweren-naród, wasz pan, nie lubi czekać.

Suweren w dziurawej kapocie, bez butów, z butelką gorzałki, wyglądającą z kieszeni, miał prawo niecierpliwić się, gniewać się na posłów, na swoich „oficyalistów". Rewolucya wmówiła przecież w niego od samego początku majestat ludu, agitatorowie i trybunowie nauczyli go lekceważyć wszelką wyższość i powagę, skądbykołwiek pochodziła, naczelnicy stronnictw wywrotowych kłaniali się mu bezustannie nizko, do samych stóp, podniecali go do wybryków, pochwalali jego brutalną swawolę.

Na drzazgi rozbije tę podłą budę, na piki nadzieje posłów, jeśli mu zaraz bramy nie otworzą...

Już się brama świątyni prawa rozwarła, już czytał tam Huguenin (były adwokat, wykreślony z listy palestry paryskiej za szantaż, następnie żołnierz-dezerter, oficyalista poborcy rogatkowego, w koncu gorący „patryota") w imieniu narodu petycyę do Zgromadzenia Prawodawczego, zredagowaną przez członków tego Zgromadzenia: „naród przybył, aby sądzić swoich nieprzyjaciół i oczyścić z nich ziemię wolności. Naród żąda przywołania do władzy ministrów-patryotów, wypędzonych przez króla. Gdyby się król opierał, należy go zasuspendować. Jednemu człowiekowi nie wolno krępować dwudziestopięciomilionowego narodu".

Uśmiechami ironicznemi, zwróconemi w stronę prawicy, przyjęli brissotczycy petycyę narodu - swoją petycyę, ułożoną w salonie pani Roland. Rykiem pijanych parobków powitała Góra groźbę, rzuconą tronowi, zbliżającą ją o cały krok do wytkniętej mety. Moderanci zakryli twarze rękami, jak Juliusz Cezar zasłonił głowę togą, kiedy go skrytobójcze sztylety dotknęły.

Teraz wkroczył do sali suweren rewolucyi. Wkroczył z muzyką. Dzikie dźwięki pieśni demagogicznych, dyszących zemstą, przepojonych krwią, rozległy się w przybytku, w którym miano zbudować ołtarz prawu, sprawiedliwości i powszechnemu szczęściu. „Carmagnolę" i ..Ça ira" grała orkiestra gwardyi narodowej.

Białe, marmurowe biusty, posągi artystyczne rzeźbione filary, złocone ściany spoglądały zdziwione na nowego suwerena. Nie widziały one jeszcze nigdy takiego władcy.

Wszystkie cuchnące łachmany i wszystkie bezczelne twarze rynsztoków paryskich przeciągały przed baryerą Zgromadzenia. Weszły z niemi razem zapachy wódki, brudu, nocnych szynków i taniego tytuniu — atmosfera nędzy i grzechu. Trzydziestotysięczny tłum przewalał się przed ławami posłów, a z wnętrzności tego tłumu wylatywały pod złocony sufit krzyki oszalałych barbarzyńców i historyczek: śmierć, gilotyna, szubienica, zemsta! Chorążowie suwerena powiewali czerwonemi szmatami i staremi spodniami, mężczyźni uderzali kosami o kosy, amazonki Théroigne potrząsały nagiemi szpadami. Ktoś zaczął śpiewać. Chórem podjął tłum „Carmagnolę". Ochrypłe głosy pijaków zmieszały się z sopranem kobiet i piskiem dzieci. W ten bezładny, porwany śpiew wpadały oklaski lewicy i Góry: vive la nation! Kilka gałganiarek spostrzegło w sali kamień, na którym wyryto „prawa człowieka"! Wnet otoczyły go, tańcząc dokoła niego z krzykiem i wyciem, jak tańczą murzynki dokoła swego fetysza.

Potrzeba jeszcze tylko było koziołkujących małp, niedźwiedzi, skaczących ociężale w takt bębna, i trywialnych klownów, by się Zgromadzenie Prawodawcze, przedstawicielstwo wielkiego narodu, zmieniło w jakiś wędrujący, prowincyonalny cyrk, w którym pijana, rozochocona publiczność bierze czynny udział w widowisku.

Bez wstrętu, bez oburzenia spoglądali nowi prawodawcy Francyi na tę ohydną orgję rozswawolonego "suwerena". Obałamuceni doktryną Jana Jakóba Rousseau'a o wszechwładztwie ludu, oślepieni własną zarozumiałością, ambicyą i żądzą władzy, nie widzieli, nie rozumieli, że folgując dzikiej, zmiennej fantazyi tłumów, stają się ich narzędziem, idą w ich niewolę. Zdawało im się, że podniecając motłoch do gwałtów i schlebiając mu, poprowadzą go tam, dokąd zechcą, do swoich celów, a ten rozkołysany motłoch porwie ich w swoje wiry i będzie ich parł naprzód, ciągle naprzód, aż rzuci ich na skały, o które rozbiją się ich pyszne czerepy.

Trzy długie, nużące godziny, trwała defilada narodu przed baryerą Zgromadzenia. Powietrze w sali, przepojone wyziewami spoconych ciał, cuchnących łachmanów, wódki, tytoniu, przesycone tumanami kurzu, stało się tak ciężkie, tak duszne, iż dławiło, jak trucizna.

Odetchnęli posłowie, kiedy suweren, wypluwszy z siebie całą żółć rozgniewanego władcy, raczył nareszcie opuścić świątynię prawa, swoich „oficyalistów" mieszkanie.

Miałaby się demonstracya skończyć na wizycie, oddanej Zgromadzeniu? Nie dla przerażenia przedstawicieli ludu wyległy przedmieścia na ulice. Innego wroga wskazali im agitatorowie.

Tam, w Tuileryach, we wspaniałej komnacie, na jedwabiach i adamaszkach siedzi ze swoją wilczycą i ze swemi wilczętami, „tyran, Neron, wróg ludu, wampir, co ssie krew i pot narodu, i przemyśliwa nad tem, jakby obrócić w niwecz zdobytą przez naród wolność". Jego trzeba przerazić, złamać jego upór, zmusić go do posłuszeństwa.

Były minister, Claviere, biegał od gromady do gromady i wołał: zmuście króla do cofnięcia dymisyi, danej ministrom. Théroigne wrzeszczała, jak opętana: na Tuilerye, na Tuilerye! Margrabia de Saint-Hurugue i Łazowski ryczeli: za nami, kto odważny! Santerre szykował swoją milicyę.

Daremnie wzywali komendanci gwardyi narodowej, piwowar Acloque i pan de Roumanvilliers tłum do rozejścia się, przedstawiając mu prawo, zabraniające niepokoić nietykalnego króla w jego własnym domu. Rozjuszony byk anarchii był głuchy, ślepy. Czemże dla niego prawo? Zdepce je, skopie, gdy będzie zawadzało jego fantazyi.

„Tyran, Neron, wampir" siedział we wspaniałej, bogatej komnacie, nie myśląc nawet o obronie. Drwiło z niego głośno oszczerstwo polityczne, które wiedziało bardzo dobrze, że, nazywając go tyranem, kłamie bezczelnie. Wszakże wołał Isnard w pełnej sali Zgromadzenia Prawodawczego zaraz po jego otwarciu: gdyby Ludwik XVI-sty był umiał posłużyć się potężnemi środkami, jakiemi rozporządzał przed rewolucyą, nie bylibyśmy tu!

Młodzi adwokaci z prowincyi i trzeciorzędni dziennikarze nie byliby się w istocie ośmielili wyciągnąć ręki po berło Francyi i motłoch paryski nie byłby hałasował pod oknami Tuileryów, gdyby Ludwik XVI-sty był umiał korzystać ze środków, jakiemi rozporządzał. Jego najemne regimenty, jego szwajcarowie, niemcy, irlandczycy, byliby rozpędzili na cztery wiatry pierwsze Zgromadzenie, jego bastylje, rozrzucone po całem królestwie, byłyby agitatorom i szczekaczom odjęły ochotę do podburzania ludu przeciw koronie.

Wiedziało o tem bardzo dobrze oszczerstwo polityczne, ale namiętności polityczne schodziły zawsze prawdzie skwapliwie z drogi.

Ludwik XVI-ty siedział spokojnie w swoich apartamentach prywatnych, otoczony rodziną, w chwili, kiedy przedmieścia Paryża oblegały już Tuilerye, bo nietylko nie był despotą, lecz nie umiał się nawet bronić. Prosty chłop chwyta za siekierę, gdy rabusie stukają do drzwi jego chaty, a on, król, naczelnik armii francuskiej, nie uważał za potrzebne przekonać się własnemi oczami o bezpieczeństwie swojego domu, chociaż wiedział od kilku dni, że mu rewolucya przygotowuje nową niespodziankę. Zamiast otoczyć się szwajcarami i temi pułkami gwardyi narodowej, których wierności był pewny, zamiast rozporządzić osobiście obronę i czuwać nad nią, zaufał z łatwowiernością dziecka zapewnieniom mera i Zgromadzenia, że „spokój Tuileryów nie będzie zakłócony".

A ten mer, Hyeronim Pétion, był w zmowie z wichrzycielami, a w tem Zgromadzeniu wodzili rej twórcy zamachu.

Z tej nieopatrznej beztroskliwości obudził króla łoskot, wstrząsający całym pałacem. Po olbrzymim domu szły jakby odgłosy grzmotów; podawały je sobie sale, jedna drugiej, coraz bliżej, coraz wyraźniej.

Co się stało? Czyżby się siedziba królów francuskich waliła w gruzy?

Ludwik XVI-sty zerwał się z fotelu. Jeszcze nie zdążył sięgnąć po dzwonek, kiedy się drzwi otworzyły i na progu stanął kamerdyner Cléry, blady, drżący. Głosu nie mógł wydobyć z gardła, ściśniętego szponami przestrachu.

Sire!...— wyjąkał po dłuższej chwili — przedmieścia są w zamku.

— Przedmieścia są w zamku?

Tak się ta wiadomość wydawała królowi nieprawdopodobną, iż patrzył na kamerdynera tępym wzrokiem, jak gdyby nie rozumiał mowy francuskiej. Tuileryów strzegły przecież armaty i gwardya narodowa, strzegła ich powaga mera i Zgromadzenia.

W tej chwili rozległ się łoskot tuż obok prywatnych apartamentów królewskich. Jakieś zuchwałe topory dobijały się do „sali szlachty".

Ludwik XVI-sty spojrzał na żonę, na dzieci, na siostrę. Szare cienie trwogi osnuły drogie twarze jego najbliższych. A on, słaby, bezradny król, był kochającym mężem, ojcem, bratem. Skokiem samca, broniącego swojego gniazda, rzucił się ku drzwiom, wbiegł do sali, z której dochodził łoskot. Właśnie chwiały się zamknięte podwoje pod uderzeniami toporów, a z poza nich, przez szczeliny i wyrąbane dziury wlewał się groźny krzyk ślepej nienawiści: gdzie król, gdzie jego wilczyca? niech przepadnie veto, na latarnię austryaczkę!

Sześciu tylko odważnych francuzów poczuło się do obowiązku zastawić piersiami swojemi króla Francyi. Stary marszałek, książę de Mouchy, komendant gwardyi konnej d'Hervilly, piwowar Acloque i trzech gwardzistów z przedmieścia, z ludu, Lecrosnier, Bridaut i Gossé, znaleźli się w tej ciężkiej chwili przy boku Ludwika. Chcieli go cofnąć z przed oblicza rozjuszonego ludu, ale on zapomniał o sobie, widział tylko niebezpieczeństwo swojej rodziny, pragnął żonę i dzieci zastawić, zasłonić sobą.

— Otwórzcie drzwi! — rozkazał.

Korony, powagi królewskiej nie umiał, nie chciał bronić, ale kiedy jego ukochanej rodzinie zagrażało niebezpieczeństwo; szedł bez trwogi naprzeciw potwora anarchii, rzucił się odważnie w jego paszczę.

Biedny, dobry, słaby Ludwik. Uczucia męża, ojca i brata były w nim silniejsze od uczuć i dumy władcy. Los omylił się. Nie na tronie burzliwego narodu powinien go był posadzić, lecz w jakimś zamku wiejskiego szlachcica, w ciasnem kółku drobnych spraw powszedniego życia, gdzie wystarcza dobroć, uczciwość i pobłażliwość; gdzie nie potrzeba umieć karać i uderzać potężną ręką najwyższego stróża i wykonawcy prawa. Byłby się był doczekał lat sędziwych, kochany i szanowany powszechnie.

Podwoje rozwarły się, pierwsi napastnicy wpadli do sali.

— Gdzie król, szukać króla! Król stał przed drzwiami i mówił:

— Oto jestem, bo czegóż miałbym się obawiać w pośród mojego ludu?

Widok króla i jego dobre słowa podziałały na zuchwalców, jak nagły blask. Oślepiły ich.

Te obałamucone przez agitatorów dzieci nędzy, podniecone namiętnem słowem i wódką, okłamywane przez demagogów od pierwszej chwili rewolucyi, zamilkły na widok króla milczeniem zdziwienia.

Także to wygląda ów osławiony, przez wszystkie gazetki rewolucyjne zohydzany „Neron, tyran, wampir potwór, żyjący potem i krwią narodu?"

Im się zdawało, że takie „monstrum" powinno mieć oczy oszalałego tygrysa, głowę wilka, głos żmii. A ładne oczy Ludwika spoglądały z wyrzutem dobrego serca, na jego twarzy malowała się łagodność, w jego dźwięcznym głosie drżał cichy żal zawiedzionej ufności.

Jakby zawstydzeni, zatrzymali się pierwsi napastnicy na progu. Skorzystało z tej zwłoki otoczenie króla. Wziąwszy go pomiędzy siebie, usunęło się z nim pod ścianę we wnęk okna i zakryło go sobą.

Pierwsi napastnicy chcieli się cofnąć, ale z tyłu pchała ich napływająca fala ludu, zalewająca korytarze, schody i sale pałacu.

Jak nieprzejrzany rój żarłocznego robactwa, rzucił się tłum na Tuilerye, oblepiając je ze wszystkich stron. Wyłamanemi drzwiami, wybitemi oknami wdzierało się wojsko jakobińskie do wnętrza. Nawet na dach wdrapali się zręczniejsi.

Drżała siedziba królewska pod ciężarem ludu; wytworne sale, przywykłe do tłumionego głosu, do cichego szelestu jedwabiów, do rzeźbionego słowa, rozbrzmiewały gwarą i krzykiem ulicy i rynków.

Sypały się na króla obelgi, groźby, klątwy, błyskały nad jego głową ostrza pik, odbijane, odtrącane bagnetami trzech wiernych gwardzistów z ludu. Jakiś pijany drab, cały w łachmanach, cisnął na niego kijem. Oficerowie dobyli szpad.

— Schowajcie szpady do pochew — rozkazał Ludwik—ten biedny lud jest więcej obałamucony, niż zły.

Oszalały tłum był w istocie więcej obałamucony, niż zły. Miotał się, jak opętany, nie wiedząc, dlaczego znieważał króla, nie mając wyobrażenia za co; wyrykiwał żądania, których znaczenia nie rozumiał; był narzędziem w ręku demagogów, a zdawało mu się, że walczy o swoją wolność, o swoje szczęście. Jemu, głodnemu, potrzeba było przedewszystkiem chleba, a on wrzeszczał: oddaj nam dobrych ministrów, zrzeknij się „veta", zatwierdź dekrety Zgromadzenia. Nienawiść i zawiść pani Roland, ambicya brissotczyków i wściekłość Góry kipiały, pieniły się w jego bezładnym krzyku, a on wierzył, że spełnia święty obowiązek patryotyzmu.

Obryzgany błotem obelg i jadowitą śliną nienawiści, stał Ludwik XVI pod tym straszliwym pręgierzem ze spokojem męczennika, ofiarującego Bogu pokornem sercem swój ból niezasłużony. Błyskawice gniewu nie migotały w jego oczach łagodnych, pogarda nie zwarła jego lekko rozchylonych ust. Nie król. nie władca, nie chory lew, kopany przez szary motłoch zwierzęcy, stał pod pręgierzem, lecz bezradny, zrezygnowany człowiek. Łzy wielkiego smutku drżały pod jego powiekami.

Znosił cierpliwie powódź obelg, gróźb i klątw, jak gdyby wiedział, że cierpi w tej chwili za winy przodków, za winy ostatnich królów francuskich, którzy ubóstwiali w osobie monarchy, człowieka, jak niegdyś imperator o wie rzymscy. Wszystkie szlachetne ambicye i dumy zdeptali stopą bezwzględną, wszelką samodzielność starli na proch, lepiąc sobie z tego prochu podnóżek dla siebie, dla ozłoconego bałwana. I za to dławił się teraz prawnuk Ludwika XIV, króla-słońca, króla-bożka, którego spojrzenie jowiszowe rzucało na kolana najodważniejszą odwagę, przecinało w połowie, wpychało do gardła najzuchwalszy krzyk, piołunową żółcią upokorzenia, bezsilny, bezbronny wobec cuchnących szumowin ludzkich, albowiem człowiekowi nie wolno zapominać, że jest tylko człowiekiem. Nemezis dziejowa pomściła, poniżyła w Ludwiku XVI pychę monarszą jego przodków, smagała, policzkowała niewinnego za winnych.

I kto to smagał go, policzkował? Nie lud, nie dzieci pracy i nędzy. Obałamucony przez agitatorów tłum, przypatrzywszy się „tyranowi", „wampirowi", widząc jego dobre oblicze, zdumiony jego spokojem, wycofywał się z pałacu zawstydzony, albo powstrzymywał rozpęd najętych szczekaczow i zbójów. Nałogowi pijacy, zapłaceni wichrzyciele, złodzieje, mordercy znieważali króla Francyi...

Jeden ze znanych szczekaczów ulicznych, rzeźnik Legendre, obdarzony przez naturę takiemi samemi płucami tura, jak Dauton, torował sobie drogę przez tłum głosem dzwonu alarmowego i pięścią atlety. Stanąwszy przed królem, wziął się pod boki i wołał:

— Panie!...

— Panie! — powtórzył, podkreślając rozmyślnie wyraz monsieur, spostrzegłszy w oczach króla i jego otoczenia zdziwienie, — wysłuchaj nas, albowiem jesteś od tego, abyś nas słuchał. Jesteś chytrym zdrajcą, oszukiwałeś nas zawsze, oszukujesz nas ciągle. Ale strzeż się, miarka naszej cierpliwości już się przebrała. Ludowi sprzykrzyło się być twoją igraszką i twoją ofiarą.

Wykrzyczawszy te obelgi, odczytał petycyę, a raczej stanowcze żądanie odwołania dymisyi Rolanda, Claviere'a i Śervana i cofnięcia veta.

Ludwik przybladł, jego lewa ręka spoczywająca na głowicy szpady, drżała. Jeszcze nikt nie ośmielił się przemawiać do niego tonem tak rozkazującym, jak ten zuchwały rzeźnik. Znieważały go gazety rewolucyjne, pastwili się nad jego niemocą mówcy klubowi i sejmowi, stanąwszy jednak przed jego obliczem, w jego własnym domu, zachowywali najskrajniejsi rewolucyoniści względy, należące się nietykalnej osobie dziedzicznego przedstawiciela narodu francuskiego. Gorzki był kielich, jaki mu Nemezis dziejowa podawała do wypicia.

Mógł rozkazać swojemu otoczeniu, aby ukarano zuchwałego szczekacza. Oficerowie i gwardziści byliby niewątpliwie trybunowi przedmieść obrzydzili rolę rozkazodawcy. Czekali tylko na znak króla. Ale wówczas popłynęłaby krew, przelana zaś krew budzi w tłumie dzikie zwierzę. Wiedział o tem Ludwik. Patrzył przecież już raz z okien pałacu wersalskiego na okrutną dzikość uzbrojonego motłochu.

Obrzucił salę wzrokiem stroskanym. W mrowisku ludzkiem ślizgało się jego oko po dobrych twarzach, spotykało życzliwe uśmiechy, ale te dobre twarze i te życzliwe uśmiechy nie tłoczyły się do przodu. Zdziwione spokojem króla, zawstydzone swoją ślepą nienawiścią, tuliły się do ścian. Groźnem półkolem, najeżonem pikami i kosami, otaczała Ludwika plugawa czeladź piekła, której obce były uczucia dobroci, litości i wstydu, która przybiegła do siedziby królewskiej, aby rabować i zabijać i czekała tylko na sposobność rozpoczęcia swojego rzemiosła.

Zrozumiał to król. Jedno pchnięcie szpady, bagnetu, a wszystkie te kosy, widły, piki i łomy żelazne spadną na głowę jego i jego obrońców. Nie o siebie lękała się jego bierna, zrezygnowana odwaga męczennika. Tyle już przecierpiał w ostatnich dwóch latach... Życie zaczęło tracić dla niego urok...

Ale tam, w jego komnacie sypialnej, drżała jego żona, płakały jego dzieci. Dla nich, dla swoich ukochanych zniesie i to upokorzenie.

Zdawało mu się, że swoim spokojem, swoją uległością odwróci od głowy królowej burzę anarchii, że lud, zajęty nim, zapomni o Maryi Antoninie. W swojej serdecznej trosce o rodzinę nie zauważył, że nienawiści polityczne zwracały się głównie przeciw jego małżonce; króla chciał lud tylko zmusić do posłuszeństwa dla trybunów jakobińskich, jej zaś, królowej nienawidził.

Nienawidził jej nienawiścią swoich przywódców, którzy obawiali się słusznie energicznej duszy królowej, jej wpływu na króla i pracowali od lat dwóch z całą wściekłością furyi politycznej nad tem, aby złamać tę duszę energiczną, zniszczyć ten wpływ. Nie było grzechu, nie było podłości, któremiby gazety rewolucyjne i mowy klubowe nie obrzucały Maryi Antoniny. Królowę zelżyły, żonę opluły, matkę i kobietę zohydziły. „Hyeną", „panterą", „brudną ścierką" nazywał Paryż swoją królowę.

— Gdzie jest pantera austryacka? Dajcie nam tego potwora! — rozlegało się po wszystkich salach i korytarzach pałacu.

„Pantera" czekała w sypialnym pokoju króla na gniew ludu, otoczona gromadką dam dworu. Piękna, jasnowłosa księżna de Lambelle przybyła mimo zakazu królowej ze wsi, aby podzielić los swojej pani i przyjaciółki.

Kilka bezbronnych kobiet i dwoje dzieci stawiało odważnie czoło huraganowi anarchii. Tarczą ich była tylko jedna pierś męska, odważna pierś pana de Lejard, ministra wojny, ale czemże odwaga jednego męża wobec wspienionej fali namiętności tysięcy szaleńców?

Już uderzała ta straszna fala o ściany sąsiednich pokojów, już padały z trzaskiem wyrąbywane toporami drzwi najbliższych sal.

Szybko wybiegł pan de Lejard ukrytemi drzwiami na kurytarz. Może znajdzie gdzie kilku oficerów i żołnierzów gwardyi narodowej... Sam nie wytrzyma pierwszego uderzenia fali wzburzonej... Znalazł kilka serc nieustraszonych, przyprowadził je... królowę z dziećmi umieścił we wnęku okna, przystęp do niej zatarasował dużym, ciężkim stołem, który otoczył oficerami...

Nie było czasu pomyśleć o dalszych środkach obrony, bo topory uderzały już w zamknięte drzwi. Minister otworzył je sam: lepiej nie drażnić dzikiego zwierzęcia...

Razem z gromadą Jakobinów wpadł do sali krzyk niewieści:

— Śmierć panterze austryackiej!

Potem nastała cisza.

„Pantera austryacka'' stała wyprostowana z głową podniesioną, tuląc jedną ręką do piersi córkę, drugą dotykając głowy syna, który siedział na stole. Bił od niej majestat urodzonej królowej i kochającej matki. Nie drgnęła, nie zmrużyła powiek na widok tych, co przyszli po jej głowę. Uderzcie! — mówił jej dumny spokój. Cały ból ostatnich dwóch lat smucił się na jej twarzy, jeszcze niedawno obsypanej kwieciem wdzięcznych, szczęśliwych uśmiechów.

Nie podniosła się ani jedna zuchwała ręka, nie otworzyły się ani jedne zabłocone usta męskie. Niezwykle piękna matka niezwykle pięknych dzieci, milcząca, czekająca bez oporu na cios—obraz mistrzowskiego pendzla, owiany urokiem głębokiego smutku upokorzonej, bezsilnej królowej, oczarował wrażliwe dusze dzieci natury. Na dzikich twarzach gasł płomień nienawiści i wykwitały dobre uśmiechy. Z ust do ust szedł tłumiony szept podziwu: jaka ona piękna, jakie śliczne dzieci...

Królewna Marya Teresa oplotła matkę tak szczelnie ramionami, jak gdyby ją chciała sobą, swojem ciałem zasłonić. Była prawie jeszcze dzieckiem, czternasty dopiero rok liczyła, ale już drugi rok kąpała się jej młoda dusza w żarach namiętności rewolucyjnych i dojrzała w tych żarach wcześnie. Pukle jasnych włosów spadały na jej ramiona, w jej dużych, niebieskich oczach perliły się łzy, nozdrza jej orlego, burbońskiego nosa drżały lekko.

Ulitowały się serca męskie nad ogromem nieszczęścia nieszczęśliwej królowej i matki, i nad łzami królewny. Na dnie tych serc twardych drgnęła struna dobroci, zardzewiała w brudzie nędzy i grzechu.

Jakiś gałganiarz pogłaskał główkę małego delfina, dotykając jej tak ostrożnie grubą ręką, jak gdyby dotykał świętego obrazka. Śliczny królewicz uśmiechnął się do żebraka. Ten niewinny uśmiech dziecka zburzył robotę trybunów jakobińskich. Którzy nieśli drągi, piki, kosy i ohydne sztandary, starali się je ukryć, aby nie obrażały oczu, „dzieci Francyi."

— Jeśli kochasz naród — odezwał się żebrak do królowej, podając jej czapkę frygijską — to włóż czerwoną czapkę na głowę delfina.

Bez słowa, bez gestu niechęci, wzięła Marya Antonina „hełm patryotyzmu" i ubrała nim syna.

Lud cieszył się, jak rozbawione dziecko, klaskał, śmiał się, był zadowolony. Żegnając rodzinę królewską spojrzeniem życzliwem, opuszczał w milczeniu jej smutne schronisko.

Już odetchnęła Marya Antonina... Burza minęła...

Nie minęła...

Za przednią strażą męską wtargnęły do pokoju amazonki Théroigne i Jakobinki Róży Lacombe. Kłąb zwiniętych pięści rzucał się na mur, utworzony z piersi i szpad oficerów gwardyi narodowej, usiłując go przerwać.

— Puście nas do niej, do tej...

Cały słownik lupanarów, straganów, cały żargon ulicy, rynsztoków i domów rozpusty, ohydny, bezwstydny, cuchnący, spadał potokiem na nieszczęsną głowę królowej.

— Ty taka, ty owaka, ty... ty...

Szalał przed nią tłum kobiet z włosami rozpuszczonemi, z twarzami wiedźm. Rozpusta i grzech napiętnowały te twarze zuchwalstwem bezczelności, zeszpeciły je pryszcze pijaństwa, przekrzywiła histerya.

Gorący rumieniec wstydu niewieściego oblał Maryę Antoninę. Mocno przycisnęła do piersi głowę córki, zatykając ręką jej uszy. aby błoto lupanarów i straganów nie wsiąkło w czystą, dziewiczą duszę królewny.

— Puśćcie nas do niej, do tej... — wyły patryotki, zmagając się z oficerami — paznogciami rozedrzemy jej gładką gębę... piękna, widzicie ją... zębami wyprujemy z jej piersi serce, drapieżne serce wilczycy.

I gdyby nie szpady i bagnety gwardzistów, byłyby amazonki i Jakobinki rozszarpały królowę.

Kanalia męska krzyżowała dobre serce króla, kanalia żeńska chłostała cuchnącemi rózgami godność niewieścią królowej.

Te kobiety bez czci niewieściej, te kochanki bez miłości, te matki bez mężów prawowitych, te szumowiny rodzaju żeńskiego nie umiały uszanować kobiety, żony i matki, nie umiały uchylić czoła przed bólem upokorzonej władczyni. Cała nienawiść do uczciwości i szczęścia, które zdeptały grzeszną stopą, rzygała z nich żółcią na królowę, na ukoronowany szczyt płci pięknej. Niezwykła uroda Maryi Antoniny dolewała jeszcze goryczy do tej żółci. Dlaczego ona taka piękna, piękniejsza od najpiękniejszej lwicy lupanarów? Rozorać jej gładką maskę pazurami...

Sina bladość bezsilnego gniewu powlokła oblicze królowej. Marya Antonina zacisnęła, zagryzła usta do krwi, aby nie krzyknąć, ręce zamknęła tak mocno, iż paznogcie palców zaryły się w dłoń. Całą wolą swojej energicznej duszy panowała nad sobą.

Nie mogła oddalić od siebie giestem władczyni tego okrutnego kielicha, ona, która wzięła po matce duszę imperatorów świętego państwa rzymskiego, która umiała rozkazywać. Musiała wypić błoto lupanarów i rynsztoków do ostatniej kropli, musiała wysłuchać spokojnie wszystkich obelg, przekleństw, gróźb, miotanych na nią przez kokoty i przekupki.

Sto rózg chłostało jej wstyd niewieści, sto żmij kąsało jej dumne serce. Wszystkie grzechy życia okupiła bólem tej bezlitosnej kaźni.

Na dworze, w dziedzińcach i korytarzach Tuileryów, kłębiło się tymczasem mrowisko ludzkie, czekając niecierpliwie na skutek napadu. Szczekacze przebiegali od gromady do gromady, podniecając odwagę tchórzliwszych.

Turkotowi wyrąbywanych na górze drzwi, obelgom, klątwom, wyciu kobiet, wtórowały na dole oklaski i okrzyki radości.

— Mają go, tyrana... dotarli do niej, do pantery... Już duszą wilków, wilczęta...

Tysiące oczu, błyszczących gorączkowym blaskiem histeryi, podnosiło się do okien pałacu, z których wylewała się największa wrzawa.

— Zrzućcie nam podłe głowy despoty i jego suki, aby się nasze psy mogły niemi zabawić...

W tłumie stał Napoleon Bonaparte, przyszły pogromca rewolucyi. Pogardliwem spojrzeniem obrzucał wspienioną falę ryczącego motłochu.

— Que coglione! — rzekł po włosku do swojego towarzysza. Jaki głupiec z tego Ludwika! Wpuścić taką kanalię do pałacu. Wystarczało plunąć armatami, położyć stu, dwustu na bruk, a reszta uciekłaby sama.

Ze Zgromadzenia Prawodawczego nadchodziła nareszcie deputacya. Stróżowie prawa przypomnieli sobie pod wieczór, bo co się miało stać, powinno się już było stać. Jeśli się lud zdobył na odwagę podniesienia ręki na króla, królowę i dzieci Francyi, to miał od godziny trzeciej dosyć czasu do wykonania „sprawiedliwości ludu", jeżeli zaś zabrakło mu odwagi, to będzie rozsądniej w obliczu potomności, historyi, zachować pozory dobrych chęci i wspaniałomyślności.

Nie wszyscy zresztą członkowie lewicy pożądali głowy Ludwika. Vergniaud, Gensonné i Guadet chcieli go tylko przerazić, zmusić postrachem do uległości. Więc stanął Vergniaud na schodach pałacu i gromko zawołał: rozejdźcie się i szanujcie dom króla, konstytucyę i spokój miasta!

Potoki złotego głosu lały się z jego szerokich ust urodzonego mówcy, płomienie tryskały z jego czarnych oczu, żarzących się pod krzaczastemi brwiami, rumieniec podniecenia zabarwił jego bladą, śladami ospy podziobaną twarz; na jego dużej głowie, osadzonej na krótkim kwadratowym tułowiu, trzęsły się bujne kasztanowate włosy, ale jego złoty głos nie potrącał w sercu tłumu o złotą strunę wspaniałomyślności, jego płomienie nie stopiły żółci nienawiści, jego groźna postawa piorunującego Jowisza nie przeraziła nikogo. Nikt go nie słuchał, nie zwracał nawet na niego uwagi. Cała uwaga Jakobinów, drżąca z niecierpliwości, uczepiła się okien pałacu. Kiedyż spadną nareszcie na bruk dziedzińca głowy wampira i pantery?

Zdziwił się Vergniaud. Jego wymowne usta otwierały dotąd serca, jego gorące słowo rozpalało wyobraźnie. W klubach Jakobińskich w Żyrondzie, w Zgromadzeniu Prawodawczem w Paryżu, zawisały wszystkie oczy na jego ustach, gdy zaczął mówić.

Potrącany przez fale ludu, które wspinały się pod górę, zeszedł ze stopni schodów.

— Łatwiej podniecić słowem namiętnem tłum do czynów gwałtownych, aniżeli powstrzymać go, gdy się rozkołysze — mówił ktoś obok niego.

Obejrzał się z niechęcią. Armand Grandjean stał obok niego.

— Widzę to, — rzekł, zmarszczywszy brwi.

— Więc nawróćmy z drogi pochyłej, po której staczamy się w przepaść bez dna — mówił Grandjean. Nauczmy lud szanować prawo.

— Jeszcze nie czas, jeszcze nam namiętność ludu potrzebna, jeszcze grozi tyran wolności.

— Tyran? Panie Verguiaud, dlaczego pan siebie okłamuje? Ludwik tyranem? Najsłabsze dziecko jest większym tyranem od niego. Ludwik groźny? Dla kogo? Nawet muchy ten nieszczęśliwy człowiek nie przeraża. Wszystko mu już zabraliśmy: wojsko, gwardyę szlachecką, władzę wykonawczą, powagę. Zostawmy mu przynajmniej pozory szacunku, jaki należy się koronie Francyi i nie pozwalajmy go znieważać w jego własnym domu złodziejom, pijakom, mordercom i ulicznicom. Niesiemy przed narodem pochodnię wolności, a gwałcimy sami codziennie elementarne zasady wolności. Oby się to kłamstwo polityczne nie zwróciło przeciwko nam. Bóg  jest cierpliwy, ale sprawiedliwy.

— Bogiem mi pan grozi, panie Grandjean — rzekł Vergniaud 7, niewiernym uśmiechem filozofa drugiej połowy XVIII-go stulecia — Moderanci pana kupili, albo jaka moderantka rzuciła czar na pańskie mądre oczy, iż oślepły ślepotą przesądów i zabobonów naszych ciemnych ojców?

— Pan wie, panie Vergniaud, iż mnie nikt i nic nie kupi, nawet miłość. Boga odnalazłem w sercu, w chwilach smutku; umiarkowania zaś, pobłażliwości i sprawiedliwości nauczył mnie ostatni rok, który sypał nam w oczy pełnemi garściami złote ziarna doświadczenia. Zbieraj i pan te ziarna i przypatrz się im uważnie, abyś nie żałował wkrótce, że ci bielmo ambicyi zasłoniło oczy.

Vergniaud oddalił się w milczeniu.

Na dziedzińcu uderzała burza niecierpliwych nawoływań o ściany pałacu. Posłowie z „Góry" dziwili się, że lud nie obnosi jeszcze dokoła Tuileryów na pikach w tryumfie krwawych głów  Ludwika i Maryi Antoniny.

— Jacy durnie — odezwał się były kapucyn Chabot. -Nie umieją korzystać z tak doskonałej sposobności. Byłoby im przecież lepiej, gdyby Francyą rządzili cnotliwi patryoci, zamiast Burbonów, tych...

Zamilkł, otworzył usta szeroko. Bo oto wypadł nagle z pałacu okrzyk: vive le roi! Ten niespodziewany okrzyk przelatywał z sali do sali, wydostał się na kurytarze, przeniknął ściany. Trzęsły się Tuilerye oklaskami i wołaniem: niech żyje król!

Zdumieni, przerażeni, spoglądali po sobie agitatorowie, szczekacze i Górale; czy lud oszalał?

Lud nie oszalał, ulegał on tylko łatwiej wrażeniom chwili i bywał czasami lepszym od swoich wodzów. Ślepą nienawiść uśmierzył spokój króla i wzięła na munsztuk jego dobroć.

W pierwszym szeregu hałastry, która otaczała króla, tłoczył się Jakób Bonjon. Zdobył on sobie dziś ostrogi żarliwego patryoty. Ryczał za dziesięciu, rozbił toporem najmocniejsze drzwi. Pochwalił go Łazowski, ucałował go Saint-Hurugue. Pijany wódką i sławą, rozgorzał płomieniem bohaterstwa, zapragnął dokonać wielkiego dzieła, czegoś takiego, coby zwróciło na niego uwagę całej Francyi. Nadziawszy czerwoną czapkę na pikę, podał ją królowi.

Ludwik wziął koronę jakobińską i włożył ją na głowę.

Gouchon, zachęcony powodzeniem przyjaciela, dobył z kieszeni brudnej, połatanej kapoty, butelkę i częstował króla, mówiąc:

— Jeśli kochasz naród, napijesz się za jego zdrowie.

Ludwik uśmiechnął się; zabawiła go naiwna poufałość motłochu. Wziął butelkę i napił się gorzałki.

Król, pijący wódkę z butelki, pijący na zdrowie hałastry przedmiejskiej, rozbroił nawet kanalię.

— Niech żyje, niech żyje!

Sam lud zajął się opróżnieniem pałacu. Szczekaczów brał za kołnierz i zrzucał ze schodów, oszalałe „bachantki nowego boga Liber", znęcające się nad królową, rozpędził klątwą i pięścią: do domu, podłe suki, mężom i dzieciom kolacyę gotować, sacré tonnerre! Polityki im się zachciewa, ścierkom!

Teraz uważał i Pétion za właściwe odegrać rolę lojalnego urzędnika. Pięć godzin przypatrywał się z uśmiechem ironicznym orgii swawoli ludowej, on, mer Paryża, którego najprzedniejszym obowiązkiem było czuwać nad porządkiem w stolicy. Przyczaił się w ratuszu, jak podły żbik. czyhający z ukrycia na ofiarę. Dopiero kiedy okrzyk: „vive le roi"! przypomniał mu rękę karzącą króla, która mogła go jeszcze zmiażdżyć, stawił się w Tuileryach i wezwał lud do rozejścia. Jego dwulicowe tchórzostwo trudziło się daremnie. Lud rochodził się już sam.

— Obywatele i obywatelki — wołał, wszedłszy na krzesło — wykonaliście z godnością i umiarkowaniem przysługujące wam prawo petycyi. Skończcie dzień z taką samą godnością, z jaką go zaczęliście. Dotąd zachowaliście się zgodnie z prawem; w imieniu tego prawa wzywam was teraz, abyście poszli za moim przykładem, abyście opuścili dom króla.

Przedstawiciel prawa i stróż porządku publicznego kłaniał się z lokajską uniżonością swawoli motłochu. Niewiadome przecież w rewolucyach nigdy, kto jutro będzie rozkazywał „oficyalistom narodu"...

W tryumfie, na ramionach, wyniósł lud Jakóba Bonjona z Tuileryów. Dumnie spoglądał były furman na hałasujący dokoła niego tłum. Gdyby go tak teraz mogła zobaczyć ta pyszna sroka, Irena Legrand. W pałacu królewskim był, o samego króla się ocierał, w czerwoną czapkę go ubierał...

Ha, ha, możeby teraz ta zarozumiała dzierlatka łaskawszem okiem na niego spojrzała. A Joanna, oprzątarka? W rękę by go pocałowała, jak samego pana Legrand. Co tam Legrand? Czy on to rozmawiał z królem? taki dureń...

W szynku, na przedmieściu św. Antoniego upajał się dziś Jakób razem z Gouchonem wódką i sławą aż do samego rana. Sto razy musiał opowiadać, jak to było z ową czapką? Lud słuchał i podziwiał jego bohaterstwo.

Nazajutrz zachwycał się Brissot w swoim „Patryocie Francuskim" niezwykłą godnością i umiarkowaniem luda paryskiego" i dziwił się, że się moderanci oburzają na „wizytę złożoną królowi przez naród". A Condorcet podrwiwał w swojej "Kronice Paryża" z rojalistow, nazywających zamach na Tuilerye barbarzyńskim gwałtem.

„Zdawałoby się, iż stała się zbrodnia — pisał słynny matematyk — że lud wybił w pałacu kilkoro drzwi i stłukł kilka szyb. Jak gdyby mogło być inaczej, gdy się w obcym domu znajdzie nagle kilkadziesiąt tysięcy ludzi. Jakże mają wejść do domu, którego rozkładu nie znają i którego drzwi są zamknięte"?

Pani Roland. dowiedziawszy się o kaźni królowej, zawołała: o, z jaką rozkoszą byłabym patrzyła na jej długie upokorzenie.

Nawet na ludzki odruch współczucia, nawet na litość kanalii, a choćby tylko na przyzwoite milczenie nie umieli się zdobyć wobec pnniewierki bezbronnej rodziny królewskiej, szermierze wolności, którzy mieli ciągle na ustach: cnotę, wielkoduszność i oświecenie

Koniec wersji demonstracyjnej.

XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej