Dalmas Raymond

JAPOŃCZYCY. ICH KRAJ I ICH OBYCZAJE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV.

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI.

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII,

ROZDZIAŁ XIX.

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI.

ROZDZIAŁ XXII.

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV.

JAPOŃCZYCY. ICH KRAJ I ICH OBYCZAJE

Hr. Rajmunda de Dalmas

ROZDZIAŁ I

Z PARYŻA DO CHICAGO.

ODJAZD. — CIRCASSIA. — OCEAN ATLANTYCKI. — ŁAWICA NOWEJ ZIEMI. — OBYCZAJE AMERYKAŃSKIE. — PRZYSTAŃ NEV-YORK. — MOST BROOKLYN. — NEV-YORK. — ELEVEBED. — SPADKI NIAGARY. — KANADA. —DETROIT-RIVER.

W końcu Sierpnia 1882 roku, podróżując po Pyreneyach, znajdowałem się w głębi tego olbrzymiego cembrowiska gór, w którem Cauterets zdaje się drzemać.

Pewnego poranku otrzymałem od jednego z moich przyjaciół, professora szkoły medycznej w Paryżu, następującą depeszę: "Jadę 1 Września do Ameryki, Japonii. Jedziesz zemną?"

Telegraficznie odpowiedziałem natychmiast: "Tak, przyjeżdżam" i nazajutrz spakowawszy manatki, siedziałem już w dyliżansie, który szybkością swoich czterech dzielnych koni unosił mnie przez ten dziki wąwóz, wiodący do Pierrefitte-Nostales.

Przybyłem do Paryża 25 Sierpnia. W tej porze roku liczni turyści amerykańscy opuszczają ląd stały, wracając na drugą półkulę i wszystkie parostatki odpływające do Stanów Zjednoczonych, były przepełnione. Po wielu poszukiwaniach wszakże udało się nam znaleźć nieszczególne miejsca na Steamerze, odpływającym 1 Września z Glasgowa do Nev-Yorku i we Czwartek rano 31 Sierpnia wylądowaliśmy na londyńskiem wybrzeżu. Spędzenie jednego dnia w stolicy Wielkiej Brytanii wystarcza, aby zrozumieć, jakim sposobem można się nabawić Spleenu, a gdy do tego przyłączy się jeszcze słota i mgła Londynu, robi się niemożliwie, śmiertelnie nudnym i przekonaliśmy się o tem nie po raz pierwszy.

Przybywszy wreszcie w dwadzieścia cztery godziny potem do Glasgowa, dowiedzieliśmy się ku wielkiemu naszemu niezadowoleniu, że statek, na którym mieliśmy odbyć podróż do Ameryki odpłynie dopiero w Poniedziałek, a to z powodu koniecznych jakichś reparacyj, jakie na nim poczynić musiano.

Poprzedniego roku spotkała nas takaż sama przeciwność w Edynburgu, gdzie przez długich dni pięć musieliśmy czekać na statek do Irlandyi. Kompania oszczędza podróżnym nieprzyjemnej przeprawy przez zatokę Klydyi, umyślny pociąg zawozi ich do Greenock, zkąd małym statkiem dostają się na pokład okrętu, stojącego na kotwicy w wielkiej zatoce. Zaledwie dostawszy się na "Circassią", ujrzeliśmy nie bez obawy, że nasze łóżka, były to po prostu dwie wązkie ławki, umieszczone w kurytarzu, okrążającym kajuty, w samym tyle okrętu.

Szwędano się tam bezprzestannie, a my, nie mieliśmy nawet jakich takich firanek, żeby się przed natrętnemi spojrzeniami zasłonić. Na dobitkę nie byliśmy sami i dość jeszcze nieszczęśliwców dzieliło ten ciasny kącik. Trzeba było jednak pogodzić się z losem, a ponieważ nasze posłania oprócz ważkości, odznaczały się krótkością, więc musieliśmy sypiać głową do głowy, aby uniknąć kopnięcia wrazie, gdyby sąsiadowi podobało się we śnie wyciągnąć nogi.

We Wtorek rano 5 Września Circassia, zaczęła się poruszać i pruć słoną wodę zatoki Klydyi. Wieczorem około ósmej zatrzymaliśmy się koło Mowillu w Irlandyi, dla zabrania nowych passażerów, poczem okręt zwróciwszy nieco na północ, aby okrążyć wyspę, skierował się w stronę Ameryki.

Nasza podróż zaczynała się więc nareszcie.

Pierwszy dzień poświęcony był zapoznaniu się z naszym pływającym domem. Circassia kompanii Anchortine, jest wspaniałym steamerem, długości stu trzydziestu metrów, objętości czterech tysięcy trzysta beczek. Około dwustu passażerów znajdowało się na pokładzie, a ponieważ statki angielskie nie mają drugiej klassy, więc reszta podróżnych przeważnie emigrantów mieściła się na pokładzie.

Początkowi przeprawy towarzyszyła burza, gwałtowny wiatr opóźniał drogę. Spienione fale niby wodniste góry, rzucały się  z wściekłością na przód Circassii i wstrząsały tym kolosem niby lichą łupiną.

Był to wspaniały widok; ale mając nad głowami machynę parową, a pod sobą śrubę drgającą za każdem wynurzeniem się z wody, czuliśmy dotkliwie kołysanie się okrętu i bylibyśmy woleli więcej umiarkowania ze strony żywiołów.

Większa część podróżnych, zwłaszcza płci nadobnej nawiedzona morską chorobą, kryła się po kajutach. Czwartego dnia morze uspokoiło się trochę i kilka nowych twarzy zielonawo sinych ukazało się na pokładzie, próbując sił nadwątlonych.

Jedenastego Września niezbyt głęboko zapuszczone sondy sparły się o piasek ławicy Nowej Ziemi, której powierzchnia nie wystaje, lecz znajduje się o kilka sążni niżej poziomu morza, olbrzymie fale i szczególny kolor wody świadczyły jedynie, że nie jesteśmy już na pełnem morzu. Każdego roku tysiące statków zwłaszcza z francuzkich portów przybywa tu dla połowu stokfiszów, w jakie te strony obfitują. Obecnie, ponieważ nie była to pora połowu, horyzont był próżny; gromady morskich świń, urozmaicały jedynie te pustkowia, gdzie niegdzie wieloryby wynurzały się z fal, wyrzucając słupy wody w powietrze i zagłębiały się zwolna napowrót. Nastała pogoda; pootwierały się kajuty i pokład, tak niedawno przedstawiający szpitalną salę, ożywił się niezwykle. Mogliśmy poczynić ciekawe spostrzeżenia o Amerykanach pozostawionych samym sobie i przypatrzeć się z bliska ich obyczajom.

W Stanach Zjednoczonych młode panny najlepiej wychowane i należące do najszanowniejszych rodzin, używają bezwzględnej wolności, jedyną regułą ich postępowania jest maksyma: Honny soit qui mal y pense. Wychodzą same, kiedy im się podoba w dzień, czy w nocy, spędzają często wieczory w teatrze z młodymi ludźmi, którzy im tam towarzyszą i odprowadzają je potem do domu. W dnie świąteczne nie rzadko spotyka się gromadki młodzieży obojej płci, odbywające gremialne wycieczki za miasto, na których nieraz noc ich zaskoczy, że spędzają ją w hotelach przydrożnych i wracają dopiero nazajutrz rano, a moralność zgoła na tem nie cierpi, przynajmniej według zapewnień samych Amerykanów.

Każdego roku podobne gromadki par puszczają się bez żadnego mentora na stały ląd. Te podróże we dwoje są zwykle wstępem do małżeństwa, które się za powrotem zawiera. Towarzystwa tego rodzaju znajdowały się i na pokładzie Cireassyi, a panująca pomiędzy obu płciami swoboda byłaby się mogła wydać bardzo szczególną, gdyby nie myśl, że po przyjeździe wszystko się prawidłowo załatwi. Przyglądaliśmy się jednak nie bez zdumienia gburowatości i zupełnemu brakowi wychowania tych ekscentrycznych pionierów; obejście się ich, było wprost nieprzyzwoitem: rozwalali się, zarzucali nogi na poręcze fotelów, pluli wszędzie, ucierali nos palcami, żuli tytuń i palili fajki, nawet flirtując z młodemi mięsami, które ze swojej strony były tak obrzydliwie bohaterskie, że pozwalały się całować pomiędzy jednem splunięciem czarnej śliny, a drugiem.

Ta swoboda niepojęta, te nawyknienia brudne i odpychające, są ogólne; w największych hotelach w Nev-Yorku, na ścianach salonów, w których przebywają mężczyzni, znajdują się wszędzie napisy: "Keep your feets down (trzymajcie nogi na ziemi).

14-go Września łódka podobna do czarnego punkcika, ukazuje się na horyzoncie, zbliża się szybko i wkrótce jej właściciel wskoczył na nasz pokład. Byliśmy jeszcze bardzo oddaleni od lądu, lecz konkurencya zmusza tych biedaków do przepędzania dni i nocy, nie zważając na pogodę, na ich wątłym stateczku w odległości jakich dwustu mil od ziemi, gdzie jak jastrzębie, czychające na łup, szukają okrętów, spadając na pierwszy, jaki zobaczą.

Następnego dnia widnokrąg zarysował się na północy ciemniejszą linią i wkrótce brzeg Long Ysland, stał się o tyle wyraźnym, żeśmy mogli dojrzeć jego nagie, jałowe wybrzeże upstrzone wielkiemi, odosobnionemi od siebie domami, których kontury odcinały się ostro na białem tle nieba. Widok licznych żagli, świecących w słońcu i podobnych do olbrzymich morskich ptaków zlekka muskających powierzchnią Oceanu, obwieszczał zbliżanie się do portu.

O piątej okrążamy szczyt Sandi-Hock i wypływ golfu, w głębi którego znajduje się zatoka Nev-Yorku.

Ziemia zbliża się coraz więcej z każdej strony, na prost nas zachodzące słońce, jak olbrzymia czerwona latarnia morska, ku której się kierujemy oświeca ukośnemi promieniami niezliczone statki różnej wielkości i kształtów, pośród których Circassya, majestatyczna olbrzymka toruje sobie drogę. Tu i ówdzie po za odnogą, na tle purpurowego widnokręgu, sterczą czarne i pogięte sylwety, nawpół zatopionych statków. Przebywszy wązki kanał, dzielący Long Ysland, od amerykańskiego lądu, spędzamy noc na morzu, zarzuciwszy kotwice, spóźniona bowiem pora nie dozwala nam załatwić formalności celnych i zdrowotnych, a następnego ranka 16 Września, wpływamy w zatokę Nev-Yorską, iedną z najpiękniejszych w świecie. Pośród wielkich, ożywiających ją "steamierów, " uwijają się skromne stateczki o rozwiniętych żaglach, czekające pomyślnego wiatru, żeby się na pełne morze wydostać i krzyżują się na wszystkie strony, tak zwane "ferry boats" bez masztów, dźwigające na sobie prawdziwy dom o trzech piętrach, opatrzone dwoma olbrzymiemi kołami wprawianemi w ruch przez machyny Watta, a których lewar umieszczony po nad wyższym pokładem robi wrażenie ogromnego wachadła.

Miasto Nev-York oddzielone od swoich dwóch przedmieść Nev-Yersey i Brooklyn ramionami morza łączy się z tem ostatniem (Brooklyn'em), za pośrednictwem wiszącego mostu, dostatecznie wzniesionego, aby statki wraz z masztami pod jego łukiem przepływać mogły. Ten most, nad którym już od trzynastu lat pracują, nie jest jeszcze wykończony. Długość jego wynosi dwa kilometry, a szerokość pięćset metrów. Ta olbrzymia budowa ukazuje się zdaleka, jakby spójnik rzucony ręką ludzkiego geniuszu pomiędzy dwoma miastami.

Circassia dosięga wreszcie wybrzeża; passażerowie zaczynają się tłoczyć na drabince. Załatwiwszy wszelkie przepisy celne, dostajemy się do tego sławnego Nev-Yorku, głowy cywilizacyi nowego świata. Zapuszczamy się w ulice proste, regularne przerznięte liniami tramwajów, pokryte wiaduktami napowietrznych kolei i zaciemnione istną chmurą drutów telegraficznych splątanych ze sobą i tworzących nierozerwalną siatkę, podtrzymywaną przez olbrzymie słupy.

Takie są ramy, w których porusza się bezprzestannie mrowisko ludzkie, z gorączkową jakąś czynnością.

Nev York zbudowany jest na wyspie podłużnej, mającej kształt elipsy. Od strony zatoki leży dawne miasto o ważkich, krętych ulicach, zabudowanych sześcio lub siedmiopiętrowemi domami. Jak londyńskie City, jest to część handlowa, pusta wieczór i rano, a w dzień tak ożywiona, że przecisnąć się tam trudno. W drugim końcu znajdują się domy mieszkalne; na parterze nie których z nich mieszczą się sklepy o wystawach pozbawionych gustu, nie mogących, ani zatrzymać, ani rozweselić oka Paryżanina.

Widok tego olbrzymiego miasta, nakreślonego wprzód, nim zostało zbudowane, przerżniętego od końca do końca szerokiemi prostemi alejami, przecinającemi prostopadle wszystkie przecznice, nasunął mi na pamięć ten żartobliwy ustęp z "Notre-Dame" Wiktora Hugo:

Nie rozpaczam zgoła, że Paryż widziany z góry, nie przedstawia oczom tego bogactwa linii, tej obfitości szczegółów, tej rozmaitości widoków, tego czegoś wspaniałego w prostem i niespodzianego w pięknem, co charakteryzuje szachownicę. — Oto doskonale opisany współczesny Nev-York.

Powozów prywatnych i dorożek, nie spotyka się tam prawie; piesi przechodnie, wozy, tramwaje i omnibusy, ożywiają wyłącznie ulice. Ani tramwaye, ani omnibusy nie mają konduktorów; liczba podróżnych nie jest ograniczoną, każdy wsiadając, składa w małem pudełeczku ad hoc pięć centów (25 centimów), cenę kursu i mieści się, jak może.

Sposób lokomocyi najbardziej w użyciu będący, jest l'elaveted, kolej żelazna nadpowietrzna, którą przez korespondencyą można się rozjeżdżać po całem mieście za skromną opłatą 10-ciu centów (50 ciu centymów). Pociągi pędzą bardzo szybko, zawracają z przerażającą prędkością na zakrętach 90-cio stopniowych, następują po sobie bez przerwy, zatrzymują się i. ruszają dalej natychmiast.

Składają się one z małej lokomotywy, ciągnącej za sobą, cztery do pięciu wagonów, bardzo długich, do których wchodzi się z obu końców przez platformy. Wiadukty oparte na słupach z lanego żelaza i sięgające wysokości pierwszego piętra, zakrywają całkowicie ulicę, jeżeli jest wązką, lub mieszczą się po nad każdym trotuarem, jeżeli jest szeroką.

Miasto samo przez się nie przedstawia nic ciekawego. Nie posiada żadnych odznaczających się pomników, żadnej promenady, a Broodway, ani się może równać z paryzkiemi bulwarami. Turysta zaś nie może nawet studyować jedynych zajmujących rzeczy, to jest obyczajów i cywilizacyi tej ludności nowej, złożonej wyłącznie z kupców i tuziemców, miotanych nieustanną gorączką i nie uznających innych bóstw, prócz Merkurego i Złotego Cielca.

Kilka godzin wystarczyło nam na zwiedzenie tego nudnego miasta, i żądni zwiedzić wodospady Niagary, udaliśmy się tam trzeciego dnia po naszym przyjeździe z wielkim pośpiechem, gdyż okręt, na którym mieliśmy wsiąść w San Francisco dla przebycia Oceanu Spokojnego odpływał, nie zadługo tak, że zostawało nam tylko tyle czasu, ile potrzeba na jak najśpieszniejsze odbycie tej wycieczki.

Nie znalazłszy miejsc w Sleepinq-cars, musieliśmy spędzić pierwszą noc na tłoczeni, jak sardynki na skąpo wysłanych ławkach, o tak nizkich plecach, że nie było gdzie głowy oprzeć. Na tych słynnych kolejach tak wychwalanych u nas ze swych wygód podróżny na chwilę prawie oczu zmrużyć nie może, gdyż konduktor budzi go uprzejmie pomiędzy każdą stacyą dla skontrollowania biletu.

Przybyliśmy około trzeciej po południu na stacye Niagara Tells, zbici ośmnasto-godzinną drogą w śród tak nieprzyjaznych warunków odbytą i skierowaliśmy się natychmiast ku miejscu, z którego można widzieć owe wodospady, tak słusznie uważane za jednę z najpiękniejszych kart wielkiej księgi natury.

Spadki Niagary, znajdują się pomiędzy jeziorami Erié i Ontario. Wody jeziora Erie, utworzywszy tę olbrzymią kaskadę, płyną jeszcze kilka kilometrów pod nazwą rzeki Niagary, w głębokiem, krętem łożysku, które sobie żłobią w skale od wieków i wlewają się do jeziora Ontario, aby wypłynąć zeń znowu szeroką i spokojną rzeką, znaną pod nazwą Św. Wawrzeńca. Rzeka Niagara stanowi granicę Kanady i Stanów Zjednoczonych. Imponujący widok przedstawia to wielkie jezioro, a raczej, to wewnętrzne morze, (gdyż jezioro Erié, rywalizuje z morzem pod względem burz i nawałnic, a nawet rozmiarów), rzucające się ze spadzistości, przewalające się olbrzymiemi massami wody ze skały na skałę, aby, gdy grunt ustąpi nagle, spaść z wysokości pięćdziesięciu metrów i rozlać się na szerokość kilometra. Żaden opis nie może dać pojęcia o nieprzepartej sile tych fal spienionych, o szybkości ich pędu, o blasku i magicznej pstrociznie kolorów, o chmurach pary, wznoszącej się, jak okiem sięgnąć i skraplającej się w deszcz, gdzieś w górze, o przeraźliwym szumie, ryczeniu tych płynnych nawałnic, rzucających się w przepaść.

Niema niestety miejsca, z którego cudowną tę panoramę możnaby oglądać w całości.

Wyspa pokryta bujną roślinnością i otoczona małemi lesistemi kępkami, wznosi się na brzegu przepaści i dzieli wodospad na dwa ramiona. Drewniany most prowadzi na tę wyspę, ale nawet ztąd widok pozostawia wiele do życzenia, tamuje go bowiem woda, która spadając z takiej wysokości, rozpyla się, tworząc rodzaj zasłony z mikroskopijnych kropelek.

Po trzech godzinach strawionych na przypatrywaniu się temu majestatycznemu widokowi, znaleźliśmy się w Kanadzie, przebywszy rzekę Niagarę po moście, wiszącym o dwóch pokładach, z których wyższy służy za podstawę relsom kolejowym, a niższy przeznaczony jest na użytek pieszych i powozów.

Drzemaliśmy jeszcze, gdyśmy przybyli na brzeg Detroit-River, łączącej jezioro Hurona, z jeziorem Erié. Znajduje się tu miasto Detroit, którego francuzką nazwę Amerykanie okropnie przekręcają. W Stanach Zjednoczonych spotyka się często takich imienników miast Europejskich; przejeżdża się więc przez Rzym i Salamankę, przez Paryż i Rochester, Frankfurt i Genewę i wiele innych jeszcze, świadczącyoh o licznych koloniach emigrantów, którzy na wygnaniu chcieli w ten sposób upamiętnić sobie utraconą ojczyznę.

Duży statek przewozi passażerów pociągu na drugą stronę rzeki do Stanów Zjednoczonych, poczem po całodziennej nudnej podróży, dostajemy się o zmierzchu nad brzegi jeziora Michigan. Droga ciągnie się wzdłuż nich czas jakiś i słyszy się w dali szmer fal, liżących zlekka piasczyste wybrzeże.

O ósmej wieczorem stanęliśmy w Chicago.

ROZDZIAŁ II.

Z CHICAGO DO SAN FRANCISKO.

CHICAGO. — STOCK YARDS — MISSISSIPI. — KOLEJE W STANACH ZJEDNOCZONYCH. — PRERYE. — HODOWCY BYDŁA. — CHEYENUE CITY. — GÓRY SKALISTE. — INDYANIE. — PRZYSTANEK EVASTON. — JEZIORO SALEÉ. — OAZA W "WIELKIEJ PUSZCZY. — SIERRA-NEVADA. — SACRAMENTO.

Chicago przezwane "Królową Preryi. " leży w Stanie Illinois na Południo-Zaohód, od jeziora Michigan. Jest to jeden z najbardziej uderzających przykładów tych miast olbrzymich, wzniesionych w ciągu kilku lat w okolicach niegdyś dzikich i pustynnych.

W 1830 r. nie było go jeszcze śladu; a przez trzy lata była to tylko mała twierdza. Firma Astor z Nev Yorku, otworzyła tam pierwsza kantor dla zamiennego handlu futrami z Indyanami. W 1840 r. ludność wzrosła do pięciu tysięcy dusz; w dziesięć lat później do trzydziestu, a w 1871 r. Chicago liczyło przeszło trzykroć sto tysięcy mieszkańców. W tym czasie straszny pożar zniszczył znaczną część miasta i liczne ofiary pogrzebał w jego zgliszczach. Obecnie Chicago jest całkiem odbudowane, powiększone, upiększone, a liczba jego mieszkańców przenosi cyfrę siedmkroć sto tysięcy.

Miasto to bardziej jeszcze, niż Nev-York, przypomina warcabnicę. Jego ulice proste, równoległe pod sznur wyciągnięte, przecinają się wszystkie pod kątem prostym i nadają mu pozór chłodny i smutny. Żaden budynek nie nęci ku sobie oka, żaden wspanialszy fronton, żadna wieża kościelna nie przerywa rozpaczliwej jednostajność, prostej linii, za wyjątkiem rzeki, której oba ramiona łączą się, dzielą miasto na trzy części, psując tym sposobem tę geometryczną figurę.

Ta rzeka, dosyć głęboka, jest polem kommunikacyi dla mnóztwa statków żaglowych, i parowych; tysiąc czterysta okrętów, przewożą corocznie około siedmiu milionów tonn ładunku w różne miejscowości wielkich amerykańskich jezior, na których spotykają je częstokroć prawdziwe burze. Obecność ich nadaje miastu Chicago pozór morskiego portu.

Ulice bardzo długie, mają nazwy tylko w głębi miasta, na przedmieściach są poprostu numerowane. Tramwaje przebiegają je od końca do końca, i jest to prawie jedyny sposób lokomocyi, jakim się posługuje publiczność. Dorożek niema, a wieczorem kupcy i przemysłowcy, wracają temi tramwayami po załatwieniu swoich czynności do małych domków, rozrzuconych wzdłuż tych ulic bez końca.

Nikt nie mieszka w części najbardziej handlowej i ożywionej; w samem sercu miasta, grunta i lokale są ceny zbyt wygórowanej, a natłoczone tam obszerne ceglane domy, dzielą się na małe lokaliki, tak zwane offices. Wszyscy Amerykanie, czem bądź się trudnią, mają podobne biura. Marmurowa tablica, umieszczona na drzwiach od ulicy, wskazuje nazwiska! powołanie lokatorów, oraz odnośne numera ich pokojów. Wszystkie te domy posiadają windy, które w Stanach Zjednoczonych dosięgły możliwego stopnia udoskonalenia. Jedna z nich nawet, ideał tego rodzaju wznosi się z nadzwyczajną szybkością, a podczas spuszczania się na dół, nic nie łagodzi szybkości nabytej, spada w próżnię i klatka uderza o słupek małego stępia ze ścieśnionem powietrzem. Tym sposobem winda zatrzymuje się bez żadnego wstrząśnienia w przestrzeni od trzystu do czterdziestu centymetrów. Jestto jednak bardzo nieprzyjemna wędrówka i podczas spadania, doznaje się uczucia podobnego do morskiej choroby.

Chicago jest miastem nawskróś handlowem; zbożowy handel zwłaszcza dosięga tam bajecznych rozmiarów. Od 1854 roku miasto to wydało w ciągu roku ze swoich składów przeszło pięć milionów hectolitrów zboża, co przeniosło o jednę czwartą, połączone wywozy Nev-Yorku, Galaczu, Braili i Odessy. Tak więc, te zapadłe obszary Ameryki, zaledwie wykarczowane urodzajniejsze już były, niż wschodnie prowincye uprawne nowego świata i cała kotlina Czarnego morza. Dziś, ruch zbożowy na targach w Chicago, oceniają na trzydzieści milionów hectolitrów rocznie. Drzewo ciesielskie stanowi tam przedmiot handlu niemal równie znacznego.

Ale wielkie to miasto słynie głownie w całym świecie, ze swoich bydłobójni, gdzie każdego roku ginie z rzeźniczej ręki niezliczona ilość wołów i wieprzy.

Tak zwane Stock-Yarda, otoczone drewnianą palisadą, mieszczą w sobie ogromną moc bydła i tworzą, jakby rodzaj osobnego miasta. Dokoła mieszczą się parowe zakłady, gdzie biją bydło i przyrządzają wędliny, oraz konserwy mięsne. Niektórzy z tych rzeźników, wyprawiają około dziesięciu tysięcy wieprzy dziennie we właściwej ku temu porze.

We Wrześniu Stock Yardy, są prawie puste; spotkaliśmy tam przecież kilka stad wołów, przeznaczonych na zaspokojenie codziennych potrzeb miasta; pędzili je ludzie konni, uzbrojeni rzemiennemi batogami, a my od czasu do ozasu musieliśmy przeskakiwać palissady, aby się nie dostać na rogi.

Siedmnaście linij kolei żelaznych, krzyżuje się do koła Chicago. Kilka dworców towarowych stoi w środku miasta i wiadukty, po których kursują pociągi, nie są opatrzone żadną baryerą. Wielki dzwon tylko ostrzega o ich zbliżaniu się, i każdy chroni się, jak może. Nie jest to zresztą właściwością samego Chicago; zwyczaj to powszechny w Stanach Zjednoczonych i zdarzało nam się, mianowicie w Syrakuzie, przebywać miasta koleją przez ulice pomiędzy powozami i pieszemi?

W dwa dni po naszym przyjeździe opuściliśmy Chicago po południu, mając przed sobą perspektywę pięciu dni i pięciu nocy w wagonie, dla dostania się do San Francisco.

Wieczorem przybyliśmy do Bourlington, nad brzegami Mississipi; wody tej olbrzymiej rzeki osrebrzone wspaniałym księżycem w pełni, toczyły się majestatycznie pomiędzy ławicami piasku i lesistemi wybrzeżami, a ich ruchliwe fale, ożywiały ten pyszny krajobraz o imponujących rozmiarach. Przebywszy po żelaznym, długim moście, tę spokojną rzekę, obudziliśmy się nazajutrz w Concils Bluffs, nad Missuri i dosięgliśmy Omahy, leżąej na jej prawym brzegu. Znajdowaliśmy się więc na krańcu cywilizowanych krajów, na granicy pustyni, znanej pod nazwę "Preryi" i wsławionej opowiadaniami Fenimora Coopera.

Stowarzyszenia kolei żelaznych nie mają monopolu w Ameryce. Każdy może je budować, to też niektóre ważniejsze punkta, połączone są ze sobą kilku równoległemi liniami. Ta konkurencya zmusza niektóre towarzystwa do obniżania ceny przewozu, zwiększenia liczby pociągów i ich szybkości, dla utworzenia, sobie tym sposobem klientelli, a jeżeli po większej części nie opłaca się im to bardzo, przemysł i handel korzystają na tem. Z tego punktu widzenia, administracya amerykańska ma wielką wyższość nad europejską.

Niema tu, jak powszechnie mniemają we Francyi, jednej linii, przerzynającej ten kraj olbrzymi, składa się ona bowiem z szeregu linii, należących do sześciu różnych kompanii. W skutek tego passażerowie muszą się często przesiadać z jednego pociągu do drugiego.

Jest tu tylko jedna klassa wagonów, oraz furgony dodawane do pociągów towarowych, dla przewozu emigrantów. Powozy są bardzo długie i opatrzone platformami po obu końcach. Każden z nich stanowi jeden tylko przedział opatrzony dwoma rzędami ławek na dwie osoby po obu stronach kurytarza, idącego przez środek całego pociągu. Każdy wagon opatrzony jest piecem żelaznym w zimie, a fontanną wody mrożonej w lecie.

Jednakże urządzenie tych wagonów, pozostawia wiele do życzenia pod względem wygody: niema się gdzie swobodnie wyciągnąć i jest się w jak najnieprzyjemniejszem zetknięciu z czterdziestu towarzyszami podróży po większej części źle wychowanyme. To też osoby zamożne podróżują zawsze w Sleepnig-cars. Te są urządzone z wielkim wykwintem, opatrzone obszernemi garderobami osobno dla mężczyzn, osobno dla kobiet, a nawet "fiumuarem. " W pewnych częściach drogi dodają tu także wagony restauracyjne i wagony salonowe. Pociągi mają kilkaset metrów długości i ciągnione są przez olbrzymie lokomotywy, których kominy w górnej części baniaste opatrzone są kratą, a to dla tego, by iskry nie wydobywały się na zewnątrz i nie nieciły pożaru na łąkach. Oprócz tego lokomotywy mają na przodzie rodzaj dzioba dla odrzucania z relsów zwierząt, któreby się na nich znajdować mogły, gdyż, jak się powiedziało wyżej, linie kolejowe nie są obaryerowane. Jeżeli w urządzeniu wewnętrznem powozów Amerykanie doszli do zadowolenia najwybredniejszych wymagań, nie można tego powiedzieć o samej podróży; wagony przyczepiają się automatycznie, a niedostateczność ich szpuntów, połączona ze złem utrzymaniem drogi, sprawia, ie passażerowie doznają wciąż silnych wstrząsnień.

Dotychczas przebywaliśmy tylko płaszczyzny, dobrze oprawne, mało lesiste, przypominając wiejskie okolice Normandyi. Ludność bardzo liczna na wschodzie zmniejsza się szybko w miarę, jak się posuwamy ku zachodowi.

Właściwa Prerya, zaczyna się po drugiej stronie Missuri i ciągnie się po łagodnej pochyłości, aż do szczytu gór skalistych. Jest to olbrzymia łąka porosła trawą, na której nigdzie nie dopatrzy ani jednej kępki drzew, ani jednego krzaczka. Tylko w wyschłych łożyskach rzek, małe karłowate roślinki, odznaczają się zielonemi plamami na tem olbrzymiem żółtem tle, którego falowania mniej lub więcej regularne mają zupełnie sobie właściwy, oryginalny charakter. Czasy, kiedy bandy dzikich napadały na pociągi lub, kiedy stada bawołów zatrzymywały je w biegu, minęły dawno. Obecnie dawni posiadacze tych przestrzeni, coraz bardziej z nich rugowywani, są bardzo nieliczni i wkrótce staną się legendarnymi.

Napróżno oczy nasze błądząc na wszystkie strony, szukają owych obrazów, jakie tłumnie stawają nam w pamięci; napróżno szukamy owych śmiałych pionierów, posuwająoych się z trudem przy wozach ciężko ładownych ich dobytkiem i wiozących ich rodziny, owych pionierów, co po raz pierwszy stąpili nogą na tę nietkniętą europejską noga ziemię i staczali krwawe zwycięzkie walki z ustępującymi przed niemi Indyanami.

Znaczna część Preryi jest jeszcze pustą; kilku hodowców bydła pozakładało tam pszenne, odosobnione fermy wzdłuż linii kolei żelaznej, ale wszelka kultura jest tu jeszcze niemożliwą. Ci odważni przedsiębiorcy zachowali dzikie obyczaje swoich poprzedników.

Jeden z naszych towarzyszów podróży opowiadał nam z tego powodu następujący wypadek, który się zdarzył niedawno w pobliżu pierwotnej fermy, jakąśmy zdaleka spostrzegli:

Dwóch sąsiadujących ze sobą hodowców, posiadało liczne stada; jeden z nich ukradł drugiemu pewną część bydła, pokłócili się więc i postanowili się bić. Nazajutrz rano, dosiedli koni, każdy w towarzystwie swoich synów i domowników w liczbie dwunastu. Oba oddziały zbliżyły się do siebie, zaraz z początku walki, sześciu z jednej strony poległo, reszta uciekła, a zwycięzki fermer. ten właśnie, który był ukradł bydło, przywłaszczył sobie resztę trzód i cały dobytek przeciwnika.

Pokazuje się ztąd, że w tej części nowego świata obyczaje jeszcze nie złagodniały i nie można się spodziewać, aby to nastąpiło wprędce, gdyż zbrodnie popełniane w Preryi zawsze prawie uchodzą bezkarnie, dla tej prostej przyczyny, że nikt o nich. nie wie.

Pomimo całej ciekawości, jaką w pierwszej chwili budzi ta nieskończona płaszczyzna, której przebycie trwa czterdzieści ośm godzin, widok jej staje się wkrótce nudnym i męczącym, z powodu swej jednostajnośći. Pociągi nie mają już wagonów restauracyjnych w tych stronach, gdzie właśnie byłyby one najpotrzebniejsze. Dwa razy dziennie pociąg zatrzymuje się przed nędznemi budami, ochrzczonemi pompatyczną nazwą stacyi i buffetu, gdzie dają jeść, tak obrzydliwie, że się wychodzi z nich godniejszym, niż się weszło.

W połowie Preryi natrafiamy na Cheyenne-City, miasto zbudowane od niedawna na pustyni, a którego ulice aczkolwiek starannie wyciągnięte, są jeszcze nie brukowane. Linia kolei żelaznych stanowi jego jedyny dochód; kilka tysięcy mieszkańców powznosiło tam sobie domki i żyją, jak mogą. Drukuje się tam dziennik za pośrednictwem depesz telegraficznych.

Zwolna powierzchnia, jaką przebywamy, zaczyna się podnosić, zbliżając się do szczytu gór skalistych, falowania powiększają się, dosięgając rozmiarów wzgórz, trawa staje się rzadszą, skały tu i ówdzie przebijają cienki pokład roślinnej ziemi i pociąg posuwa się pod drewnianemi sklepieniami, zbudowanemi w wąwozach dla ochronienia drogi od zasypów piasku, gnanego wiatrem lub od nagromadzenia śniegu w zimie.

Przebywany most prawdziwie amerykański, zawieszony w powietrzu na wielkich słupach z lanego żelaza, a tak pozbawiony równowagi, że lada podmuch wiatru mógłby go przewrócić w przepaść; to też żelazne łańcuchy przeczepione do grzbietów góry przytrzymują go, jako tako. Jest to ciekawy okaz śmiałości inżynierów amerykańskich: we Francyi Zarząd dróg i mostów nie ścierpiałby nic podobnego; a przecież od wielu lat pociągi krążą po tym moście i żaden wypadek dotychczas się nie zdarzył.

Dosięgamy wkrótce wyżyn; Prerya zupełnie już znikła, ale gór właściwych jeszcze nie widać. Małe kępki ziół aromatycznych, są ostatniemi przedstawicielkami królestwa roślinności na tych skalistych gruntach. Począwszy od Greenk-River, jedziemy pomiędzy istnemi wzgórzami piasku, a w dali ukazuje się wkrótce szereg szczytów pokrytych śniegiem, to góry skaliste.

W Evaston spotykamy po raz pierwszy Indyan. Mają oni typ czerwono-skórców, ale cywillizacya już się do nich przedostała; zarzucili swoje łuki, dziryty, pióra różnokolorowe, a przywdzieli odzież w rodzaju europejskiej i zwyczajne kapelusze z filcu. Zaś, jakby przez ironią losu, ci dawni panowie nowego świata, wyciągają rękę do podróżnych, prosząc o jałmużnę.

Spotkaliśmy tu także wyrobników chińskich, a że pociągiem naszym jechali zamożni Japończycy z całą czeredą służących murzynów, dawnych niewolników, sprowadzonych z wybrzeży Afryki, do prowincyj południowych, a następnie wyzwolonyeh, więc ten przystanek w łonie pustyni przedstawiał w ciągu kwadransa mieszaninę wszystkich ras ludzkich: Sinowie, ostatni przedstawiciele czerwono-skorych potrącali się tam o Anglo saksońskich Amerykanów, swoich zwycięzców; blade głowy ras semickich, obok brudno-żółtych twarzy chińskich i japońskich, stanowiły dziwne przeciwieństwo z murzynami, którzy odcinali się, jak wielkie czarne plamy na tle tego różnobarwnego tłumu.

Zaczynamy spuszczać się ku zachodowi i okolica zmienia się zupełnie. Pochyłość jest znacznie spadzistą, a kraj górzystym. Droga wiedzie wąwozem o malowniczych ścianach, który zachował hiszpańską swoję nazwę "Canonu. " W głębi spieniony strumień toczy się pomiędzy dwoma parowami z czerwonego piaskowca, kreśląc liczne zygzaki, w zagłębieniach tych skał olbrzymich.

Przybywamy do Ogden, nad brzegami wielkiego jeziora Salé, gdzie w pobliżu leży Salt-Lake-City, stolicy Mormonów. Żałujemy bardzo, że czas nie pozwala nam zboczyć z drogi, dla zwiedzenia tej Rzeczypospolitej, której granice mijamy. Zresztą, z objaśnień, jakich nam udzielił podróżujący z nami Mormon, wynika, że obyczaje pierwotne jego współobywateli modyfikują się z dniem każdym; liczba sekciarzy się zmniejsza i polygamia coraz bardziej ustaje. Okrążamy wielkie jezioro Sale, którego zmarszczona powierzchnia błyszczy i lśni w słońcu, na podobieństwo dyamentów, i którego brzegi objęte pokładem soli, zataczają się dokoła niego, na kształt białego kołnierzyka. Cała ta okolica, w której dolinach drzemią małe jeziorka i kałuże wody słonawej, często wysychającej słusznie nosi nazwę "Wielkiej Pustyni, " ma wiele podobieństwa z południową Algieryą.

Krajobraz zmienia się znowu: jest to teraz szereg płaskich dolin, obramowanych dość wysokiemi górami, których szczyty gdzie niegdzie upstrzone są śniegiem. Równiny te pokrywa nadzwyczaj drobny piasek, którego tumany unoszone wiatrem do znacznej dosyć wysokości, robią wrażenie dymu z biwakowych ogni co znów łudzi nadzieją ujrzenia lada chwila jakiegoś obozowiska Indyan, lub jugonorów, przebywających, te odłogiem leżące ziemie. Grunt usiany kępkami aromatycynych ziół, jakie zauważyliśmy już na szczycie gór skalistych i w wielu miejscach pokryty pokładami soli. Linia kolei żelaznej wije się pośród tych dolin w licznych zakrętach, a podróżnemu zdaje się ciągle, że jest zamkniętym w obrębie, z którego niema wyjścia.

Pociąg zatrzymuje się w porze obiadowej na stacyi otoczonej zielenią drzew, wśród których połyskuje małe źródełko; od czterech dni nie widzieliśmy nic podobnego, a świeżość tej zachwycającej małej oazy, zabłąkanej wśród tej jałowej pustyni sprawia niewymowną uciechę naszym oczom.

Opuszczamy nie bez żalu to urocze ustronie, by z trudem odbywać dalszą drogę wśród tumanów kurzu i przygniatającego gorąca. Przebywamy zwolna pierwsze forpoczty gór Sierra Newa da. Widok wspaniałego zachodu słońca, osładza nam nasze zmęczenie, purpurowa kula zsuwa się coraz bardziej ku krańcom horyzontu, wzgórza i góry zabarwiają się od jej promieni nadzwyczaj gorącym kolorytem, migoczącym wszystkiemi odcieniami tęczy, począwszy od żółto pomarańczowego, skończywszy na czerwono fioletowym i rozpływająoym się wreszcie w lazurze nieba. Te wspaniałe zachody słońca właściwe są pustyniom, zachwyciłem się już podobnemi na Saharze, u stóp gór Auresu.

Droga wspina się coraz wyżej i przez szyby wagonów widzimy krajobrazy przypominające Szwajcaryą, oblane księżycowem światłem. Wielkie jodły sterczące na skałach lub czepiające się ich szczelin, zwieszają swoje gałęzie po nad strumieniami, które mruczą w głębi parowu, przeskakując z kaskady W kaskadę. Dosięgamy Alty, kulminacyjnego punktu linii na 2, 300 metrów wysokości nad poziom morza na szczycie Sierra Newada, a nazajutrz rano przybywamy do Sacramento w Kalifornii, zkąd już blizki Ocean Spokojny. Koniec naszej podróży koleją. Olbrzymie bagna ciągną się, jak okiem sięgnąć, pokryte wszędzie łoziną, nad którą unoszą się wodne ptaki, mianowicie wielkie, białe pelikany. Pociąg przebywa je po ułożonych na palach warstwach nawiezionej ziemi i tak dostajemy się do ujścia Sacramento, w tem miejscu, gdzie rzeka ta wpada do zatoki Świętego Franciszka.

Przebywszy Sacramento na dużym statku o czterech machynach, okrążamy na przestrzeni kilku killometrów, zatokę Rio Janeiro, za największą i najpiękniejszą w świecie. Pasmo wyniosłych gór zamyka ją całkowicie, zostawiając tylko wolne przejście dla okrętów i zabezpieczając je tym sposobem od wiatrów. Nakoniec wziąwszy w Oakland, wspomniany już poprzednio ferry-boat wysiedliśmy na wybrzeżu San Fraacisco, po stu dwudziestu godzinach podróży koleją.

ROZDZIAŁ III.

OCEAN SPOKOJNY.

SAN FRANCISCO. — EMIGRACYA CHIŃSKA. — ODJAZD Z NOWEGO ŚWIATA. — PASAAŻEROWIE GAELIC'U. — ALBATROSY. — LATAJĄCE RYBY. — KOMETA. — 180° STOPIEŃ. — BURZA. — PRZYJAZD DO JAPONII. — MIEJSOOWE STATKI. — HOTEL FRANCUZKI W YOKOHAMIE.

Mieliśmy zaledwie dwadzieścia cztery godziny na zwiedzenie stolicy Kalifornii, przed odpłynięciem statku.

Przez długie lata miasto to było Galkondą, do której napływały łaknące złota massy, szukać tego drogocennego kruszcu, w tym nowym ogrodzie Hesperyd, ale gdzie większa ich część znajdowała tylko okrutne rozczarowania, choroby, nędzę, a wreszcie śmierć. Przez długie lata San Francisco było teatrem rozdzierających dramatów, w którym złoto, gry hazardowne rozdmuchywały wszystkie namiętności w sercach tych ludzi, wyrzutków wszystkich społeczeństw bez zasad i bez hamulca.

Miasto San Francisco leży pomiędzy Oceanem, a zatoką na wzgórzystym półwyspie. Ponieważ szybki wzrost ludności zmuszał do nieustannego rozszerzania obrębu miasta, poprzebijano tedy ulice w pagórkach i zabudowano je domami. Pomijając nierówne grunta, San Francisco podobne jest do wszystkich innych miast w Stanach Zjednoczonych. Posiada ono 250, 000 mieszkańców, na których przypada 30, 000 Chińczyków. Mają oni osobną dzielnicę, nazwaną "Miastem Chińskiem. " Tam znajdują się ich mieszkania, warsztaty, sklepy i miejsca zabawy.

Chińczycy są wybornymi robotnikami: ulegli, trzeźwi, silni, dolni do wszelkich najdelikatniejszych nawet rękodzieł, poprzestają na skromnej zapłacie w porównaniu do wymagań amerykańskich robotników, ale jeżeli emigrują na podobieństwo Basków francuzkich, którzy szukają fortuny w prowincyach Rio de la Plata, lub w rzeczypospolitej Argentyńskiśj, nie tracą nigdy z myśli nadziei powrotu i po kilku latach zebrawszy mały kapitalik trzystu lub czterystu dolarów (2, 000 franków), wracają do Chin, żyć tam z dochodów. Cel ten był łatwym do osiągnięcia w Stanach Zjednoczonych, to też emigracya zwiększała się z dniem każdym; sześć kompanii ściągało wychodźców z różnych prowincyj południowych Chin, przewoziło ich swoim kosztem, wynajdywało im robotę, a w zamian za to nie puszczało ich z powrotem, dopóki nie uiścili im z góry umówionej summy.

Trwało to długo, ale w końcu spostrzeżono się, że Chińczycy wywożą z Ameryki summy ogromne; rząd się tem zaniepokoił i pomimo braku robotników w Kalifornii po długich namysłach i rozmysłach uznał za potrzebne przedsięwziąć energiczne środki dla zabezpieczenia zachodnich prowincyj, przeciw temu napływowi synów Niebieskiego Państwa. Postanowienie to jest jeszcze zbyt niedawnem, by można było osądzić, jaki wywrze wpływ na rozwój dobrobytu tych okolic.

Mgła trwająca od dnia poprzedniego zasłaniała nam wspaniały widok, jaki się rozciąga z wyniosłych punktów miasta i na nieszczęście nie mogliśmy przypatrzeć się tej panoramie, nad której pięknością wszyscy jednozgodnie się unoszą.

Nazajutrz po naszym przyjeździe 28 Września wyspawszy się na prawdziwem łóżku, wsiedliśmy na pokład Gaelic'u okrętu, mającego nas przewieźć przez Ocean Spokojny, do Indyi. O drugiej po południu spuszczają ostatnie liny, Gaelic wymija rafy i zwraca się ku zachodowi, zostawiając po za sobą świat nowy, od którego oddala się szybko.

Passażerowie statków amerykańskich, kursujących pomiędzy San Francisco, Japonią i Ehmawi, różnią się od tych, których się spotyka na pokładach okrętów Atlantyckich. Nie jest to już ten tłum hałaśliwy i ruchliwy młodych, zuchwałych miss, wiecznie czemś zaprzątniętych Amerykanów, zdziwionych turystów i nieszczęśliwych emigrantów, szukających nowej ojczyzny. Naszymi towarzyszami podróży, dość zresztą nielicznymi, byli przeważnie missyonarze protestantcy, dążący głosić słowa Ewangelii w dzikich okolicach Azyi, w towarzystwie swoich żon i dzieci; oprócz nich znajdowało się tam paręset Chińczyków, wracających do kraju. Z pomiędzy czterdziestu passażerów pierwszej klassy, znajdujących się na pokładzie, ja i mój przyjaciel byliśmy jedynymi Francuzami. Załoga, wyjąwszy kapitana i officerów składa się wyłącznie z Chińczyków, doskonałych marynarzy, ale niestety, w sztuce kucharskiej mniej biegłych. W pierwszych dniach przeprawy, jeden z nich umarł; nie rzucono jego ciała w morze, wedle powszechnie na okrętach przyjętego zwyczaju, lecz złożono go do trumny, obciągniętej napojonem smołowcem płótnem i trumna ta stała, aż do końca podroży, z tyłu okrętu ponad rudlem. Kompania zmuszoną jest do tego; inaczej żaden Chińczyk nie stąpiłby nogą na pokład steamera Według bowiem ich pojęć religijnych, gdyby zmarłego rzucono do morza, dusza jego zginęłaby nieochybnie w głębokościach Oceanu. Łatwo pojąć do jakiego stanu zepsucia dochodzi to w kraju gorącym po paru tygodniach taki trup ledwo zabalsamowany przez okrętowego lekarza; to też, gdy najlżejszy wietrzyk powiał od tyłu, powietrze na pokładzie stawało się nie do wytrzymania.

Podróż odbywała się jednostajnie; żaden żagiel, żaden rąbek ziemi nie przerwał ani na chwilę monotonii widnokręgu i tych olbrzymich płynnych mass następujących zwolna po sobie jedna za drugą w równej odległości. Takie długie, leniwe fale są właściwością rozległych bardzo mórz, gdzie mają czas utworzyć się, i wzróść, rozlewając się na swych niezgruntowanych głębiach. Czas był piękny, ale nieustanne chybotanie się okrętu męczyło nas bardzo, gdyż trzeba było ciągle czepiać się sprzętów dla utrzymania równowagi.

W samym środku Oceanu Spokojnego w znacznej odległości od wszelkiej ziemi spotyka się wielkie czarne Albatrosy, które na wiosnę tylko zlatują na ziemię słać gniazda na archipelagach Oceanu. Wielkie te ptaki rozpościerają swe skrzydła długości dwóch lub trzech metrów i utrzymują się. na nich w powietrzu, nie poruszając niemi wcale. Skoro tylko zdaleka spostrzegą okręt, zbliżają się dość i towarzyszą mu dnie całe, krążąc nad nim i chwytając resztki żywności, wyrzucane za pokład. Te albatrosy i latające ryby, unoszące się po nad powierzchnią wody były to jedyne żywe istoty, jakie się oczom naszym w ciągu tej przeprawy ukazały.

Ryby latające są niewielkie. Ścigane przez swoich nieprzyjaciół umykają przed niemi, wyskakując z wody. Boczne ich płetwy bardzo rozwinięte pozwalają im utrzymać się na powierzchni i lecieć szybko w prostej linii, jakie ośm do  dziesięciu metrów, poczem opadają ciężko w morze, jak tylko powietrze wysuszy  ich cienkie błony. Błyszoząc w słońcu, robią wrażenie biakamienia, rzuconego na płask wody. Najpiękniejsze okazy tych dziwacznych stworzeń spotykają się na Oceanie Indyjskim, daie statki pędzą ich niezliczone chmary przed sobą. W tych Stronach są znacznie większe, a ich lot dość długo trwający i haczykowaty przypomina krzyki, czyli bekasy morskie.

Wieczorami, tam, gdzie morze nie było wzburzone, widywaliśmy ładne fosforoscencye. Mnóztwo błyszczących punkcików ukazywało się na wodzie, poruszonej śrubą okrętu, który zostawiał za sobą, niby świetlną smugę. Ale najciekawszym widokiem, jakim nas ta przeprawa uraczyła była olbrzymia kometa, widoczna przez kilka nocy. Wielkie jej jądro poprzedzał ogon zajmujący kąt przeszło dwudziestu stopni i podobny do wiązki promieni elektrycznego światła, rzuconej w atmosferę.

We Wtorek 10 Października przebiegliśmy 180° stopień południka, odpowiadający paryzkiemu. Słońce świeciło całym blaskiem nad naszemi głowami w chwili, gdy Francya pogrążoną była w ciemnościach północy. Przebyliśmy już połowę równoleżnika. Nasze zegarki zgadzały się zupełnie ze słońcem, chociaż od czasu naszego wyjazdu, spóźniały się już o dwanaście godzin. Dostawszy się zaś na półkulę zachodnią, przekonaliśmy się, że przeciwnie spieszą się o dwanaście godzin, trzeba więc było przeskoczyć całą dobę i tym sposobem Środa 11 Października nie istniała dla nas.

Będąc w San Francisco mogliśmy zauważyć szczególny fakt, wypływający z różnic czasu. Pomiędzy Paryżem a stolicą Kalifornii, różnica ta wynosi przeszło ośm godzin; wiadomości mają czas przybyć tam telegraficznie o godzinie wcześniejszej, niż je wyprawiono, i tym sposobem można się dowiedzieć z popołudniowych dzienników o wypadkach zaszłych w Paryżu, względnie o tej samej porze, kiedy się o nich czyta.

18-go Października, po dwudziestu dniach podróży kapitan oznajmił nam, że zbliżamy się już do wybrzeży Japonii, każdy niecierpliwie wytężał wzrok w nadziei, że ujrzy na widnokręgu tę linią ciemną, pierwszą zwiastunkę odległej jeszcze ziemi. Ale zamiast sylwety gór, występujących z łona fal, czarny jakiś punkcik zabarwił niebo przed nami, a rosnąc z nadzwyczajną szybkością zamienił się wkrótce w trąbę morską, łączącą morze z chmurami, niby olbrzymi czarny stalaktyt.

Niebo zaciemnia się coraz bardziej. Morze przybiera tę barwę białawo-siną, zwiastunkę rychłej burzy i nagle wzdryga się, jak szalony rumak ukłuty ostrogą. Najlżejszy powiew nie porusza jeszcze powietrzem ciężkiem. jak ołów, jednakże powierzchnia Oceanu marszczy się już, a olbrzymie fale podnoszone niewidzialną siłą, wstrząsają nieruchomym dotychczas Gaelic'iem Wkrótce zrywa się wiatr gwałtowny; nastaje zupełna ciemność — burza szaleje na dobre. Jest to coś straszliwego i wspaniałego zarazem, patrzcie na to morze rozjuszone, którego mruczące wały wpadają na statek, zakrywając go całkowicie chwilami. Istna góra płynna; zwala się okropnym hałasem na pokład z tyłu, tam gdzie się mieści nasza kajuta; woda dostaje się do środka i zalewa ją w jednej chwili. Zdawało nam się na razie, ze morze nas pochłonie; ale przepierzenie w części tylko nadwerężonem zostało i nadbiegły z paru majtkami cieśla, załatał to jakoś za pomocą desek i żagli. Na szczęście podobny wypadek już się nie powtórzył, lecz niemożliwością była zmrużyć okiem przez całą noc, gdyż ogłuszeni rykiem bałwanów musieliśmy jeszcze czepiać się materaców i desek poprzecznych, by nas gwałtowne ruchy okrętu nie poprzewracały.

Morza Chin i Japonii, słyną ze swych burz straszliwych; dały nam tego piękną próbkę na powitanie.

Nadedniem fale uspokoiły się, i mroźny wiatr porozpędzał chmury. Kołyszące się tylko bałwany, nie zdolne podnieść statek, o którego ściany się rozbijały, świadczyły jedynie o mściwej nawałnicy. Około dziesiątej ku ogólnemu zadowolenu ziemia ukazuje się nareszcie w oddali: szereg gór zarysowywa swe kontury, odcinając się powyszarpywaną linią na tle nieba. Wybrzeże staje się wyraźniejszem, szczyty rosną w oczach i zdają się wychodzić po trochu z Oceanu. Niecierpliwość ogarnia wszystkich, radzibyśmy przypiąć skrzydła naszemu okrętowi, by dosięgnać co prędzej tej, "obiecanej ziemi. "

Latarnia morska u wnijśoia do zatoki Tokio wskazuje nam drogę. Spostrzegamy rybaków japońskich w wątłych łódeczkach na pełnem morzu, uwijających się wśród fal z narażeniem życia. Opływamy przylądek, zwracając na północ, i wpływamy do zatoki, w głębi której, leży Yokohama. Przeciwległy brzeg ukazuje się niezadługo na zachodzie ze swemi wysokiemi czerwonawemi skałami, od których morze poodrywało liczne wysepki, pokryte wspaniałemi drzewami. W ślad za tem rozwija się przed naszemi oczyma, panorama Yokohamy i jej zatoki pełnej okrętów.

Dosięgamy nareszcie końca naszej podróży.

Wyjechawszy z Paryża 28 Września, przybyliśmy 19 Października do Japonii po dwudziestu jeden dniach przeprawy, a w siedm tygodni po opuszczeniu stolicy Francyi.

Pozdrawiamy ze wzruszeniem trójkolorową flagę, powiewającą na dwóch wojennych statkach francuzkich: Vietorieuse i Kiesanit Łódki dziwacznych kształtów, odczepiają się natychmaist brzegu. Miotane gwałtownie bałwanami — pozostałościami wczorajszej burzy — wątłe te łódeczki, cisną się dokoła naszego okrętu, a kierujący niemi krajowcy, wdrapują się na pokład po wielkich bambusach, opatrzonych hakami.

Proszę sobie wystawić ten ruchliwy tłum mężczyzn wszystkich wieków: dzieci o całkiem wygolonych głowach, silnych pranie nagich młodzieńców, wątłych starców, których białe włosy odbijają od mahoniowych, morakim powiewem opalonych twarzy, proszę sobie wystawić ten tłum dziwaczny, potrącający się i wykrzywiający dokoła nas; te pstre odzienia, złożone z rodzaju szła froka, otwartego na przodzie o jaskrawych barwach, dołączcie do tego gardłowe, przenikające okrzyki, nadające całej tej scenie jakiś szatański charakter, a obraz ten bardzo słabo i niedokładnie odda pierwsze wrażenia podróżnika, przybywającego w te odległe kraje.

Szalupa parowa, własność francuzkiego hotelu wysadza nas na brzeg. Wszyscy ci, co podróżowali morzem, wiedzą z doświadczenia, jaką to jest rozkoszą uczuć po długiej przeprawie stały grunt pod nogami.

Po przebyciu drobiazgowej i drażniącej rewizyi celnej, a — szczęśliwej innowacyi, zapożyczonej od cywillizacyi europejskiej — tłumacz hotelowy daje znak i trzech Japończyków zbliża się, ciągnąc za sobą fotele na kółkach, rodzaj wózków ręcznych, ijzikcha. Wsiadamy w nie nie bez wąchania i z wielkiem zdziwieniem widzimy, jak ludzie ci zaprzęgają się do nich i ruszają galopem, nie zatrzymując się aż przed drzwiami hotelu — ku wieliej naszej radości, zastajemy zakład prawdziwie francuzki, którego doskonała kuchnia miała nam sowicie wynagrodzić obrzydliwą strawę, jaką nas przez trzy tygodnie na amerykańskim statku żywiono.

ROZDZIAŁ IV.

JAPONIA GEOGRAFICZNA.

POŁOŻENIE WYSP. — ICH NAZWISKA I ODKRYCIA. — POWIERZCHNIA I LUDNOŚĆ. — WULKANY. — TRZĘSIENIA ZIEMI. — TOPOGRAFIA. — KLIMATOLOGIA. — WIATRY PERYODYCZNE. — PODZIAŁ ADMINISTRACYJNY. — STOLICE.

Japonia położona pomiędzy 127° a 144° długości na wschód od południka paryzkiego, a 31° i 47° szerokości północnej jest krajem najbardziej wysuniętym na Zachód i najbliższym antypodów naszej półkuli. Składa się on ze znacznej ilości wysp wszelkich rozmiarów, których liczba przenosi 3, 800. Większa ich część nie zamieszkała, są to skaliste wysepki, bez znaczenia rozsiane po powierzchni morza. Cztery większe Yeso, Houdo, Sikok i Kiuscie, zasługują jedynie na wzmiankę; można jeszcze wspomnieć o wyspaoh Lwa Kwin, sięgających aż Zwrotnika Kalta, a o posiadanie których, omal, że nie przyszło do wojny z Chinami w 1879, i wreszcie Archypelag Kurillów, dochodzący na północ do Kamczatki i odstąpiony Japończykom przez Rossyą wzamian za wyspę Tarakar albo Sahalin.

Miejscowa nazwa Japonii, jest Ni-Hoo, co znaczy "początek słońca, " nie dość jeszcze zadowoleni tą pompatyczną nazwą, Japończycy poprzedzają ją zwykle przymiotnikiem dai (wielki) i z namaszczeniem tytułują swój kraj: "Dai-Ni-Hon. " Prócz tego mitologia dostarcza im mnóztwo figurycznych przezwisk, o których później mówić będziemy.

Królestwo wschodzącego słońca odkryte zostało ku końcowi XIII wieku, przez Marko Pola. Słynny ten wenecki podróżnik przebywszy siedmnaście lat na dworze wiekiego hana Mongołów, wysyłany był przez niego z różnemi poselstwy do Tartaryi, Chin i Japonii, a wróciwszy w 1295 r., zapoznał Europę z istnieniem wszystkich tych krain odległego wschodu.

Cała powierzchnia Japonii, wynosi około 3, 600 myriametrów kwadratowych, i równa się dwóm trzecim Francyi; ale rozwinięcie jej brzegów, w dziesięćkroć przewyższa obwodową linią Franoyi. Ludność, złożona z 7, 220, 000 rodzin, liczy 34 miliony mieszkańców, żyjących w 63, 659 miastach, osadach i wsiach.

Kraj górzysty, najeżony jest tu i ówdzie wulkanami, z których kilka nie wygasło jeszcze. Wielka wyspa, której prawdziwa nazwa jest Hondo, ale którą geografowie nazywają Nippon, mieszając miejscową nazwę Ni-Hon, a jej rzeczywistem nazwaniem, jest stanowczo najważniejszą ze wszystkich, na jej to bowiem terytorryum znajdują się stolice i główne miasta. Posiada także dwa największe w całem cesarstwie wulkany. Assama-yama w środku wyspy, którego krater (wysokości 2, 600 metrów nad p. m. ), jest jeszcze czynnym i Fudjii-Yama, nad brzegiem morza, najwyższy szczyt wzniesiony na 3. 800 metrów. Według miejscowego podania w roku 200-tnym naszej ery Fudjii-Yama, wystąpiła z łona ziemi w ciągu jednej nocy, a jednocześnie o sto mil ztamtąd utworzyło się prawdziwe morze wewnętrzne: jezioro Biwaa.

Mnogie źródła ciepłe i mineralne, rozrzucone po całej powierzchni kraju, wybuchy wulkaniczne, jak 1867 i 1874 i trzęsienia ziemi, dowodzą dostatecznie, że wewnętrzne siły jeszcze na swej żywotnośoi i potędze nie straciły. Trzęsienia ziemi zwłaszcza trafiają się tu bardzo często. Zaraz pierwszej nocy po naszym przyjeździe mieliśmy tego próbkę i powtórzyło się to nieraz w ciągu naszego pobytu. W samym miesiącu Lutym 1882 r., naliczono ich czterdzieści dwa w Tokio, mniej lub więcej silnych.

Te trzęsienia ziemi bywają powodem strasznych spustoszeń i kroniki Japońskie są przepełnione ich opisami. Oto przykład zacytowany przez portugalskiego Jezuitę, ojca Ludwika de Troës:

" W 1586 r. było okropne trzęsienie ziemi w Japonii; powtarzało się ono przez czterdzieści dni, rozciągając się od prowincyi Sacaya do Kioto. W mieście Sacaya sześćdziesiąt domów runęło, a Magasma, miasteczko złożone z tysiąca domów w królestwie Orni, zamieniło się w jeden stos gruzów. W Kioto kilka domów zostało zburzonyoh, jak również świątynia Bożyszcz. Małe, kwitnące handlem miasteczko Tacata, zapadło się w morze i najmniejszy ślad po niem nie pozostał.

W królestwie Mino, rozwarta ziemia pochłonęła również fortecę wraz z wyniosłem wzgórzem, na którem była zbudowaną, a na ich miejsce wystąpiło jezioro. Takiż sam fakt powtórzył się w prowincyi Skeja. W wielu miejscach potworzyły się przepaście, tak znaczne, że ogień muszkietowy, nie mógł donieść kuli z jednego brzegu na drugi, a pary wydobywające się z tych otchłani były tak szkodliwe, że podróżni zbliżać się do nich nie śmieli. "

Odtrąciwszy coś na przesadę kronikarza, można sobie przecież zdać sprawę z klęsk, jakie ta plaga sprowadziła. Łańcuch gór rozgałęziając się z obu stron i wyciągając, aż ku morzu boczne ramiona, których wzgórza zniżają się zwolna w miarę zbliżania do wybrzeży, przebiega z północy na południe wyspę Hondo w całej jej długości i dzieli ją na szereg małych dolin. Liczne strumienie wzbierające latem, skrapiają te doliny, lecz do żeglugi zdolne są tylko u ujścia, a i na tej małej przestrzeni, stanowią wielką korzyść dla handlu, zastępując drogi. Grunt tych dolin złożony z pokładów wulkanicznych jest bardzo żyzny, a zwłaszcza w pewnej odległości od morza daje doskonałe pola. Równiny, dobrze uprawne, pokryte są plantacyami ryżu. Góry dawniej zarosłe lasami, zaczynają się z nich ogałacać, zwłaszcza na południu. Od 1821 roku starano się temu zapobiedz odpowiedniemi rozporządzeniami, ale pomimo tego lasy znikają coraz bardziej. Japonia, której północ dotykając krain lodowatych, dostarcza futer i drzew właściwych Norwegii, a południe, sąsiadujące ze zwrotnikowemi sferami daje ananasy, banany i pomarańcze z konieczności, musi mieć nierówny klimat; różnica ta przecież nie jest tak znaczną, jakby to położenie geograficzne zdawało się wskazywać. To też, na wyspie Yéso w Hallodaté naprzykład pod tym stopniem szerokości co Rzym i Ajaccio, termometr spada często w zimie do 90° niżej zera, i śnieg leży przez cztery miesiące. W Yokohamie zaś leżącej pod tym samym równoleżnikiem, co Biskra i Tlemcen na południu Algeryi, zima bywa także dosyć ostrą i prawie każdej nooy jest mróz. Klimat kotliny zachodniej, wystawionej na ostre wiatry, wiejące prosto ze stepów Syberyi i Mandżuryi jest bardzo surowy; wybrzeża zaś oblane oceanem Spokojnym, mają temperaturę łagodną dzięki Kurosivo "czarnemu prądowi" tak zwanemu od barwy jego wód, płynących z kraiu ciepłych, a także wysokim górom, zabezpieczającym cały południo-wschód od wiatrów.

W rezultacie, średnia temperatura wyspy Hondo, jest prawie ta sama, co środkowej Francyi; pory roku przecież różnią się całkowicie od naszych.

Na oceanie Indyjskim i w okolicach krańcowo Zachodnich panują wiatry peryodyczne, zwane mussonami. Musson północno-wschodni, daje się uczuć od miesiąca Września do Lutego głównie na półkuli północnej. W przerwie pomiędzy dwoma mussonami jest pora owych ulewnych deszczów i tych straszliwych nawałnic, które na Oceanie Indyjskim, nazywają Cyklonami, a na morzach Chin i Japonii, gdzie są najczęstsze i najgwałtowniejsze przybierają nazwę Tyfonów, pochodzącą prawdopodobnie od egipskiego boga, tego imienia, pierwiastku ciemności złego. Nic nie może się oprzeć tej sile nadludzkiej, obalającej wszystko na swojej drodze, zdmuchującej, jak piórka domy i lasy wysp i lądów których się zbliża. Okręt zaskoczony taką burzą cudem się tylko ocala.

Dawniej zguba statków żaglowych była pewną, dziś dzięki parze, a także gruntowniejszej znajomości meteorologii można uniknąć niebezpieczeństwa, ratując się spieszną ucieczką.

Mussony dają się uczuć aż w Japonii. Musson chłodny, czyli północno-wschodni dmie zimą. Jest to bardzo piękna pora roku; najlżejsza chmurka nie zaciemnia tam suchej i czerstwej atmosfery w przeciągu czterech do pięciu miesięcy. Podczas mussonu południowo-zachodniego w lecie, nastaje pora dżdżysta; powietrze jest ciepłe, ale nadzwyczaj wilgotne niezdrowe i sprzyjające zarazom. Przedmioty wystawione na działanie powietrza, bardzo prędko pleśnieją.

Fakt ten, właściwy całemu Wschodowi dotkliwiej jeszcze daje się we znaki w Indyach. W Kalkucie naprzykład trzeba wysuszać szkandelą prześcieradła zmoczone tą nadmierną wilgocią.

Klimat Japoński zdrowszy jest, niż Chiński, gdyż niema w nim tych raptownych przeskoków z upału do zimna.

Cesarstwo Japońskie dzieli się na ośm wielkich okolic biorących swe nazwy od gośoińców, które je przerzynają. Są to: Tokaido, Tozando, Hokuzokudo, Nakasendo, Saugodo, Naukaido, Saikaido, i wreszcie Hokkaido. Będziemy mówić później o ich administracyi.

Przed rewolucyją 1867 r. cesarstwo Japonii posiadało dwie stolice: Kioto, rezydencya Mikada, (cesarz nominalny) i Yedo, gdzie mieszkał Shogun, cesarz czasowy i wszechmocny.

Od czasu, kiedy Mikado strącił tego ostatniego i stał się wyłącznym panem cesarstwa, przeniósł swoje lary i penaty do Yedo do dawnego pałacu swego współzawodnika i miasto przybrało wówczas nazwę Tokio, co znaczy "Stolica Wschodu. " Geografowie nazywają jeszcze bardzo niewłaściwie Yedo, stolicą Japonii: Yedo bowiem nigdy istotną stolicą nie było, a dziś nie istnieje już wcale.

ROZDZIAŁ V.

POCZĄTKI CESARSTWA JAPOŃSKIEGO.

ETNOLOGIA. — KOROPOKGOURUS. — AINOSOWIE. — POCHODZENIE WŁAŚCIWYCH JAPOŃCZYKÓW. — WIEK KAMIENNY. — JASKINIE. — NARZĘDZIA I BROŃ Z KRZEMIENIA, — YIMMU. — PEUNO. — KOSSIKI. — ORGANIZACYA RZĄDOWA. — MIKADO-DAIMIO. — SAMURAI.

Pochodzenie Japonii, jak w ogóle wszystkich narodów tonie w najgłębszych ciemnościach i bajecznych podaniach. Kto są Japończycy? Zkąd pochodzą?

Tradycye pospolite i mytologiczne legendy, wywodzą ich początek od bogów, ale kwestya ta z punktu widzenia naukowego, pozostaje zupełnie do rozstrzygnięcia, a liczni uczeni, którzy się nią zajmują, nie zdołali dotychczas rzucić na nią żadnego światła. Zdania ich są w istocie bardzo podzielone.

Mieszkańcy Japonii nie należą do rassy jednolitej. Są potomkami całego szeregu różnych plemion, przybyłych z okolicznych krain i zaszczepianych jedne na drugich w mniej lub więcej oddalonych epokach.

Na wyspach północnych archypelagu znajdują się dwa małe pierwotne plemiona ras zupełnie odmiennych i coraz bardziej zanikające. Są to Koropokgurusowie i Ainosowie. Pierwsi, z których zaledwie kilka rodzin żyje obecnie, pozostawili liczne ślady swego pobytu, podczas okresu kamiennego i zdają się być przedhistorycznymi mieszkańcami Japonii. Być może, iż to oni właśnie są autochtonami tego kraju.

Ainosowie, jeszcze w liczbie dziesięciu tysięcy zamieszkujący wyspę Yeso, uważani są za pierwszych najezdców, którzy dość długo dzierżyli kraj w swojem posiadaniu, wyrugowawszy poprzednich mieszkańców na archypelagi północy; przedhistoryczne ślady ich pobytu mieszają się z temi, jakie zostawili koropokguronowie. Ich nazwa Aino etymologicznie wzięła jakoby początek od wyrazu inu, co znaczy pies; jakoż Japończycy utrzymują, że pochodzą oni od płodu jakiejś księżniczki, psa, wykarmionego następnie przez niedźwiedzicę, zkąd cali są włosami porośli.

Pochodzenie właściwych Japończyków, jest jeszcze niepewnem, zdaje się należyć do rasy Mongolskiej, wybitnie różniącej się od prototypu Chińczyków.

Według Malta-Brun'a, jądro narodu japońskiego, byłaby tatarskiego pochodzenia. Ludy barbarzyńskie, zamieszkujące prowincye, położone na północ Niebieskiego Państwa, rozmnożywszy się nadmiernie, poprzesiedlały się na wyspy Oceanu Spokojnego.

Kaempfer, pierwszy Europejczyk, który się historyą Japonii zajmował, zaprzecza słusznie chińskiemu pochodzeniu Japończyków. Wyprowadza ich od Babilończyków, jako jedno z plemion, które po pomieszaniu języków, u stóp góry Babel, przebyło Indye i Chiny, oraz cieśninę Korei i ostatecznie osiedliło się na Archypelagu japońskim.

Aczkolwiek to przypuszczenie, wyprowadzone z bajecznego podania, nie opiera się na żadnej naukowej podstawie, a po prostu wylęgło się w wyobraźni autora, nie jest wszakże w zupełności nieprawdopodobnem. Ostatnie filologiczne prace pana Leona de Horny, wykazały istotnie liczne i niezaprzeczone podobieństwa sin-zi, pierwotnego japońskiego pisma, z literami korrejskismi, i analogie tych ostatnich z sanskrytem.

W dalszym ciągu wychodźcy z różnych krajów byliby się pomieszali z rassą pierwotną, a mianowicie Malajczycy przybyli z wysp Oceanii, których pewne cechy fizyczne można odnaleźć u współczesnych Japończyków, a którzy w legendach i opisach bitew nazywani są: "Czarnemi dyabłami o długich włosach. Dwa wieki wstecz istniało jedno plemię, na jednej z południowych wysepek, prawdopodobnie rozbitkowie Maluków. Najpewniejszych wskazówek do historyi wszystkich ludów, mogą dostarczyć pomniki i zabytki wszelkiego rodzaju, jakie też ludy po sobie zostawiły. Wiek kamienny śladów takich, pozostawił sporo w Japonii. Możemy się z nich przekonać, że tak na odległym Wschodzie, jak w naszej starej Europie zawiązki społeczeństw były też same i że człowiek jaskinowy zarówno w Japonii, jak w Galii pierwszy te pustkowia zaludnił.

Mówiąc o pierwotnych mieszkańcach swojego kraju, autor japoński Kaibaza-Tok, idąc za swoim współziomkiem Son-Ken, przypuszcza, że po stworzeniu świata, ludzie przebywali naprzód na otwartem powietrzu, ale, gdy im dokuczyły wiatry, deszcze i upały nauczyli się kopać jaskinie i zamieszkali w nich, pomimo że wilgoć ziemi nabawiała ich różnych chorób.

Son-Ken zwiedziwszy cały kraj dla zbadania różnych jego miejscowości znalazł najwięcej jaskiń w okolicach górzystych, dzikich i najbardziej od miast oddalonych, zwłaszcza na północy i w środku cesarstwa. Schronienia te wyłożone wielkiemi kamieniami, składały się zazwyczaj z dwóch lub trzech oddziałów. W prowincyi Kawasti, znalazł ich tysiącami.

Przypuszczano naprzód, że owe jaskinie służyły za grobowce, ale Kaibara-Tok, zwiedziwszy ich wiele i nie znalazłszy nic, coby o tem ich przeznaczeniu świadczyło, skłania się do wierzenia, że były to właśnie miejsca pobytu pierwszych mieszkańców. Na poparcie tego zdania spotyka się w Japonii ciekawe okazy narzędzi i broni z ciosowego kamienia. Ich kształty, a zwłaszcza noży i głowni strzał, są zupełnie takie same, jak podobnych przedmiotów w Europie, a nawet w Ameryce. Zebrano znaczną liczbę tych pamiątek minionych czasów po muzeach i skarbcach niektórych świątyń.

Pospólstwo czci dotychczas te narzędzia kamienne, jako relikwie pozostałe po dawnych Kami, czyli bozkich przodkach, a Bonzowie buddyści albo Sintoiści, wymyślili podania i bajki na ich temat, aby ściągać podróżnych i pielgrzymów do swoich bogów i relikwiarzy, Ainosowie z wyspy Yeso, posługują się jeszcze teraz krzemienną bronią i mogą być uważani za żyjącyoh jeszcze w swym wieku kamiennym.

Najwięcej znajduje się owych głowni od strzał, lecz liczba ich nie mogła wystarczyć na liczne zażądania amatorów europejskich; Japończycy zatem uciekli się do naśladownictwa, i wyrabiają je z tak łudzącą dokładnością, że oko najbieglejszego znawcy nie mogłoby dopatrzeć różnicy. Muzeum ministerstwa zajmuje się zbieraniem tych starożytności, bacząc pilnie, aby się w nie nic apokryficznego nie wkradło. Materyałem używanym na te głownie strzały, jest krzemień ogniorodny, rzadziej wyrabiają je z jaspisu, opalu i szkła wulkanicznego.

Po za wiekiem kamiennym panuje już najzupełniejsza ciemność. Żaden pomnik, żaden rękopism nie rzuca światła na ten chaos, za wyjątkiem legend mytologicznych, przypisujących cesarstwu Japońskiemu przerażającą iście starożytność. Według nich pierwsza dynastya boska, panowała sto tysięcy milionów lat, początek zaś drugiej Tén-Sin-Sitsi-dai, co znaczy panowanie siedmiu wielkich duchów sięga 836, 702 lat przed naszą erą.

Oto wszystko, co się wie o początkach Japonii, i jesteśmy zmuszeni czerpać ze źródeł późniejszych pisanych, mniej lub więcej wiarogodnych lub bajecznych, aby utworzyć sobie jakie takie pojecie o dawnej Japonii i lepiej ocenić współczesną, mało różniącą się jeszcze od tamtej, ale już zatracającą zwolna swe dawniejsze cechy.

Najstarsze tradycye sięgają roku 660 przed Chrystusem. Era mytologiczna ustaje i Japończycy wspominają o swoim pierwszym cesarzu Yimmu-Tenno, następcy Tensio-dai-Sin ostatniego z siedmiu wielkich duohów, składających drugą boską dynastyą, którego uważają za ojca japońskiego narodu.

Prawdopodobnie żaden rząd nie istniał przed tą epoką, i jak wszystkie ludy pierwotne Japończycy wiedli życie patryarchalne. W interessie wspólnym, lub może dla jakiej innej przyczyny Yimmu-Tenno, zręczniejszy, czy potężniejszy zdołał zjednoczyć te rozpierzchłe plemiona pod swoję władzę. Przybrał wówczas tytuł Mikada, a jego potomkowie następowali po sobie, aż do naszych dni, przechodząc kolejno przez wszelkie perypetye, to dzierżąc władzę nieograniczoną, to znów czysto nominalną, jak się w dalszym ciągu okaże. Prawo następstwa było dosyć zawiłe.

Dzieci i kobiety miały prawo do korony. Księżniczka niezamężna mogła być cesarzową, a wdowa następowała po mężu. Nieraz kilku pretendentów załatwiło rzecz na drodze układów; czasem znów rostrzygano kwestyą dziedziczności, przez wytępienie całej rodziny i jej stronników. W historyi wszystkich narodów początkom każdej dynastyi towarzyszą też same zbrodnie, też same nadużycia, jak gdyby rodząca się władza najwyższa, potrzebowała koniecznie we krwi się skąpać.

Kilka z tych wspomnień i tych epizodów przeszłości, doszło do nas w opowiadaniach legendarnych, przechodzących ustnie z pokolenia na pokolenie przez całe wieki. Rzecz prosta, iż w wędrówce tej słownej musiały uledz wielu przemianom i upstrzyć się wielu dodatkami. Dopiero w 681 r. po Chrystusie cesarz Temmu, korzystając z cudownej pamięci, jaką obdarzona była jedna z kobiet jego pałacu, polecił jej zebrać wszystkie podania i tradycye, zachowane w każdej rodzinie. Ale Temmo umarł i dopiero w 25 lat później, dzięki cesarzowej Gemmio, owa kobietą przypomniała sobie swoje wspomnienia i podyktowała słynną księgę Kossiki, najstarszy i jedyny dokument historyi Japońskiej, istniejący przed 681 r. naszej ery.

Z takiemi danemi nic pewnego wiedzieć nie można. Kronikarze Japońscy wyliczają nazwiska stu dwudziestu trzech książąt i księżniczek, wstępujących kolejno na tron od 660 r. przed Chrystusem, aż do naszych czasów, czyli przez przeciąg dwóch tysięcy pięćset czterdziestu lat.

Organizacya rządowa sięga najdawniejszych czasów. Mikado władca duchowny i świecki zarazem, używał władzy niegraniczonej, tajemniczo w swym pałacu zamknięty, niedostępny i nieprzenikniony dla wszystkich, zajmował się wyłącznie rozplątywaniem zawsze powikłanych nici intryg właściwych dworom wschodnim. Zaraz po nim następowali Daimio''wie, wielcy panowie feudalni, roszczący sobie także prawo do boskiego pochodzenia i nakoniec Samurai, upominających się o niemniej znakomitych przodków i stanowiących arystokracya wojenną, zawsze gotową do intryg i do walki.

Przypomina to trochę hierarchią mitologiczną Greków, a środki dążące do ugruntowania władzy w Japonii nie różnią się zbytecznie w swoich zaczątkach od tych, jakiemi się posługiwano w Rzymie i w Atenach.

Takie są dzieje pod wielu względami, nie wytrzymujące krytyki, ale niezaprzeczenie potężne, w jakich Japonia przeżyła wieki całe, jeżeli nie zawsze w pokoju, to przynajmniej względnie szczęśliwie, i na te to długie lata rzucimy teraz okiem, aby lepiej ocenić naród takim, jakim on jest obecnie, przez poznanie jego. przeszłości.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej