Aleksander Dumas

JÓZEF BALSAMO T II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

XXVII

XXVIII

XXIX

XXX

XXXII

XXXIII

XXXIV

XXXV

XXXVI

XXXVII

XXXVIII

XXXIX

XL

XLI

XLII

XLIII

XLIV

XLV

XLVI

XLVII

XLVIII

XLIX

L

LI

LII

JÓZEF BALSAMO

Tom II

Aleksander Dumas

Tłum. Leon Rogalski

XXVII

KSIĘŻNA LUDWIKA FRANCUSKA

Najstarsza córka króla czekała na ojca w wielkiej galerii Lebrun. Ludwik XV przybył w chwili, gdy grupy dworzan zaczęły się gromadzić w przedsionku. Powzięte przez księżniczkę postanowienie było przedmiotem ogólnego zainteresowania.

Królewna Ludwika, o majestatycznej postawie i iście królewskiej urodzie, księżna, na obliczu której znaczył się niewysłowiony smutek wzbudzała z powodu swych licznych cnót szacunek u otoczenia dla siebie i dla władzy, której od lat pięćdziesięciu poddawano się jedynie ze względu na korzyść osobistą lub strach.

W owych czasach ogólnej niechęci dla władców, ją jedną tylko szczerze kochano. Była pełna cnót, ale nie surowa; choć niewiele o niej mówiono, pamiętano, że ma dobre serce. Przypominała o tym dobrymi uczynkami, podczas gdy reszta dworu siała zgorszenie.

Ludwik XV obawiał się jej, ale tym bardziej ją szanował. Niekiedy był z niej nawet dumny. Ona też była jedyną z jego córek, którą pomijał w swych złośliwych żarcikach i płaskich konceptach. I kiedy trzy swoje córki: Adelajdę, Wiktorię i Zofię, nazywał Łachmankiem, Gałgankiem i Ochłapkiem, to Ludwikę zawsze tytułował „Madame”.

Od czasu śmierci marszałka de Saxe, o charakterze i umyśle Tureniuszów i Kondeuszów, oraz Marii Leszczyńskiej, której władza królewska godna była majestatu królowej Marii Teresy — wszystko skarlało wokół tronu.

Jedynie pełen dostojeństwa charakter królewny Ludwiki jaśniał wśród jej otoczenia. Księżna Ludwika, o prawdziwie królewskim, heroicznym charakterze, była dumą korony francuskiej, jak prawdziwa perła wśród fałszywych błyskotek.

Trudno stwierdzić, czy Ludwik XV kochał swoją córkę. Kochał on bowiem tylko siebie. Można jedynie sądzić, że obchodziła go ona więcej niż pozostałe córki.

Kiedy król wszedł, spostrzegł księżniczkę na środku galerii wspartą o inkrustowany drogimi kamieniami stolik.

Ubrana była na czarno. Jej piękne włosy, bez pudru, skryte były pod dwoma rzędami koronek, spiętych wysoko ponad głową. Wyraz jej twarzy był łagodny i smutny zarazem. Pełen melancholii wzrok przesuwał się po wizerunkach królów Europy, wśród których na czołowych miejscach jaśnieli jej przodkowie, władcy Francji.

Czarny ubiór posiadał długie kieszenie, jakie noszono jeszcze w owej epoce, podobnie jak za dawnych czasów, i królewna Ludwika, jak dawne królowe, miała na złotym kółku u pasa mnóstwo kluczy od swoich szaf i kufrów.

Król zadumał się, widząc z jaką ciekawością i uwagą przypatrywano się córce i jemu.

Ale galeria była tak długa, że dworzanie stojąc w obu jej końcach mogli wszystko widzieć, nie mogli jednak nic usłyszeć.

Królewna zbliżyła się do króla i ucałowała z uszanowaniem jego rękę.

— Mówią, pani, że wyjeżdżasz? — spytał Ludwik. — Podobno do Pikardii?

— Nie, Najjaśniejszy Panie — odpowiedziała królewna.

— A! — rzekł król podnosząc głos — udajesz się więc z pielgrzymką do Noirmoutiers.

— Nie, Najjaśniejszy Panie — odpowiedziała Ludwika — udaję się do klasztoru karmelitanek w Saint-Denis, gdzie jak już Jego Królewska Mość wie, mogę być przełożoną.

Król drgnął, ale zapanował nad sobą. Twarz jego zachowała spokój, choć był wzruszony.

— Nie, moja córko! — powiedział. — Nie opuścisz mnie, nie wierzę w to! To niemożliwe, żebyś miała mnie opuścić.

— Ojcze! Od dawna już postanowiłam, że udam się do klasztoru, na co Wasza Królewska Mość wyraził zgodę. Raczże nie cofać jej teraz,

— Tak, prawda, zgodziłem się, ale od tego czasu starałem się zawsze wpłynąć na zmianę twej decyzji, zgodziłem się, mając jednak wciąż nadzieję, że gdy przyjdzie chwila twego odjazdu, twoje serce nie pozwoli ci mnie porzucić. Nie możesz pogrzebać się w klasztorze. Dziś już się tak nie postępuje. Do klasztoru wstępuje się tylko z powodu ciężkiego zmartwienia lub niedostatków. Córka króla francuskiego, o ile wiem, nie jest uboga, a jeśli jest nieszczęśliwa, nikt o tym wiedzieć nie powinien.

Król wzruszał się coraz bardziej własnymi słowami, czując się królem i ojcem jednocześnie.

— Najjaśniejszy Panie! — rzekła Ludwika, spostrzegłszy wyruszenie ojca, tak rzadkie u egoisty jakim był Ludwik XV, Zrobiło to na niej większe wrażenie, niżby chciała okazać.

— Najjaśniejszy Panie — ciągnęła dalej. — Nie osłabiaj mej decyzji waszą czułością. Moje zmartwienie nie jest zwyczajne, toteż i moje postanowienie nie jest zgodne ze zwyczajami naszego wieku.

— Masz więc zmartwienie? — zawołał król z uniesieniem i czułością. — Zmartwienie! O! Moje biedne dziecko!

— Straszne zmartwienie, Najjaśniejszy Panie! — odpowiedziała księżna.

— Córko moja, dlaczego ja nic o nim nie wiem?

— Bo to są takie zmartwienia, jakim ręka ludzka nie może zapobiec.

— Nawet ręka króla? — Nawet króla.

— Ani ojca?

— Ani ojca, Najjaśniejszy Panie.

— Jesteś pobożna, Ludwiko, w religii więc powinnaś znaleźć siłę...

— To za mało, Najjaśniejszy Panie! Pragnę zamknąć się w klasztorze, aby znaleźć tam więcej sił. W ciszy Bóg przemawia do serca człowieka. W samotności człowiek przemawia do Boga.

— Ale czynisz z siebie ogromną ofiarę, której nic nie wynagrodzi. Tron Francji otacza opieką dzieci wychowane w jego cieniu. Czyż ciebie on nie ochrania?

— W celi, mój ojcze, jest cień jeszcze głębszy. Orzeźwia on serce, jest miły dla silnych i słabych, dla pokornych' i dumnych, dla wielkich i maluczkich.

— Czyż sądzisz, że zagraża ci jakieś niebezpieczeństwo?, W takim razie, Ludwiko, masz przecież króla na swą obronę.

— Najjaśniejszy Panie, oby Bóg samego króla najpierw; obronił.

— Powtarzam ci, Ludwiko, unosisz się źle rozumianą żarliwością. Dobrze jest się modlić, ale nie modlić bez ustanku. Ty, tak dobra, tak pobożna, czy musisz się stale modlić?

— Nigdy mej modlitwy za dużo, mój ojcze! Nigdy za dużo, aby odsunąć wszelkie nieszczęścia jakie mają nas spotkać. Dobroć, jaką mnie Bóg obdarzył, niewinność, jaką od dwudziestu lat staram się zachować bez skazy, to na tę intencję jeszcze o wiele za mała ofiara.

Król cofnął się o krok i patrząc ze zdziwieniem na Ludwikę, rzekł:

— Nigdy nie przemawiałaś do mnie w podobny sposób. Błądzisz, moje dziecko. Gubi cię asceza!

— Och, Najjaśniejszy Panie! Nie nazywaj tak prawdziwego poświęcenia, poświęcenia, które jest najbardziej potrzebne ze wszystkich, jakie kiedykolwiek poddana mogła ofiarować swemu królowi, a córka ojcu w największej potrzebie. Najjaśniejszy Panie! Twój tron, w którego cieniu, jak dumnie mówiłeś, miałam znaleźć opiekę — chwieje się pod ciosami, o których ty jeszcze nie wiesz, ale których istnienie ja już odgaduję. Otwiera się przed nami przepaść, która nagle może pogrążyć monarchię. Czy mówiono ci,' Panie, kiedykolwiek prawdę?

Ludwika spojrzała wokół siebie, aby się przekonać, czy nikt jej rozmowy z ojcem nie może dosłyszeć, a widząc, że wszyscy znajdują się w należytej odległości, mówiła dalej:

— A ja wiem, ja, która w habicie siostry miłosierdzia po dwadzieścia razy odwiedzałam ciemne ulice, wygłodniałych ludzi na poddaszach, uliczki, w których rozlega się jęk. W tych ulicach, na tych poddaszach, Najjaśniejszy Panie, umierają ludzie z głodu i zimna w porze zimowej, a w lecie z pragnienia i upału. We wsiach, których nie widzisz, Najjaśniejszy Panie, bo jeździsz tylko z Wersalu do Marly i z Marly do Wersalu, we wsiach nie ma zboża, nie tylko na żywność dla ludu, ale na zasiew gruntów, które jakby przeklęte przez wrogą moc, pożerają nasienie, nie wydając plonu. Wszyscy ci, którym brak chleba szemrzą głucho. Nowe idee, mgliste i jeszcze nieznane krążą w powietrzu, wypływają z mroków nocy. Mówi się o kajdanach, tyranii, a na te słowa nieszczęśliwi ludzie przestają narzekać — lecz się burzą. Izby poselskie ze swej strony domagają się prawa głosu, prawa wypowiedzenia tego głośno, o czym wszyscy mówią po cichu: „Królu gubisz nas. Ratuj nasi Albo sami zaczniemy się ratować!”

Uczeni szerzą idee wolności, mówią ludowi o tym jak postępujesz, Najjaśniejszy Panie, a poddani marszczą czoło ilekroć ujrzą swych władców.

Wasza Królewska Mość żeni obecnie syna! Niegdyś, gdy żenił się syn Anny Austriackiej, Paryż niósł w darze upominki dla księżniczki Marii Teresy. Dziś przeciwnie... miasto nie ofiarowuje nic i trzeba było podnieść gwałtem podatki, aby opłacić powozy wiozące córkę cesarzy synowi Ludwika Świętego.

Czyż wreszcie mówić ci trzeba, Panie, o tym, o czym sam wiesz dobrze, na co patrzyłeś z taką goryczą, że nikomu nie chciałeś o tym mówić?

Królowie, nasi bracia, którzy zazdrościli nam dawniej, dziś odwracają się od nas. Twoje cztery córki, Najjaśniejszy Panie,

córki króla Francji, nie wyszły za mąż. A jest przecież dwudziestu książąt w Niemczech, szesnastu w krajach północnych, nie licząc naszych krewnych Bourbonów w Hiszpanii i Neapolu, którzy albo o nas zapomnieli, albo odwracają się od nas, podobnie jak i inni. Może by zechciał ożenić się z nami Turek, gdybyśmy nie były córkami arcychrześcijańskiego króla. Och! Nie mówię o sobie, mój ojcze! Ja nie narzekam. Uważam, że jestem szczęśliwa, ponieważ jestem wolna, ponieważ nie jestem potrzebna nikomu z mojej rodziny, ponieważ pragnę w samotności, w ciszy i ubóstwie prosić Boga, aby odwrócił od was nadciągającą straszną burzę.

— Córko! Dziecko moje! — rzekł król. — Twoje obawy sprawiają, że widzisz przyszłość w tak czarnych barwach.

— Najjaśniejszy Panie! O! Najjaśniejszy Panie! — rzekła Ludwika. — Przypomnij sobie ową księżniczkę starożytną, królewską prorokinię. Przepowiadała ona wojnę, zniszczenie, pożar. A jej ojciec i bracia śmiali się z tych wróżb, nazywając ją szaloną. Nie postępuj ze mną, jak oni z nią. Strzeż się, mój ojcze! Zastanów się, mój królu!

Ludwik XV skrzyżował ręce na piersi i opuścił głowę.

— Córko moja — rzekł — surowo do mnie przemawiasz. Czyż nieszczęścia, o których mówisz, są moją winą?

— Niech Bóg uchowa, żebym miała tak myśleć. Ale są one dziełem czasów, w których żyjemy. Jesteś wciągnięty w wir zdarzeń, jak i my wszyscy. Zwróć uwagę, panie, jak oklaskują w teatrze najmniejszą aluzję wymierzoną przeciwko władzy królewskiej. Zobacz, jak wieczorem grupy wesołych ludzi zbiegają po małych schodkach, podczas gdy tymczasem wielkie, marmurowe schody ponure są i puste. Najjaśniejszy Panie! Lud i dworacy znaleźli sobie rozrywki, różne od naszych. Bawią się bez nas. A gdy zjawiamy się tam, gdzie oni się bawią — zachmurzają się zaraz. Niestety! — mówiła dalej królewna, z pełną słodyczy melancholią w głosie. — Niestety! Piękni młodzieńcy! Śliczne kobiety! Kochajcie się! Śpiewajcie! Bawcie się! Bądźcie szczęśliwi! Tu wam zawadzam, tam — służyć wam będę. Tutaj mój widok tłumił wasz radosny; śmiech, tam modlić się będę z całego serca za króla, za siostry, za siostrzeńców, za was, za naród francuski, za wszystkich wreszcie, których ukochałam całą siłą mego serca, da którego dotąd żadna namiętność nie miała przystępu.

— Córko moja — rzekł po chwili ciężkiego milczenia król — błagam cię, nie opuszczaj mnie. Przynajmniej w tej chwili.

Ludwika wzięła w swe dłonie rękę ojca i wpatrując się w jego szlachetną twarz, powiedziała;

— Nie, nie, mój ojcze! Nie pozostanę w tym pałacu, ani godziny dłużej. Czas już, abym się modliła. Czują w sobie siłą okupienia mymi łzami wszystkich rozrywek, jakim się oddajecie. Przebacz mi, dobry ojcze, który umiesz przebaczać.

— Pozostań z nami, Ludwiko, pozostań z nami — prosił król trzymając ją w objęciach.

Królewna odmówiła ruchem głowy.

— „Królestwo moje nie jest z tego świata”— powiedziała wyzwalając się z uścisków. — Żegnam cię, ojcze. Powiedziałam dziś to, co od dziesięciu lat leżało mi na sercu. Ten ciężar mnie przygniatał. Żegnam cię! Jestem zadowolona. Patrz! Uśmiecham się. Jestem szczęśliwa dopiero od tej chwili. Niczego nie żałuję.

— Nawet mnie, moja córko?

— Och! Żałowałabym cię, gdybym nie miała cię więcej widzieć. Ale odwiedzisz czasem Saint-Denis. Nie zapomnisz o mnie zupełnie.

— Och! Nigdy! Nigdy!

— Nie roztkliwiaj się, Najjaśniejszy Panie! Niech się nie domyślają, że rozstajemy się na zawsze. Jak mi się zdaje, moje siostry nie domyślają się jeszcze niczego. Tylko moje dworki dopuszczone są da tej tajemnicy. Od tygodnia poczyniłam wszystkie przygotowania i pragnęłabym gorąco, aby wieść o moim odjeździe wtedy dopiero się roseszła, gdy zamkną się za mną ciężkie wrota klasztoru.

Król wyczytał w oczach córki, że jej postanowienie jest nieodwołalne. Wolał przy tym, by wyjechała bez rozgłosu. Jeśli Ludwika bała się lamentów, jakie mogły towarzyszyć jej odjazdowi, król lękał się jeszcze więcej o stan swych nerwów.

Ponadto, wybierał się do Marly, a nie chciał, by żale i płacze opóźniały jego wyjazd.

Wreszcie pomyślał sobie, iż może będzie lepiej, gdy powracając z jakiejś uczty, niegodnej króla i ojca, nie napotka więcej tej twarzy poważnej i smutnej, patrzącej na niego z wyrzutem za niewłaściwe postępowanie.

— Niech się więc stanie tak, jak chcesz, moje dziecię — rzekł. — Przyjm błogosławieństwo ojca, któremu zawsze przynosiłaś szczęście.

— Daj mi, Najjaśniejszy Panie, twą rękę do ucałowania i w myślach mnie pobłogosław! — powiedziała Ludwika.

Dla tych, którzy wiedzieli o jej postanowieniu, była to wielka i uroczysta chwila, w której szlachetna królewna zdawała się świadczyć swym postępowaniem, że godna jest cnót swych wielkich przodków, którzy patrzyli teraz na nią z obrazów oprawionych w złociste ramy.

Król dochodząc do drzwi odwrócił się i złożył ukłon córce. Po czym wyszedł nie rzekłszy już ani słowa.

Za nim udał się dwór, jak tego wymagała etykieta.

XXVIII

ŁACHMANEK, GAŁGANEK I OCHŁAPEK

Król skierował swe kroki do gabinetu. Tam zazwyczaj przed polowaniem lub przejażdżką spędzał kilka chwil, aby wydać rozkazy służbie.

Gdy doszedł do końca galerii, dał znak ręką dworzanom, że pragnie pozostać sam w gabinecie.

Potem poszedł korytarzem, który prowadził do apartamentów córek. Stanął na chwilę przed portierą osłaniającą drzwi i mruknął:

— Jedna tylko była dobra i ta odjechała!

Na to zdanie usłyszał w odpowiedzi krzyk trzech córek.

Uchyliła się portiera i Ludwik powitany został przez rozgniewaną trójkę. Córki otoczyły króla.

— Ach! To ty Łachmanku — rzekł do najstarszej, Adelajdy. — No, cóż, gniewaj się czy nie gniewaj, ale powiedziałem prawdę.

— Och! — odezwała się Wiktoria. — Nie powiedziałeś nam nic nowego. Najjaśniejszy Panie, wiemy, że wolałeś od nas Ludwikę.

— Istotnie! Powiedziałaś prawdę, Gałganku!

— I z jakiej to racji te wyjątkowe względy? — rzuciła kwaśno najmłodsza z księżniczek, Zofia.

— Bo Ludwika nigdy i niczym mi nie dokuczyła — odpowiedział dobrodusznie król, tonem charakterystycznym dla niego w chwilach, kiedy ulegał własnemu egoizmowi.

— O! Dokuczy ci ona, dokuczy jeszcze nie raz. Bądź na to przygotowany, mój ojcze! — rzekła Zofia, w sposób tak uszczypliwy, że zwróciła tym szczególną uwagę króla.

— Skądże to przypuszczenie, Ochłapku? — rzekł. — Czy Ludwika odjeżdżając zwierzała ci się? Bardzo by mnie to zdziwiło, bo o ile wiem, nie bardzo cię ona kocha.

— Mniejsza z tym. Odpłacę jej za to z procentem.

— Doskonale! — rzekł Ludwik XV. — Nienawidźcie się, gniewajcie, kłóćcie się między sobą, bylebyście nie kazały mi przywracać porządku w waszym królestwie Amazonek. Ale radbym jednak wiedzieć, czym to ma mi dokuczyć Ludwika?

— Biedna Ludwika! — powtórzyły razem Wiktoria i Adelajda, wykrzywiając usta, każda w inny sposób.

— Czym ci ma dokuczyć? Owszem, możemy ci powiedzieć, ojcze.

Ludwik XV zasiadł w wielkim fotelu, przy drzwiach, tak umieszczonym, aby w każdej chwili mógł się wycofać z pokoju.

— Tym oto, że Ludwika — zaczęła Zofia — jest opętana przez demona, tego samego, który nagabywał ksienię z Chelles, i udała się do klasztoru dla przeprowadzenia doświadczeń.

— Tylko bardzo proszę — oświadczył Ludwik XV — proszę bez żadnych dwuznaczników. Nikt, nigdy nie mógł jej nic zarzucić, choć ludzie zawsze wiele gadają. No, zaczynajże, ty.

— Ja? — spytała Zofia.

— Tak, ty.

— Och! Ja nie mówię o jej cnocie — rzekła Zofia — dotknięta do żywego szczególnym tonem, z jakim ojciec wyrzekł słowo „ty”, i powtórzeniem tego słowa w sposób przesadny.

— Mówię, że będzie robiła doświadczenia. Nic więcej!

— A gdyby nawet zajmowała się chemią, gdyby wyrabiała broń lub kółka do foteli, gdyby grała na flecie lub bębniła na klawikordzie. Cóż byście widziały w tym złego?

— Mówią, że chce się zajmować polityką. Ludwik XV drgnął.

— Będzie studiowała filozofią i teologię. My zaś przy niej nic nie będziemy znaczyć w rodzinie, my...

— Jeżeli wasza siostra pragnie w ten sposób torować sobie drogę do nieba, cóż wam to może przeszkadzać? — odparł Ludwik XV, wspominając z przykrością polityczną treść rozważań Ludwiki. — Czy jej czasem nie zazdrościcie? Byłoby to nie po chrześcijańsku.

— O! Wcale jej nie zazdroszczę — powiedziała Wiktoria. — I nie pójdę w jej ślady.

— Ani ja — dodała Adelajda.

— Ani ja — wtrąciła Zofia.

— Ta biedna, kochana Ludwika, nienawidziła nas — zauważyła Wiktoria.

— Was? — zapytał Ludwik XV.

— Tak, nas — odpowiedziały siostry.

— Widzicie więc — powiedział król — że dlatego tylko wybrała sobie niebo, żeby się tam nie spotkać z rodziną.

Żart ten rozśmieszył na chwilę siostry. Najstarsza, Adelajda wysilała tymczasem swój umysł, aby znaleźć słowa, które by dotknęły króla boleśniej niż dotychczasowe docinki.

— Moje panie — rzekła tonem uszczypliwym, jakim zwykle się posługiwała w chwilach, w których opuszczała ją ospałość,, dzięki czemu zyskała sobie przezwisko Łachmanka — moje panie, albo nie znacie, ale nie macie odwagi wyjawić królowi prawdziwego powodu odjazdu Ludwiki.

— No, no, mów! — czuję znowu jakieś oszczerstwo, no, co tam Łachmanku, co tam? — odezwał się król.

— Jestem jednak pewna, Najjaśniejszy Panie, że sprawię ci tym przykrość.

— Powiedz raczej, że się tego spodziewasz. Adelajda przygryzła wargi.

 — Powiem tylko prawdę.

— Prawdę?... No, no... to coś interesującego. Radzę ci się oduczyć powtarzania podobnych rzeczy. Czyż ja mówię kiedy prawdę. Nigdy... i wcale mi z tym nie jest źle, dzięki Bogu!

I Ludwik XV wzruszył ramionami.

— Zaraz się dowiemy, mów siostro, mów — zawołały dwie młodsze księżniczki, zaciekawione tym, co tak mocno miało zranić króla.

— Dobre serduszka — mruknął Ludwik XV — jak one kochają swego ojca.

Pocieszył się jednak zaraz myślą, że wypłacał im pięknym za nadobne.

 — Otóż — zaczęła znowu dalej Adelajda — siostra nasza Ludwika, która tak bardzo przestrzegała etykiety, bała się najbardziej tego...

— Czego?... — podchwycił król. — Mówże, mów, skoro zaczęłaś.

— Bała się, Najjaśniejszy Panie, wtargnięcia tu nowych osób...

— Wtargnięcia, mówisz?... — powtórzył kwaśno Ludwik XV, domyśliwszy się o co chodzi... — Wtargnięcia!... Czyż mają wstęp na dwór jacyś intruzi? Czy mnie ktoś zmusi, abym kogoś przyjmował, jeśli sobie tego nie życzę.

Był to dość zręczny sposób do zmiany tematu rozmowy. Ale księżniczka Adelajda miała zbyt dużo sprytu i złośliwości, by się dać zbić z tropu.

— Może źle się wyraziłam — powiedziała — może użyłam niewłaściwego wyrazu. Zamiast „wtargnięcia” trzeba mi było powiedzieć: „wprowadzenia”.

— O! O! Nieszczególne, ale zawsze właściwsze jest wyrażenie „wprowadzenie” niż „wtargnięcie”, bezwarunkowo właściwsze — rzekł król.

— Nie jest to jednak, Najjaśniejszy Panie, najodpowiedniejsze jeszcze określenie — wtrąciła Wiktoria.

— Jakież więc będzie najwłaściwsze?

— Przedstawienie!...

— Tak, tak! — odezwały się dwie siostry, zgadzając się ze starszą. — To doskonale. Przedstawienie!...

Król przygryzł wargi.

— Tak sądzicie? — rzekł po chwili.

— Tak — powiedziała Adelajda. — Król obawia się ogromnie nowych prezentacji.

— Cóż dalej? — powiedział król chcąc jak najszybciej skończyć rozmowę na ten temat. — Cóż dalej?

— Przerażała ją pogłoska, że ta pani... hrabina Dubarry ma być przedstawiona na dworze.

— Dosyć! — zawołał król w porywie niepohamowanego gniewu. — Mów wprost, bez tych wykrętów i kołowania. Co masz do powiedzenia ty „mówiąca prawdę”?

— Najjaśniejszy Panie — odpowiedziała Adelajda — jeżeli nie chciałam wprost oznajmić ci, co ci chciałam powiedzieć, to tylko dlatego, że mnie wstrzymywał szacunek dla ciebie. Tylko wyraźny rozkaz Waszej Królewskiej Mości otworzył mi usta.

— Nie tak bardzo trzymasz je zamknięte, mówisz, ziewasz, kąsasz!...

— Jednakże to prawda — kończyła Adelajda — że ta prezentacja, to istotna przyczyna usunięcia się stąd Ludwiki.

— Mylisz się, moja kochana!

— Najjaśniejszy Panie — odezwały się razem Wiktoria i Zofia — jesteśmy tego najzupełniej pewne!

— Patrzcie no! — przerwał Ludwik XV. — Ach! Ach! Zjednoczyłyście się jak widzę w opinii. Zdaje się, że mam tu do czynienia z prawdziwym spiskiem w rodzinie. Więc dlatego ta prezentacja nie może dojść do skutku? Dlatego nie ma pań w domu właśnie wtedy, gdy ma być złożona im wizyta? Dlatego nie odpowiadają na pisma, ani na prośby o posłuchanie?

— Jakie prośby, jakie żądania? — spytała Adelajda.

— Jak to, nie wiesz? — wtrąciła Zofia. — Na pisma panny Joanny Vaubernier.

— Na prośby o posłuchanie panny Lange — dodała Wiktoria.

Król powstał, zagniewany. Jego zazwyczaj spokojne i o łagodnym spojrzeniu oczy, ciskały teraz błyskawice. Ponieważ żadna z trzech sióstr nie była zdolna do przeciwstawienia się ojcowskiemu oburzeniu, wszystkie trzy schyliły czoła, aby nie wywoływać jeszcze większej burzy.

— I to wszystko dlatego tylko, żeby mnie przekonać, że się myliłem utrzymując, iż najlepsza z mych córek odjechała.

— Najjaśniejszy Panie — powiedziała Adelajda. — Wasza Królewska Mość obchodzi się z nami źle, gorzej niż ze swymi psami.

— Moje psy cieszą się, gdy do nich przychodzę. Moje psy to moi prawdziwi przyjaciele. Żegnam panie. Idę właśnie do Charlotki, Belle-Filletki i Gredinet. Kocham bardzo te biedne zwierzęta, kocham za to, że nie szczekają prawdy.

Król wyszedł rozgniewany, ale nim zdążył zrobić kilka kroków, posłyszał jak trzy księżniczki śpiewały chórem:

W Paryżu, wielkim mieście, Serca męskie i niewieście, Bez wyjątku miękkie, słabe, Wykrzykują ach! ach! ach!

Błażeja faworyta Ma się źle i kwita.

Źle,

Źle,

Źle,

Leży sobie na szezlongu, Ach! Ach! Ach!

Była to pierwsza zwrotka wodewilu, skierowanego przeciw pani Dubarry, a obiegającego ulice pod tytułem Piękna burbonka.

Król miał zamiar wrócić, co zapewne nie wyszłoby na dobre jego córkom, ale zmienił zamiar i poszedł dalej, wołając, aby zagłuszyć dobiegający go śpiew córek:

— Panie kapitanie od chartów! Panie kapitanie! Oficer, którego zaszczycano tym szczególnym tytułem, nadbiegł.

— Proszę otworzyć psiarnię — powiedział król,

— Najjaśniejszy Panie — zawołał oficer rzucając się przed króla — niech Wasza Królewska Mość zatrzyma się! Ani kroku dalej!

— Cóż tam znowu? Zobaczmy — rzekł król, zatrzymując się przed drzwiami, spod których wysuwały się pyski psów.

— Wybacz mi, Najjaśniejszy Panie, moją gorliwość, nie mogę jednak pozwolić, aby Wasza Królewska Mość wszedł do psów.

— Acha! Rozumiem, psiarnia nie jest w należytym porządku. Wypuść więc Gredineta!

— Najjaśniejszy Panie! — wyszeptał oficer, a twarz jego wyrażała smutek. — Gredinet od dwóch dni nie je, ani nie pije. Zachodzi obawa, czy nie jest wściekły.

— Och! Jestem zatem -niewątpliwie najnieszczęśliwszym z ludzi — zawołał Ludwik XV. — Gredinet wściekły? To przepełnia miarę moich utrapień.

Oficer od chartów poczuł się w obowiązku uronić łzę dla okazania współczucia królowi.

Ludwik XV odwrócił się i poszedł do swego gabinetu, w którym czekał na niego pokojowiec. Spostrzegłszy zmartwioną twarz króla ukrył się on we framudze okna.

— Tak. Dobrze widzę — mówił do siebie Ludwik XV, nie zwracając uwagi na wiernego sługę — widzę to dobrze — powtarzał chodząc wielkimi krokami po gabinecie — widzę! widzę! Pan de Choiseul drwi sobie ze mnie. Delfin uważa się już niemal za pana i sądzi że zaraz nim zostanie, gdy tylko posadzi Austriaczkę obok siebie na tronie. Ludwika mnie kocha, ale prawi morały i odjeżdża. Trzy młodsze córki wyśpiewują piosenki, w których nazwano mnie Błażejem. Hrabia Prowansji tłumaczy Lukrecjusza. Hrabia d'Artois włóczy się po uliczkach. Moje psy wściekają się i chcą mnie kąsać. Ostatecznie kocha mnie tylko ta jedna, biedna hrabina. Niech diabli porwą” tych wszystkich, którzy chcą jej sprawić przykrość!

Z rozpaczliwym postanowieniem usiadł przy stoliku, przy którym Ludwik XIV podpisywał państwowe papiery i gdzie leżały ostatnie traktaty oraz listy wielkiego króla. Mówił:

— Dopiero teraz rozumiem, dlaczego całe moje otoczenie tak przyśpiesza przybycie narzeczonej delfina. Sądzą, że gdy ona Się tu pokaże, stanę się jej niewolnikiem, ulegnę wpływom jej rodziny. Doprawdy! Nie mam po co przyśpieszać przybycia mojej synowej, jeśli jej przyjazd ma spowodować nowe powikłania i kłopoty. Trzeba nam spokoju, jak można najdłużej, aby więc go osiągnąć, zatrzymajmy ją w drodze. Miała, nie zatrzymując się w Reims i Noyon, przybyć prosto do Compiègne. Utrzymajmy poprzedni ceremoniał. Trzy dni przyjęcia w Reims i jeden... nie, dwa... nie, trzy dni uroczystości w Noyon, to razem sześć dni, które zyskamy, sześć wspaniałych dni.

Król wziął pióro i sam napisał rozkaz do pana de Stain-ville, rozkaz zatrzymania się przez trzy dni w Reims i trzy dni w Noyon. Potem wezwawszy kuriera, powiedział:

— Pędź, co koń wyskoczy, póki nie wręczysz tego rozkazu podług adresu.

Tym samym piórem napisał następnie:

„Droga hrabino! Urządzamy dziś Zamorę na gubernatorstwie. Wyjeżdżam do Marly. Dziś wieczorem przybędę do Luciennes, aby powiedzieć ci wszystko o czym teraz myślę, Francja”

— Masz, Lebel, zanieść ten list pani hrabinie. A spraw się szybko. To rada, jaką ci daję. Pokojowiec skłonił się i wyszedł.

XXIX

PANI DE BÉARN

Pani hrabina de Bèarn, będąca przyczyną wielu skandalów, przedmiotem licznych ataków oraz postrachem na dworze — podążała w pośpiechu ku Paryżowi. O tym fakcie zawiadomiła panna Chon swego brata wicehrabiego Jana Dubarry.

Pani de Bèarn wybrała się w podróż na żądanie wicehrabiego, któremu bujna wyobraźnia podsuwała nieraz pożądane pomysły w najtrudniejszych okolicznościach.

Nie mogąc znaleźć między damami dworu matki chrzestnej, bez której prezentacja pani Dubarry nie mogła dojść do skutku, hrabia rozejrzał się po prowincji, prześledził koligacje, poszukał w miastach, i nad brzegami Mozy znalazł w zamku gotyckim, dobrze utrzymanym, tę, która była mu potrzebna.

Znalazł starą pieniaczkę i zadawniony proces. Starą pieniaczką była hrabina de Bèarn.

Proces, od wyniku którego zależał cały majątek hrabiny, prowadził teraz pan de Maupeou. Nawiązał on niedawno kontakt z panią Dubarry, z którą odnalazł nawet jakiś, nikomu przedtem nieznany, stopień pokrewieństwa i zaczął ją nazywać kuzynką. Spodziewając się otrzymania godności kanclerza, okazywał faworytce wszystkie względy godne zarówno dawnej przyjaźni jak i oczekiwanych korzyści w przyszłości. Jego postępowanie sprawiło, że król nazywał go już wicekanclerzem, a wszyscy przez skrócenie: Vice.

Pani de Bèarn była rzeczywiście starą pieniaczką w stylu hrabiny d'Escarbagnas lub pani Pimbèche, dwóch charakterystycznych postaci owej epoki.

Żywa, chuda, koścista, wodząca spod siwych brwi oczyma przestraszonego kota, pani de Bèarn, zachowała sposób ubierania się z czasów swojej młodości, to jest sprzed trzydziestu lat.

Szerokie koronki, zdobiące pelerynę powycinaną w zęby i olbrzymi czepek; na szyi jedwabna chustka w kwiaty i przy sukni olbrzymie kieszenie, a ponadto olbrzymi worek w ręku — oto strój, w jakim zastała hrabinę panna Chon, ukochana siostra pani Dubarry, posiadająca jej nieograniczone zaufanie. Panna Chon przedstawiła się hrabinie jako córka adwokata Flageot.

Stara hrabina ubierała się, tak jak to opisywaliśmy, nie tylko z upodobania lecz i przez oszczędność.

Nie należała do rzędu tych, którzy wstydzą się swego ubóstwa, nie było ono bowiem jej winą. Żałowała, że nie jest bogata, bo chciałaby zostawić godny swego rodu majątek synowi, typowemu prowincjonalnemu dżentelmenowi, nieśmiałemu jak panienka, który bardziej cenił życie w dostatku niż sławę i rozgłos.

Jedyną pociechą, jaka jej pozostała, była możność mówienia: „moje dobra”, o majątkach o jakie się procesowała, mimo że obdarzona zdrowym rozsądkiem, wiedziała dobrze, iż ani jeden lichwiarz, a nie brakowało ich wówczas we Francji, nie udzieliłby na te jej dobra ani złamanego grosza pożyczki.

Toteż hrabina de Bèarn, zmuszona do poprzestawania na dochodach z części majątku, nie będącej przedmiotem sporu w procesie, a przynoszącej około tysiąca talarów rocznie, unikała dworu, gdzie musiałaby wydawać po dwanaście liwrów dziennie jedynie na utrzymanie karety dla odwiedzania panów sędziów i panów adwokatów.

Unikała także dworu i dlatego, że zwątpiła, iż uda jej się szybko odgrzebać swoje prawa z pyłu zapomnienia, bo procesy, jeśli i dziś nawet wloką się długo, to za owych czasów ciągnęły się nieraz przez dwa lub trzy pokolenia, i jak ów bajeczny krzew z Tysiąca i jednej nocy, zakwitały dopiero po latach dwustu lub trzystu.

Biorąc to wszystko pod uwagę, pani de Bèarn nie chciała topić w kosztach procesu ostatniej cząstki ojcowizny. Była to, jak się w takich wypadkach zwykło mówić, kobieta dawnych czasów, czyli przenikliwa, ostrożna, wytrwała i skąpa.

Niewątpliwie sama lepiej pokierowałaby swoją sprawą niż wszelkiego rodzaju prawnicy. Ale nosiła nazwisko de Bèarn, co stanowiło w wielu przypadkach poważną przeszkodę.

Trawiona smutkiem i niepewnością, podobna była do Achillesa, który cierpiał niewysłowione męki w chwili gdy pod osłoną swego namiotu musiał udawać, że głuchy jest na dźwięk trąby, którą przecież dobrze słyszał. Toteż pani de Bèarn całe dnie przepędzała z okularami na nosie przy odczytywaniu starych pergaminów, a każdej niemal nocy ubrana w szlafrok, z rozpuszczonymi siwymi włosami broniła przed poduszką, niby przed sędzią, swej sprawy przeciw panom Saluces. Sprawę zawsze wtedy wygrywała dzięki swemu krasomówstwu, z którego była tak rada, że życzyła takiego daru wymowy w podobnej okoliczności swemu adwokatowi.

Łatwo więc pojąć, że przy takim usposobieniu, zjawienie się Chon, pod przybranym nazwiskiem Flageot, bardzo wzruszyło panią de Bèarn.

Młody hrabia, jej syn, służył wówczas w wojsku.

Ponieważ bardzo chętnie wierzymy w to, czego pragniemy, więc i pani de Bèarn dała się łatwo przekonać młodej kobiecie.

Pewne podejrzenia wzbudziło w niej jednak uświadomienie sobie faktu, że choć znała pana Flageot od lat dwudziestu i w ciągu tego czasu odwiedziła go przynajmniej z jakieś dwieście razy, nigdy nie słyszała o żadnym dziecku. Ale wreszcie postanowiła o tym nie myśleć, miała przecież przed sobą córkę adwokata Flageot.

Ta ostatnia oświadczyła, że jest zamężna, że w Verdun, po drodze oczekuje na nią mąż. To ostatecznie rozwiało wątpliwości hrabiny. Może powinna była zapytać pannę Flageot o list, ale czyż ojciec nie może przysłać córki, własnej córki bez listu? Komuż mógłby bardziej zaufać? Po cóż by wreszcie przebywała sześćdziesiąt mil? Po to tylko, by z takim kłamstwem tu wystąpić?

Gdyby pani de Bèarn była bogata, mogłaby przypuszczać, że to spisek uknuty przeciwko niej przez złodziei, dla zrabowania w drodze powozów i kosztowności. W położeniu, w jakim się znajdowała, myśl ta pobudzała ją tylko do śmiechu, gdy sobie wyobraziła rozczarowanie jakiego doznaliby źle poinformowani złodzieje.

Skoro więc Chon odjechała jednokonnym kabrioletem, wynajętym na ostatniej stacji, na której zostawiła swój powóz, pani de Bèarn, przekonana, że nadeszła chwila działania wsiadła do swej starej karety i do tego stopnia nagliła pocztylionów, iż dojechała do la Chaussèe na godzinę przed przybyciem tam żony delfina, a w pięć czy sześć godzin później do rogatki Saint-Denis niż panna Dubarry.

Ponieważ pakunków miała niewiele, a sprawą dla niej najpilniejszą było zobaczenie się z adwokatem, kazała zatrzymać się przy ulicy du Petit-Lion, przed drzwiami pana Flageot.

Można się domyśleć, że znaczna liczba ciekawych, a wszyscy paryżanie takimi są, musiała się skupić wokół staromodnej landary, którą jak się zdawało, wyprowadzono z wozowni Henryka IV, gdyż przypominała jego ulubiony powóz solidną robotą, monumentalnymi rozmiarami i skórzanymi firankami, które z okropnym skrzypieniem przesuwały się na zardzewiałym pręcie.

Ulica Petit-Lion nie jest szeroka. Pani de Bèarn zatarasowała ją swym powozem. Zapłaciwszy pocztylionowi kazała pojazd odstawić do oberży, gdzie zwykle zajeżdżała, to jest „Pod Piejącym Kogutem” przy ulicy Saint-Germain-des-Près.

Trzymając się zatłuszczonego sznura wchodziła na ciemne schody, zadowolona po przebytej podróży w upalny dzień, z chłodu jaki tutaj panował.

Adwokat, po oznajmieniu o przybyciu pani de Bèarn, wcisnął w pośpiechu perukę na głowę i narzucił na siebie gruby szlafrok w pasy.

Tak wystrojony i uśmiechnięty wyszedł przywitać klientkę.

Twarz jego jednak wyrażała takie zdziwienie, że zaskoczyło to hrabinę.

— No, jestem, kochany panie Flageot — zawołała — jestem!

— A, widzę, pani hrabino — odpowiedział adwokat — i poprowadził panią de Bèarn do obitego skórą fotela stojącego w najlepiej oświetlonym kącie gabinetu, przezornie sadzając ją z dala od rozrzuconych na biurku papierów, bowiem znał ciekawość swego gościa.

— Pozwól pani — odezwał się z galanterią — nacieszyć się przede wszystkim miłą niespodzianką.

Pani de Bèarn rozsiadła się właśnie w fotelu i w chwili gdy adwokat do niej mówił, Małgorzata podsuwała pod jej stopy skórzaną poduszkę. Nagle wyprostowała się.

— Jak to! Niespodzianką? — zawołała, wciskając na nos okulary i przypatrując się adwokatowi.

— Nie inaczej. Byłem przekonany, że pani przebywa w swoich dobrach — odpowiedział prawnik, przez grzeczność określając w ten sposób trzy morgi ogrodu warzywnego będącego bezsporną własnością hrabiny.

— Przebywałam tam rzeczywiście, lecz na wezwanie pańskie, natychmiast wyjechałam.

— Na moje wezwanie?

— No, tak. Naturalnie.

Ze zdziwienia oczy pana Flageot zrobiły się tak wielkie, jak okulary hrabiny.

— Zdaje mi się, że stawiłam się dość szybko. Chyba powinien być pan zadowolony.

— Pani! Jestem nią zachwycony jak zawsze. Ale pozwól mi powiedzieć, że nie pojmuję co mogę mieć z tym wspólnego.

— Jak to?! — zawołała pieniaczka — przecież pan to sprawiłeś!

— Ja?

— Naturalnie, że pan... A zatem, co słychać nowego?

— Mówią, ze król zastanawia się nad energicznymi posunięciami wobec parlamentu. Ale czym mogę pani służyć?

— Akurat! Chodzi mi o króla, chodzi mi o parlament! — zawołała ironicznie hrabina.

— O cóż więc pani chodzi?

— O mój proces. Pytam, co słychać nowego w mojej sprawie?

— Och! Jeśli o to chodzi, łaskawa pani, to nic — odpowiedział prawnik, potrząsając głową — To... nic.

— Nic?

— Nic, a nic.

— No, naturalnie nic, od chwili, w której widziałam się z pańską córką.

— Z moją córką?

— Tak.

— Powiedziała pani: z moją córką?...

— Oczywiście, z tą, którą pan do mnie przysłał.

— Wybacz hrabino, ale to niemożliwe, abym moją córkę wysyłał do pani.

— Niemożliwe?

— Z tej bardzo prostej przyczyny, że jej nie mam.

— Jest pan tego pewny?

— Pani — rzekł Flageot — mam zaszczyt być w stanie bezżennym.

— Masz tobie! — zawołała hrabina.

Adwokat zaniepokojony zawezwał Małgorzatę, aby podała hrabinie coś chłodzącego, a przede wszystkim, by miała na nią baczenie.

— Biedna kobieta — pomyślał adwokat — w głowie się jej pomieszało.

 — Jak to? — pytała dalej hrabina — pan naprawdę nie ma córki?

— Nie, pani.

— Zamężnej córki, w Strasburgu?...

— Nie, pani, absolutnie nie...

— I nie upoważniał pan jej — kończyła hrabina, nie mogąc uwolnić się od swych myśli — do oznajmienia mi, że moja sprawa weszła na wokandę?

— Nie!

Hrabina podskoczyła w fotelu, uderzając się dłońmi po kolanach.

— Może pani hrabina napije się — zaproponował pan Flageot. — To pani dobrze zrobi...

I skinął na Małgorzatę, która podała na tacy dwie szklanki piwa. Ale hrabina straciła już pragnienie. Odepchnęła tacę i szklanki tak mocno, że Małgorzata, która jak się zdaje, cieszyła się w tym domu pewnymi przywilejami, poczuła się tym dotknięta.

— Zobaczymy! — powiedziała hrabina, patrząc spod okularów na pana Flageot. — Spróbujmy sobie to wszystko wyjaśnić.

— Właśnie pragnę tego bardzo. Małgorzato, zatrzymaj się. Może pani zechce się napić, hrabino. Wyjaśnimy to wszystko.

— Bardzo proszę. Jest pan dziś dla mnie zagadkowy, drogi panie Flageot. Można by rzec, że ze zbytniego upału pomieszało ci się w głowie.

— Niech się pani nie unosi!... — powiedział prawnik odsuwając jak najdalej od hrabiny fotel, na którym siedział. — Niech się pani nie unosi. Wyjaśnimy sobie wszystko spokojnie.

— Owszem, owszem. Mówi pan zatem, panie Flageot, że nie ma pan córki?

— Nie, hrabino, i żałuję tego szczerze, bo, jak widzę, zrobiłoby to pani pewną przyjemność, jakkolwiek...

— Jakkolwiek...? — powtórzyła hrabina.

— Jakkolwiek, jeśli o mnie chodzi, wolałbym już w tym wypadku chłopca, bo chłopcom lepiej się powodzi w tych czasach.

Pani de Bèarn z wielkim niepokojem skrzyżowała ręce.

— Jak to? Nie wzywałeś mię pan do Paryża przez siostrę, siostrzenicę, lub jakąś krewną?

— Ani mi to przez myśl nie przeszło. Wiem przecież, jak kosztowny jest pobyt w Paryżu.

— A mój proces?

— Wstrzymuję się ze zdawaniem z niego sprawy, ”do czasu kiedy będzie wznowiony.

— Więc jeszcze nie jest?

— Przynajmniej ja nic o tym nie wiem.

— Więc nawet nic nie słychać o terminie?

— Niestety, pani.

— A więc — zawołała stara dama wstając z fotela — zażartowano sobie ze mnie niegodnie.

Pan Flageot zsunął perukę na czubek głowy i mruknął:,

— Właśnie, boję się tego.

— Panie Flageot!... — krzyknęła hrabina.

Adwokat uniósł się na krześle, dając znak Małgorzacie, aby była gotowa przyjść, w razie czego, z pomocą swemu panu.

— Nigdy nie daruję tego poniżenia, udam się dc ministra policji, aby kazał odszukać tę błaźnicę, która tak mnie obraziła.

— Ba! — odezwał się pan Flageot — to będzie trudna sprawa.

— Gdy tylko ją znajdą — prawiła hrabina w uniesieniu — natychmiast pozwę ją przed sąd.

— Przybędzie zatem nowy proces — powiedział smutno adwokat.

— Boże! A ja jechałam tu taka szczęśliwa!

— Ale cóż ta kobieta powiedziała pani?

— Najpierw, że przybywa od pana.

— Jakaś intrygantka.

— W pańskim imieniu powiadomiła mię, że moja sprawa jest wznowiona i że powinnam natychmiast przybyć, pod groźbą nowej, jeszcze większej zwłoki w terminie rozpoczęcia procesu.

— Niestety! Pani hrabino! Daleko, bardzo nam jeszcze daleko do wznowienia sprawy.

— Zapomniano o nas. Tak?

— Zapomniano, pogrzebano i chyba cudem... ale cud się rzadko zdarza.

— Zapewne — westchnęła hrabina. Pan Flageot zawtórował jej.

— Panie Flageot, czy chce pan, żebym mu coś powiedziała?

— Proszę.

— Ja tego nie przeżyję.

— Tak nie można mówić, pani hrabino!

— Boże, mój Boże! Czuję, że wyczerpują się moje siły.

— Odwagi! Pani, odwagi!

— Czyż nie ma pan dla mnie żadnej rady?

— Owszem. Wróć, pani, do swych dóbr i nie dawaj wiary nikomu kto będzie się zgłaszał rzekomo ode mnie, bez listu pisanego moją ręką.

— Trzeba, abym wróciła do mojego majątku?

— Tak będzie najrozsądniej.

— Wierz mi, panie Flageot — rzekła hrabina — że już więcej nie zobaczymy się na tym padole płaczu.

— Okropność!

— Mamy, widać, strasznych nieprzyjaciół!

— Przysiągłbym, że to sztuczka Salucesów.

— W każdym razie nikczemna.

— Tak, nikczemna.

— O! Sprawiedliwość, sprawiedliwość! — wykrzyknęła hrabina — to otchłań, drogi panie Flageot!

— A dlaczego? — odparł prawnik. — Dlatego, że sprawiedliwość nie jest już sprawiedliwością, bo pan de Maupeou chce być kanclerzem, zamiast pozostać prezesem.

— Panie Flageot, napiłabym się teraz czegoś chętnie.

— Małgorzato! — krzyknął adwokat.

Nie było jej jednak. Wysunęła się z pokoju, spostrzegłszy że rozmowa weszła na tor normalny. Po chwili powróciła z dwiema szklankami na tacy. Pani de Bèarn wychyliła powoli piwo, trąciwszy się przedtem szklanką z adwokatem. Następnie pożegnała się z nim i skierowała się do przedpokoju.

Pan Flageot szedł za nią z peruką w ręku. Pani de Bèarn przystanęła nad schodami i zaczęła w mroku szukać poręczy, gdy jakaś ręka spoczęła na jej ręce, a jakaś głowa dotknęła jej piersi.

Ręka ta i głowa należały do jednego z dependentów, który przeskakując po trzy stopnie pędził co tchu na górę.

Stara hrabina, zrzędząc, poprawiła suknię i schodziła dalej. Dependent zaś dopadł drzwi, pchnął je i zawołał rozradowanym głosem:

— Oto jest, panie Flageot, jest — w sprawie Bèarn! I podał papier adwokatowi.

Zanim dependent zdążył otrzymać od Małgorzaty dwa policzki, które wymierzyła mu lub też udawała, że wymierza w zamian za dwa całusy, hrabina zdążyła powrócić, bowiem będąc na schodach usłyszała swoje nazwisko. Odepchnęła teraz od drzwi dependenta, rzuciła się na pana Flageot i wyrwała mu papier z ręki.

— Co?... — wykrzyknęła. — Co tam powiedziano o mojej sprawie, panie Flageot?

— Na honor! Jeszcze nic nie wiem, hrabino. Jeżeli jednak raczy pani oddać mi papiery to się dowiem.

— Prawda! Prawda! Mój dobry panie Flageot. Masz i czytaj prędko.

Adwokat spojrzał na podpis.

— Od pana de Guildou, prokuratora — powiedział.

— Zaprasza mnie — mówił dalej adwokat z wzrastającym osłupieniem — abym się przygotował do obrony sprawy na wtorek, bo sprawa wchodzi na wokandę.

— Wchodzi na wokandę! — krzyknęła hrabina, niemalże skacząc z radości. — Tylko proszę cię, panie Flageot, niech pan nie żartuje, bo tym razem już bym się nie podniosła więcej.

— Pani — powiedział prawnik, ogłuszony niespodziewaną wiadomością — jeśli tu jest ktoś, kto żartuje, to chyba pan Guildou, a zdarzyłoby mu się to po raz pierwszy w życiu.

— Czy ten list jest na pewno od niego?

— Tak, to jego podpis. Proszę spojrzeć!

— Prawda. Sprawa dziś wznowiona, broniona we wtorek. A więc ta dama, która mnie odwiedziła nie była intrygantką.

— Widocznie, nie.

— Skoro jednak nie przez pana była przysłana? Czy pan jesteś tego pewien?

— Na Boga! Najzupełniej pewien,

— Przez kogo więc?

— Właśnie, to ciekawe, przez kogo?

— Niewątpliwie była przez kogoś przysłana.

— Ja tracę głowę.

— Ja tym bardziej nic z tego nie rozumiem. Pozwól mi jeszcze raz odczytać, mój drogi panie Flageot. Jest wznowiona... tak... jest napisane, że będzie broniona przed panem prezesem Maupeou...

— Diabli się tu chyba wdali.

— Dlaczego?

— Bo pan Maupeou to wielki przyjaciel Salucesów.

— Masz tobie! To znaczy ze jesteśmy w większym niż kiedykolwiek kłopocie. Dziwne mam szczęście!

— A jednak, trudno. Musi pani być u niego.

— Zapewne bardzo źle mnie przyjmie.

— Prawdopodobnie.

— Nie tylko, że sam tracisz odwagę, panie Flageot, ale i mnie ją odbierasz.

— Nie. Nie może być nie dobrego, jeśli pan Maupeou...

— Do tego stopnia pan zwątpił?

— I Cyceron przegrałby sprawę, gdyby jej bronił przed Verresem, a nie przed Cezarem — odpowiedział pan Flageot.

— Radzi pan zatem, żeby go nie odwiedzać?

— Uchowaj Boże! Nie mogę pani tego odradzać, żałuję tylko, że jest pani do tego zmuszona.

— Mówi pan, panie Flageot, jak żołnierz, który ma zamiar zdezerterować. Można by przypuszczać, że chcesz zrezygnować z obrony.

— Pani hrabino — odpowiedział adwokat — przegrałem w moim życiu niejedną sprawę, były to nieraz takie, które bardziej rokowały wygraną niż ta.

Hrabina westchnęła, a skupiając całą swoją energię, rzekła z godnością:

— Nie ustąpią! Przynajmniej nikt mi nie powie, że mając za sobą prawo cofnęłam się przed intrygą. Przegram, ale przeniewiercom czoło kobiety, o takich wartościach, jakie się rzadko spotyka u dworu. Czy chcesz, panie Flageot, towarzyszyć mi w mojej wizycie do pana wicekanclerza?

— Pani — odpowiedział adwokat, przywołując także na pomoc całą swą godność. — Pani Przysięgliśmy sobie, członkowie opozycji w parlamencie paryskim, że poza obrębem sali sądowej nie będziemy mieli nic wspólnego z tym, którzy odstąpili od sprawy pana d'Aiguillon. Jedność stanowi siłę, a pan de Maupeou prowadził dwlicową grę. Ponieważ mamy mu wiele do zarzucenia, pozostaniemy w naszym obozie, póki nie ukaże nam swego prawdziwego oblicza.

— W złą, widać, porę odbywa się mój proces — westchnęła hrabina. — Adwokaci poróżnieni Z sędziami, sędziowie z klientami... Ale wszystko jedno, wytrwam...

— Niech ci Bóg dopomoże, pani hrabino — rzekł adwokat, zarzucając połę szlafroka na lewe ramię, niby rzymski senator togę.

— Nietęgi adwokacina — rzekł w duchu pani de Bèarn. Obawiam się, że będę miała z nim mniejszą nadzieję wygranej przed parlamentem, niż gdybym wzięła innego.

— Do widzenia, panie Flegeot — rzekła — przestudiuj pan dobrze moją sprawę. Nie wiadomo jeszcze jaki przybierze obrót.

— Och! O moją obronę niech się pani nie lęka, hrabino. Moja mowa obrońcy będzie bardzo piękna, bo obiecałem sobie że użyję w niej dosadnych aluzji.

— Jakich aluzji, do czego?

— Do zepsucia obyczajów Jerozolimy, a porównam ją do miast wyklętych i będę wzywać na nią ognia z nieba. Pani pojmuje, że nie będzie się zbyt trudno domyśleć, że ta Jerozolima — to Wersal.

— Panie Flageot — wykrzyknęła stara pieniaczka — nie kompromituj pan siebie, a przede wszystkim nie zaprzepaszczaj mojej sprawy!

— Ech! Ona i tak stracona, jeśli się w nią wdał pan

Maupeou. Chodzi tylko o moralne zwycięstwo przed sądem współczesnych. A ponieważ i tak nie dostąpimy sprawiedliwości, wywołajmy więc skandal.

— Panie Flageot...!

— Bądźmy filozofami, pani... Ciskajmy piorunami!

— Bodaj cię piorun trzasł! — mruknęła hrabina. — Podły adwokacino, który szukasz tylko okazji do drapowania się w swoje filozoficzne łachmany. Idźmy do pana Maupeou. On nie filozof i z nim na pewno łatwiej będzie można się porozumieć niż z tobą.

I stara hrabina opuściła pana Flageot.

XXX

WICEKANCLERZ

Stara hrabina, jadąc do pana Maupeou bardzo była zdenerwowana.

W drodze przyszło jej na myśl, że godzina na przyjęcia jest już spóźniona i że prawdopodobnie nie zastanie już pana Maupeou w domu. Myśl ta uspokoiła ją. Miała nadzieję, że poprzestanie na zapowiedzeniu przez lokaja swej wizyty w dniu następnym.

Wydało się jej to tym bardziej prawdopodobne, że była już prawie siódma godzina, a rozpowszechniony wówczas wśród arystokracji zwyczaj jadania obiadu o czwartej sprawiał, że załatwianie wszelkich spraw po tej godzinie odkładano aż do dnia następnego.

Tak to pani de Bèarn gorąco pragnąc widzieć się z wicekanclerzem, równocześnie dodawała sobie otuchy nadzieją, ze go nie zastanie.

W przedsionku pałacu spotkała lokaja, który rozmawiał z portierem. Ten ostatni, wydawało się, udziela lokajowi jakichś poleceń. Portier spostrzegłszy damę w wynajętym powozie, oddalił się.

Lokaj zbliżył się do pojazdu i spytał o nazwisko.

— Zdaję sobie sprawę — rzekła — że jest już zbył późno i że nie będę miała zaszczytu widzieć się z Jego Ekscelencją.

— Nie wiem — rzekł lokaj — ale niech pani będzie łaskawa powiedzieć mi swoją godność.

— Hrabina de Bèarn.

— Jego Ekscelencja jest w pałacu — odpowiedział.

— Co takiego? — wykrzyknęła hrabina niezmiernie zdziwiona.

— Mówię, że Jego Ekscelencja jest w pałacu.

— Ale zapewne nie przyjmuje?

— Panią hrabinę przyjmie — odparł lokaj.

Hrabina wysiadła nie będąc pewną czy to sen czy jawa. Lokaj pociągnął za sznurek i odezwał się dzwonek. Na schodach ukazał się lokaj i portier dał znak hrabinie, że może wejść.

— Pani chce się widzieć z Ekscelencją? — spytał lokaj.

— Pragnęłabym dostąpić tego zaszczytu, choć się go nie spodziewam.

— Proszę za mną, pani hrabino.

— Tyle złego słyszałam o tym dygnitarzu — myślała hrabina — a przecież posiada wielką zaletę, że jest taki przystępny. I to kanclerz!

Idąc, drżała jednak na myśl, że ujrzy człowieka, o którym mówiono, iż jest szorstki, opryskliwy i skrupulatny w pełnieniu swoich obowiązków.

Pan de Maupeou ubrany w czarny aksamit, w obszernej peruce na głowie, pracował w gabinecie przy otwartych drzwiach.

Wchodząc, hrabina rzuciła dokoła okiem i z wielkim zdziwieniem spostrzegła, że oprócz jej twarzy i chudej, żółtej, z wyrazem człowieka bardzo zajętego, twarzy pana de Maupeou — żadna inna nie odbijała się w zawieszonych na ścianach zwierciadłach.

Lokaj oznajmił: „Pani hrabina de Bèarni”

Pan de Maupeou zerwał się i stanął oparty plecami o kominek.

Pani de Bèarn ukłoniła się trzy razy stosownie do panujących zwyczajów.

Chciała powiedzieć jakieś uprzejme słówka, ale wypadło to niezręcznie. Nie spodziewała się tego zaszczytu, nie wierzyła, że kanclerz, tak zajęty, zechce rezygnować z chwili wypoczynku.

Maupeou odpowiedział, że czas jest nie mniej cenny tak dla poddanych Jego Królewskiej Mości jak i dla królewskich ministrów, a ponadto że są jeszcze pewne różnice pomiędzy osobami, którym pilno, zatem on nie żałuje swego czasu przeznaczonego na spoczynek i chętnie go poświęci tym, którzy zasługują na wyróżnienie.

Pani de Bèarn złożyła nowe ukłony, potem zapadło kłopotliwe milczenie, gdyż zakończyły się komplementy, a należało przejść do poruszenia sprawy.

Pan de Maupeou czekał gładząc sobie podbródek.

— Panie ministrze — zaczęła hrabina — staję przed Waszą Ekscelencją, aby mu pokornie przedstawić pewną ważną sprawę, od której zależy całe moje mienie.

Pan de Maupeou skłonił lekko głowę, co miało oznaczać: „Niech pani mówi!”

— Dowie się Wasza Ekscelencja, że w istocie cały mój majątek, a właściwie syna mojego, jest przedmiotem procesu, który prowadzę przeciw rodzinie Salucesów.

Wicekanclerz słuchał w zamyśleniu.

— Lecz sprawiedliwość Waszej Ekscelencji jest tak znana, że choć wiem, jaką Ekscelencja żywi przyjaźń dla strony przeciwnej, bez wahania przychodzę błagać go o wysłuchanie.

Pan de Maupeou nie mógł się powstrzymać od uśmiechu, słysząc pochwały swej sprawiedliwości.

— Pani hrabina słusznie powiedziała, że jestem przyjacielem Salucesów, lecz również słusznie wierzy, że przyjmując pieczęć kanclerską” nie kieruję się względami przyjaźni. Odpowiem więc pani, nie powodując się żadnymi względami postronnymi, tak, jak przystało na sprawiedliwego zwierzchnika.

— O! Panie! Niech cię Pan Bóg błogosławi — zawołała hrabina.

— Badam pani sprawę, hrabino, jako zwyczajny prawnik — ciągnął dalej kanclerz.

— Składam dzięki, Ekscelencjo!

— Sprawa pani, hrabino, o ile słyszałem, ma być wkrótce rozpatrywana.

— W przyszłym tygodniu, Ekscelencjo.

— Więc czego pani teraz żąda?

— Aby Ekscelencja chciał się bliżej z nią zapoznać.

— Znam ją.

— Co Ekscelencja o niej myśli? — zapytała z drżeniem w głosie hrabina.

— O pani sprawie?...

— Tak.

— Myślę, że nie ma najmniejszej wątpliwości, że będzie...

— Wygrana?

— Nie. Przegrana,

— Pan więc mówi, że przegram.

— Oczywiście. Dam pani jedną radę...

— Jaką?

— Jeżeli ma pani jakieś wypłaty, po zapadnięciu wyroku...

— To co?

— To trzeba mieć pieniądze w pogotowiu.

— Ach, Ekscelencjo, jesteśmy więc zgubieni.

— Pani hrabina pojmuje, że sprawiedliwość na takie względy nie zważa.

— Jednak obok sprawiedliwości jest jeszcze litość.

— Właśnie dlatego, pani hrabino, sprawiedliwość jest przedstawiana z zawiązanymi oczami.

— Nie odmówicie mi jednak rady, Ekscelencjo!

— Dobrze, proszę. Jakiego rodzaju oczekuje pani rady?

— Czy nie ma sposobu wejścia w układy, złagodzenia wyroku?

— Czy nie zna pani, hrabino, żadnego ze swoich sędziów — spytał kanclerz.

— Żadnego.

— To źle! Panowie de Saluces mają bliskie stosunki prawie z całym parlamentem.

Hrabina zadrżała.

— Niech pani pamięta, że w gruncie rzeczy to nic nie znaczy, bo sędzia nie powoduje się osobistymi względami...

Była to taka sama prawda, jak ta o prawości wicekanclerza. Hrabina omal nie zemdlała.

— Bądź co bądź — ciągnął kanclerz — pomimo nieskazitelności postępowania, jest zrozumiałe, że każdy sędzia więcej myśli o swym przyjacielu niż o kimś obojętnym. A ponieważ zgodnie z zasadami sprawiedliwości przegra pani swój proces, następstwa tego mogą przybrać bardzo dla pani nieprzyjemną formę.

— Ależ to przerażające, co mi Wasza Ekscelencja mówi.

— Co do mnie, niech mi pani wierzy, że będę neutralny. Nie mam zamiaru dawać poleceń sędziom, a ponieważ sam tu nie będę sędzią, mogę o tym mówić.

— Niestety! Panie ministrze, podejrzewam... Wicekanclerz utkwił w hrabinie szare, małe oczka.

— Podejrzewam — mówiła hrabina — że panowie de Saluces mieszkając w Paryżu są w dobrych stosunkach ze wszystkimi sędziami i dlatego będą wszechmocni...

— Przede wszystkim mają za sobą prawo.

— Jakże to bolesne dla mnie słyszeć te słowa z ust człowieka nieomylnego, jakim jest Wasza Ekscelencja.

— Tak, pani, mówię to wszystko, bo jest prawdą, a jednak — ciągnął dalej z udaną dobrodusznością — na honor, chciałbym pani pomóc.

Hrabina drgnęła. Zdawało się jej, że coś niejasnego kryje się w słowach kanclerza, czuła równocześnie, że gdyby udało jej się dotrzeć do właściwej treści tych słów, to dostrzegłaby coś korzystnego dla siebie.

— Imię, jakie pani nosi, jedno z najpiękniejszych imion Francji, jest dla mnie najlepszą rekomendacją.

— Która jednak nie przeszkodzi, abym przegrała sprawę,

O Ekscelencjo!

— Pani, ja nic nie mogę.

— O! Ekscelencjo! Ekscelencjo! — mówiła hrabina kiwając głową — to tak się teraz sprawy mają.

— Pani zdaje się chce powiedzieć — rzekł z uśmiechem Maupeou — że za naszych dobrych czasów szły lepiej.

— Niestety! Ekscelencjo, tak mi się przynajmniej zdaje i z rozkoszą wspominam owe czasy, kiedy jako zwyczajny adwokat królewski w parlamencie wygłaszałeś cudowne mowy, które ja, wówczas młoda kobieta, przychodziłam oklaskiwać z zapałem. Co za wymowa, jaki ogień, jaka prawość! Ach! Panie kanclerzu, za tamtych czasów nie było intryg, względów, za tamtych czasów wygrałabym mój proces.

— Mieliśmy panią de Phalaris, która próbowała rządzić w chwilach kiedy regent zamykał oczy i Myszkę, która wszędzie się wkręcała, aby coś zgryźć.

— O! Pani de Phalaris była wielką damą, a Myszka tak dobrym dziewczęciem!

— Że nie podobna im było niczego odmówić.

— I one nie umiały odmawiać.

— Och! Pani! — śmiejąc się odpowiedział kanclerz — nie zmuszaj mnie do obmawiania naszej administracji, przez wzgląd dla czasów mojej młodości...

— Nie może jednak, Wasza Ekscelencja, zabronić mi płakać nad stratą mojego majątku, nad ruiną mego starożytnego domu.

— Otóż zaraz widać, że nie należysz pani, hrabino, do naszej epoki. Złóż naszym bożkom ofiary, złóż!...

— Niestety panie, bożki gardzą tymi, którzy przychodzą składać im hołd z próżnymi rękami.

— Skąd pani o tym wie? Nie próbowałaś pani tego, jak sądzę!

— Ach, Ekscelencjo. Mówi pan do mnie, jak przyjaciel.

— Przecież jesteśmy równi sobie wiekiem, hrabino.

— Czemu nie mam dwudziestu lat i czemu pan nie jest jeszcze zwykłym adwokatem. Broniłbyś mojej sprawy i nie byłoby przeciw nam Salucesów.

— Niestety! Nie mamy już po dwadzieścia lat, hrabino — rzekł kanclerz wzdychając — trzeba nam zatem udawać się do tych, którzy je mają, bo sama, hrabino, przyznajesz, że jest to wiek, w którym grają rolę wpływy. Czy nikogo nie znasz pani u dworu?

— Jedynie starych arystokratów, którzy wstydziliby się dawnej przyjaciółki... dlatego, że zubożała. Panie kanclerzu, mam wstęp do Wersalu, gdybym chciała, poszłabym tam. Ale po co?

Ach! Niech odzyskam moje dwieście tysięcy liwrów dochodu, a znowu będą mnie szukali. Uczyń ten cud, Ekscelencjo! Kanclerz udał, że nie słyszy tych ostatnich słów.

— Na pani miejscu — rzekł — zapomniałbym o starych, jak oni zapomnieli o pani, i udałbym się do młodych, którzy starają się zjednać sobie stronników. Czy hrabina zna królewny?

— Zapomniały o mnie.

— Zresztą, niewiele one mogą. A nie zna pani delfina? BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test — Nie.

— On teraz, wprawdzie, zanadto zajęty arcyksiężniczką, aby mógł o czym innym myśleć. Lecz poszukajmy między ulubieńcami.

Nawet nie wiem jak się nazywają.

— Pan d'Aiguillon?

— Lekkomyślny młodzieniec, o którym mówią niestworzone rzeczy.

— Trzeba temu wierzyć tylko w połowie. Poszukajmy jeszcze!

— Szukaj, Ekscelencjo, szukaj!

— Czemu nie miałaby pani udać się do samej hrabiny?

— Do pani Dubarry? — zapytała dama otwierając swój wachlarz.

— Tak, to w gruncie rzeczy dobra kobieta.

— Doprawdy?

— A nade wszystko, uczynna.

— Pochodzę ze zbyt starej rodziny, bym się jej mogła podobać.

— Mylisz się hrabino, właśnie ona stara się zjednać sobie stare rody.

— Doprawdy? — rzekła stara dama widocznie chwiejąc się w oporze.

— Pani ją zna?

— Ależ nie, mój Boże!

— To źle. Ma duże wpływy.

— Tak. Lecz ja jej nigdy nie widziałam.

— Ani jej siostry Chon?

— Nie.

— Ani jej siostry Bischi?

— Nie.

— Ani jej brata Jana?

— Nie.

— Ani jej Murzyna Zamory? — Jak to, Murzyna?

— Tak, jej Murzyn, to potęga.

— To małe straszydło, którego portrety sprzedają na Pont-Neuf, ten, podobny do przebranego mopsa?

Ten sam.

— Ja? Ja miałabym znać tego smolucha? — krzyknęła hrabina urażona w swej godności. — Jak możesz o to pytać, Ekscelencjo?

— Widocznie nie pragniesz hrabino odzyskać swoich dóbr.

— Dlaczego?

— Ponieważ gardzisz Zamorą.

— Lecz cóż Zamora może mieć z tym wspólnego.

— Może się bardzo przyczynić do wygrania procesu.

— On? Ten Murzyn? Ma mi dopomóc wygrać proces? W jaki sposób?

— Mówiąc swej pani, że zrobi mu to przyjemność, jeśli pani wygra proces. On ma wpływy. On robi wszystko co zechce, ze swą panią, a jego pani robi to co zechce z królem.

— Więc to Zamora rządzi Francją?

— Hm! Zamora ma wielkie wpływy i wolałbym poróżnić się z narzeczoną delfina niż z nim.

— Jezusie! — krzyknęła pani de Bèarn — gdyby mi to mówiła osoba mniej poważna niż Jego Ekscelencja...

— Nie tylko ja to mówię, lecz wszyscy. Zapytaj, hrabino, książąt i parów czy jadąc do Luciennes albo do Marly zapominają o cukierkach lub perłach dla Zamory. A czy pani wie przy jakim zastałaś zajęciu mnie, kanclerza państwa? Wyznaczałem dla niego dochody gubernatorskie.

— Gubernatorskie?

— Tak. Pan Zamora został mianowany gubernatorem Luciennes.

— Takim tytułem, jakim wynagrodzono hrabiego de Bèarn za dwadzieścia lat służby.

— Mianując go gubernatorem zamku Blois? Tak. To prawda.

— Co za upadek, mój Boże! — zawołała hrabina — Ależ to zguba monarchii.

— Ona jest bardzo chora, hrabino. Ale od chorego, który ma umrzeć należy wyciągnąć co tylko się da.

 — Tak, tylko trzeba mieć sposobność zbliżenia się do niego.

— Wiesz czego trzeba hrabino, aby być dobrze przyjętą przez panią Dubarry?

— Czego?

— Trzeba, aby się tak złożyło, żebyś mogła ten gubernatorski dyplom wręczyć jej Murzynowi... świetny wstęp do załatwienia sprawy!

— Tak sądzisz, Ekscelencjo? — spytała zgorszona hrabina.

— Jestem tego pewny, ale...

— Ale nie zna pani nikogo z jej otoczenia?

— Prócz pana, Ekscelencjo!

— Ja byłbym w wielkim kłopocie.

— Tak — mówiła biedna stara hrabina, złamana tą odpowiedzią — tak, fortuna nic dla mnie nie chce zrobić. Eksceleneja przyjął mnie tak, jakbym się nigdy tego nie mogła spodziewać. Nawet nadziei nie miałam, że dostąpię takiego zaszczytu. Nie dość, że gotowa jestem nadskakiwać pani Dubarry — ja jedna z de Bèarnów, nie dość że dla dostania się do niej przyjmuję rolę posłańca do tego szkaradnego Murzyna, którego nie zaszczyciłabym nawet kopniakiem spotkawszy go na ulicy, a teraz okazuje się, że nie mogę znaleźć sposobu dla zbliżenia się do tej poczwary. Pan de Maupeou zamyślił się, gdy wtem lokaj oznajmił:

— Pan wicehrabia Jan Dubarry!

Na te słowa kanclerz ze zdziwieniem klasnął w dłonie, a hrabina osunęła się na fotel zupełnie już wyczerpana.

— I ty, pani, mówisz, że fortuna cię opuściła! — zawołał kanclerz. — Przeciwnie, Opatrzność czuwa nad tobą!

Następnie odwróciwszy się do lokaja, nie dając hrabinie ochłonąć z wrażenia, rzekł: „Proś!”

Lokaj się oddalił, a po chwili wrócił poprzedzając naszego znajomego, Jana Dubarry, który wszedł wyprostowany, trzymając rękę na temblaku.

Po zwykłych przywitaniach, kiedy hrabina niepewna i drżąca usiłowała powstać, żeby odejść, kanclerz lekkim skinieniem głowy dał jej znać, że posłuchanie skończone.

— Przepraszam, Ekscelencjo: — odezwał się wicehrabia — przepraszam panią, że jej przeszkadzam. Pozostań pani, jeśli Ekscelencja nie ma nic przeciwko temu. Mam tylko parę słów do powiedzenia.

Hrabina, nie dając się dłużej prosić, usiadła. Serce jej biło mocno z radości.

— Może będę przeszkadzała — wyjąkała nieśmiało.

— Och! Nie! Mam tylko dwa słowa do Ekscelencji. Tyle tylko, żeby wnieść skargę.

— Skargę, mówi pan? — zawołał kanclerz.

— Rozbój, panie kanclerzu! Tak, rozbój! Pojmuje pan, że nie mogę darować takiej rzeczy. Niech nami poniewierają, niech żartują z nas w piosenkach, niech oczerniają. Wszystko to można znieść, ale niechże nas nie mordują. Tu już chodzi o życie!

— Niechże pan to wszystko opowie — rzek! kanclerz z udanym przerażeniem.

— Uczynię to natychmiast, ale... przerwałem posłuchanie.

— Pani hrabina de Bèarn — rzekł kanclerz, przedstawiając starą damę wicehrabiemu Dubarry.

Dubarry cofnął się składając z wdziękiem ukłon. Hrabina uczyniła to samo i oboje ukłonili się sobie z takim ceremoniałem, jak gdyby znajdowali się na pokojach królewskich.

— Poczekam, panie wicehrabio — powiedziała.

— Pani, hrabino, nie śmiem popełnić uchybienia wobec grzeczności.

— O! Proszę, pana, proszę! Mnie chodzi tylko o pieniądze, a panu o honor. Panu więc należy się pierwszeństwo.

 — Pani — rzekł wicehrabia — skorzystam więc z pani uprzejmości.

I opowiedział kanclerzowi swoją przygodę. Ten wysłuchał go z uwagą.

— Panu potrzeba będzie świadków — rzekł Maupeou po chwili.

— Ach! Poznaję w panu nieskazitelnego sędziego, ufającego tylko niezaprzeczonej prawdzie. Znajdą się świadkowie — zawołał wicehrabia.

— Panie — rzekła hrabina — jeden już się znalazł.

— Któż nim jest — zawołali równocześnie wicehrabia i pan de Maupeou.

— Ja — odrzekła hrabina.

— Pani? — podchwycił kanclerz.

— Czy rzecz miała miejsce w wiosce de la Chaussèe”?

— Tak, pani.

— Przy zmianie koni pocztowych?

— Tak.

— To będę pańskim świadkiem. Przejeżdżałam tamtędy w dwie godziny po wypadku.

— Doprawdy? — zapytał kanclerz.

— Uszczęśliwisz mnie pani! — dodał wicehrabia.

— W całej wsi mówiono o tym zajściu, z najdrobniejszymi szczegółami.

— Niech się pani strzeże, hrabino! Niech się pani strzeże! Jeśli zgodzisz się wyświadczyć mi przysługę, Choiseulowie znajdą sposób na to, abyś później tego żałowała.

—. A tak! Istotnie — dodał kanclerz — i to tym łatwiej, że pani hrabina prowadzi obecnie proces, którego wygrana wydaje mi się bardzo wątpliwą.

— Ekscelencjo, Ekscelencjo — zawołała stara dama — podnosząc ręce do czoła — teraz już naprawdę staczam się w przepaść.

— Wesprzyj się hrabino, na silnym ramieniu tego pana — szepnął kanclerz.

— Ja mam teraz zdrowe tylko jedno. Ale znam kogoś kto wyciąga do ciebie pani, dwie mocne ręce.

— Ol Panie wicehrabio I Czyż mogę w to wierzyć?

— Przysługa za przysługę. Przyjmuję pani, pani niech przyjmie moją. Dobrze?...

— Czy ją przyjmuję? Och! Za wiele szczęścia.

— A więc jadę do siostry. Niech pani raczy zająć miejsce w moim powozie.

— Jak to? Tak od razu... Bez żadnego przygotowania? Och! Bez powodu... Nie ośmieliłabym się.

— Powód łatwo się znajdzie — podchwycił kanclerz, wsuwając hrabinie do ręki dyplom Zamory.

— Panie kanclerzu! — zawołała hrabina — jesteś moim duchem opiekuńczym, tak jak hrabia jest kwiatem francuskiej szlachty.

— Do pani usług!... — powtórzył Dubarry, wskazując hrabinie drogę.

— Dzięki ci w imieniu siostry, kuzynie — wyszeptał wicehrabia do pana de Maupeou. — Dobrze odegrałem moją rolę, co?

— Wybornie — rzekł Maupeou. — Opowiedz tam, jak ja wykonałem swoją. Ale pilnuj się, stara jest mądra..:

W tejże chwili hrabina się odwróciła.

Obydwaj panowie pożegnali się bardzo ceremonialnie.

Wspaniała kareta z królewską liberią oczekiwała przed gankiem. Hrabina pełna dumy zajęła miejsce w pojeździe. Ruszono.

Po wyjściu króla od pani Dubarry, hrabina została nareszcie sama z Chon i jej bratem. Ten ostatni umyślnie nie pokazywał się przedtem, aby nie rzucało się w oczy, to, że rana jego była właściwie bardzo lekka.

W wyniku narady familijnej z Chon i wicehrabią Dubarry, hrabina zamiast jechać do Luciennes, jak to mówiła królowi, udała się do Paryża.

Miała ona tam mały pałacyk, przy ulicy Valois, służący jako dogodne miejsce czasowego pobytu dla całej rodziny, niezmiernie energicznej i przedsiębiorczej, zwłaszcza w momentach, gdy w grę wchodził interes lub rozrywka.

Hrabina przejeżdżając przez Paryż nie mogła się powstrzymać od wychylania z powozu swej ładnej główki. Jak większość ładnych kobiet, lubiła się pokazywać, aby ją podziwiano. W rezultacie wieść o jej przybyciu do Paryża rozeszła się lotem błyskawicy i natychmiast po przybyciu do swej rezydencji hrabina zaczęła przyjmować wizyty.

Mogła imponować, przymilać się i kokietować. Gdyby pozostała choć na chwilę sama, nudziłaby się śmiertelnie.

Tymczasem pan Dubarry działał.

Wielki zegar na wieży kościoła św. Eustachego wskazywał pół do siódmej, gdy powóz wicehrabiego przejeżdżał tamtędy, wioząc hrabinę de Bèarn.

W czasie jazdy powozem rozmowa hrabiny de Bèarn z wicehrabią obracała się dookoła szczęśliwego zbiegu okoliczności, jaki pozwalał jej na tak szybkie zawarcie znajomości z panią Dubarry. Wśród szeregu wzajemnie prawionych sobie komplementów, pani de Bèarn wzdragała się czy wypada jej korzystać z tego szczęśliwego trafu, zaś Jan Dubarry, rozpraszając jej obawy, przybierał ton protekcjonalnej uprzejmości.

Konie pędziły rączo i nasi podróżni jeszcze przed ósmą przybyli na miejsce.

— Pozwoli pani — odezwał się wicehrabia, zostawiając starą damę w powozie — że uprzedzę hrabinę Dubarry o zaszczycie jaki ją czeka.

— Och! Panie, nigdy bym sobie nie darowała, jeśli miałabym jej w czymkolwiek przeszkodzić.

Jan zbliżył się do Zamory, czatującego na przybycie wicehrabiego w pobliżu przedsionka i wydał mu po cichu jakiś rozkaz.

W tejże chwili otworzyły się podwoje i lokaj wprowadził hrabinę de Bèarn do salonu, w którym pani Dubarry udzielała posłuchań.

W czasie gdy hrabina wzdychając podziwiała otaczający ją przepych, Jan Dubarry poszedł po siostrę.

— Czy to ona? — zapytała hrabina Dubarry. — Ona we własnej osobie.

— Niczego się nie domyśla?

— Absolutnie niczego.

— A Vice?

— Wyborny. Wszystko nam sprzyja, moja droga.

— Nie zostawajmy z sobą dłużej, aby się niczego nie domyśliła.

— Masz rację. Ma minę bardzo przebiegłej. Gdzie Chon?

— Wiesz przecież, że w Wersalu.

— Przede wszystkim niech się nie pokazuje.

— Zaleciłam jej to jak najusilniej.

— No, wychodź, księżniczko!

Pani Dubarry otworzyła drzwi buduaru i weszła do salonu.

Wszystkie ceremonie, jakie można było w danym przypadku zastosować — zostały zastosowane przez te dwie aktorki, ożywione pragnieniem przypodobania się sobie nawzajem.

Po trzykrotnej wymianie ukłonów, hrabina wskazała pani de Bèarn fotel, a sama usiadła w drugim.

XXXI

DYPLOM ZAMORY

— Pani — rzekła faworyta królewska do hrabiny — racz' mówić, słucham.

— Pozwól siostro — przerwał Jan — pozwól, że cię objaśnię. Pani hrabina nie przyszła do ciebie z prośbą. Kanclerz prosił ją, aby doręczyła ci pewne pismo. Oto wszystko.

Pani de Bèarn spojrzała na Jana z wdzięcznością, następnie podała hrabinie dyplom podpisany przez wicekanclerza, według którego Luciennes podniesione zostało do godności pałaców królewskich, a Zamora mianowany zarządcą tegoż pałacu.

— Mam więc wobec pani dług wdzięczności — odezwała się hrabina Dubarry, rzuciwszy okiem na podany jej dyplom — i chciałabym mieć sposobność oddania i pani jakiejś przysługi.

— Ależ to bardzo dobrze się składa — zawołała pani de Bèarn z ożywieniem, co uradowało Jana i faworytę królewską.

— Ponieważ raczyłaś, pani hrabino — mówiła dalej pani de Bèarn — powiedzieć, iż nazwisko moje nie jest ci nieznane... może więc słyszałaś o procesie, w którym chodzi o majątek mojej rodziny?

— Proces z panem de Saluces, jeżeli się nie mylę? Tak, tak, znam tę sprawę — rzekła Dubarry. — Jego Królewska Mość, będąc u mnie wczoraj wieczorem rozmawiał o tym z moim kuzynem, panem de Maupeou.

— I co?

— Niestety, hrabino! — odpowiedziała Dubarry z nutą współczucia w glosie. — Jeżeli mam być szczera, to bardzo mnie pani sprawa niepokoi. Najjaśniejszy Pan powiedział, ze te  dobra należą słusznie do rodziny Salucesów.

— O Boże! Boże! Pani hrabino! Gdybym mogła osobiście stanąć przed parlamentem i bronić mojej sprawy, wykazałabym niezbicie...

— Niezbicie?... — podchwyciła hrabina, nic nie rozumiejąc z tego o czym mówiła pani de Bèarn, udając jednakże, że ta sprawa bardzo ją interesuje.

— Tak, pani, dowiodłabym, że rewers na dwieście tysięcy franków z procentami, co wynosi obecnie więcej niż milion, że, powiadam, rewers z datą 1406 r. musiał być zapłacony przez Guy'a Gastona IV, hrabiego de Bèarn, na łożu śmierci w roku 1417, ponieważ w testamencie własną ręką pisanym, czytamy: „Na śmiertelnym łożu, nie winien nic ludziom i gotów stanąć przed obliczem Boga”. Przecież pani rozumie — skoro nic nie był winien ludziom, to znaczy, że zapłacił de Salucesom. W przeciwnym razie napisałby: „Będąc winien dwieście tysięcy liwrów”, zamiast: „Nie będąc nic winien”.

— A nie posiada pani innych dowodów?

— Innego dowodu niż słowa Gastona IV nie mam. Ale jego zwano Gastonem bez Skazy.

— Przeciwnicy zaś pani mają oblig.

— Tak, wiem o tym. I właśnie to gmatwa proces. Powinna była powiedzieć, że właśnie to proces wyjaśnia, ale pani de Bèarn patrzyła na sprawę ze swego punktu widzenia.

— Jest więc pani przekonana, że rodzina Salucesów została spłacona? — rzekł Jan.

— Tak, panie wicehrabio — rzekła z zapałem pani de Bèarn — jestem o tym przekonana.

— Ależ — rzekła hrabina do brata — czy wiesz Janie, że to co mówi hrabina de Bèarn, zmienia zasadniczo postać rzeczy.

— Zasadniczo. Tak, pani — rzekł Jan.

— Zasadniczo dla moich przeciwników — mówiła dalej pani de Bèarn. — Słowa testamentu Gastona IV, są wyraźne: „Nie będąc nic winien ludziom”.

— To nie tylko jasne, ale i logiczne — rzekł Jan. — Nie był nic winien ludziom, a zatem zapłacił to, co przedtem był dłużny.

— A więc zapłacił — powtórzyła pani Dubarry.

— Ach! Czemuż pani nie jesteś moim sędzią! — krzyknęła stara hrabina.

— Dawniej — rzekł wicehrabia Jan — w podobnych przypadkach nie uciekano by się do wyroku trybunałów. Sąd Boży; rozstrzygnąłby sprawę. Co do mnie jestem tak bardzo przekonany o słuszności pani sprawy, że gdyby istniał jeszcze ten zwyczaj — ja sam ofiarowałbym się jako pani rycerz.

— Och! Panie!

— Zresztą nie zrobiłbym nic innego nad to co uczynił mój dziad Dubarry Moore, który sprzymierzył się z królewską rodziną Stuartów, gdy walczył w szrankach za młodą i piękną Edytę Scarborough i zmusił przeciwnika, do tego, że tamten przyznał się, że skłamał. Ale na nieszczęście — mówił hrabia z westchnieniem — nie żyjemy już w tamtych pełnych sławy czasach, a szlachta dochodząc swych praw, zmuszona jest dziś do oddawania spraw pod sąd prawników-gryzipiórków, którzy nie rozumieją wcale tak jasnej frazy, jak ta: „Nie będąc nic winien ludziom.”

— Słuchaj, kochany bracie, upłynęło już trzysta lat, kiedy to zdanie zostało napisane — rzekła pani Dubarry — i myślę, że zaszła tu okoliczność, którą w sądownictwie nazywają przedawnieniem.

— Nie, to nie ma znaczenia — odrzekł Jan — jestem przekonany, że gdyby Jego Królewska Mość słyszał panią, tak, jak nam pani przedstawiła swoją sprawę...

— Na pewno przekonałabym króla. Jestem tego pewna!

— I ja także.

— Ale w jaki sposób mogę mu to powiedzieć?

— Trzeba, aby pani odwiedziła mnie któregoś dnia w Luciennes. A ponieważ Najjaśniejszy Pan raczy bywać u mnie dość często...

— Zapewne, moja droga siostro, ale to zależy od przypadku.

— Wiesz dobrze, wicehrabio, iż zdaję się na los szczęścia i nigdy tego nie żałuję.

— Może się jednak zdarzyć, że tydzień, dwa, trzy upłynie i pani nie ujrzy króla. A proces wchodzi na wokandę w poniedziałek, lub wtorek.

— We wtorek, proszę pana — odezwała się pani de Bèarn.

— Więc jak to zrobić? — podchwycił hrabia, udając głęboki namysł. — Do diabła!...

— Może by tak posłuchanie w Wersalu...? — rzekła nieśmiało stara dama.

— O! Nie uzyskacie go, pani — powiedziała pani Dubarry.

— Przy pani protekcji...?

— To nic nie znaczy. Jego Królewska Mość nie cierpi spraw urzędowych, a obecnie zaprzątnięty jest głównie... moją prezentacją u dworu.

— Wiadomo pani zapewne, że mimo opozycji pana de Choiseul, pomimo intryg pana de Praslin i mimo zabiegów pani de Grammont, król postanowił, że będę przedstawiona.

— Nic o tym nie wiedziałam, pani hrabino.

— Kiedy nastąpi pani przedstawienie? — spytała pani de Bèarn.

— Król pragnie, aby się to odbyło przed przybyciem narzeczonej delfina, aby mógł zabrać moją siostrę na uroczystości do Compiègne. — wyjaśnił Jan.

— Ach! Rozumiem. Pani więc czyni przygotowania do prezentacji? — zapytała bojaźliwie pani de Bèarn.

— Mój Boże! Tak. Pani baronowa d'Alogny, zna pani baronową d'Alogny? — spytał Jan.

— Nie, panie. Niestety! Nikogo już nie znam. Dwadzieścia lat temu opuściłam dwór.

— Otóż pani baronowa d'Alogny będzie jej matką chrzestną. Król obsypie ją za to swymi łaskami. Jej mąż zostanie szambelanem, syn przejdzie do gwardii z obietnicą awansu, tytuł baronowski, jaki im przysługuje zostanie zamieniony na hrabiowski, a w dzień prezentacji pani baronowa odbierze dwadzieścia tysięcy talarów gotówką. Toteż nalega na pośpiech.

— Pojmuję — odpowiedziała pani de Bèarn z wdzięcznym uśmiechem.

— A wiesz co ja myślę? — wykrzyknął Jan.

— Cóż takiego? — spytała pani Dubarry.

— Jakie nieszczęście! Jakie nieszczęście — zawołał Jan, wiercąc się na krześle — że tydzień temu nie spotkałem u naszego kuzyna wicekanclerza, pani hrabiny.

— Dlaczego?

— Dlatego, że wówczas jeszcze nie porozumieliśmy się z baronową d'Alogny.

— Mój kochany — rzekła pani Dubarry — mówisz jak Sfinks. Nic nie rozumiem.

— Mogą się założyć, że pani hrabina zrozumiała.

— Przepraszam, panie, staram się zrozumieć, ale nadaremnie.

— Przed tygodniem nie miałaś matki chrzestnej?

— Oczywiście.

— Być może, pani, posuwam się za daleko. — Nie, panie, proszę niech pan mówi

— Pani przyjęłaby na siebie ten obowiązek. I to, co król zrobić ma dla pani d'Alogny, zrobiłby dla pani de Bèarn.

Oczy hrabiny rozszerzyły się ze zdumienia.

— Niestety! — rzekła.

— Ach! Gdyby pani wiedziała — mówił dalej Jan — jak chętnie Najjaśniejszy Pan udziela jej tych wszystkich łask. Nie trzeba go było o to prosić. Sam uprzedził wszelkie prośby. Skoro powiedziano mu, że baronowa d*Alogny zgodziła się zostać matką chrzestną Joanny, rzekł: „Świetnie, znudziły mi się już te wszystkie dziwaczki, które zdają się być bardziej dumne, niż ja. Czy nie ma ona jakiegoś poważniejszego procesu, długów, czy nie grozi jej bankructwo?...

Oczy hrabiny de Bèarn rozszerzały się coraz bardziej.

— Tylko, rzekł król, jedno mi się w tym wszystkim nie podoba. Dla przedstawienia mi pani Dubarry, chciałbym kogoś o historycznym nazwisku. To mówiąc, Jego Królewska Mość spojrzał na portret Karola I.

— Tak, rozumiem — rzekła hrabina de Bèarn. — Jego Królewska Mość powiedział tak, mając na myśli pokrewieństwo domu Dubarry Moore ze Stuartami, o którym niedawno pan wspominał.

— Właśnie.

— Prawdą mówiąc — rzekła pani de Bèarn z naciskiem — prawdę mówiąc, nigdy o rodzinie Alogny nie słyszałam.

— Dobra to jednak rodzina — rzekła pani Dubarry. — Złożyli podobno nawet jakieś dowody.

— Ach! Mój Boże — krzyknął nagle Jan zrywając się raptem z fotela. — Przyszła mi do głowy świetna myśl.

— Cóż to za myśl? — spytała pani Dubarry wstrzymując się od śmiechu na widok zachowania się brata.

— To świetna myśl, tylko, że nie można jej spełnić.

— Ale powiedz — nalegała pani Dubarry.

— Kiedy boję się, żeby komuś nie sprawić przykrości. — Mniejsza o to, hrabio, niech pan mówi — prosiła pani de Bèarn.

— Pomyślałem sobie, czy nie byłoby dobrze, gdyby powiedzieć pani d'Alogny, o uwadze jaką uczynił król przed portretem Karola I.

— Ależ wicehrabio, to byłoby niegrzecznie...

— Wielka szkoda — mówił dalej wicehrabia, jakby sam do siebie. — Wszystko doskonale by się złożyło. Pani, która nosi historyczne nazwisko i jest kobietą rozumną, zajęłaby miejsce baronowej d'Alogny. Wygrałaby pani sprawę, młody pan de Bèarn zostałby porucznikiem, a pani otrzymałaby zwrot kosztów, jakie poniosła pani w związku z podróżami do Paryża w sprawie swego procesu. Ach! Podobna okazja nie trafia się dwa razy w życiu!

— Niestety! Niestety! Z pewnością nie! — rzekła pani de Bèarn zaskoczona tym co usłyszała.

— Widzisz, mój bracie — powiedziała hrabina Dubarry, tonem głębokiego współczucia — zmartwiłeś hrabinę. A ja teraz o nic przecież nie mogę króla prosić, zanim nie będę przedstawiona u dworu.

— O! Gdybym mogła odroczyć termin mojej sprawy! — powiedziała pani de Bèarn.

— Chociaż o tydzień — dodała Dubarry. — Za tydzień będzie już po prezentacji.

— Król będzie wtedy w Compiègne, rozbawiony. Narzeczona delfina już przybędzie.

— Prawda, prawda — rzekł Jan — ale przychodzi mi do głowy nowa myśl. Twoja prezentacja u dworu jest nadal tajemnicą. Prawda?

— Oczywiście. Tylko pani jedna... Jan zbliżył się do obu pań.

— Pani uda, iż nie wie, że siostra ma być przedstawiona i że znalazła matkę chrzestną... Nas pani nie zna... i prosi o posłuchanie u króla.

— Pani hrabina utrzymuje, że król odmówi... — rzekła pani de Bèarn.

— Żąda pani audiencji i ofiarowuje się wprowadzić na dwór panią Dubarry. Króla, naturalnie, wzrusza ten pani gest, przyjmuje panią, dziękuje i pragnie się. odwdzięczyć. Pani wtedy zaczyna mówić o procesie...

Dubarry błyszczącym wzrokiem patrzyła na starą damę. Ta zaś zaczęła się trochę domyślać podstępu.

— Myśl jest doskonała — mówiła teraz pani Dubarry z uśmiechem — ale może pani hrabina nawet dla procesu nie podjęłaby się tej roli.

— Rzeczywiście — odparła pani de Bèarn — wolałabym. oddać pani inną, ważniejszą usługę i zyskać jej przyjaźń.

— Myślę jeszcze o jednym sposobie... — rzekł Jan. — Czy; jesteś w dobrych stosunkach, siostrzyczko, z baronową d'Alo-

— W jak najlepszych.

 — Czy obraziłaby się gdybyś na jej miejsce poprosiła kogo innego? Nie potrzebujesz jej mówić o tym, co król powiedział. Jest zbyt niedawno szlachcianką, by doznać zaszczytu, jaki miałby jej przypaść. Ty masz rozumek i wynajdziesz kogoś innego, ona zaś, zaręczam, ustąpi. A pani hrabina odda i tobie przysługę i sobie zarazem.

Stara zaniepokoiła się. Tym razem przypuszczono szturm otwarcie. Nie było rady. Spróbowała jednak ostatniego wybiegu.

— Nie chciałabym obrazić tej damy — powiedziała. — [Wobec ludzi naszej sfery trzeba zachować pewne względy.

Dubarry spojrzała na panią de Bèarn z niechęcią. Jan skinął na nią, aby nic nie mówiła.

— Niech pani pamięta — mówił Jan do pani de Bèarn — że ja nic pani nie radzę. Pani ma proces. To się każdemu może zdarzyć. Chce go pani, naturalnie, wygrać. Proces, wydaje się, można uznać z góry za przegrany. To doprowadza panią do rozpaczy. Poznałem panią w takiej właśnie chwili i wzruszyłem się pani sprawą, zająłem się nią i starałem się wszystko wyprowadzić na dobre tory. Źle uczyniłem. Nie mówmy o tym więcej.

I Jan wstał.

— Panie! — zawołała stara, przerażona tym, że rodzina Dubarrych, dotąd dla niej obojętna, może teraz występować przeciwko niej. — Ależ panie! Owszem. Uznaję, cenię pańską dobroć!

— Pojmuje pani — odparł Jan z doskonale udaną obojętnością — ze dla* mnie to wszystko jedno czy siostra będzie wprowadzona na dwór przez panią d'Alogny, panią Polastron, czy panią de Bèarn.

— Ależ oczywiście, panie.

— Tylko, przyznaję się, bolałoby mnie to, że dobrodziejstwa króla mogą dotyczyć kogoś, kto powoduje się tylko zyskiem. Gdy tymczasem — mówił dalej Jan — pani, której nie proszono, którą zaledwie znamy i która wreszcie zgłasza swą gotowość, wydała mi się godną pod każdym względem, aby skorzystać z takiej okazji.

Hrabina de Bèarn, zdaje się, chciała zaprotestować przeciwko tej „gotowości”, o jakiej mówił wicehrabia, ale pani Dubarry nie dała jej na to czasu.

— Prawdę mówiąc — rzekła — podobne postępowanie mogłoby jedynie zachwycić króla, który takiej osobie nie mógłby niczego odmówić.

— Jak to? Pani mówi, że nie mógłby niczego odmówić? — zapytała pani de Bèarn.

— Tak jest. Uprzedziłby nawet prośby takiej osoby. Na własne uszy usłyszałaby pani, jak mówiłby do wicekanclerza: „Chcę, aby pani de Bèarn cieszyła się specjalnymi wzglądami, rozumiesz mnie panie Maupeou?” Ale zdaje się, że hrabina upatruje w tym wszystkim trudności.

— No, cóż? Mam jednak nadzieję, że pani nie weźmie mi za złe moich dobrych chęci — powiedział wicehrabia i skłonił się pani de Bèarn.

— Och! Jestem panu bardzo wdzięczna, panie hrabio — zawołała stara.

— Nie ma za co — rzekł grzecznie Jan.

— Ale... — odezwała się hrabina — ale pani d'Alogny nie ustąpi swych praw.

— A więc wróćmy do tego cośmy już powiedzieli. Pani wystąpi z propozycją, a król będzie miał powód do wdzięczności.

— Przypuśćmy nawet, że pani d'Alogny zgodzi się ustąpić — rzekła hrabina de Bèarn, która chciała gruntowniej się we wszystkim zorientować — to czyż można pozbawiać ją korzyści?...

— Dobroć króla jest niewyczerpana — rzekła pani Dubarry.

— O! Jakże to zmiażdżyłoby Salucesów, których nie cierpię! — dodał Jan.

— Gdybym ofiarowała pani moje usługi — rzekła stara dama pociągnięta zarówno własnym wyrachowaniem jak i obserwowaniem komedii odgrywanej przez tych dwoje — nie mogłabym jeszcze uważać moich wszystkich kłopotów za skończone. Ów proces, który przez wszystkich uważany jest dziś za przegrany, jutro byłby tak sarno trudny do wygrania.

— Gdy tylko król zechce... — dodał pośpiesznie wicehrabia.

— Pani ma całkowitą słuszność i podzielam jej zdanie — przerwała królewska faworyta.

— Co mówisz? — zawołał zdziwiony Jan.

— Mówię, iż dla kobiety o takim nazwisku, jak pani, jest słuszne, aby proces szedł drogą normalną i prawidłową. Jednakże, ani woli, ani szczodrobliwości królewskiej nikt nie może tamować i gdyby król, nie chcąc wpływać na wymogi sprawiedliwości, ofiarował pani inne wynagrodzenie?...

— Niestety! Jak wynagrodzić stratą dwustu tysięcy liwrów?

— Przede wszystkim darem królewskim w wysokości stu tysięcy liwrów — rzekła pani Dubarry.

Sprzymierzeni spojrzeli na swą ofiarę.

— Mam syna — rzekła pani de Bèarn.

— Tym lepiej! Jeszcze jedna podpora dla rządu, wierny sługa królewski.

— Czy zrobiono by cokolwiek dla mego syna?

— Ja za to ręczę — rzekł Jan. — Zostałby co najmniej porucznikiem gwardii.

— Czy posiada pani więcej krewnych? — spytała pani Dubarry.

— Mam jeszcze siostrzeńca.

— I dla niego coś wymyślimy.

— Pan się tym zajmie, panie wicehrabio — zawołała faworyta.

— A więc gdyby król uczynił to wszystko dla pani, czy okazałabyś mu wdzięczność?

— Uważałabym go za najbardziej wspaniałomyślnego” z monarchów a panią za najłaskawszą, gdyż miałabym przekonanie, że pani dla mnie najwięcej uczyniła.

— Niech pani raczy uważać, że naszą umowę; traktujemy poważnie.

— Wiem, pani, i zgadzam się — odrzekła stara, blada ze wzruszenia.

— Pozwoli pani, abym o niej pomówiła z Jego Królewską Mością?

— Proszę o ten zaszczyt. Kiedy mi będzie wolno stawić się u pani? — zapytała stara dama.

— Jutro z rana moja kareta zabierze panią i zawiezie do Luciennes. O dziesiątej zawiadomię króla. Ponieważ będzie on o pani przybyciu uprzedzony, nie będzie pani czekała.

— Pozwól pani, że jej będę towarzyszył — rzekł Jan, podając hrabinie ramię.

— Zamora! — zawołała pani Dubarry. Zamora nadbiegł.

— Poświeć pani hrabinie aż do ganku i niech tu zajedzie powóz mojego brata.

Zamora wybiegł jak strzała.

Dwie kobiety zamieniły ostatnie ukłony.

Kiedy doszli do schodów, Jan pożegnał panią de Bèarn i wrócił do siostry. Stara hrabina majestatycznie szła dalej. Brat z siostrą patrzyli przez okno na szacowną matkę chrzestną, tak żmudnie poszukiwaną i z takim trudem znalezioną.

W chwili, gdy pani” de Bèarn schodziła z ostatniego stopnia, na podwórze wjechał powozik i wyskoczyła z niego młoda kobieta.

— A! Pani Chon! — zawołał Zamora. — Dobry wieczór, pani Chon!

Pani de Bèarn osłupiała.

W przybyłej poznała bowiem ze zdziwieniem, swego gościa, rzekomą córkę pana Flageot.

Dubarry przez okno dawał siostrze znaki ręką.

Chon ujrzała te znaki, a patrząc w kierunku jaki jej ręką pokazywał wicehrabia, zobaczyła panią de Bèarn. Poznała ją, krzyknęła, zapuściła woalkę i zniknęła w przedsionku.

Stara dama udała, że niczego nie zauważyła. Wsiadła do karety i kazała się zawieźć do siebie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

XXXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XLIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

L

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej