Aleksander Dumas

JÓZEF BALSAMO T III

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ LIII

ROZDZIAŁ LIV

ROZDZIAŁ LV

ROZDZIAŁ LVI

ROZDZIAŁ LVII

ROZDZIAŁ LVIII

ROZDZIAŁ LIX

ROZDZIAŁ LX

ROZDZIAŁ LXI

ROZDZIAŁ LXII

ROZDZIAŁ LXIII

ROZDZIAŁ LXIV

ROZDZIAŁ LXV

ROZDZIAŁ LXVI

ROZDZIAŁ LXVII

ROZDZIAŁ LXVIII

ROZDZIAŁ LXIX

ROZDZIAŁ LXX

ROZDZIAŁ LXXI

ROZDZIAŁ LXXII

ROZDZIAŁ LXXIII

ROZDZIAŁ LXXIV

ROZDZIAŁ LXXV

ROZDZIAŁ LXXVI

ROZDZIAŁ LXXVII

ROZDZIAŁ LXXVIII

ROZDZIAŁ LXXIX

ROZDZIAŁ LXXX

ROZDZIAŁ LXXXI

ROZDZIAŁ LXXXII

ROZDZIAŁ LXXXIII

ROZDZIAŁ LXXXIV

ROZDZIAŁ LXXXV

ROZDZIAŁ LXXXVI

ROZDZIAŁ LXXXVII

JÓZEF BALSAMO

Tom III

Aleksander Dumas

Tłum. Leon Rogalski

ROZDZIAŁ LIII

POWRÓT Z SAINT-DENIS

Gilbert — jakżeśmy to już powiedzieli — po rozstaniu się z Filipem wmieszał się w tłum. Ale tym razem serca jego już nie przepełniała wezbrana fala radosnego oczekiwania. Przeciwnie, serce jego przepełnione było żalem i goryczą. Przyjęcie, jakiego doznał od Filipa, który był gotów wyświadczyć mu przyjacielską przysługę, nie mogło ukoić jego głębokiej rany.

Andrea nie miała najmniejszego pojęcia o tym, że jej postępowanie w stosunku do Gilberta było okrutne. Piękna i łagodna dziewczyna ani przez chwilę nie przypuszczała, że jakaś radość czy cierpienie mogą być wspólne jej i synowi jej mamki. Za dumną była, aby zniżyć się kiedykolwiek do sfery ludzi niższego pochodzenia. Było dla niej zupełnie obojętne, czy jej uczucia rzucają na nich światło lub cień. Tym razem chłód jej pogardy dotknął boleśnie Gilberta. Andrea postępując zgodnie ze swym usposobieniem, nie zdawała sobie nawet sprawy ze swej wyniosłej postawy.

Młody chłopak, jak rozbrojony gladiator musiał znosić jej wzgardliwy uśmiech i lekceważące słowa. Za młody był jeszcze, aby mógł znaleźć pociechę w filozoficznych poglądach, toteż pogrążył się w bezbrzeżnej rozpaczy.

Torując sobie drogę wśród tłumu nie widział przed sobą nic — ani koni, ani ludzi. Z pochyloną głową gnał przed siebie, niby raniony odyniec. Gdy się przebił nareszcie, gdy rozejrzał się wokół siebie, odetchnął trochę swobodniej. Był przynajmniej samotny, był wśród zieloności nad wodą.

Zupełnie bezwiednie znalazł się nad brzegiem Sekwany, prawie naprzeciw wyspy Świętego Dionizego.

Wyczerpany rozpaczą, szarpiącą jego duszę, rzucił się na murawę i objąwszy rękami głowę począł jęczeć jak zranione zwierzę, jakby te jęki mogły lepiej wyrazić jego boleść niż słowa.

W tej to chwili wszystkie jego nadzieje jakkolwiek nieśmiałe i mgliste, jego chęć wybicia się siłą geniuszu i pracy, jego pragnienia zdobycia w społeczeństwie takiego stanowiska, które zbliżyłoby go do ubóstwianej istoty — rozprysły się niby bańka mydlana. Cokolwiek by zdziałał, kimkolwiek by został, dla niej pozostanie tylko Gilbertem, istotą pogardzaną, niższą od niej, istotą, o którą jej ojciec niepotrzebnie się kiedyś troszczył.

Łudził się, że gdy Andrea zobaczy go w Paryżu, gdy się dowie jak wiele już zdziałał, z jaką energią postanowił walczyć z losem, jak postanowił pokonać wszystkie trudności i przeszkody — zechce mu sama dodać siły i odwagi słowem i wejrzeniem. Zamiast tego spotkał się z jej zimną, pogardliwą obojętnością.

Oburzona była przecież, gdy dowiedziała się, że miał kiedyś śmiałość spojrzeć na jej nuty, gdy śpiewała. Gdyby dotknął ich, choćby niechcący, prawdopodobnie rzuciłaby je bez namysłu w ogień.

Dla charakterów słabych zawód miłosny jest ciosem, który łamiąc serce wzmaga jeszcze bardziej ich miłość. Wyrażają cni swe uczucia przez łzy i żale. W takim wypadku w swej bierności podobni są do owcy stojącej pod nożem. Często z cierpieniem wiążą oni nadzieję, że spotka ich za to nagroda. Są przekonani, że ich cierpliwość doprowadzi w końcu, choćby nieprędko, do upragnionego celu.

Inaczej odczuwają zawód miłosny charaktery silne, miotane gwałtownymi uczuciami. Buntują się one tak bardzo przeciw własnemu cierpieniu, że ich miłość łatwo zamienia się w nienawiść.

Gilbert, powalony cierpieniem, nie był w stanie zdać sobie sprawy z tego, czy w tej chwili kochał czy nienawidził Andreę. Czuł, że cierpi i buntował się przeciw cierpieniu, wiedząc, że musi postanowić coś, co mogłoby ukoić jego ból — Andrea mnie nie kocha — mówił sobie — ale czyż miałem prawo spodziewać się jej miłości? Powinnaby jednak mieć dla. mnie tę choćby tylko obojętną sympatię, na jaką zasługuje każdy uczciwy człowiek borykający się z trudnościami, walczący odważnie z losem. Dlaczegóż jej brat rozumie mnie tak dobrze?... Kto wie może ty z czasem staniesz tak wysoko jak  Colbert lub Vaubaa? — powiedział mi przed chwilą. I gdybym zdobył stanowisko równe jednemu lab drugiemu, pan Filip de Taverney nie zawahałby się powierzyć mi losu swej siostry, oddałby mi ją za żonę równie chętnie, jak gdybym pochodził z wysokiego rodu. A zna przecież moje niskie pochodzenie! Ale dla niej... o, dla miej... czuję to teraz aż nadto dobrze... dla niej Colbert czy Vauban nie przestałby być Gilbertem. Nie przestałaby mną pogardzać za tę plamę, której zetrzeć nie  jestem w stanie. Za to, że. się urodziłem pod ubogim dachem.

Tak! taki Gdybym nawet potrafił zwyciężyć wszystkie przeszkody, gdybym dokonał czynów najbardziej bohaterskich, to aureola sławy, wyższość, jaką by mi świat przyznał, dla niej byłaby niczym. Dla niej pozostanę na zawsze istotą niższą, niegodną jej uznania, bo nierówną jej  urodzeniem. O kobieto! Słaba istoto! Zbiorze wszelakich niedoskonałości!

Piękna, wyniosła postawa, wysokie czoło, oczy pełne blasku, czarujący głos — wszystko to zda się są oznaki równie szlachetnej duszy!... A jednak woale tak nie jest. Obok wspaniałej urody Andrea przesiąknięta jest przesądami swej kasty. Równymi jej wydają się owi bezmyślni! młokosi, co mając wszystkie warunki pozostają do samej śmierci głupcami. Dla niej oni — to mężczyźni, to ludzie, na których godzi się zwrócić uwagę. A Gilbert? Gilbert to pies. Mniej może nawet niż pies!... Zapytywała ramie o Mahona. O Gilberta nie zapytałaby na pewno nikogo!

Nie wie ona, że jestem im równy siłą, może nawet od nich silniejszy. Nie wie, że gdy przywdzieję strój, jaki oni noszą, będą tak samo piękny, nie wie ona, że mam żelazną wolą i gdy zechcę...

Zły uśmiech zarysował się w tej chwili na jego ustach. Nie skończył rozpoczętego zdania. Zmarszczył czoło i pochylił głowę na piersi.

Co się działo w jego duszy, jaka myśl straszliwa zrodziła się w jego głowie? Któż to potrafi odgadnąć?

Nic złego też zapewne nie domyślał się ów rybak, który kierując łódkę w stronę brzegu, nucił piosenkę o Henryku IV, nie domyślała się młoda kobieta, jak się zdaje praczka, która przechodząc obok niego mijała go ostrożnie, myśląc, że natrafiła na złodzieja, który czatuje na przechodniów.

Przeleżał tak nieruchomo, pogrążony w myślach około pół godziny, po czym powstał już spokojny i opanowany. Zeszedł nad brzeg rzeki, napił się wody, obejrzał wokoło i dostrzegł tłumy ludzi na drodze prowadzącej z Saint-Denis,

Spośród tej ciżby wynurzyły się karety jadące wolno w tłumie ludu zgromadzonego wzdłuż drogi do Saint-Ouen.

Ponieważ następczyni tronu chciała, aby uroczystość miała charakter familijny, gawiedź korzystała z tego na swój sposób. Czepiano się dworskich pojazdów, nieraz wdrapywano się aż na kozły, a służba dworska w myśl otrzymanych rozkazów nikomu nie czyniła w tym żadnych przeszkód.

Gilbert natychmiast poznał karetę Andrei. Filip towarzyszył jej konno, przy drzwiczkach.

— Aha — rzekł do siebie Gilbert — dobrze. Muszę się dowiedzieć, gdzie jedzie. Pójdę w tamtą stronę.

I ruszył w ślad za karetą.

Następczyni tranu jechała na kolację, na którą została zaproszona przez Ludwika XV. Wziąć udział w kolacji mieli tylko najbliżsi członkowie rodziny: hrabia Prowansji i hrabia d'Artois, ale król pozwolił sobie na dziwną fantazję wpisując na listę zaproszonych i panią Dubarry, chociaż zaraz podał tę listę synowej wraz z ołówkiem i poprosił, aby skreśliła nazwiska tych osób, ktarych towarzystwo jej nie odpowiada.

Następczyni tronu przebiegła wzrokiem listę, a gdy doszła do nazwiska faworyty zadrżała i pobladła, pomna jednak rad swej matki, stłumiła oburzenie a zwracając królowi listę i ołówek rzekła z uśmiechem:

— Bardzo mi będzie przyjemnie znaleźć się od razu w tak ścisłym gronie rodzinnym.

Gilbert nic o tym nie wiedział i ze zdziwieniem ujrzał pojazd pani Dubarry, eskortowany przez Zamorę na białym koniu.

Dzięki ciemności Gilbert nie został przez nikogo dostrzeżony. Wcisnął się w zarośla, położył na trawie i czekał.

Stary król był bardzo wesoły i ożywiony. Zachowanie się synowej względem pani Dubarry wprawiało go w zachwyt. Następca tronu nie podzielał naturalnie tej radości — posępny i milczący opuścił towarzystwo przed kolacją, oświadczywszy, że ból głowy zmusza go do udania się na spoczynek.

Kolacja, przeciągnęła się do jedenastej w nocy.

Osoby należące do świty, a w ich liczbie znajdowała się i Andrea, zasiadły w oddzielnym pawilonie i posilały się przy dźwiękach muzyki. Ponieważ pawilon ten okazał się za ciasny dla pomieszczenia w nim wszystkich, rozstawiono także stoły na trawnikach. Zasiadło parzy nich pięćdziesięciu panów. Usługiwała służba pałacowa we wspaniałych liberiach.

Gilbert ze swego ukrycia widział wszystko dokładnie. Wyjął z kieszeni kawałek chleba kupiony w Aichy-la-Garenme i zaczął zajadać, nie tracąc z oczu tego, co się przed nim działo.

Po kolacji następczyni tronu ukazała się na balkonie. Król był obok niej. Pani Dubarry z wrodzonym taktem , który budził podziw nawet u jej największych wrogów, pozostała w głębi pokoju.

Każdy z panów przechodził kolejno pod balkonem, i składał głęboki ukłon królowi oraz następczyni tronu. Ludwik XV wymieniał jej po nazwisku tych, kórych nie znała. Od czasu do czasu uprzejme słówko lub wesoły żarcik wyrywał się z ust księżniczki, radując osobę, do której był zwrócony.

Gilbert przyglądał się z daleka tej scenie i myślał sobie:

— Toć ja przecie jestem wyższy od tych ludzi, bo za skarby całego świata nie zrobiłbym tego, co oni.

Przyszła kolej na pana de Taverney i jego rodzinę. Gilbert uniósł się w zaroślach, aby lepiej słyszeć i widzieć.

— Dziękuję ci, panie Filipie! Możesz odprowadzić ojca i siostrę — odezwała się następczyni tronu. Po czym zwróciwszy się do starego barona dodała:

— Nie mam jeszcze mieszkania dla pana, panie Taverney. Wracaj więc z córką do Paryża. Gdy zainstaluję się w Wersalu, nie omieszkam was do siebie wezwać.

Baron z synem i z córką skłonił się do samej ziemi. Następczyni powiedziała jeszcze coś do nich, ale Gilbert nie słuchał już dłużej. Wyszedł z ukrycia, przemknął zręcznie pomiędzy służbą i powozami, i zwrócił się ku rogatkom.

Ponieważ pan Tavenney przyjechał dworską karetą, odnaleziono ją niebawem i wkrótce ojciec, syn i córka byli gotowi do drogi.

— Siądź na kozioł obok stangreta, przyjacielu — powiedział Filip do lokaja, gdy ten zamykał drzwiczki powozu.

— A to po co? — zamruczał stary baron.

— Bo biedak ledwo się trzyma na nogach, taki strudzony. Od samego rana na służbie.

Gilbert nie usłyszał, co baron odpowiedział. Lokaj siadł na koźle.

Gilbert podsunął się bliżej.

W chwili kiedy kareta miała ruszyć, zauważono, że jeden rzemień lejc odwiązał się.

Stangret zszedł z kozła.

— To już chyba bardzo późno — odezwał się baron.

— Strasznie jestem znużona. Czy przynajmniej znajdę wygodne spanie? — wtrąciła Andrea.

— Mam nadzieję! — odpowiedział Filip. — Wysłałem z Soisson, La Briego i Nicole z listem do jednego z moich paryskich przyjaciół, prosząc, aby zamówił dla nas apartament, jaki zajmują jego matka i siostry, gdy przebywają w Paryżu. Lokal to niezbyt wspaniały ale dość wygodny. Obecnie nie chodzi nam o to, by imponować, lecz aby przeczekać.

— Na honor, Filipie — rzekł baron — przecież nie będzie nam gorzej niż w Taverney.

— Z pewnością, mój ojcze — rzekł Filip uśmiechając się smutno.

— Ile będziemy mieli pokoi? — zagadnęła Andrea.

— Zobaczysz wkrótce, moja droga — odpowiedział ojciec. — Czy dałeś, Filipie, adres stangretowi?

Gilbert miał nadzieję, że dowie się adresu. Stało się jednak inaczej. Związano rzemień, stangret wskoczył na kozioł i konie ruszyły.

— Mniejsza o to — szepnął Gilbert — pójdę za nimi. Wszak stąd nie więcej jak mila drogi do Paryża.

Ale, że konie dworskie biegną szybko, gdy ich tłum nie wstrzymuje, biedny Gilbert spostrzegł wkrótce, iż nie potrafi nadążyć za karetą. Nie namyślając się długo wskoczył na siedzenie w tyle pojazdu, wolne teraz, gdyż lokaj siedział obok stangreta. Natychmiast przyszło mu na myśl, że umieścił się w tyle karety Andrei, jakby był lokajem dziewczyny.

— O nie! — powiedział do siebie. — To miejsce nie dla mnie. Po czym chwycił się obydwiema rękami za antaby i jechał tak wisząc w powietrzu.

— Dowiem się, gdzie mieszka — rzekł do siebie po cichu — dowiem się koniecznie. Jeszcze jedna noc stracona, ale mniejsza o to. Wypocznę sobie jutro przepisując nuty. Zresztą mam jeszcze trochę pieniędzy i jeżeli zechcę, mogę sobie na to pozwolić, aby się parę godzin przespać.

Przejeżdżali w tej chwili przez wielki plac, na środku którego wznosił się pomnik.

— Zdaje się, że to Plac Zwycięstwa — pomyślał z radością i zdziwieniem.

Powóz skrącił. W oknie pojazdu ukazała się główka Andrei.

— Oto pomnik nieboszczyka króla. Zaraz będziemy na miejscu — powiedział Filip. Powóz toczył się po znacznej pochyłości. Gilbert o mało co nie spadł pod koła.

Zatrzymano się. Filip wyskoczył pierwszy, podał rękę siostrze, potem ojcu i wszyscy troje znaleźli się na ulicy.

Gdy powóz się zatrzymał, Gilbert zeskoczył, przebiegł na drugą stronę ulicy i stanął przyczaiwszy się za słupem.

— No, czy ci hultaje każą nam do rana czekać na ulicy? — zawołał gniewnie stary baron.

W tejże chwili otwarto drzwi, w których ukazali się La Brie i Nicole.

Podróżni znikinęli w ciemnym podwórzu i drzwi natychmiast zaryglowano.

Powóz ze służbą odjechał, wracając do królewskich stajen.

Dom, do którego weszli podróżni, nie miał w sobie nic szczególnego, ale kareta przejeżdżając oświetliła swymi latarniami sąsiedni dom i Gilbert przeczytał:

„Hotel d'Armenonville"

Nie wiedział dotąd, jak się nazywała ulica.

Poszedł w stronę, w którą odjechał powóz, doszedł do rogu i ze zdziwieniem zobaczył studnię, z której codziennie pijał.

O dziesięć kroków dalej, skręciwszy w inną ulicę, poznał piekarnię, gdzie kupował zwykle chleb.

Nie dowierzając własnym oczom jeszcze raz wrócił na róg i przy bladym świetle latarni wyczytał napis, który zauważył trzy dni temu, gdy wracał z botanicznej wyprawy z panem Rousseau: „Ulica Plâtriére."

Tak więc, mieszkał najwyżej o jakie sto kroków od mieszkania państwa Taverney. Miał ich równie blisko jak w Taverney.

Wkrótce potem znalazł się pod drzwiami swego mieszkania, namacał sznurek, pociągnął — drzwi się otworzyły. Wszedł na schody i dotarł do swej izdebki.

Znużenie fizyczne wzięło górę nad podnieceniem, toteż wkrótce zasnął twardym snem, zapominając o wszystkim.

ROZDZIAŁ LIV

PAWILON

Powróciwszy późno, Gilbert położył się zaraz spać i zasnął kamiennym snem. Ponieważ zapomniał zasłonić okno, słońce obudziło go już o piątej rano. Wstał zaniepokojony, że spał zbyt długo. Jako dziecko wsi Gilbert umiał oznaczyć czas według położenia słońca i ciepła oraz barw jego promieni. Pobiegł poradzić się swojego zegara.

Bladość światła oświetlającego szczyty drzew uspokoiła go. Nie tylko nie zaspał, ale wstał za wcześnie.

Zajął się zaraz swoją toaletą i po chwili stanął ubrany przed oknem. Wystawił gorące czoło na orzeźwiający chłód poranka, poszukał wzrokiem pałacu d'Armenorville starając się rozpoznać dom, w którym zamieszkała Andrea.

Przypomniał sobie, jak pytała Filipa: „A czy są tam jakie drzewa?" O, gdyby zamieszkała w tym tu zupełnie pustyni domu, położonym w ogrodzie — pomyślał i jednocześnie spojrzał znowu w tamtą stronę, usłyszawszy jakiś hałas.

Jakież było jego zdziwienie, gdy zobaczył otwierające się jedno okno pawilonu. Dość długo mocował się ktoś z tym oknem, widocznie z powodu spaczonych od wilgoci rana lub zardzewiałych zawiasów nie dawało się otworzyć. Na koniec pchnięte silnie, skrzypnęły okiennice, okno otwarło się na rozcież i ukazała się młoda dziewczyna zaczerwieniona z wysiłku i otrzepująca zakurzone ręce.

Zaskoczony Gilbert krzyknął i cofnął się o krok. Ta dziewczyna, zaspana jeszcze trochę, przeciągająca się i wdychająca rześkie powietrze — to była Nicole.

Nie miał już teraz żadnej wątpliwości. Wczoraj Filip oznajmił ojcu i siostrze, że La Brie i Nicole przygotowali dla nich mieszkanie. Pawilon więc był tym mieszkaniem. Dom przy ulicy Coq-Héron, do którego udali się podróżni, otoczony był ogrodem ciągnącym się aż do końca ulicy Plâtriére.

Gilbert cofnął się o krok, ponieważ nie chciał, aby go Nicole zauważyła w okienku na poddaszu. Gdyby mieszkał na pierwszym piętrze i gdyby przez otwarte okno można było dostrzec bogate obicia i okazałe meble, pewnie by się nie chował. Niestety, mieszkanko na piątym piętrze stawiało go zbyt nisko w hierarchii społecznej, aby nie miał powodów do ukrywania się. Zresztą widzieć, nie będąc widzianym, przynosi zawsze niemałe korzyści.

Gilbert obawiał się ponadto, że gdyby Andrea dowiedziała się o jego zamieszkaniu w sąsiedztwie, może by zechciała przeprowadzić się gdzie indziej, albo starałaby się unikać przechadzek po ogrodzie.

Miłość własna zaślepiała go, a zarazem jątrzyła. Jak bowiem traktowała go Andrea i co mogło ją do niego zbliżyć? Czyż nie należała do kategorii tych kobiet, które wychodzą z kąpieli w obecności lokaja lub chłopa, ponieważ w ich oczach lokaj lub chłop nie są mężczyznami?

Nicole jednak nie należała do kategorii tych kobiet, toteż lepiej było nie pokazywać się jej na oczy. To było powodem, dla którego Gilbert cofnął się od okna.

Wkrótce jednak ciekawość pchnęła go tam ponownie. Podszedł ostrożnie i ukryty za framugą spojrzał naprzeciwko.

Po chwili otworzyło się inne okno, poniżej tego, w którym stała Nicole, i ukazała się biała postać Andrei. Dziewczyna dopiero co obudziła się. Odziana w peniuar, szukała pantofelka, który jej się zsunął z nogi i zapodział pod krzesłem.

Ilekroć Gilbert widział Andreę, przysięgał sobie daremnie, że musi ją znienawidzić, zamiast poddawać się miłości. Nie zdając sobie z tego sprawy, oparł się o ścianę. Serce biło mu gwałtownie, jakby za chwilę miało pęknąć, i krew gorącą falą napłynęła mu do głowy.

Gdy nieco ochłonął, zaczął zastanawiać się, jak się ma zachować, aby widzieć, będąc niepostrzeżony. Szybko udało mu się znaleźć sposób. Wziął jedną z sukien Teresy, przypiął szpilką do sznura przeciągniętego nad oknem i spoza tej zaimprowizowanej firanki mógł obserwować Andreę bez obawy, że zostanie dostrzeżony.

Andrea, podobnie jak przedtem Nicole, przeciągnęła się, wznosząc w górę ramiona. Peniuar rozchylił się nieco. Potem dziewczyna oparła się o parapet i wyjrzała przez okno, spoglądając na ogród.

Na twarzy jej odmalowało się zadowolenie. Chociaż bardzo rzadko uśmiechała się do ludzi, nie skąpiła uśmiechu, gdy otaczały ją tylko rzeczy lub przyroda. Uśmiechnęła się więc do wysokich drzew i cienistej ściany zieleni.

Przesunęła spojrzeniem po pobliskich domach i przez chwilę patrzyła na dom, w którym mieszkał Gilbert. Z punktu obserwacyjnego Andrei można było widzieć tylko poddasze, ale dziewczyna nie zwróciła na nie uwagi. Cóż ją mogło tam zainteresować? Przecież nie ludzie zamieszkiwali tak wysoko.

Rozglądając się dokoła Andrea była naturalnie pewna, że nikt jej nie obserwuje i że w takim ustroniu nie ma pogrzeby obawiać się spojrzeń ciekawskich czy złośliwych, a nawet frywolnych paryżan, których tak się lękają kobiety z prowincji.

Upewniwszy się co do tego, Andrea zostawiła okno otwarte, podeszła do kominka i zadzwoniła. W lekkim półcieniu pokoju zaczęła się ubierać, a raczej rozbierać.

Weszła Nicole, otworzyła torebkę toaletową ze skóry jaszczurki, która pamiętała czasy królowej Anny, wyjęła szyldkretowy grzebień i rozpuściła włosy Andrei. Spłynęły na ramiona dziewczyny i okryły ją gęstym płaszczem.

Gilbert nie mógł powstrzymać westchnienia. Ledwie poznawał piękne włosy Andrei, które moda i etykieta nakazywały przysypywać pudrem. Za to danym mu było poznać Andreę na pół ubraną, stokroć piękniejszą w tym niepełnym, niedbałym stroju niż w najbogatszych sukniach. Ręce zaczęły mu drżeć, zacisnął spierzchnięte wargi. Od długiego wpatrywania się w jeden punkt oczy zamgliły się wilgocią.

Przypadek zrządził, że w trakcie czesania Andrea podniosła głowę i spojrzała w kierunku izdebki Gilberta.

— Tak, tak! Patrz sobie, ile zechcesz — szepnął — Nie nie zobaczysz, a ja widzę wszystko.

Jednak młodzieniec mylił się. Andrea dostrzegła zawieszoną w oknie suknię, przylegającą jak zawój do głowy Gilberta. Wskazała okno poddasza Nicole i obydwie zaczęły zastanawiać się nad dziwacznym zjawiskiem.

Ta niema dla Gilberta scena podnieciła go. Wprost sycił się jej oglądaniem, nie domyślając się, że może ona posiadać innego jeszcze obserwatora.

Poczuł nagle, że czyjaś ręka zerwała mu z głowy suknię Teresy, odwrócił się jak rażony piorunem i napotkał spojrzenie Rousseau.

— Cóż to, u licha, robisz, mój panie?! — zawołał filozof ze zmarszczonymi brwiami i gniewną miną przypatrując się, badawczo sukni żony.

— Nic, proszę pana, zupełnie nic... — wyjąkał Gilbert, starając się odwrócić uwagę Rousseau od okna.

— Nic? To dlaczego chowałeś się pod suknię?

— Słońce mnie raziło...

— Okno wychodzi na zachód, a słońce cię razi już o wschodzie. Masz oczy nazbyt delikatne, młodzieńcze.

Gilbert wymamrotał kilka bezsensownych słów i czując, że się plącze zamilkł ukrywszy głowę w dłoniach.

— Kłamiesz i boisz się — rzekł Rousseau — a zatem uczyniłeś coś złego.

Wypowiedziawszy te zwięzłe i logiczne słowa, które do reszty zmieszały Gilberta, Rausseau podszedł ku oknu. Młodzieniec bez namysłu, jednym skokiem znalazł się przy nim.

— Aha! — powiedział filozof tonem, który ściął krew w żyłach młodzieńca. — W pawilonie teraz ktoś mieszka.

Gilbert milczał.

— I to w dodatku ludzie — mówił dalej Rousseau — którzy widocznie znają moje mieszkanie, bo pokazują je sobie.

Gilbert cofnął się szybko w obawie, aby go nie poznano. Jego zachowanie nie uszło uwagi Rousseau. Pojął przyczynę obawy Gilberta.

— Nie, nie, mój przyjacielu — rzekł chwytając młodzieńca za rękę — te kobiety jakoś zbytnio się interesują naszym mieszkaniem. Chodź no tu bliżej.

I pociągnął go do samego okna.

— Och, nie, proszę pana, nie! — krzyknął Gilbert, próbując się wyrwać.

Ale aby się wyrwać, trzeba było mieć siły, na których wprawdzie Gilbertowi nie zbywało, a także zręczność, którą jednak paraliżował szacunek dla mistrza. Ten właśnie szacunek powstrzymał go.

— Ty znasz te kobiety i one ciebie znają, czy tak? — zipytał Rousseau.

— Nie, nie, proszę pana.

— Skoro tak, to czemu nie chcesz się pokazać?

— Panie Rousseau, musiał pan mieć w swoim życiu tajemnice, nieprawdaż? Proszę o łaskę i dla moich...

— Ach, zdrajco! — krzyknął Rousseau. — Znam te tajemnice. Jesteś nasłany przez Grimmów i Holbachów! Oni cię nauczyli, jak się masz zachować, żeby zyskać moją przychylność, wśliznąłeś się do mnie i zdradzasz mnie. O, ja głupiec i bezrozumny miłośnik natury, myślałem, że pomagam jednemu z takich jak ja, a tymczasem wprowadziłem do swojego domu szpiega.

— Szpiega?! — zawołał Gilbert z oburzeniem.

— No, powiedz, kiedy mnie sprzedasz, Judaszu? —- ciągnął Rousseau, przyciskając do siebie suknię Teresy i drapując się w nią mimo woli, co zamiast efektu wzniosłości czyniło go po prostu śmiesznym.

— Pan mnie znieważa — rzekł Gilbert.

— To zniewaga, mały wężu?! Przecież przydybałem cię, jak porozumiewałeś się na migi z moimi wrogami i jak gestami opowiadałeś im może treść dzieła, nad którym pracuję!

— Gdybym chciał pana zdradzić, przepisałbym bez przeszkody rękopisy leżące na biurku, zamiast przekazywać ich treść gestami.

Prawdziwość tych słów była tak oczywista, iż Rousseau pojął, że jego pretensje są niedorzeczne jak zawsze wówczas, kiedy opanowuje go kompleks lęku.

— Ubolewam nad tym — mówił dalej gniewnie— ale doświadczenie nauczyło mnie być surowym. Doznałem w życiu wielu zawodów, bywałem wielokrotnie zdradzany, opuszczany i prześladowany przez wszystkich. Jak wiesz, jestem jednym z tych znakomitych nieszczęśliwców, których rządy traktują jako wyrzutków społeczeństwa. W takiej sytuacji wolno mi być podejrzliwym. Straciłem do ciebie zaufanie i dlatego musisz opuścić mój dom.

Gilbert nie spodziewał się takiego zakończenia perory. Jakże to, ma zostać wypędzony?

Zacisnął kurczowo dłonie i przez mgnienie jego oczy zaiskrzyły się. Zaraz jednak pomyślał, że odchodząc z tego domu straci nie tylko możliwość widywania Andrei, ale i przyjaźń filozofa, co byłoby nieszczęściem, i jednocześnie wstydem.

Zdusił w sobie urazę, która tak okrutnie dotknęła jego wybujałą miłość własną i rzekł błagalnie:

— Niech mnie pan wysłucha, jedno tylko sławo...

— Nie chcę, muszę być nieubłagany — zawołał Rousseau. — Niesprawiedliwość ludzka uczyniła mnie okrutniejszym od tygrysa. Utrzymujesz kontakty z moimi nieprzyjaciółmi, idź więc do nich, nie przeszkadzam. Nic tu po tobie!

— Ależ, proszę pana te dwie młode panny nie są wcale pana wrogami. To panna Andrea i Nicole.

— Co za panna Andrea? — zapytał Rousseau, przypominająć sobie, że nieraz już słyszał to imię z ust Gilberta.

— Panna Andrea jest córką barona de Taverney... Co ja mówię, przepraszam... To jest ta, którą kocham bardziej niż pan kochał pannę Galley, pannę Warrens i inne kobiety. To za nią szedłem pieszo, bez pieniędzy, bez chleba, dopóki nie zwaliło mnie na drodze wyczerpanie i cierpienie. Żeby ją zobaczyć, poszedłem wczoraj do Saint-Denis, za nią biegłem aż do Muette, a potem do sąsiedniej ulicy. Dzisiaj ujrzałem ją przypadkowa w tym pawilonie. I dla niej... chciałbym zostać Tureniuszem, Richelieu albo Rousseau.

Rousseau znał tajemnice ludzkiego serca i rozróżniał odcienie jego uniesień. Wiedział, że najbardziej wytrawny aktor niezdolny byłby wydobyć z siebie tak nabrzmiałych łzami i namiętnością słów, jakie płynęły z ust Gilberta.

— A więc ta młoda dama to panna Andrea? — spytał.

— Tak, to ona.

— Znasz ją?

— Jestem synem jej mamki.

— A więc kłamałeś mówiąc, że nie znasz jej i jeżeli nie jesteś zdrajcą, to w każdym razie kłamcą.

— Pan mi rozdziera serce — rzekł Gilbert — i doprawdy mniejszym złem byłoby, gdyby mnie pan zabił.

— To frazesy w stylu Diderota i Marmontela. Jesteś kłamcą.

— No więc dobrze, jestem kłamcą, ale tym gorzej dla pana, że nie rozumiał pan powodów tego kłamstwa. Kłamca, kłamca! Ach, odchodzę... Żegnam pana. Odchodzę w rozpaczy i ta rozpacz legnie na pana sumieniu.

Rousseau gładził podbródek, patrząc spod oka na młodzieńca. Jakże wiele mieli wspólnych cech!

— Jedno z dwojga — myślał — albo ten chłopak ma szlachetne serce, albo jest łotrem. Ale jeżeli istnieje spisek przeciwko mnie, czemużbym nie miał trzymać w ręku jego nici?

Gilbert zatrzymał się w drzwiach i położywszy rękę na klamce czekał na ostatnie słowo, które by go odepchnęło lub zatrzymało

— Dość już tego — rzekł Rousseau. — Jeżeli jesteś do tego stopnia zakochany, to niestety tym gorzej dla ciebie. Ale późno już i pora wziąć się do roboty. Straciłeś cały dzień wczorajszy, a dziś mamy trzydzieści stron do przepisania. Śpiesz się zatem, Gilbercie.

Młodzieniec chwycił rękę filozofa i przycisnął do ust. Nie uczyniłby tego na pewno z ręką królewską.

Zanim wyszli, Rousseau zbliżył się jeszcze do okna i spojrzał na pawilon. Andrea właśnie zdejmowała peniuar i brała suknię z rąk Nicole, kiedy zobaczyła w okienku poddasza bladą twarz filozofa. Cofnęła się szybko i kazała pokojówce zamkąć okno.

— Moja siwa głowa przestraszyła ją — powiedział Rousseau. — O młodości, młodości, jakżeś jest piękna! — dodał wzdychając i zacytował:

O gioventu primavera del etá! O primavera gioventu del amo!

Powiesiwszy na gwoździu suknię Teresy, poszedł wolno za Gilbertem. Jakże chętnie zamieniłby jego młodość na swoją sławę, nie ustępującą sławie Woltera i odbierającą równie wielkie hołdy całego świata!

ROZDZIAŁ LV

DOM PRZY ULICY SAINT-CLAUDE

Ulica Saint-Claude, przy której hrabia de Foenix miał się spotkać z kardynałem de Rohan, niewiele różniła się w tamtej epoce od dzisiejszej; nie tyle w każdym razie, aby nie można tu było odnaleźć miejsc, które spróbujemy opisać.

Podobnie jak dzisiaj, ciągnęła się od ulicy Saint-Louis do bulwaru. Na ulicę Saint-Louis wychodziła pomiędzy klasztorem Sakrametntek i pałacem de Voysins, podczas gdy dzisiaj jej wylot znajduje się między kościołem a sklepem kolonialnym. W stronę bulwaru opadała w dół.

Na całej jej długości znajdowało się piętnaście domów. Siedem latarni oświetlało ją nocą. Posiadała dwie odnogi, ślepe uliczki, z których jedna kończyła swój bieg na murach pałacu de Voysins, a druga na rozległym ogrodzie klasztoru.

Tę drugą uliczkę, ocienioną drzewami ogrodu, osłaniał położony po przeciwnej stronie klasztoru wysoki szary mur domu, wychodzącego na ulicę Saint-Claude.

Szary i posępny mur podobny był do twarzy Cyklopa. Miał jedno oko lub, jeśli kto woli, okno, okratowane i odpychająco czarne. Widocznie dawno go nie otwierano, gdyż zasnuwała je pajęczyna.

Poniżej znajdowały się drzwi, nabite szerokimi ćwiekami. Wygląd drzwi wskazywał nie to, że się przez nie przechodziło, ale że można było to uczynić.

Nikt w tej części ulicy nie mieszkał, jeśli nie liczyć szewca, pracującego w drewnianej budce i cerowaczki, która przechowywała uszkodzoną odzież i bieliznę w beczce. Oboje chronili się pod gałęziami akacji klasztornych, które od godziny dziewiątej rano zsyłały na zakurzoną ziemię ożywczy chłód.

Wieczorem cerowaczka wracała do domu, szewc zamykał swój pałac i uliczka pustoszała, pozostając pod strażą owego zakratowanego okna, patrzącego ponuro na świat.

Oprócz wspomnianych już drzwi dom posiadał główne wejście od ulicy Saint-Claude. Była tu brama ozdobiona płaskorzeźbami z czasów Ludwika XIII i zaopatrzona w kołatkę z głową gryfa, o którym hrabia de Foenix wspominał kardynałowi de Rohan, umawiając się na spotkanie.

Okna domu wychodziły na bulwar i były otwarte od samego rana.

Paryż w owej epoce nie był miastem spokojnym i bezpiecznym, zwłaszcza w tej dzielnicy, nic więc dziwnego, że okna chroniły żelazne kraty, a mury jeżyły się kolcami.

Pierwsze piętro domu, o którym mówimy, było podobne niemal do fortecy. Dla zabezpieczenia przed rabusiami i kochankami jego balkony posiadały wystające kolce żelazne. Głęboki rów oddzielał dom od bulwaru, żeby zaś dostać się do tej fortecy z ulicy, trzeba byłoby drabin długich na trzydzieści stóp, takiej bowiem wysokości był mur, poza którym znajdowało się podwórze.

Dzisiaj przed tym domem zatrzymałby się z pewnością każdy przechodzień, zdziwiony jego wyglądem, ale w roku 1770 nie przedstawiał on niczego osobliwego. Nie wyróżniał się też specjalnie od innych domów tej dzielnicy i jeżeli spokojni mieszkańcy ulic Saint-Louis i Saint-Claude unikali go, to nie z powodu jego ponurego wyglądu ani złej sławy, której jeszcze nie posiadał, ale dlatego, że w sąsiedztwie, tuż przy bramie Świętego Ludwika, znajdował się bezludny zazwyczaj i odstraszający bulwar. Nie zachęcał też do zapuszczania się w ten zaułek most Aux Choux, którego arkady, przerzucone nad brudnym ściekiem, wydawały się każdemu dobrze zorientowanemu paryżaninowi nie do przebycia.

W rzeczy samej bulwar prowadził z tej strony do Bastylii. Na przestrzeni ćwierć mili znajdowało się tutaj zaledwie dziesięć domów i dlatego ojcowie miasta nie uważali za stosowne zainstalować latarni na tym pustkowiu. Tak więc o godzinie ósmej wieczorem w lecie i o czwartej zimą było tu zupełnie ciemno i roiło się od złodziejaszków.

Jednakże około godziny dziewiątej wieczorem któregoś dnia pustym bulwarem jechała śpiesznie wytworna kareta, ozdobiona herbem hrabiego de Poenix. On sam wyprzedzał ją o dwadzieścia kroków na Dżeridzie, który parskał ustawicznie, gdyż gęsty i brudny pył uliczny osiadał mu na nozdrzach.

W karecie z zapuszczonymi firankami spoczywała na poduszkach Lorenza, pogrążona w głębokim śnie.

Na turkot zajeżdżającej karety, jakby za dotknięciem różdżki czarodziejskiej, brama otwarła się i wchłonęła w swoje mroczne wnętrze przybyłych.

Hrabia de Foenix nie potrzebował otaczać się tajemnicą, żadne bowiem ciekawe oko nie śledziło go w tym pustkowiu. Gdyby wiózł z sobą wszystkie skarby klasztoru Saint-Denis, z którego wracał, nikt by tego na pewno nie zauważył.

W tym miejscu godzi się powiedzieć parę słów o wnętrzu tego domu, do którego nieraz będziemy zaglądać.

Podwórze, porośnięte trawą rozsadzającą bruk, miało po prawej stronie stajnię, a po lewej wozownię. W głębi podwórza znajdował się rodzaj ganku, ukrywającego drzwi wejściowe. Do drzwi prowadziły schody po obydwu stronach ganku, o dwunastu stopniach.

Parter pałacu, przynajmniej w jego części dostępnej, składał się z ogromnego przedpokoju, z sali jadalnej, zdobnej w bogate naczynia srebrne rozsławione na pałkach kredensu, i z salonu, którego wygląd wskazywał, że dopiero co został umeblowany na przyjęcie nowoprzybyłych mieszkańców.

Z przedpokoju prowadziły szerokie schody na pierwsze piętro. Były tu tylko trzy pokoje, ale biegły mierniczy, spojrzawszy na rozmiary zewnętrznych murów pałacu, zauważyłby z pewnością, że te trzy pokoje nie wypełniają całej powierzchni mieszkalnej domu powyżej parteru. I rzeczywiście, kryło się tu jeszcze inne mieszkanie, o którego istnieniu wiedział tylko właściciel.

W przedpokoju, obok posągu bożka Harpokratesa, który trzymał palec na ustach zdając się nakazywać milczenie, znajdowały się nieduże drzwi, ukryte wśród ornamentów ściennych. Drzwi te otwierały się za naciśnięciem sprężyny i ukazywały schody wiodące na drugie piętro, gdzie znajdował się mały pokój o dwóch zakratowanych oknach wychodzących na podwórze.

Pokój ten musiał zamieszkiwać mężczyzna. Przed łóżkiem, kanapą i fotelami rozesłane były kosztowne skóry lamparcie, lwie i tygrysie, o błyszczących szklanych oczach i z groźnie wyszczerzonymi zębami. Ściany pokrywała skóra z Kordoby w dziwaczne, ale wdzięczne desenie. Wisiały na niej rozmaite rodzaje broni, począwszy od tomahawka Huronów, a skończywszy na sztylecie malajskim, od miecza rycerskiego z rękojeścią w kształcie krzyża do arabskiego kindżału, od szesnastowiecznej rusznicy wysadzanej kością słoniową do strzelby damasceńskiej ze złota z XVIII wieku.

Pokój zdawał się nie mieć innego wyjścia poza tym, które wiodło na schody. Jeżeli było inne, to musiała być dobrze zamaskowane.

Służący Niemiec w wieku około trzydziestu lat był jedyną istotą snującą się od kilku dni po obszernym domu. Zaraz po przyjeździe hrabiego zaryglował bramę wjazdową i podszedłszy do karety otworzył drzwiczki, wziął na ręce uśpioną Lorenzę i zaniósł do przedpokoju. Położył ją na stole pokrytym pąsowym suknem i przykrył jej nogi białym szalem, którym była otulona.

Następnie wyszedł zapalić od latarni karety siedmioramienny świecznik i powrócił ze światłem. Zajęło mu to bardzo niewiele czasu, kiedy jednak wszedł do przedpokoju, Lorenzy już tam nie było.

Hrabia de Foenix zdążył ją przenieść po schodach do pokoju z licznymi okazami broni. Zamknąwszy starannie drzwi, zbliżył się do kominka i przycisnął nogą ukrytą sprężynę. Tylna ściana kominka obróciła się bezszelestnie na zawiasach, ukazując wejście na schody. Hrabia z uśpioną kobietą wszedł i zamknął tajemnicze przejście.

Po schodach wysłanych holenderskim aksamitem dotarł do pokoju o ścianach obitych atłasem w haftowane artystycznie kwiaty i ptaki. Takim samym atłasem pokryte były mebla z pozłacanego drzewa. Dwie wielkie szafy z szyldkretu, inkrustowane miedzią, toaleta z drzewa różanego, piękne łóżko, klawesyn, fotele i sofy, a także przedmioty z sewrskiej porcelany zdobiły apartament, do którego należał jeszcze mały buduar i garderoba.

Dwa okna, zasłonięte ciężkimi firankami, nie dopuszczały tutaj dziennego światła. Buduar i garderoba nie posiadały okien. Zawieszone u sufitu oliwne lampy oświetlały wnętrze dniem i nocą. Lampy te można było wyciągać przez otwór w suficie, aby uzupełniać zapas wonnej oliwy.

Niczym niezmącona cisza panowała w pokoju, jak gdyby to było miejsce oddalone sto mil od świata Ze wszystkich stron błyszczało złoto, piękne malowidła wprost uśmiechały się ze ścian i misternie rżnięty kryształ czeski gorzał jak ogniste oczy.

Wszedłszy tu, hrabia złożył Lorenzę na sofie, wyjął z kieszeni srebrne pudełko, które kiedyś zaciekawiło Gilberta, i zapaliwszy przytknął płomień do różowych świec w kandelabrach stojących na kominku. Następnie ukląkł przed sofą na poduszce i rzekł do uśpionej:

— Lorenzo!

Młoda kobieta drgnęła, uniosła się na łokciu, ale nic nie odpowiedziała. Oczy jej były zamknięte.

— Lorenzo! — powtórzył hrabia. — Czy śpisz snem naturalnym czy hipnotycznym?

— Śpię snem hipnotycznym — odpowiedziała Lorenza.

— Czy będziesz odpowiadać na moje pytania?

— Myślę, że tak.

— A więc dobrze — rzekł hrabia i po chwili milczenia mówił dalej: — Zajrzyj do pokoju księżnej Ludwiki, który opuściliśmy przed niespełna godziną.

— Patrzę...

— I widzisz?

— Tak.

— Czy jest tam jeszcze kardynał de Rohan?

— Nie widzę go.

— Co robi księżna?

— Modli się przed snem.

— Zajrzyj na korytarze i dziedziniec klasztorny; czy nie widzisz tam Jego Eminencji?

— Nie, nie widzę.

— Zobacz, czy jego powóz stoi przed bramą.

— Nie stoi.

— Spójrz na drogę, którą jechaliśmy.

— Patrzę.

— Czy nie widać tam karet?

— Widać, kilka.

— A wśród nich nie rozpoznałaś karety kardynała?

— Nie.

— Popatrz bliżej Paryża.

— Patrzę.

— Jeszcze bliżej.

— Ach, teraz widzę!

— Gdzie?

— Przy rogatkach.

— Czy zatrzymał się?

— Właśnie zatrzymuje się. Lokaj schodzi na ziemię...

— Czy mówi co?

— Chce coś powiedzieć.

— Słuchaj uważnie, Lorenzo. Muszę wiedzieć, co mu kardynał powie.

— Spóźniłeś się z tym nakazem i nie zdążyłam dosłyszeć. Ale czekaj, czekaj... Lokaj coś mówi do stangreta.

— Co mówi?

— „Jedź przez bulwar na ulicę Saint-Claude".

— Dobrze, Lorenzo. Dziękuję.

Hrabia napisał kilka słów na kartce, zawinął ją na miedzianej blaszce, zapewne aby ją obciążyć, potem pociągnął za sznurek dzwonka i przycisnął sprężyną, która odsłoniła otwór. Wrzucił weń kartkę i otwór zamknął się natychmiast.

W ten sposób hrabia porozumiewał się z Fritzem w czasie, kiedy znajdował się w pokojach z ukrytym wejściem.

Wysławszy kartkę, hrabia wrócił do Lorenzy i powtórzył:

— Dziękuję ci.

— Jesteś więc ze mnie zadowolony? — spytała młoda kobieta.

— Tak, droga Lorenzo.

— A więc daj mi nagrodę.

Balsamo uśmiechnął się i przywarł wargami do jej warg. Ciałem Lorenzy wstrząsnął dreszcz rozkoszy.

— Och, Józefie, Józefie — szepnęła niemal boleśnie. — Jakże ja ciebie kocham!

I wyciągnęła do niego ramiona, aby go przytulić do piersi.

ROZDZIAŁ LVI

PODWÓJNE ŻYCIE

Balsamo odsunął się szybko i ręce Lorenzy chwyciły tylko powietrze. Opuściła je bezwładnie, krzyżując na piersiach.

— Lorenzo — rzekł Balsamo — czy chcesz porozmawiać ze swoim przyjacielem?

— Och, tak! Mów do mnie jak najczęściej, tak bardzo kocham twój głos!

— Lorenzo, nieraz mówiłaś, że byłabyś szczęśliwa, gdybyś mogła żyć ze mną z dala od świata i ludzi.

— Tak, to byłoby szczęście.

— Spełniłem twoje życzenie, Lorenzo. W tym pokoju nikt nas nie może dosięgnąć, ani dostrzec. Jesteśmy sami, zupełnie sami.

— Ach, jak to dobrze!

— Powiedz, czy ten pokój ci się podoba?

— Każ mi go zobaczyć.

— Patrz!

— Och, jaki śliczny pokój!

— Więc podoba ci się? — zapytał z czułością.

— O, tak! Otaczają mnie moje ulubione kwiaty, moje heliotropy, moje róże, mój chiński jaśmin. Dziękuję ci, drogi Józefie. Jaki ty jesteś dobry!

— Robię wszystko, aby ci się podobać.

— Och, robisz daleko więcej niż na to zasługuję! — Przyznajesz to?

— Tak.

— Przyznajesz, że źle postępowałaś w stosunku do mnie?

— Bardzo źle, przyznaję, ale ty mi przebaczysz, czy tak?

— Przebaczę ci, ale wtedy, kiedy mi wytłumaczysz tę dziwną tajemnicę, z którą walczę, odkąd cię poznałem.

— Słuchaj więc, Balsamo. Są we mnie dwie Lorenzy, zupełnie różne: jedna cię kocha, druga nienawidzi. I życie moje jest również dwoiste, są to jakby dwa sprzeczne byty: w jednym doświadczam wszystkich rozkoszy raju, w drugim wszystkich mąk piekła.

— Na to podwójne życie składa się byt we śnie i na jawie, tak?

— Tak.

— Kochasz mnie we śnie, a nienawidzisz na jawie?

— Tak.

— Dlaczego?

— Nie wiem.

— Powinnaś to wiedzieć.

— Nie.

— Pomyśl dobrze, wejrzyj w siebie, spójrz w swoje serce.

— Ach!... Tak... Teraz rozumiem.

— Mów.

— Lorenza na jawie jest rzymia,niką, przesądną Włoszką, dla której nauka jest przestępstwem, a miłość grzechem. Boi się wówczas uczonego Balsamo, boi się pięknego Józefa. Spowiednik powiedział jej, że jeśli cię pokocha, zgubi swoją duszę i dlatego powinna od ciebie uciekać, zawsze, bez ustanku, aż na koniec świata

— A kiedy Lorenza śpi?

— Och, wtedy jest inaczej, wtedy przestaje być rzymianką, przesądną Włoszką i jest tylko kobietą. Czyta wówczas w sercu i duszy Balsamo, widzi, że to serce ją kocha i dostrzega, że jego umysł sięga wyżyn. Ta Lorenza rozumie, jak słabą jest przy nim istotą. Pragnęłaby żyć i umierać przy nim, aby przyszłe pokolenia mogły choć półgłosem wymawiać jej imię, gdy tymczasem głośno będą wymawiać nazwisko Cagliostro....

— Czy jest to nazwisko, pod którym zasłynę?

— Tak, pod tym nazwiskiem.

— Droga Lorenzo, powiedz mi teraz czy podoba ci się to nowe mieszkanie?

— Bogatsze niż inne, ale nie dlatego mi się podoba.

— A dlaczego?

— Ponieważ przyrzekłeś mieszkać tu ze mną.

— Ach, kiedy śpisz, wiesz, że cię kocham gorąco i namiętnie?!

Młoda kobieta przysunęła się do niego, objęła jego kolana rękami i blady uśmiech zakwitł na jej wargach.

— Tak, wiem o tym, a jednak... — powiedziała z westchnieniem — jest jeszcze coś, co kochasz bardziej niż mnie.

— Co? — zapytał Balsamo z drżeniem.

— Twoje marzenie.

— Powiedz raczej: moje dzieło.

— Twoją dumę.

— Powiedz: moją sławę.

— O, mój Boże, mój Boże! — jęknęła Lorenza i łzy polały się spod jej zamkniętych powiek.

— Cóż zobaczyłaś? — zapytał Balsamo zdziwiony jej jasnowidzeniem, które nawet jego niekiedy przerażało.

— Ach, widzę ciemność, w której poruszają się jakieś widma, a wśród nich widma trzymające w rękach swoje koronowane głowy! A ty, ty chodzisz między nimi jak wódz i rozkazujesz, i wszyscy są ci posłuszni.

— A więc powinnaś być ze mnie dumna — rzekł Balsamo z radością w głosie.

— Och, ja wolę cię widzieć dobrym niż wielkim! A w tym tłumie szukam siebie i nie widzę... Mnie tam nie ma... Mnie tam nie będzie... Nie będzie... — dodała smutno.

— A gdzie będziesz?

— W grobie. Balsamo zadrżał.

— Ty miałabyś umrzeć?! Nie, Lorenzo, nie! Będziemy żyć razem i będziemy się kochać zawsze.

— Ty minie nie kochasz.

— Kocham.

— Nie dość kochasz! — zawołała Lorenza, obejmując go i przyciskając gorące wargi do jego czoła.

— Cóż mi masz do zarzucenia?

— Twoją oziębłość. Dlaczego starasz się wymknąć z moich ramion? Czyż moje wargi tak cię palą, że unikasz pocałunków? Och, przywróć mi mój dziewiczy spokój, mój klasztor w Subiaco, noce w mojej samotnej celi! Przywróć mi pocałunki, które przesyłałeś na skrzydłach tajemniczego wiatru, których zbliżanie czułam na sobie we śnie jak muśnięcie złotoskrzydłych sylfów, które zanurzały moją duszę w morzu słodyczy...

— Lorenzo, Larenzo!

— Och, nie uciekaj ode mnie, błagam cię! Daj mi swoją rękę, niech ją uścisnę. Pozwól mi całować twoje oczy, przecież jestem twoją żoną!

— Tak, droga Lorenzo, tak. Jesteś moją żoną, moją najukochańszą żoną.

— A jednak patrzysz na mnie obojętnie, zaniedbujesz mnie. Jesteś w posiadaniu czystego i samotnego kwiatu, którego zapach cię wabi, a ty go odrzucasz! Ach, ja to dobrze czuję, jestem dla ciebie niczym!

— Przeciwnie, jesteś wszystkim, moja Lorenzo. Ty starowisz moją siłę, moją potęgę, mój geniusz. Bez ciebie nic bym nie zdziałał. Przestań mnie kochać tą gorączkową namiętnością, która odbiera sen kobietom twojego kraju, kochaj mnie tak, jak ja ciebie kocham.

— Twoje uczucie trudno- nazwać miłością.

— To jest jednak wszystko, czego chcę od ciebie. Bo ty mi dajesz wszystko, czego pragnę. Bo żebym był szczęśliwy, wystarczy mi posiadać twoją duszę.

— Ty to nazywasz szczęściem? — powiedziała Lorenza tonem pogardliwym.

— Tak, bo dla mnie być szczęśliwym znaczy być wielkim. Lorenza westchnęła głęboko.

— O, gdybyś wiedziała, moja miła Lorenzo, co to znaczy czytać w ludzkich sercach i kierować nimi za pośrednictwem ich słabości i namiętności!

— Rozumiem. Jestem ci da tego potrzebna.

— Ale to nie wszystko. Oczy twoje pozwalają mi otwierać księgę przyszłości. Czego nie mogłem się nauczyć przez dwadzieścia trudnych lat studiów, ty najmilsza gołąbko, czysta i niewinna, pozwalasz mi poznać, kiedy zechcesz. Na drodze mojej wrogowie stawiają liczne przeszkody, ale ty oświecasz mój umysł i zaostrzasz dla mnie kontury rzeczy i spraw, co pozwala mi być niezależnym, silnym i bogatym. Twoje piękne oczy, zakrywając się powiekami przed ziemskim światłem, otwierają przede mną jasność ponadludzką, czuwają dla mnie! Tobie tylko zawdzięczam moją potęgę.

— I w nagrodę czynisz mnie nieszczęśliwą! — zawołała z uniesieniem Lorenza.

I z namiętnością bardziej niż kiedykolwiek gwałtowną objęła go w uścisku. Ogarnięty płomieniem tej namiętności, Balsamo opierał się resztką woli.

Uczynił ostatni wysiłek i wyrwał się z jej objęć.

— Lorenzo, daruj...

— Jestem twoją żoną — zawołała — a nie córką! Chcę, żebyś mnie kochał jak mąż, a nie jak ojciec!

— Lorenzo — rzekł Balsamo z trudem tłumiąc pożądanie — błagam cię, nie żądaj ode mnie miłości, jakiej nie mogę ci dać.

— Ależ to nie jest miłość! — krzyknęła Lorenza załamując ręce rozpaczliwie.

— Mylisz się, to jest miłość, ale miłość święta i czysta, jaką powinno się kochać dziewicę.

Młoda kobieta poruszyła się gwałtownie. Uwolnione z węzła włosy rozplotły się i opadły na jej ramiona czarnymi pasmami. Uniosła delikatne i zarazem silne ręce jakby grożąc hrabiemu.

— Ach, po co to wszystko! — mówiła z męką w głosie. — Dlaczego zmusiłeś mnie do opuszczenia ojczyzny, nazwiska, rodziny i wszystkiego, nawet wiary?! Przecież twój Bóg jest inny niż mój. Czemu zagarnąłeś nieograniczoną władzę nade mną i uczyniłeś ze mnie- niewolnicę, która swoim życiem zasila twoje życie, swoją krwią ożywia twoją krew? Czy słyszysz? Czemu to wszystko uczyniłeś, czy dlatego, żeby mnie nazywać dziewicą?

Balsamo westchnął głęboko, przybity ogromem jej cierpienia

— Niestety — powiedział — to twoja wina, a raczej wina Boga. Czemu stworzył cię wszystkowiedzącym aniołem, przy pomocy którego ujarzmię świat? Dlaczego czytasz w sercach wszystkich ludzi poprzez ich materialną powłokę tak, jak się czyta zapisaną kartę? Dlatego, że jesteś aniołem czystości, Lorenzo. Dlatego, że jesteś diamentem bez skazy, że żaden cień nie dociera do twojej duszy. To sarn Bóg, widząc ten nieskazitelny, czysty i promienny kształt, zezwolił mu zstąpić na moje wezwanie i tchnął weń Ducha świętego, unoszącego się ponad istotami przyziemnymi i skażonymi, które nie są w stanie być jego przybytkiem. Będziesz jasnowidzącą, dopóki pozostaniesz dziewicą — jako kobieta, staniesz się tylko materią.

— Ach, tak! — krzyknęła Lorenza uderzając z wściekłością w swoje piękne dłonie. — To ty bardziej niż moją miłość cenisz te urojenia, które cię opętały i które rodzą się w twojej wyobraźni?! I dlatego chcesz mnie skazać na dochowanie czystości jak zakonnicę, kiedy sama twoja obecność wzbudza we mnie nieokiełzane pożądanie?! Ach, Józefie, Józefie, popełniasz ciężką zbrodnię!

— Nie oskarżaj mnie, Lorenzo — zawołał Balsamo. — Cierpię nie mniej od ciebie. Chcę, żebyś czytała w moim sercu, a potem powiedziała, czy cię kocham, czy nie.

— Ale dlaczego walczysz z samym sobą?

— Bo chcę cię wywyższyć razem ze mną.

— A czy duma twoja potrafi ci dać to, co daje ci moja miłość?

Wzruszony Balsamo opuścił głowę na piersi Lorenzy.

— O tak, tak! — zawołała. — Widzę już teraz, że kochasz mnie więcej niż swoją dumę, niż sławę, niż nadzieję!... Kochasz mnie tali, jak ja ciebie!

Balsamo próbował wyzwolić się z ogarniającego go oszołomienia, ale daremnie.

— Jeżeli mnie kochasz tak gorąco — rzekł — oszczędź mnie.

Ale Lorenza nie słyszała już tego. Oplotła go ramionami w mocnym i namiętnym uścisku.

— Będę cię kochać — powiedziała — jak ty chcesz, będę dla ciebie siostrą albo żoną, dziewicą albo kochanką, ale pocałuj mnie chociaż raz...

Balsamo nie miał już siły opierać się dłużej. Zwyciężony, z gorejącymi oczami, drżący pochylił głowę nad Lorenzą i już jego wargi miały dotknąć warg młodej kobiety, gdy w ostatniej chwili opanował się.

— Lorenzo! — zawołał. — Zbudź się, rozkazuję ci!

W tej samej chwili ręce, które go oplatały, opadły, namiętny półuśmiech zgasł na rozpalonych wargach. Zamknięte powieki Lorenzy podniosły się i zabłysły znużone źrenice. Potrząsnęła rękami i osunęła się na sofę przebudzona.

Balsamo usiadł z dala od niej i westchnął głęboko.

— Żegnaj, marzenie — szepnął do siebie. — Żegnaj, szczęście.

ROZDZIAŁ LVII

NA JAWIE

Lorenza ocknęła się z odrętwienia i rozejrzała się gwałtownie wokół siebie.

Wzrok jej przebiegł po tych wszystkich drobiazgach, które zwykle sprawiają kobietom tyle radości, i zatrzymał się pełen bolesnego i ciężkiego smutku na obliczu Balsamo, który siedział obok i wpatrywał się w nią uporczywie.

— Jesteś jeszcze? — rzekła odsuwając się z przestrachem. Usta jej pobladły, a na skronie wystąpiły krople potu.

Balsamo milczał.

— Gdzie jestem? — zapytała znowu.

— Wiesz, skąd przybyłaś — odparł Balsamo — to ci powinno powiedzieć, gdzie jesteś.

— Tak, przypominam sobie... Ścigałeś mnie i wyrwałeś księżniczce, którą wybrałam za pośredniczkę między mną a Bogiem.

— Przekonałaś się więc, że nawet tak potężna księżniczka nie mogła cię obronić przede mną.

— Tak, zwyciężyłeś ją swoją czarnoksięską mocą! — zawołała Lorenza składając ręce. — O, Boże, Boże, wyzwól mnie spod władzy tego szatana.

— Jak ci mogło przyjść to do głowy widzieć we mnie szatana? — rzekł Balsamo wzruszając ramionami. — Proszę cię bardzo, porzuć raz wreszcie te dziecinne wyobrażenia przywiezione z Rzymu i cały ten zapas bezsensownych przesądów, jakie wleczesz za sobą od samego powrotu z klasztoru.

— O, mój klasztor! Co mi wróci czasy klasztornego życia? — zawołała Lorenza i zaniosła się płaczem.

— Doprawdy — rzekł Balsamo — klasztor to rzeczywiście rzecz godna pożałowania!

Lorenza rzuciła się ku oknu, rozsunęła zasłony, podniosła zasuwkę i wyciągnęła przed siebie rękę. Ale ręka napotkała grubą, żelazną kratę ukrytą wśród kwiatów, które wprawdzie łagodziły wrażenie, jakie krata mogła wywołać, ale przecież nie zmieniały jej charakteru i nie osłabiały skuteczności w spełnianiu celu, jakiemu służyła.

— Jedno więzienie za drugie — rzekła Lorenza. — Wolę jednak to więzienie, które wiedzie do nieba, niż to, które prowadzi do piekła.

I jej delikatne palce objęły kurczowo zimne pręty kraty.

— Gdybyś była rozsądniejsza, Lorenzo — rzekł Balsamo — widziałabyś w swoim oknie tylko kwiaty.

— Czy nie byłam rozsądna, gdy mnie zamknąłeś w tym wędrującym więzieniu z owym upiorem, którego nazywasz Althotasem? A jednak nie spuszczałeś wówczas ze mnie oka, a jednak uczyniłeś mnie swoją niewolnicą. A kiedy mnie potem opuściłeś, nawiedziło minie za twoją sprawą opętanie, którego przezwyciężyć nie jestem zdolna! A może nawet jest tu gdzie ukryty ten potworny starzec, na którego widok umieram z przerażenia? O, pewnie tam, w którymś z kątów. Cicho, słyszysz? Zaraz rozlegnie się spod ziemi glos tego widma.

— Dręczysz się jak dziecko tymi urojeniami — rzekł Balsamo. — Althotas, który jest moim mistrzem, moim przyjacielem, drugim ojcem, to starzec niezwykłej łagodności. Nigdy cię nie widział, nigdy się do ciebie nie zbliżał, a jeżeli nawet widział lub zbliżył, to nie zwrócił na to najmniejszej uwagi, zaprzątnięty myślami o swoim wielkim dziele.

— O wielkim dziele? — powiedziała szeptem Lorenza. — Cóż to za dzieło? Powiedz.

— Szuka on eliksiru życia, tego eliksiru życia, którego wielkie umysły szukają już daremnie od sześciu tysięcy lat.

— A ty? Czego ty szukasz?

— Szukam doskonałości ludzkiej.

— O, szatani, szatani! — zawołała Lorenza wznosząc ręce ku niebu.

— Tak — rzekł Balsamo powstając — zaczyna się nowy napad szału.

— Napad szału?

— Tak. Nie znasz pewnej tajemnicy, Lorenzo. Twoje życie dzieli się na dwie równe części. Jedna część, to gdy jesteś łagodna, dobra, rozsądna. Druga jego część, to szaleństwo.

— I dlatego pod pozorem szaleństwa trzymasz mnie w zamknięciu?

 — Niestety, jest to konieczne.

— Och, jaki ty jesteś podły, okrutny i bez serca. Więź mnie, zabij, ale nie bądź obłudnikiem i nie udawaj, że masz litość nade mną, gdy minie dręczysz.

— No, no — rzekł Balsamo nie okazując najmniejszego gniewu i nawet uśmiechając się dobrotliwie. — Czyż to jest taka męczarnia mieszkać w wygodnym, pięknie urządzonym pokoju?

— Wszędzie kraty, kraty, wszędzie rygle! Brak mi powietrza, brak przestrzeni!

— Te kraty są dla twojego dobra, czy ty tego nie rozumiesz, Lorenzo?

— Och! — zawołała kobieta. — Przypieka mnie na wolnym ogniu i mówi, że dba o moje dobro, że troszczy się o moje życie!

Balsamo zbliżył się do Lorenzy i przyjaznym ruchem chciał wziąć ją za rękę. Ale ona odskoczyła od niego ze wstrętem jakby na widok węża.

— Ach, nie dotykaj mnie! — zawołała. — Nienawidzisz minie, Lorenzo?

— Zapytaj skazanego na męki, czy kocha swojego oprawcę.

— Lorenzo, Lorenzo, to właśnie dlatego, że nim być nie chcę, ośmielam się odebrać ci trochę wolności. Gdyby wolno ci było postępować według swojej woli, Bóg jeden wie, co uczyniłabyś w napadzie szału.

— Co bym uczyniła? Ach, daj mi tylko chwilę wolności, a przekonasz się.

— Lorenzo, źle się obchodzisz z małżonkiem, którego sobie wybrałaś przed obliczem Boga.

— Ja ciebie nie wybierałam!

— Ale jesteś jednak moją żoną.

— To właśnie jest dziełem szatana!

— Biedna szalona — rzekł Balsamo z tkliwym spojrzeniem.

— Ale jestem rzymianką — powiedziała cicho Lorenza — i przyjdzie dzień, że zemszczę się na tobie!

Balsamo potrząsnął łagodnie głową.

— Czyżbyś chciała mnie przestraszyć, Lorenzo? —zapytał z uśmiechem.

— O, nie, nie, zrobię to, co powiedziałam.

— I to ty mówisz? Ty, chrześcijanka? — zapytał Balsamo z powagą. — Twoja religia nakazuje ci odpłacać dobrym za złe, a ty chcesz za dobre odpłacać złym?

Słowa te zdawały się zastanawiać Lorenzę

— O — rzekła — wydać społeczeństwu przestępców to nie zemsta, to obowiązek.

— Jeżeli uważasz mnie za czarnoksiężnika, to nie występuję przeciw społeczeństwu, ale przeciw Bogu. Dlaczego więc Bóg, który posiada tysiące sposobów, aby mnie ukarać, nie czyni tego sam, a pozostawia to słabym i błądzącym podobnie jak ja ludziom?

— Bóg przyzwala na to, bo czeka, abyś się opamiętał. Balsamo uśmiechnął się.

— A tymczasem radzi ci, abyś zdradziła -swego przyjaciela, dobroczyńcę i męża.

— Męża ! Ach, Bogu niech będą dzięki, że twoja ręka nie dotknęła mnie nigdy, aby nie wywołać rumieńca wstydu na mej twarzy lub drżenia mojego ciała ze wstrętu do ciebie.

— Musisz przyznać, że wspaniałomyślnie oszczędzałem ci tych dotknięć.

— To prawda. Jesteś wstrzemięźliwy i to jedyna pociecha w moim nieszczęściu. Och, gdybym musiała jeszcze poddać się twojej miłości!

— O tajemnico, nieprzenikniona tajemnico! — rzekł cicho Balsamo, raczej do siebie niż odpowiadając na słowa Lorenzy.

— Skończmy już z tym — odezwała się ponownie Lorenza. — Dlaczego pozbawiłeś ranie wolności?

— Dlaczego? — odpowiedział Balsamo pytaniem na pytanie — dlaczego dawszy mi ją dobrowolnie, chcesz mi ją teraz odebrać? Dlaczego chcesz odtrącić od siebie tego, kto cię ochrania? Dlaczego zabiegasz o opiekę obcych ludzi gardząc tym, który cię kocha? Po co grozisz temu, kto nie grozi ci nigdy ujawnieniem tajemnic nie dla ciebie przeznaczonych, których znaczenia nie jesteś zdolna zrozumieć?

— Och! — rzekła Lorenza nie odpowiadając na pytania— więzień, który chce ponad wszystko odzyskać wolność, odzyska ją wcześniej czy później i nie zatrzymają go twoje żelazne zapory, tak jak nie zatrzymała mnie twoja wędrująca klatka.

— To szczęście dla ciebie, Lorenzo — wtrącił Balsamo z groźnym spokojem — że te zapory są mocne.

— Bóg ześle znowu jakąś burzę, jak ta w Lorraine, jakieś pioruny, które rozwalą zapory.

— Proś Boga, aby raczej to nie nastąpiło. Czas już, abyś wyzbyła się tej romansowej egzaltacji. Będzie to doprawdy z większą korzyścią dla ciebie, wierz mi, Lorenzo. Mówię ci to jak przyjaciel, posłuchaj mojej rady.

W głosie Balsamo było tyle ukrytego gniewu, w oczach tyle posępnego ognia, wyrazy wymawiane były z taką powolnością i niemal uroczyście, a za każdym słowem jego mocna, biała ręka kurczyła się tak dziwnie, że Lorenza mimo wzburzenia, jakie ją ogłuszyło, słuchała go wbrew woli.

— Posłuchaj, moje dziecko — mówił dalej Balsamo tonem groźnej łagodności — starałem się uczynić z tego więzienia siedzibę godną królowej. Gdybyś nawet była królową, nie miałabyś tu lepiej. Uśmierz więc swoją niedorzeczną egzaltację. Żyj tak, jakbyś przebywała w klasztorze. Staraj się przywyknąć do mojej obecności. Pokochaj mnie jak przyjaciela, jak brata. Mam wielkie zmartwienia i tobie się z nich zwierzam. Dosięgają mnie ciężkie doświadczenia, a nieraz jeden twój uśmiech mógłby ukoić mój ból. Im więcej w tobie dobroci, życzliwości, cierpliwości, tym kruchsze będą ściany twojego więzienia. Kto wie, może za rok, za pół roku będziesz tak wolna jak ja i nie będziesz już potrzebowała wykradać swojej wolności.

— Nie, nie, nie! — krzyczała Lorenza nie mogąc pojąć, w jaki sposób tak potworny wyrok mógł być wypowiedziany tak łagodnym głosem. — Nie! Dość obietnic, dość kłamstwa! Uprowadziłeś mnie, porwałeś mnie gwałtem! Ale ja należę do siebie i tylko do siebie! Wróć mnie przynajmniej Bogu, jeżeli nie chcesz mnie wrócić samej sobie. Do tej pory znosiłam twoją przemoc, ponieważ miałam w pamięci, że wyrwałeś mnie z rąk rozbójników, którzy chcieli mnie zbezcześcić. Ale uczucie wdzięczności słabnie we mnie coraz bardziej. Jeszcze kilka dni tej niewoli, która wznieca we mnie bunt, a przestanę czuć się zobowiązaną wobec ciebie. A wtedy, strzeż się, wtedy może mi przyjść do głowy, że z owymi rozbójnikami łączyły cię tajemne stosunki.

— A może wyda ci się słuszne uznać mnie za herszta tych rozbójników? — zapytał ironicznie Balsamo.

— Nie wiem... W każdym razie podchwyciłam pierwsze znaki i słowa...

— Znaki i słowa?! — zawołał Balsamo blednąc.

— Tak, tak, poznałam je i pamiętam doskonale.

— Ale nie wolno ci ich nikomu wyjawiać. Musisz je zamknąć głęboko w sercu, aby umarły tam zduszane na zawsze.

— Och!... Postąpię wręcz przeciwnie! — wykrzyknęła Lorenza z radością, jaką odczuwa człowiek w gniewie, odkrywszy słabą stronę przeciwnika. — Słowa owe zachowam pieczołowicie w pamięci, będę je sobie powtarzała po cichu, a przy pierwszej sposobności powiem je głośno. Zresztą, już je powiedziałam.

— Komu? — zapytał Balsamo.

— Księżniczce.

— A więc dobrze — rzekł Balsamo i wpijając palce w ciało usiłował opanować wzburzenie. — Posłuchaj uważnie, Lorenzo, co ci powiem. Jeżeli już raz wyjawiłaś te słowa, to już ich więcej nie powtórzysz. Nie powtórzysz, bo każę pozabijać wszystkie drzwi, zaostrzyć końce prętów u krat, każę, jeśli będzie trzeba, wznieść mury wokół tego dziedzińca wysokie jak wieża Babel.

— Powiedziałam ci już, Balsamo — zawołała Lorenza — że można wyjść z każdego więzienia, zwłaszcza gdy pragnienie wolności podsyca nienawiść do tyrana.

— Cudownie, spróbuj więc wydostać się z więzienia, Lorenzo. Tylko zapamiętaj sobie wpierw dobrze, że z tego więzienia tylko dwa razy można się wydostać. Za pierwszym razem ukarałbym cię tak dotkliwie, że wypłakałabyś wszystkie łzy. Drugi raz skatowałbym cię tak bezlitośnie, że wszystka krew wypłynęłaby z twoich żył.

— Boże! Boże drogi! On mnie zamorduje! — jąknęła młoda kobieta w bezsilnej wściekłości, rwąc włosy na głowi© i tarzając się po kobiercu.

Balsamo przyglądał się jej przez chwilę z uczuciem gniewu i litości. W końcu litość wzięła górę nad gniewem.

— Uspokój się, Lorenzo — rzekł — opanuj się. Przyjdzie dzień, kiedy zostaną ci wynagrodzone twoje rzeczywiste czy urojone cierpienia.

— Uwięziona! Uwięziona! — wołała Lorenza nie zwracając uwagi na to, co mówił Balsamo.

— Cierpliwości...

— Skazana na chłostę! — To jest czas próby...

— Szalona! Jestem szalona!

— Uleczę cię.

— Oddaj mnie natychmiast do domu wariatów, zamknij w prawdziwym więzieniu!

— O, nie! Uprzedziłaś mnie w porę, co przeciwko mnie knujesz.

— A więc dobrze! — jęknęła Lorenza. — Niech przyjdzie śmierć! Niech umrę natychmiast!

I z szybkością i zwinnością dzikiego zwierzęcia rzuciła się, aby rozbić sobie głowę o mur.

Ale wystarczył jeden tylko ruch ręki Balsamo i jedno tylko słowo, aby powstrzymać ją. Zachwiała się i bezwładna upadła w jego ramiona.

Dziwny czarnoksiężnik, który zdawał się mieć władzę nad ciałem tej kobiety, lecz nie mógł przezwyciężyć jej ducha, wziął Lorenzę na ręce i zaniósł do jej łóżka. Potem złożył na jej wargach długi pocałunek, zamknął żaluzje u okien i wyszedł.

A Lorenzę otulił spokojny, dobroczynny sen, jak kochająca matka otula kapryśne dziecko, które bardzo cierpiało j zanosiło się długo płaczem.

ROZDZIAŁ LVIII

ODWIEDZINY

Lorenza nie omyliła się. Kareta przejechała przez rogatki, przemknęła wzdłuż całego przedmieścia Saint-Denis, po czym zawróciła między bramą i węgłem ostatniego domu i popędziła bulwarem.

W karecie tej znajdował się, tak jak powiedziała jasnowidząca, Ludwik de Rohan, arcybiskup Strasburga, który niecierpliwie spieszył, aby przed oznaczonym terminem trafić do jaskini czarnoksiężnika.

Stangret nie stropił się wcale, kiedy z ludnych jeszcze i oświetlonych bulwarów Saint-Denis i Saint-Martin przyszło mu wjechać w opustoszały i ponury bulwar Bastylii, przyzwyczajony był bowiem do ciemnych, pełnych wybojów, niebezpieczeństw, tajemniczych ulic i zaułków, dokąd wiodły go miłosne awantury pięknego prałata.

Kareta zatrzymała się na rogu ulicy Saint-Claude i arcybiskup polecił ukryć ją pod drzewami, o dwadzieścia kroków dalej, po czym przemknął przez ulicę, ubrany po świecku i zapukał do bramy domu, który łatwo rozpoznał dzięki opisowi hrabiego de Foenix.

Z dziedzińca dobiegły kroki Fritza i po chwili brania otwarła się.

— Czy tutaj mieszka hrabia de Foenix? — zapytał książę.

— Tak, jaśnie panie — odparł Fritz.

— Czy jest w domu?

— Tak, jaśnie panie.

— Dobrze, zamelduj mnie więc.

— Jego Eminencja kardynał de Rohan, prawda, jaśnie panie?

Kardynał zdawał się być zaskoczony. Przebiegł wzrokiem po swoim ubraniu, potem rozejrzał się dokoła, jakby chciał się przekonać, czy jakiś szczegół w ubiorze lub ktoś z otoczenia nie zdradził, kim jest. Ale był sam, w świeckim ubiorze.

— Skąd znasz moje nazwisko? — spytał.

— Mój pan oznajmił mi przed chwilą, że oczekuje Waszej Eminencji.

— Tak, ale jutro lub pojutrze.

— Mój pan powiedział, że dziś wieczorem.

— Dobrze, zamelduj mnie więc — rzekł kardynał dając Fritzowi podwójnego ludwika.

— Niech Wasza Eminencja raczy pójść ze mną. Kardynał skinął głową na znak zgody. Fritz zmierzał śpiesznym krokiem ku drzwiom przedpokoju, oświetlonego ogromnym dwunastoświecowym pozłacanym kandelabrem z brązu.

Kardynał podążał za nim zdziwiony i zamyślony.

— Przyjacielu — rzekł zatrzymując się u drzwi salonu — w tym jest jakaś pomyłka i dlatego nie chciałbym przeszkadzać hrabiemu. To jest niemożliwe, aby czekał na mnie. Nie mógł wiedzieć, że przyjdę dzisiaj.

— Wasza Eminencja jest księciem kardynałem de Rohan, arcybiskupem Strasburga? — spytał Fritz.

— Tak, mój przyjacielu.

— A więc to Wasza Eminencja jest tym, którego mój pan oczekuje.

I zapaliwszy po kolei świece w dwóch innych kandelabrach, Fritz skłonił się i wyszedł.

Upłynęło pięć minut, w czasie których kardynał, wydany na pastwę osobliwych wzruszeń, przyglądał się wykwintnemu umeblowaniu salonu i ośmiu obrazom wielkich mistrzów, zawieszonych na ścianach.

Drzwi się otworzyły i w progu ukazał się hrabia de Foenix.

— Dobry wieczór — rzekł po prostu.

— Powiedziano mi, że pan spodziewał się mnie dzisiaj! — zawołał kardynał nie odpowiadając na powitanie. — Przecież to niemożliwe!

— Proszę darować, ale ja rzeczywiście oczekiwałem Waszej Eminencji — odparł hrabia. — Być może Wasza Eminencja wątpi w to dlatego, że przyjęcie nie jest dość godne.

Ale nie zdążyłem się jeszcze urządzić, ponieważ ledwo kilka dni temu powróciłem do Paryża. Wasza Eminencja zechce mi więc wybaczyć!

— Pan mnie oczekiwał! I któż to uprzedził pana a mojej wizycie?

— Pan sam, Wasza Eminencjo.

— Jakże to?

— Czy Wasza Eminencja nie kazałeś zatrzymać karety u rogatek?

— Kazałem.

— Czy Wasza Eminencja nie wezwał lokaja, aby zamienić z nim kilka słów przy drzwiczkach karety?

— Tak, wezwałem.

— I czy Wasza Eminencja nie powiedział do niego: „Ulica Saint-Claude w Marais, przedmieściem Saint-Denis i bulwarem", a on powtórzył te słowa stangretowi?

— Tak było. Ale pan nie mógł przecież widzieć ani słyszeć?

— A jednak widziałem Waszą Eminencję i słyszałem.

— Był pan więc tam?

— Nie, Wasza Eminencjo, nie byłem tam.

— Więc gdzież pan był?

— Byłem tutaj.

— I pan mnie widział i słyszał?

— Tak, Wasza Eminencjo.

— Ależ to żarty!

— Wasza Eminencja zapomina, że jestem czarnoksiężnikiem.

— Ach, rzeczywiście zapomniałem, panie... jak pana tytułować? Baron Balsamo czy hrabia de Foenix?

— U siebie, Wasza Eminencjo, nie noszę nazwiska. Zwę się — mistrz.

— Istotnie, to jest tytuł wtajemniczonych. A więc, mistrzu, oczekiwałeś mnie?

— Oczekiwałem Waszej Eminencji.

— I napaliłeś w swym laboratorium.

— Moje laboratorium jest zawsze ogrzane.

— Czy wolno tam pójść?

— Uczyni mi tym Wasza Eminencja zaszczyt.

— Pójdę tam, ale pod jednym warunkiem.

— Jakim?

— Że uchronisz mnie od osobistego kontaktu z diabłem. Strasznie się boję Jego Wysokości Lucyfera.

— Ach, Wasza Eminencjo!

— Tak, bo zwykle do roli diabła dobierają drabów z gwardii francuskiej albo świetnych fechmistrzów, którzy, aby jak najlepiej odegrać swą rolę, gaszą świece i nie szczędzą nieborakom, jacy się nadarzą, szczutków i kułaków.

— Wasza Eminencjo — rzekł Balsamo uśmiechając się — moje diabły nigdy nie zapominają, że mają honor z książętami i dobrze pamiętają słowa księcia de Condè, który obiecał jednemu z nich tak wygarbować skórę, jeżeli nie zaprzestanie awantur, że albo wyskoczy z niej, albo będzie musiał zachowywać się stateczniej.

— To mnie uspokaja. Chodźmy zatem.

— Proszę za mną.

ROZDZIAŁ LIX

ZŁOTO

Kardynał de Rohan i Balsamo minęli małe schody, które prowadziły równolegle z głównymi schodami, do salonów na pierwszym piętrze i znaleźli się w ciemnym korytarzu, do którego kardynał wszedł bez wahania.

Na łoskot zamykanych przez Balsamo drzwi kardynał spojrzał za siebie i doznał niemiłego uczucia.

— Wasza Eminencjo, jesteśmy na miejscu — rzekł Balsamo. — Otworzymy jeszcze i zamkniemy za sobą te ostatnie

drzwi. Proszę się tylko nie dziwić odgłosowi, jaki wydają drzwi, są żelazne.

Kardynał, na którym łoskot pierwszych drzwi wywarł duże wrażenie, był zadowolony, że został w porę uprzedzony, gdyż metaliczny zgrzyt zawiasów i zamku potrafiłby rozdrażnić ludzi mniej wrażliwych niż kardynał.

Po trzech stopniach wszedł do obszernego gabinetu o surowych belkach u pułapu, z dużą lampą, osłoniętą abażurem, mnóstwem książek i przyrządów do badań chemicznych i fizycznych.

Po kilku sekundach kardynał uczuł, że oddycha z trudem.

— Cóż to znaczy, mistrzu? — zapytał. — Człowiek się dusi, pot spływa strumieniami? Co to za łoskot?

— Oto przyczyna, Wasza Eminencjo, jakby rzekł Szekspir — powiedział Balsamo rozsuwając ciężką zasłonę, spoza której ukazał się szeroki piec z cegły. Pośrodku niego błysz czały dwa otwory jak oczy lwa w ciemności.

Piec ten zajmował środek drugiej komnaty, dwukrotnie większej niż pierwsza, której książę nie dostrzegł, bo oddzielona była zasłoną.

— Ho, ho! — rzekł książę cofając się. — Zdaje się, że to coś groźnego.

— To piec, mości książę.

— Tak, bez wątpienia. Tylko że piec piecowi nie równy, powiem za Molierem, skoro pan powołał się na Szekspira Ten ma wygląd diabelski. Nie podoba mi się zapach, jaki się z niego wydobywa. Co tam się warzy?

— To czego Wasza Eminencja sobie życzył.

— Co takiego?

— Wasza Eminencja raczył zgodzić się, jeśli się nie mylę, na  sprawdzenie mych umiejętności. Chciałem przystąpić do dzieła dopiero jutro wieczorem, ponieważ Wasza Eminencja miał przybyć pojutrze. Ale skoro Wasza Eminencja zmienił zamiar, natychmiast rozpaliłem ogień i sporządziłem miksturę. Za dziesięć minut Wasza Eminencja będzie mieć swoje złoto.

Proszę pozwolić otworzyć wietrznik dla dopływu świeżego powietrza.

— A więc w tych tyglach na piecu...

— Po dziesięciu minutach znajdziemy złoto, tak czyste jak weneckie cekiny i dukaty toskańskie.

— Zajrzyjmy tam, jeśli to możliwe.

— Oczywiście. Tylko musimy przedsięwziąć konieczne środki ostrożności. Proszę założyć tę maskę z szybkami w otworach na oczy. Bez niej można by stracić wzrok od żaru.

— Do licha! Strzeżmy się. Oczy są mi droższe niż sto tysięcy talarów, które mi obiecałeś.

— To też miałem na myśli. Oczy Waszej Eminencji są piękne i dobre.

Komplement wcale nie podobał się księciu, który miał bardzo wysokie mniemanie o swoich zaletach.

— A więc za chwilę będziemy oglądać złoto? — rzekł zakładając maskę.

— Mam nadzieję, Wasza Eminencjo.

— Złoto na sto tysięcy talarów?

— Tak jest, Wasza Eminencjo, być może, że nawet trochę więcej, ponieważ przyrządziłem znaczną ilość mikstury.

— Jesteś wspaniałomyślnym czarnoksiężnikiem, mistrzu — rzekł książę z radosnym biciem serca.

— Nie na tyle, jak to ocenia Wasza Eminencja. A teraz proszę się nieco odsunąć, gdyż zdejmę pokrywę tygla.

Balsamo włożył krótką koszulkę amiantową, silną ręką ujął żelazne szczypce i uniósł nimi rozżarzoną do czerwoności pokrywę. W ten sposób odkrył cztery jednakowego kształtu tygle, z których jedne zawierały ciecz barwy cynobru, w innych ciecz stawała się już biaława, gdzieniegdzie tylko zostawiając purpurowe, przezroczyste smugi.

— Złoto! — rzekł kardynał półgłosem, jakby bał się przeszkodzić tajemniczemu dziełu, które się dokonywało na jego oczach.

— Tak, Wasza Eminencjo. W tych tyglach ciecz musi gotować się przez dwanaście godzin, w tych drugich — jedenaście godzin. Miksturę, która stanowi ową tajemnicę, objawioną przyjaciołom nauki, wlewa się do cieczy dopiero w momencie jej wrzenia. Ale jak Wasza Eminencja widzi, w pierwszym tyglu ciecz staje się już biała, Czas ją przelać. Proszę, Wasza Eminencja raczy się odsunąć trochę.

Książę uczynił to posłusznie, jak karny żołnierz wykonujący dokładnie rozkaz przełożonego. A Balsamo, cisnąwszy żelazne cęgi, gorące już od samego zetknięcia z rozgrzanymi do czerwoności tyglami, przysunął do pieca pewnego rodzaju kowadło na kółkach, na których umocowane było w żelaznej oprawie osiem form odlewniczych o kształcie cylindrycznym, jednakowej objętości.

— Cóż to takiego, drogi czarnoksiężniku? — zapytał książę.

— To są zwyczajne formy, w których odleję sztabki złota Waszej Eminencji.

— Ach! — westchnął z zachwytem książę i zdwoił uwagę.

Balsamo rozesłał na posadzce warstwę białych pakuł i nadał im kształt wału, następnie stanął między kowadłem a piecem, otworzył wielką księgę i trzymając w ręku różdżkę czarodziejską odczytał zaklęcie, po czym wziął olbrzymie kleszcze z zakrzywionymi ramionami obejmującymi- tygiel i rzekł:

— To będzie wspaniałe złoto, Wasza Eminencjo, złoto najwyższego gatunku.

— Jak to! — zawołał książę. — Zamierzacie, mistrzu, zdjąć to naczynie z ognia?

— Naczynie, które waży pięćdziesiąt funtów, tak, Wasza Eminencjo. Ale też mało jest odlewników, zapewniam Waszą

Eminencję, równych mi siłą mięśni i zręcznością. Proszę się więc niczego nie obawiać.

— Jednakże... jeżeli tygiel pęknie...

— To mi się raz zdarzyło, Wasza Eminencjo. Było to w roku 1399, robiłem doświadczenie wespół z Mikołajem Flamel, w jego domu przy ulicy des Ecrivains w pobliżu kaplicy Saint-Jacques-la-Boucherie. Biedny Flamel omal życiem tego nie przypłacił, a ja straciłem bezcenną substancję, wartościowszą nad złoto.

— Do licha, cóż to za niedorzeczności mówisz mi, mistrzu?

— Mówię prawdę.

— Dokonałeś wielkiego dzieła w roku 1399?

— Tak jest, Wasza Eminencjo. — Z Mikołajem Flamel.

— Z nim właśnie. Odkryliśmy wspólnie pewną tajemnicą pracując razem — z Piotrem le Bon w mieście Pola. Nie zdołał on na czas przykryć tygla i wskutek tego straciłem na dziesięć czy dwanaście lat prawe oko, wypalone przez parę.

— Współpracowałeś, mistrzu, z Piotrem le Bon?

— Tak, z tym samym, który napisał znakomite dzieło pod tytułem Margarita pretiosa, które zapewne Wasza Eminencja zna.

— Znam, powstało ono w roku 1330.

— Istotnie, Wasza Eminencjo.

— I twierdzisz, mistrzu, że znałeś Piotra le Bon i Mikołaja Flamel?

— Byłem uczniem pierwszego i nauczycielem drugiego.

To powiedziawszy, Balsamo wsunął do pieca kleszcze o długich ramionach, pozostawiając wzburzonego kardynała własnym myślom, krążącym wokół dręczącego pytania, czy ten czarnoksiężnik to diabeł we własnej osobie, czy też któryś z jego pomocników.

Alchemik uchwycił tygiel pewnie i szybko na cztery cale poniżej krawędzi, po czym podniósł go nieco kilka razy w górę, aby sprawdzić, czy kleszcze trzymają mocno. Potem naprężył mięśnie i silnym ruchem wydobył okopcony kocioł z płonącego pieca. Ramiona kleszczy natychmiast stały się czerwone. Po rozpalonej aż do białości glinie przebiegły białe zygzaki jak błyskawice w brunatnych chmurach. Na brzegach tygla osiadła ciemnoczerwona piana, podczas gdy środek mienił się na przemian różowymi i srebrzystymi odblaskami. Pośród tego gęstniał powoli płynny metal, na którym utworzyła się fiołkowa maź połyskująca złotem. Nagle rozległ się syk i przez otwór tygla trysnął w czarną formę płomienisty strumień, przemieniający się w bulgocącą i spienioną strugę złota, jakby burzącą się przeciw nikczemnemu metalowi, który ją przyjmował

Balsamo przeszedł do drugiej formy i napełnił ją z tą samą pewnością i zręcznością, co poprzednią. Pot kroplami spływał mu z czoła. Gość przeżegnał się skrycie.

W istocie był to obraz, który swą wspaniałą dzikością wywoływał trwogę. Balsamo, oświetlony płowymi błyskami metalicznego płomienia, przypominał potępieńców wijących się w mękach na dnie piekielnych kotłów, jak ich przedstawiał Michał Anioł i Dante.

Kardynał czekał w napięciu, co nastąpi dalej.

Balsamo nie mógł nawet na chwilę odetchnąć, bo czas naglił.

— Będzie niewielka strata — rzekł po napełnieniu drugiej formy. — Dopuściłem, że ciecz kipiała o setną część minuty za długo.

— Setną część minuty! — zawołał kardynał nie próbując już dłużej ukrywać swojego zdumienia.

— W wiedzy tajemnej jest to bardzo wiele, Wasza Eminencjo — odparł dobrodusznie Balsamo. — Ale oto dwa próżne tygle, dwie pełne formy i sto funtów czystego złota.

Powiedziawszy to, chwycił potężnymi kleszczami pierwszą formę, wrzucił ją do wody, która wzburzyła się i długo dymiła, potem otworzył formę i wydobył z niej bryłkę szczerego złota mającego kształt głowy cukru spłaszczonej z obu końców.

— Mamy blisko godzinę, nim dwa pozostałe tygle będą gotowe — rzekł Balsamo. — Czekając, może Wasza Eminencja zechce usiąść lub odetchnąć świeżym powietrzem?

Ale kardynał nie odpowiedział na te słowa, tylko zapytał:

— A więc to jest złoto?

Balsamo uśmiechnął się. Kardynał był już w jego władzy.

— Czy Wasza Eminencja w to wątpi?

— Ale nie zapominaj, mistrzu, że nauka tylekroć się myliła...

— Nie mówisz wszystkiego, co masz na myśli, mój książę — rzekł Balsamo. — Podejrzewasz, że cię oszukuję. Bardzo bym nisko się cenił, źle wyglądał we własnych oczach, gdybym się do tego uciekał. Moje ambicje nie przerastałyby wtedy ścian tego gabinetu, a ty straciłbyś cały podziw dla mnie wraz z odwiedzinami u pierwszego lepszego złotnika. Zechciej, mój książę, zrobić mi ten honor i uwierz, że gdybym miał zamiar cię oszukać, zrobiłbym to zręczniej i dla szlachetniejszego celu. A zresztą Wasza Eminencja wie przecież, jak się poddaje próbie złoto?

— Oczywiście, za pomocą kamienia probierczego.

— Wasza Eminencja zapewne sam przeprowadzał doświadczenia, zwłaszcza na hiszpańskich uncjach, powszechnie używanych do gry, które zwykle są z najczystszego złota, ale zdarza się wśród nich wiele fałszywych.

— Właśnie to mi się kiedyś przytrafiło.

— A więc przynieść kamień i kwas, Wasza Eminencjo?

— Nie trzeba, nie mam wątpliwości.

— Wasza Eminencjo, proszę zrobić mi tę łaskę i przekonać się, że bryłki są nie tylko złotem, ale złotem bez żadnych domieszek.

Kardynał nie śmiał okazać niedowierzania, a przecież widać było, że nie został przekonany.

Balsamo więc sarn dokonał próby, a sprawdzenie wyniku pozostawił gościowi.

— Dwadzieścia osiem karatów — rzekł. — Opróżnią pozostałe tygle.

W dziesięć minut później dwadzieścia funtów złota w czterech bryłach leżało na rozgrzanych pakułach.

— Wasza Emineincja przybył karetą, prawda? Zresztą widziałem to przecież.

— Tak.

— Proszę polecić, Wasza Eminencjo, aby kareta zajechała przed bramę, a mój lokaj zaniesie bryły złota do karety.

— Sto tysięcy talarów! — mruknął kardynał zdejmując maskę, jakby chciał dokładniej zobaczyć złoto leżące u jego stóp.

— Wasza Eminencja może poświadczyć skąd to złoto, bo na własne oczy widziałeś, jak się je robi, prawda?

— O tak, chętnie poświadczę.

— Nie, nie — rzekł żywo Balsamo — tego nie należy robić, we Francji nie lubią uczonych. Lepiej jeżeli Wasza Eminencja o niczym nie będzie świadczyć. O, gdybym tworzył teorie naukowe zamiast złota, to byłoby co innego.

— Cóż zatem mógłbym dla pana zrobić, mistrzu? — rzekł książę podnosząc z trudem pięćdziesięciofuntową bryłę złota delikatnymi rękami.

Balsamo utkwił w nim badawczy wzrok, a potem począł się śmiać nie licząc się, że może to być wzięte za brak szacunku.

— Cóż w tym śmiesznego, co powiedziałem? — zapytał kardynał.

— Wasza Eminencja ofiarowuje mi swoje usługi, jeśli dobrze zrozumiałem.

— Tak jest.

— Otóż, doprawdy, czy nie byłoby o wiele słuszniejsze, gdybym to ja ofiarował swoje?

Oblicze kardynała rozchmurzyło się.

 — Pan mi wyświadcza przysługę, przyznaję — rzekł —   i umiem to ocenić. Jeżeli jednak wdzięczność, jaką jestem panu winien miałaby przekroczyć dopuszczalne granice, nie mogę przyjąć przysługi. Chwała Bogu, jest jeszcze w Paryżu, dość lichwiarzy, którzy gotowi będą dostarczyć mi pojutrze, w części pod zastaw, w części za moim podpisem, sto tysięcy talarów. Już sam mój pierścień biskupi wart jest czterdzieści tysięcy talarów.

I kardynał wyciągnął białą jak u kobiety rękę, na której połyskiwał diament wielkości orzecha.

— Mości książę — rzekł Balsamo pochylając się — jest niepodobieństwem, abyś mógł na chwilę przypuścić, że chciałem cię obrazić.

A potem dodał jakby do siebie:

— Dziwna rzecz, że prawda wywiera takie samo wrażenie na każdym, kto nazywa się księciem.

— Nie rozumiem.

— Po prostu: Wasza Eminencja ofiarowuje mi swoje usługi. Zapytuję Waszą Eminencję, jakiego rodzaju mogłyby to być usługi?

— No więc przede wszystkim związane z moim znaczeniem na dworze królewskim.

— Mości książę, mości książę, sam wiesz najlepiej, że jest ono poważnie zagrożone i że tyle samo prawie warte co autorytet pana de Choiseul, który nawet chyba już i dwóch tygodni nie utrzyma się jako minister. Jeżeli chodzi o znaczenie, mój książę, to oprzyjmy się lepiej na moim. Proszę, jakie piękne, dobre złoto. Ilekroć tylko Wasza Eminencja będzie je chciał, wystarczy mi powiedzieć dzień naprzód lub nawet tego samego dnia rano, a zawsze dostarczę je ile tylko będzie potrzeba. A za złoto można mieć wszystko, prawda, Wasza

 Eminencjo?

— Nie, nie wszystko — burknął kardynał z opiekuna spadając do roli protegowanego i nie usiłując nawet przywrócić

 poprzedniego stanu rzeczy.

— Ach, prawda! — rzekł Balsamo. — Zapomniałem, że książę pragnie czego innego niż złota, czegoś cenniejszego niż wszelkie skarby świata. Ale to już nie należy do nauki, to jest kraina czarnoksięstwa. Wasza Eminencjo, proszę powiedzieć jedno słowo, a alchemik przemieni się w czarodzieja.

— Dziękuję, nie potrzeba mi niczego, nie mam żadnych życzeń — rzekł smutno kardynał.

Balsamo zbliżył się do niego.

— Młody, piękny książę, płomienny i bogaty, noszący nazwisko de Rohan, nie może w podobny sposób odpowiadać czarnoksiężnikowi.

— A to dlaczego?

— Dlatego, że czarnoksiężnik czyta w głębi serca i wie co innego.

— Nie mam pragnień, nie chcę niczego — odparł kardynał prawie z trwogą.

— Sądziłbym raczej, że jest przeciwnie, że Wasza Eminencja nie ma odwagi przed samym sobą wyjawić swoich pragnień, takie są one śmiałe, są pragnieniami króla.

— Panie — rzekł kardynał drżąc — wydaje mi się, że nawiązujesz do słów, które wypowiedziałeś u księżniczki.

— Istotnie, Wasza Eminencjo.

— W takim razie muszę cię zapewnić, panie, że omyliłeś się wówczas i mylisz się jeszcze i teraz.

— Proszę nie zapominać, Wasza Eminencjo, że tak samo jasno widzę co się dzieje w twoim sercu w tej chwili, jak widziałem karetę Waszej Eminencji, gdy wyjeżdżała z klasztoru karmelitanek w Saint-Denis, gdy przez rogatki dotarła na bulwar i zatrzymała się przed drzewami o pięćdziesiąt kroków od mojego domu.

— A zatem proszę mi wyjaśnić i powiedzieć, co mnie trapi.

— Dla książąt z rodu Waszej Eminencji konieczna jest miłość, wielka i śmiała. Nie grozi ona zwyrodnieniem, bo takie jest prawo rozwoju.

— Nie wiem, co chcesz przez to powiedzieć, hrabio — wyjąkał książę.

— Przeciwnie, Wasza Eminencja rozumie mnie doskonale. Mógłbym poruszyć wiele strun, które drgają w tobie, ale po co imać się rzeczy bezużytecznych. Dotknąłem tej, którą należy dotknąć. O, ta drga mocno, tego jestem pewien.

Kardynał podniósł głowę i opanowany ostatnim odruchem nieufności spotkał jasne, otwarte spojrzenie Balsamo.

Balsamo uśmiechnął się z wyrazem takiej wyższości, że kardynał opuścił oczy.

— O, Wasza Eminencja ma słuszność, że nie chce patrzeć na mnie, ponieważ w spojrzeniu widzę dokładnie, co się w sercu dzieje. Serce bowiem jest jak zwierciadło i zachowuje kształt przedmiotów, które się w nim odbiły.

— Nie mów już, hrabio de Foenix, nie mów nic — powiedział kardynał czując się pokonanym.

— Tak, to prawda, nie trzeba mówić, ponieważ nie przyszedł jeszcze czas na tę miłość.

— A więc ta miłość ma swoją przyszłość?

— Dlaczego by nie?

— I ta miłość nie będzie szaleństwem, jak mi się wydawało i jak jeszcze teraz sądzę i będę sądził tak długo, póki nie otrzymam dowodu, który temu zaprzeczy.

— Za dużo wymagasz, książę. Nic więcej nie mogę ci powiedzieć, dopóki nie zetknę się z osobą, która natchnęła cię tą miłością, albo z przedmiotem, który od niej pochodzi,

— Jaki musi być przedmiot?

— Może to być pukiel jej prześlicznych, złocistych włosów, choćby jak najmniejszy.

— O tak, hrabio, jesteś człowiekiem głębokim. Powiedziałeś prawdę, czytasz w sercach ludzkich, jak ja czytałbym książkę.

— Niestety! To samo powiedział mi biedny przyjaciel Waszej Eminencji, kawaler Ludwik de Rohan, kiedy się z nim żegnałem na wałach Bastylii, u podnóża rusztowania, na które wstąpił z tak wielką odwagą.

— Powiedział to samo?... Że jest pan głębokim człowiekiem?

— I że czytam w sercach. Tak, ponieważ uprzedziłem go, że zostanie zdradzony przez kawalera de Préault. Nie chciał w to wierzyć.

— Co za osobliwe porównanie mnie z moim przodkiem — rzekł kardynał blednąc mimo woli.

— Powiedziałem to tylko dlatego, aby przypomnieć Waszej Eminencji, że trzeba być ostrożnym przy zabieganiu o włosy, które przyjdzie uciąć pod koroną.

— Mniejsza o to, skąd je wziąć wypadnie, będziesz je miał, panie.

— Dobrze. A teraz proszę wziąć swoje złoto, Wasza Eminencjo. Spodziewam się, że nie wątpi Eminencja w jego prawdziwość.

— Proszę o pióro i papier.

— W jakim celu, Wasza Eminencjo?

— Napiszę zobowiązanie na sto tysięcy talarów, które mi pan tak uprzejmie pożycza.

— Jak to rozumieć, Wasza Eminencjo? Zobowiązanie dla mnie? Po co to?

— Często pożyczam, mój drogi hrabio — rzekł kardynał — ale nigdy nie przyjmuję podarunków.

— Niech się stanie według woli księcia.

Kardynał wziął pióro ze stolika i napisał wielkimi i nieczytelnymi literami zobowiązanie, w którym niepoprawność wyrazów przyprawiłaby dzisiaj o zawrót głowy nawet gospodynię zakrystiana.

— Czy tak dobrze? — zapytał pokazując zobowiązanie hrabiemu Balsamo.

— Doskonale — odpowiedział hrabia i schował zobowiązanie do kieszeni nie rzuciwszy nawet na nie okiem.

— Pan nie czyta?

— Mam słowo Waszej Eminencji, a słowo Rohanów więcej znaczy niż zastaw.

— Panie hrabio de Foenix — rzekł kardynał skłoniwszy się lekko dla zaznaczenia szczególnej łaskawości — okazał się pan człowiekiem bardzo dystyngowanym i jeżeli nie mogę być panu w niczym pomocnym, pozwól mi mieć przyjemność, abym był zobowiązanym wobec ciebie.

Teraz z kolei skłonił się Balsamo i zadzwonił na Fritza, który zjawił się natychmiast.

Hrabia powiedział do niego kilka słów po niemiecku.

Fritz pochylił się i podniósł osiem sztab złota, owiniętych pakułami, z taką łatwością, jakby dziecko, trochę zakłopotane, ale nie przeciążone, podniosło osiem pomarańczy.

— Ależ to Herkules! — zawołał kardynał.

— Owszem, jest dość silny — odparł Balsamo. Odkąd jest u mnie, otrzymuje co rano po trzy krople eliksiru wynalezionego przez mego uczonego przyjaciela, doktora Althotasa. Skutki są już widoczne. Za rok będzie dźwigać pięciokrotnie więcej.

— Nie do wiary! — zawołał kardynał. — O, trudno mi będzie powstrzymać się od opowiadania o tym wszystkim.

— Proszę opowiadać, proszę — odpowiedział Balsamo śmiejąc się. — Tylko niech Wasza Eminencja pamięta, że bierze tym na siebie obowiązek gaszenia ognia, jeśliby przypadkiem podobało się parlamentowi upiec mnie na stosie na placu de Greve.

Żartując tak, odprowadził dostojnego gościa aż do bramy i żegnał go ukłonem pełnym uszanowania.

— Ale gdzież jest pański służący, nie widzę go — odezwał się kardynał.

— Poszedł odnieść złoto do karety, Wasza Eminencjo. — Czyż on wie, gdzie ona się znajduje?

— Wie: pod czwartym drzewem skręcając na prawo od bulwaru. To mu właśnie powiedziałem po niemiecku.

Kardynał podniósł ręce ku niebu i zniknął w cieniu. Balsamo poczekał, aż Fritz wróci, po czym udał się do swojego pokoju zamknąwszy wszystkie drzwi.

ROZDZIAŁ LX

ELIKSIR, ŻYCIA

Kiedy Balsamo pozostał sam, zbliżył się do drzwi pokoju Lorenzy i chwilę nadsłuchiwał.

Spała spokojnie, oddychając równo.

Balsamo otworzył okienko w drzwiach i patrzył na śpiącą owładnięty słodkim uczuciem czułości. Potem zamknął okienko, przeszedł przez pokój oddzielający apartament Lorenzy od gabinetu fizycznego, pośpiesznie zgasił ogień w piecach, otworzył ogromny przewód, który odprowadzał ciepłe powietrze kominem i włączył wodociąg do zbiornika znajdującego się na tarasie.

Wykonawszy te wszystkie czynności schował starannie w portfelu z safianu zobowiązanie kardynała i mruknął do siebie:

— Słowo de Rohan ma wartość, ale tylko dla mnie. Niech by tylko dowiedziano się, na co używam złota braci.

Ledwo to powiedział, gdy spod sufitu dobiegły trzy silne uderzenia. Balsamo podniósł głowę.

— Oho! — rzekł. — To Allhotas mnie woła.

W czasie, gdy wietrzył laboratorium i sprzątał je z pedantyczną dokładnością, pukanie się pdwtórzyło.

— Ależ się niecierpliwi. Dobry znak.

Teraz z kolei Balsamo zapukał żelaznym prętem. Potem zdjął ze ściany żelazną obręcz, nacisnął sprężynę i spod sufitu opuściła się winda, łagodnie zatrzymując się na podłodze. Balsamo zajął w niej miejsce i za pomocą drugiej sprężyny wprawił ją w ruch. Podniosła go powoli i lekko, zawożąc ucznia do jego mistrza.

Nowe mieszkanie uczonego starca mogło mieć około dziesięciu stóp wysokości i szesnaście stóp szerokości. Oświetlone było z góry na podobieństwo studni, szczelnie zamknięte z czterech stron ścianami otaczających go budynków.

Mieszkanie to mogło wydawać się pałacem w porównaniu z tym, jakie miał w powozie.

 Starzec siedział w krześle na kółkach pośrodku stołu w kształcie podkowy, zastawionego mnóstwem roślin, narzędzi, ksiąg, różnych instrumentów i zwojów papieru pokrytych kabalistycznymi znakami.

Był tak zajęty, że nawet nie zauważył przybycia Balsamo.

Światło lampy astralnej, przymocowanej do najwyższej części okna, odbijało się o łysą, lśniącą czaszkę uczonego.

Trzymał on w palcach butelkę z białego szkła i przypatrywał się jej badając jej przezroczystość prawie tak, jak to czyni gospodyni, kiedy bierze pod światło jaja, nabyte na targu.

Balsamo przyglądał mu się chwilę, po czym odezwał się:

— Cóż, czy jest coś nowego?

— Ależ tak, tak. Chodź tu, Acharacie! Widzisz przecież, że jestem oczarowany, zachwycony. Znalazłem, znalazłem... to... czego szukałem!

— Złoto?

— Ależ skąd! Cóż tam złoto!

— Więc diamenty?

— Cóż znowu, co on wygaduje. Złoto, diamenty, to ci dopiero odkrycie, doprawdy, miałbym się z czego cieszyć!

— A zatem — oświadczył Balsamo — to, co znalazłeś, Althotasie, może być tylko eliksirem życia.

— Tak, mój przyjacielu, to jest mój eliksir. To oznacza życie — cóż ja mówię! — wieczność życia.

— Och — rzekł Balsamo zasmucony, gdyż uważał te poszukiwania za przedsięwzięcie szalone — ciągle jeszcze zaprzątasz sobie głowę tym marzeniem?

Ale Althotas nie słuchając go wcale wpatrywał się z uczuciem miłości w swą butelkę.

— Nareszcie — rzekł — został ustalony stosunek składników: dwadzieścia gramów eliksiru Arystotelesa, piętnaście gramów balsamu Merkuriusza, piętnaście gramów sproszkowanego precypitu złota, dwadzieścia pięć gramów esencji z libańskich cedrów.

— Zdaje mi się jednak, że oprócz eliksiru Arystotelesa, jest to ten sam skład, jaki już ułożyłeś poprzednio, mistrzu?

— Tak, ale brak było składnika najważniejszego, tego, który wiąże wszystkie inne i bez którego inne nie znaczą nic.

— I ty go odkryłeś, mistrzu?

— Tak, odkryłem.

— Czy możesz go otrzymać?

— Ba!

— Cóż to takiego?

— Do mieszaniny, która została już zrobiona w tej flaszce, trzeba dodać trzy krople krwi z tętnicy dziecka.

— Lecz skąd weźmiesz dziecko? — rzekł Balsamo bojaźliwie.

— Ty mi je dostarczysz.

— Ja?

— Tak, ty.

— Jesteś szalony, mistrzu.

— No więc jak? — zapytał niewzruszony, zlizując cieknącą po flaszce kroplę płynu, która przesączyła się przez nieszczelny korek. — Więc jak?

— Chcesz mieć dziecko, aby wziąć z jego tętnicy trzy ostatnie krople krwi?

— Tak

— Ależ w takim razie trzeba by zabić dziecko?

— Oczywiście, trzeba. Im będzie piękniejsze, tym godniejsze tego.

— To jest niemożliwe — rzekł Balsamo wzruszając ramionami — tutaj nie ma dzieci na zabicie.

— O! — zawołał starzec z okrutną naiwnością. — A co się z nimi dzieje?

— Opiekują się nimi.

— Cóż to, więc świat aż tak się zmienił? Przed trzema laty dostarczono by nam za cztery ładunki prochu albo pół kwarty wódki tyle dzieci, ile byśmy tylko zechcieli.

— To było w Kongo, mistrzu?

— W Kongo. Dla mnie jest wszystko jedno, czy dziecko będzie czarne. Przypominam sobie, że ofiarowane nam wówczas dzieci były kędzierzawe, bardzo wesołe i żwawe.

— Bardzo to pięknie — rzekł Balsamo — ale na nieszczęście, drogi mistrzu, nie jesteśmy w Kongo.

— Nie jesteśmy w Kongo? — zdziwił się Althotas, — Gdzież więc jesteśmy?

— W Paryżu.

— W Paryżu... Hm, gdybyśmy wsiedli na okręt w Marsylii, za sześć tygodni moglibyśmy być w Kongo.

— To prawda. Tylko, że ja muszę zostać we Francji:. — A to dlaczego?

  — Bo mam tu ważne sprawy.

— Masz ważne sprawy we Francji?

Starzec wybuchnął przeciągłym i ponurym śmiechem.

— Ach tak, prawda — powiedział znowu — zapomniałem, że masz zakładać we Francji kluby.

— Tak, mistrzu.

— Knuć spiski.

— Tak, mistrzu.

— Te twoje różne sprawy, jak ty to nazywasz.

I starzec ponownie zaczął się śmiać nieszczerze i drwiąco. Balsamo zachował milczenie, zbierając siły do odparcia nadciągającej burzy.

— I jakże stoją te twoje sprawy? Powiedzże — rzekł starzec i z trudem poruszywszy się w krześle, utkwił swoje duże, szare oczy w uczniu.

Balsamo odczuł to spojrzenie jak promień światła przenikający go na wskroś.

— Cisnąłem pierwszy kamień: woda się zmąciła — odparł.

— Jaki muł poruszyłeś?

— Wartościowy: muł filozoficzny.

— Tak, tak, wprowadzasz do gry swoje urojenia, swoje niedorzeczne marzenia, swoje mgliste mrzonki. Stawiasz na głupców, którzy rozprawiają o istnieniu lub nieistnieniu Boga, zamiast usiłować jak ja stać się równymi bogom. I któż to są ci znakomici filozofowie, z którymi się powiązałeś?

— Jest między "nimi największy poeta i największy ateista naszych czasów. W tych dniach powróci on do Francji, skąd został niemal wygnany, i zostanie przyjęty do loży masońskiej, którą utworzyłem przy ulicy Pot-de-Fer, w dawnym klasztorze jezuitów.

— Jak się nazywa?

— Wolter.

— Nie znam go. Kto tam jest jeszcze?

— Mam wkrótce poznać jednego z największych myślicieli naszego wieku, twórcę dzieła Umowa społeczna.

— Jak się nazywa? — Rousseau.

— Również nie znam.

— Nic dziwnego, znasz bowiem tylko Alfonsa X, Raymonda Lulle, Piotra z Toledo i wielkiego Alberta.

— To są jedyni ludzie, którzy naprawdę żyli, ponieważ oni jedni rozstrząsali przez całe życie to wielkie zagadnienie: być albo nie być.

— Istnieją dwa sposoby życia, mistrzu.

— Znam tylko jeden: trwać. Ale wróćmy do naszych filozofów. Jakże się oni nazywają?

— Wolter i Rousseau.

— Dobrze! Zapamiętam te nazwiska. A ty spodziewasz się dzięki tym ludziom...

— ...opanować teraźniejszość i zachwiać przyszłość.

— No, no, bardzo tępi ludzie muszą żyć w tym kraju, skoro dają się opętać ideom.

— Przeciwnie, ponieważ mają dość rozumu, idee mają wpływ na to, co czynią. A przy tym mam pomocnika potężniejszego niż wszyscy filozofowie na ziemi.

— Kogo?

— Nudę... Już tysiąc sześćset lat trwa monarchia we Francji. Francuzom sprzykrzyła się monarchia.

— Czyżby chcieli obalić monarchię.

— Nie inaczej.

 — Wierzysz w to?

— Najzupełniej.

— I dążysz do tego?

— Ze wszystkich moich sił.

— Głupiec! Cóż ci przyjdzie z obalenia tej monarchii? — Mnie nic. Ale wszystkim da to szczęście.

— No, niech będzie, jestem dziś dobrze usposobiony i gotów jestem stracić trochę czasu na rozmowę z tobą. Wytłumacz mi więc najpierw, jak zamierzasz doprowadzić do szczęścia, a następnie — co to jest szczęście?

— Jak doprowadzę do szczęścia?

— Tak, do szczęścia wszystkich albo do obalenia monarchii, co według ciebie jest równoznaczne z powszechnym szczęściem. Słucham.

— A więc dobrze. Istnieje obecnie minister, który stanowi ostatnią zaporę broniącą monarchii. Jest to minister inteligentny, przedsiębiorczy i dzielny, który potrafi jeszcze, być może, ze dwadzieścia lat podtrzymywać tę steraną i chwiejącą się w posadach monarchię. Oni pozwolą mi ją obalić.

— Kto, twoi filozofowie?

— Ależ skąd! Przeciwnie, oni ją popierają.

— Jak to! Filozofowie popierają ministra, który podtrzymuje monarchię, oni — wrogowie monarchii? Och, cóż za głupcy z tych filozofów!

— Nie, to tylko dlatego, że sam minister jest filozofem.

— Ach, rozumiem, to znaczy, że filozofowie sprawują rządy za pośrednictwem tego ministra. A zatem omyliłem się: oni nie są głupcami, oni są egoistami.

— Nie chciałbym o tym dyskutować, czym oni są — rzekł Balsamo. — Gdzie niecierpliwość bierze górę, zaczynani nie nie rozumieć. Wiem jednak jedno: gdyby to ministerstwo zostało zawieszone, wszyscy by powstali przeciw następnemu. Miałoby ono przeciwko sobie najpierw filozofów, potem parlament. Filozofowie krzyczeliby, krzyczałby i parlament, a ministerstwo uciekłoby się do prześladowań wobec filozofów, rozwiązałoby parlament. A więc w umysłach i dążeniach zrodziłaby się myśl tajnego przymierza, utworzyłaby się zacięta opozycja, groźna, nieustannie atakująca, wszystko drążąca, podkopująca, burząca. Na miejsce parlamentu mianowano by sędziów. Ci sędziowie, powołani przez króla, działaliby w imieniu królestwa. Oskarżano by ich, i słusznie, o sprzedajność, o łupiestwo, niesprawiedliwość. Lud powstałby i w końcu królestwo miałoby przeciwko sobie i filozofów, i inteligencję, i parlamenty, które tworzy burżuazja, i lud, który jest ludem, to znaczy tym punktem oparcia, którego szukał Archimedes, aby podnieść świat.

— No tak, gdybyś podniósł świat, musiałbyś go z powrotem opuścić.

— Tak, ale z jego upadkiem uległoby zniszczeniu i królestwo.

— A kiedy by zostało zdruzgotane to królestwo stoczone przez robaki, wyobrażani sobie te twoje urojone obrazy o przyszłości... przedstawione językiem pełnym emfazy. Cóż więc powstałoby z ruin, mój drogi?

— Wolność.

— Ach! Więc Francuzi będą wolni?

— Gdy nadejdzie ten dzień, nastąpi to nieuchronnie.

— Wolni, wszyscy?

— Wszyscy.

— A zatem trzydzieści milionów ludzi we Francji otrzyma wolność?

— Tak.

— I ty sądzisz, że pośród trzydziestu milionów ludzi nie znajdzie się człowiek obdarzony tęższym mózgiem niż inni, i nie pozbawi pewnego pięknego dnia wolności tych dwudziestu dziewięciu milionów dziewięćset dziewięćdziesiąt dziewięć tysięcy dziewięćset dziewięćdziesiąt dziewięciu współobywateli, aby dla siebie samego mieć nieco więcej wolności? Przypominasz sobie owego psa, którego mieliśmy w Medynie i który zjadał sam część przeznaczoną dla innych?

— Tak, ale pewnego pięknego dnia inne psy zjednoczyły się przeciwko niemu i udusiły go.

— Bo to były psy. Z ludźmi jest inaczej,

— Stawiasz niżej inteligencję człowieka od inteligencji psów, mistrzu?

— A jakże! Mało jest na to przykładów?

— Co to za przykłady?

— Zdaje mi się, że żył w starożytności pewien mąż imieniem Cezar August, a wśród współczesnych niejaki Olivier Cromwell. Otóż gryźli oni z chciwością placek rzymski i placek angielski, chociaż ci, którym ten placek wyrwali, nie mówili i nie czynili nic złego,

— No dobrze, przypuśćmy, że i tym razem zjawi się jeszcze człowiek. I on będzie śmiertelny, i on umrze, ale przed śmiercią wyświadczy wiele dobra tym, których uciskał, ponieważ zmieni się natura arystokracji. Zmuszona opierać się na czymś, wybierze oparcie najsilniejsze, to jest lud. Z równości, która poniża, zrodzi się równość, która wywyższa. Równość przestanie być nieruchomą zaporą, a stanie się poziomem dostępnym do przekroczenia tym, którzy na to rzeczywiście zasługują. Tak więc podnosząc lud, uświęca się zasadę dotąd nieznaną. Rewolucja uczyniła Francuzów wolnymi. Rządy jakiegoś drugiego Cezara Augusta czy Oliviera Cromwella uczyniły ludzi równymi.

Althotas poruszył się gwałtownie w fotelu.

— Ach, jaki ten człowiek jest tępy! — zawołał. — Przez dwadzieścia lat wychowywałem go od samego dziecka, usiłowałem przekazać mu swoją wiedzę, a to dziecko, mając trzydzieści lat, potrafi mi powiedzieć: Ludzie będą wolni!

— To jest pewne, ludzie będą równi, równi wobec prawa.

— A wobec śmierci, wobec śmierci, głupcze, czy ludzie również będą równi, kiedy jeden człowiek umrze po trzech dniach życia, a drugi będzie żył sto lat? Jakżeż mogą być równi, jeżeli nie zwyciężają śmierci! Ach, zwierzak, podwójny zwierzak!

I Althotas począł się śmiać serdecznie. Balsamo, poważny i nachmurzony, usiadł obok niego z opuszczoną głową. Althotas spojrzał na niego ze współczuciem.

— Miałbym więc — powiedział — być równy prostakowi, spożywającemu czarny chleb, dziecku, które ssie pierś matki, zdziecinniałemu starcowi, który myśli tylko o jedzeniu. O, pożałowania godny filozofie, nie zastanowiłeś się nad tym, że ludzie nie mogą być równi, póki są śmiertelni. Gdyby byli nieśmiertelni staliby się bogami, a tylko bogowie są równi sobie.

— Nieśmiertelni, nieśmiertelni! — mruknął Balsamo. — Co za ułuda!

— Ułuda! — zawołał Althotas. — Ułuda! Tak, ułuda taka sama jak para, jak fluid, jak wszystka to, czego się poszukuje, czego nie odkryto i co będzie odkryte. Lecz strząśnij wraz ze mną pył światów, obnaż jedne po drugich nałożone na siebie te warstwy dziejów ludzkich, które przedstawiają cywilizację. Cóż odczytasz z tych złóż kultury ludzkiej, z historii upadłych królestw, z tych pokładów wieków, które tnie płatami nóż nowoczesnych badań naukowych? Odczytasz z tego, że ludzie pod różnymi nazwami: szczęścia, dobra, doskonałości, szukali zawsze tego samego, czego ja szukam. Szukali za czasów Homera, kiedy ludzie żyli po dwieście lat, i za czasów patriarchów, kiedy wiek ludzki sięgał ośmiu wieków. Ale nie znaleźli ani szczęścia, ani dobra, ani doskonałości. Gdyby go znaleźli, ten świat zgrzybiały stałby się świeży, dziewiczy i różowy jak jutrzenka. Tymczasem zamiast tego są cierpienia, trupy, rozkład. Jest szczęściem cierpienie? Są pięknem trupy? Pożądaną rzeczą jest rozkład?

— A więc dobrze — rzekł Balsamo odpowiadając starcowi, któremu suchy kaszel nie pozwolił dalej mówić — nikt nie wynalazł dotąd eliksiru życia i sądzę, że nikt go nie wynajdzie. Zostaw to Bogu.

— Głupcze! Gdyby tak rozumować, nigdy by nie doszło do żadnych odkryć. Zresztą, czy myślisz, że odkrycia te są na nowo wynalezione? Nie, są to rzeczy wydobyte z zapomnienia. Idą w zapomnienie, ponieważ zbyt krótkie jest życie wynalazcy, aby mógł wyciągnąć wszystkie wnioski, wynikające z jego odkryć. Ze dwadzieścia już razy blisko było znalezienia eliksiru życia. Czy sądzisz, że Styks był wymysłem Homera? Czy uważasz za bajkę to, że Achilles był prawie nieśmiertelny, bo pozbawić go życia można było jedynie ugodziwszy w piętę? Nie, Achilles był uczniem Chirona, podobnie jak ty jesteś moim. Chiron znaczy wyższy lub też gorszy. Chiron był uczonym, którego przedstawiają w postaci centaura, bo jego nauka obdarzyła człowieka siłą i lekkością konia. No, więc on także był bliski wynalezienia eliksiru życia. Może i jemu, jak mnie brakowało owych trzech kropli krwi, których mi odmawiasz. Brak tych trzech kropli krwi sprawił, że śmierć znalazła dojście do Achillesa przez piętę. Tak, powtarzam to, Chiron, człowiek uniwersalny, człowiek wyższy, człowiek gorszy, to nikt inny jak drugi Althotas, któremu drugi Acharat przeszkadza dokonać dzieła, zdolnego ocalić ludzkość i wydrzeć skutkom boskiej klątwy. Co powiesz na to?

— Powiem — odparł Balsamo z widocznym wahaniem — powiem, że ja mam swoje dzieło, a ty masz swoje. Niech każdy z nas wykonuje je na własne ryzyko, narażając się sam na niebezpieczeństwa. Nie będę ci pomagał w zbrodni.

— Zbrodni?

— Tak, i to jeszcze wielkiej zbrodni, jednej z tych, która zwróciłaby przeciw tobie całą obudzoną ludzkość, zbrodni, która postawiłaby cię w obliczu haniebnych szubienic, od których twoja wiedza nie jest zdolna uwolnić ani ludzi lepszych, ani gorszych.

Althotas uderzył suchymi rękami po marmurowym stole.

— No, no — rzekł — nie bądź głupcem z miłości do. ludzi, to jest najgorszy gatunek głupców ze wszystkich istniejących na świecie. No, ale dobrze, pomówmy też trochę o prawie, o okrutnym i niedorzecznym prawie stworzonym przez zwierzęta tobie podobne, których oburza kropla krwi przelana rozumnie, ale którzy żądni są krwi płynącej potokami po placach publicznych, u murów miast, na rozległych równinach zwanych polami bitwy. Oto bzdurne i samolubne prawo, które przyjęło za zasadę: „Używaj dnia, jutro umrzesz!" Proszę, porozmawiajmy o tym prawie.

— Powiedz ty, co masz do powiedzenia, ja posłucham — odparł Balsamo coraz posępniejszy.

— Masz ołówek lub pióro? Zrobimy mały rachunek.

— Ja liczę bez ołówka i pióra. Mów, co masz do powiedzenia, słucham.

— Rozpatrzmy twój projekt. Aha, przypominam sobie... Zniosłeś ministerstwo, zniosłeś parlament, ustanowiłeś niesprawiedliwych sędziów, doprowadziłeś do upadku, podburzyłeś zbuntowanych, roznieciłeś rewolucję, obaliłeś monarchię, pozwoliłeś na rządy jednego człowieka i strąciłeś władcę. Rewolucja przyniosła ci wolność, samarządca — równość. W ten sposób Francuzi stali się wolni i równi, dzieło twe zostało dokonane, prawda?

— Tak. Uważasz to za niemożliwe?

— Nie uznaję niemożliwości. Zresztą widzisz przecież, że jestem z tobą.

— No więc?

— Posłuchaj. Po pierwsze, Francja to nie Anglia, gdzie już zrobiono to wszystko, co ty chcesz zrobić, ty, plagiator! Francja nie jest krajem odciętym od innych, w którym można by przeprowadzić to, do czego dążysz, bez wmieszania się innych narodów. Francja zrośnięta jest z Europą jak wątroba z wnętrznościami człowieka. Francja zapuściła korzenie w ciele wszystkich narodów, w nerwach wszystkich ludów. Spróbuj wyrwać wątrobę z tego wielkiego organizmu, jakim jest kontynent europejski, a zobaczysz jak w ciągu trzydziestu, być maże czterdziestu lat całe ciało zacznie drgać. Oceniam bardzo ostrożnie i należałoby raczej przyjąć dwadzieścia lat. Czy to za wiele? Odpowiedz, mądry filozofie.

— Nie, to nie jest za wiele — rzekł Balsamo — nie jest też dosyć.

— Świetnie, to mnie zadowala. Dwadzieścia lat wojny, zażartych, śmiertelnych, bezustannych walk. Można przyjąć dlatego dwieście tysięcy rocznie zabitych, to nie jest wiele, jeśli zważyć, że będą bić się jednocześnie w Niemczech, Włoszech i Hiszpanii. Dwieście tysięcy zabitych rocznie to przez dwadzieścia lat wyniesie cztery miliony ludzi. Biorąc po siedemnaście litrów krwi na jednego człowieka... pomnóżmy... 17 przez 4... to będzie sześćdziesiąt osiem milionów litrów krwi wylanej dla osiągnięcia twego celu. A ja żądam od ciebie tylko trzech kropel. Powiedz teraz, kto z nas dwóch jest szalony, dziki, ludożerca? No, cóż to, nie odpowiadasz?

— Istotnie, mistrzu, odpowiem ci, że te trzy krople nie znaczyłyby nic, gdybyś był pewien swego wyniku.

— A ty, który gotów jesteś wylać sześćdziesiąt osiem milionów litrów krwi, ty jesteś pewien? Mów! Wstań! Z ręką na sercu odpowiedz: „Mistrzu, za cenę tych czterech milionów trupów zapewnię szczęście ludzkości."

— Mistrzu — rzekł Balsamo uchylając się od odpowiedzi — mistrzu, na Boga, mów o czym innym.

— Ach tak, nie chcesz odpowiedzieć! — wykrzyknął triumfalnie Althotas.

— Mylisz się, mistrzu, co do skuteczności środka; to jest niemożliwe.

— Widzę, że ty mnie pouczasz, zaprzeczasz mi, protestujesz — rzekł Althotas tocząc pełnymi zimnego gniewu, szarymi oczami o białych rzęsach:

— Nie, mistrzu, tylko zastanawiam się, żyjąc codziennie w kontakcie z otaczającym mnie światem, ścierając się z ludźmi, w walce z książętami, nie tak jak ty, zaszyty w kącie, obojętny na wszystko, co się dzieje, obojętny wobec tych, którzy się bronią, lub tych, którzy się umacniają. Jesteś czystą abstrakcją uczonego i cytatologa. Ja znam trudności i ujawniam je, oto wszystko.

— Te trudności mógłbyś bardzo szybko przezwyciężyć, gdybyś chciał.

— Powiedz raczej „gdybyś wierzył."

— Więc ty nie wierzysz?

— Nie — odpowiedział Balsamo.

— Ty mnie kusisz — zawołał Althotas.

— Nie, ja wątpię.

— Wierzysz w śmierć?

— Wierzę w to, co jest. Śmierć istnieje. Althotas wzruszył ramionami.

— Więc śmierć istnieje — rzekł. — Przynajmniej tego nie zaprzeczasz.

— To jest rzecz niezaprzeczalna.

— Niezwyciężona i wieczna, prawda? — dorzucił stary uczony z uśmiechem, od którego jego ucznia przebiegł dreszcz.

— Och, tak, mistrzu, niezwyciężona i wieczna nade wszystko.

— Kiedy jednak patrzysz na trupa, czy nie pokrywa ci pot czoła i czy żal nie ściska ci serca?

— Nie, pot nie występuje mi na czoło, bo zmam wielką niedolę ludzkości. Z żalu serce mi nie pęka, bo uważam życie za marność. Ale patrząc na zwłoki, mówię do siebie: „O, śmierci, jesteś potężna jak Bóg, panujesz wszechwładnie! O, śmierci, nic ci się oprzeć nie zdoła!"

Althotas słuchał w milczeniu i tylko ściskanie palcami lancetu zdradzało jego niecierpliwość. Kiedy jego uczeń skończył bolesne i uroczyste zdanie, starzec rozejrzał się z uśmiechem wokół siebie, a jego oczy, tak ogniste, że zdawały się przenikać każdą tajemnicę, zatrzymały się w kącie sali, gdzie na garści słomy leżał, drżąc cały, biedny czarny pies, ostatnie z trzech zwierząt, które Balsamo dostarczył Althotasowi do jego doświadczeń.

— Weź tego psa — rzekł Althotas do Balsamo — i połóż tu na stole.

Balsamo wykonał polecenie.

Zwierzę, które zdawało się przeczuwać swoje przeznaczenie i niewątpliwie znajdowało się już poprzednio w rękach uczonego, poczęło drżeć, rzucać się i wyć, dotknąwszy marmurowej powierzchni stołu.

— Ech — rzekł Althotas — wierzysz w życie, ponieważ wierzysz w śmierć, prawda?

— Naturalnie.

 — No, a co powiesz o tym psie, który wydaje się tak żywy? — Że jest żywy, ponieważ wyje, rzuca się, ponieważ boi się.

— Och, jakie niemiłe są te czarne psy. Na przyszłość postaraj się o białe.

 — Postaram się.

— Ano, twierdzimy więc, że ten pies jest żywy — ciągnął dalej starzec z żałobnym uśmiechem. — Szczekaj piesku, szczekaj, niech się przekona jaśnie wielmożny pan Acharat, że jesteś żywy.

I dotknął palcem jeden z mięśni psa, co sprawiło, że pies natychmiast zaszczekał, a raczej zajęczał.

— W porządku. Podaj klosz, tak. Wsadź" teraz psa pod klosz... Tutaj! Aha, zapomniałem cię zapytać, w jaką śmierć wierzysz najbardziej?

— Nie rozumiem, co chcesz przez to powiedzieć, mistrzu. Śmierć jest śmiercią.

— Słusznie, bardzo słusznie. To, co mi powiedziałeś teraz, jest również moim poglądem. No, skoro śmierć jest śmiercią, usuń teraz powietrze z klosza, Acharacie.

Balsamo obrócił koło i wypuścił przez rurkę zamknięte w kloszu powietrze, które uchodziło powoli z ostrym sykiem. Znajdujący się pod kloszem pies z początku był niespokojny, zaczął biegać, węszyć, podniósł głowę, oddychał głośno i pośpiesznie, po czym obrzmiały padł bez życia wskutek uduszenia.

— A więc pies padł rażony apopleksją, prawda? — rzekł Althotas. — Piękna to śmierć, nie trzeba się długo męczyć!

— Tak.

— Sądzisz, że nie żyje?

— Bez wątpienia.

— Nie wydajesz się zbyt przekonany, Acharacie.

— Wręcz przeciwnie, jestem tego pewny.

— Ach tak! Znasz przecież środki, jakie stosuję, prawda? Przypuszczasz, że wynalazłem jakiś nowy sposób przywracania życia, który polega na wprowadzeniu do nieuszkodzonego organizmu powietrza i spowodowaniu krążenia krwi, podobnie jak to się dzieje w całym naczyniu?

— Niczego nie przypuszczam. Uważam, że pies nie żyje i to wszystko.

— Mniejsza o to. Dla zupełnej pewności, zabijemy go jeszcze raz. Podnieś klosz, Acharacie.

Po zdjęciu klosza pies nie poruszał się, powieki były zamknięte, serce nie biło.

— Weź teraz lancet i przetnij mu kość pacierzową nie naruszając krtani.

— Czynię to tylko, żeby ci się nie sprzeciwiać.

— No, i żeby dobić biedne zwierzę na wypadek, gdyby jednak jeszcze żyło — dodał Althotas z upartym uśmiechem właściwym starcom.

Balsamo dokonał cięcia, ostrze lancetu rozdzieliło kręgosłup od mózgu tworząc głęboką, krwawiącą ranę. Zwłoki zwierzęcia nie poruszyły się.

— Tak, rzeczywiście, całkiem nieżywy — rzekł Althotas. — Ani jeden nerw nie drgnie, ani jeden mięsień. Jest martwy, zupełnie martwy, prawda?

— Stwierdzę to tyle razy, ile tylko zechcesz — odparł Balsamo niecierpliwie.

— A więc mamy tu zwierzę bezwładne, zimne, na zawsze nieżywe. Nic się nie oprze śmierci, powiedziałeś, nikt nie jest w mocy przywrócić życia, nawet pozoru życia biednemu zwierzęciu, prawda?

— Nikt oprócz Boga.

 — No tak, ale Bóg nie będzie na tyle niekonsekwentny, aby to uczynić. Skoro Bóg zabija, to ponieważ jest największą mądrością, ma do tego swoje powody. Powiedział to pewien zabójca, już nie pamiętam, jak on się nazywał i wydaje mi się, że miał słuszność. Natura czerpie korzyści ze śmierci.

— Tak wiec leży tu pies zupełnie martwy i natura ma go w swej władzy.

Althotas utkwił przenikliwy wzrok w Balsamo, ten zaś znużony uciążliwością starca opuścił głowę.

— A cóż byś powiedział — odezwał się znów Althotas — gdyby ten pies otworzył oczy i spojrzał na ciebie?

— Niezmiernie by mnie to zdziwiło, mistrzu — odparł Balsamo uśmiechając się.

— Zdziwiłoby? Doskonale!

Powiedziawszy to z wymuszonym i ponurym śmiechem, starzec przysunął do martwego ciała psa przyrząd zbudowany z metalowych krążków oddzielonych kawałkami sukna, zanurzonymi w naczyniu z roztworem kwasu. Dwa końce tego przyrządu sterczały z naczynia.

— Które oko ma otworzyć, Acharacie? — zapytał starzec.

— Prawe.

Althotas zbliżył dwa końce przyrządu da szyi psa i dotknął nimi mięśnia.

Natychmiast otworzyło się prawe oko psa, nieruchomo utkwione w Balsamo, który cofnął się przestraszony.

— A teraz otworzymy pysk, dobrze?

Balsamo nie był zdolny odpowiedzieć, pozostając pod silnym wrażeniem tego, co zobaczył.

Althotas dotknął tymczasem innego mięśnia i zamiast oka otworzył się pysk, ukazując białe zęby osadzone w czerwonych dziąsłach, które drgały, jakby pies był żywy.

Balsamo poczuł lęk, którego nie potrafił ukryć.

 — To niesłychane! — zawołał.

—  Oto widzisz, jak błahą rzeczą jest śmierć — powiedział Althotas z triumfem na widok zdumienia swego ucznia. — Ponieważ jestem biednym starcem, którego ona niebawem dosięgnie, zmusiłem ją do zboczenia z jej nieubłaganej drogi.

Nagle dodał ze śmiechem, ostrym i nerwowym:

— Strzeż się, Acharacie! Nieżywy pies dopiero co chciał cię ugryźć, a za chwilę zacznie cię gonić. Strzeż się!

Ledwie to powiedział, pies rzeczywiście podniósł się nagle na czterech łapach, z głową okropnie zwisającą z rozciętą szyją, rozwartym pyskiem, drgającym wzrokiem i zachwiał się na nogach.

Balsamo uczuł, jak mu włosy stają na głowie. Zrobił kilka kroków do tyłu, aby oprzeć się o drzwi, nie wiedząc, czy ma uciekać, czy pozostać.

— No już dobrze — rzekł Althotas odsuwając zwłoki psa i przyrząd — dość tych doświadczeń. Ucząc cię, wcale nie chcę, abyś umarł ze strachu.

W tej samej chwili zwłoki psa odłączone od stołu galwanicznego, opadły bezwładnie i pozostały nieruchome jak poprzednio.

— Czy pomyślałbyś kiedy coś podobnego o śmierci i że z nią taka łatwa sprawa? Powiedz.

— Niesłychane, doprawdy niesłychane! — rzekł Balsamo podchodząc bliżej.

— Widzisz teraz, że można dojść do tego, o czym mówiłem i że pierwszy krok został już zrobiony. Cóż to już znaczy przedłużyć życie, skoro udało się udaremnić działanie śmierci?

— Nie wiadomo jeszcze — wyraził wątpliwość Balsamo — bo życie, które przywróciłeś, było życiem pozornym.

— Przejdzie czas, a będziemy przywracać życie prawdziwe. Czy nie czytałeś w dziełach poetów rzymskich o tym, jak Cassideus przywracał życie umarłym?

— Tak, w dziełach poetów...

— Nie zapominaj, mój przyjacielu, że Rzymianie nazywali poetów vates.

— No dobrze, jednak powiedz mi...

— Znowu zastrzeżenia?

— Tak. Kiedy już twój eliksir życia byłby wynaleziony i gdyby dać go psu, czy żyłby on wówczas wiecznie?

— Niewątpliwie.

— A gdyby dostał się potem w ręce takiego eksperymentatora jak ty, który by go zabił?

— Świetnie! — zawołał starzec uderzając z radości jedną rękę o drugą. — Na to właśnie czekałem!

— Jeśli tak, proszę, odpowiedz mi.

— Jak najchętniej.

— Czy zatem eliksir przeszkodzi temu, aby komin zwalił się na głowę, aby pocisk przeszedł człowieka na wylot czy koń kopnięciem rozpruł brzuch, jeźdźcowi?

Althotas spojrzał na Balsamo jak szermierz, któremu chybiony cios przeciwnika pozwala ugodzić celnie.

— Nie, nie, nie — rzekł. — Jesteś tęgim logikiem, mój drogi Acharacie. Ani komina, ani pocisku, ani kopyta końskiego niesposób się ustrzec, dopóki istnieją domy, strzelby i konie.

— A więc czy prawdą jest, że będziesz mógł wskrzeszać umarłych?

— Tylko na pewien czas. Nie na zawsze. Aby do tego doszło, musiałbym odkryć miejsce w ciele ludzkim, gdzie się znajduje dusza. To mogłoby trwać dość długo. Mimo to przeszkodzę i tak tej duszy, aby uszła z ciała raną, jaką mu zadano.

— W jaki sposób?

— Zamykając ją.

— Nawet gdyby została przecięta tętnica?

— Nawet wtedy.

— Ach, żebym mógł to zobaczyć!

— A więc patrz — powiedział starzec.

I nim Balsamo zdążył go powstrzymać, przeciął sobie końcem lancetu żyłę u lewej ręki.

W ciele starca było już tak niewiele krwi i sączyła się tak powoli, że upłynęło kilka chwil, zanim ukazała się na krawędziach rany. Wtedy znalazłszy ujście, popłynęła obficie.

— Wielki Boże! — krzyknął Balsamo.

— Co się stało? — rzekł Althotas.

— Zraniłeś się, i to ciężko.

— Ponieważ jesteś jak święty Tomasz i nie wierzysz, póki nie zobaczysz i nie dotkniesz, trzeba więc, abyś zobaczył i dotknął.

Powiedziawszy to, Althotas wziął małą flaszeczkę, która znajdowała się w pobliżu niego i upuścił kilka kropel na ranę.

— Spójrz — powiedział.

Pod działaniem cudownego płynu krew przestała płynąć, ciało wokół rany skurczyło się, zwierając tak silnie brzegi rany, że krew, owo płynne ciało, jak ją nazywają, nie mogła się już przecisnąć.

Balsamo patrzył na starca z osłupieniem.

— Oto co jeszcze wynalazłem. Co ty na to, Acharacie?

— O, mistrzu, jesteś najmędrszym z ludzi.

— I chociaż nie pokonałem jeszcze śmierci w pełni, zadałem jej przecież cios, po którym trudno będzie jej się podnieść, prawda? Widzisz, mój synu, człowiek ma kruche kości i łatwo je złamać. Ja uczynię te kości twardymi jak stal. Kiedy z człowieka wyjdzie krew, razem z nią uchodzi życie. Nie dozwolę, aby krew uciekała z człowieka. Ciało ludzkie jest miękkie i łatwo je uszkodzić. Uczynię je tak odpornym jak ciała średniowiecznych paladynów, których nie imał się ni miecz, ni topór. Aby to się ziściło, potrzeba tylko Althotasa, który by żył trzysta lat. Daj mi więc to, czego od ciebie żądam, a żyć będę tysiąc lat. O, drogi mój Acharacie, to zależy jedynie od ciebie. Przywróć mi młodość, gibkość ciała i świeżość myśli, a przekonasz się, czy zlęknę się miecza, pocisku, walącego się komina lub zwierzęcia, które gryzie i wierzga. W czwartej mojej młodości, Acharacie, to jest wcześniej niżbym przeżył wiek czterech pokoleń, odnowiłbym oblicze ziemi i stworzyłbym dla siebie i dla odrodzonej ludzkości świat według moich wyobrażeń, świat bez kominów, bez mieczów, muszkietów, bez koni, które wierzgają, bo wtedy ludzie zrozumieją, że warto żyć lepiej, pomagać sobie, kochać się, niż prowadzić spory i niszczyć się wzajemnie.

— To, co mówisz, mistrzu, wydaje się być prawdziwe lub przynajmniej prawdopodobne.

— Więc dobrze, przyprowadź mi dziecko.

— Pozwól mi zastanowić się jeszcze i zastanów się też sam. Althotas rzucił na swego ucznia spojrzenie pełne pogardy.

— Odejdź! — rzekł. — Będę cię przekonywał kiedy indziej. A zresztą krew ludzka nie jest składnikiem tak drogocennym, żeby nie można jej zastąpić czym innym. Idź sobie! Będę szukał i znajdę. Nie jesteś mi potrzebny, możesz iść.

Balsamo dotknął nogą sprężyny i przeniósł się do pokojów na dole, milczący i nieruchomy, przygnębiony siłą geniuszu tego człowieka, który potrafił zmuszać do wierzenia w rzeczy niemożliwe, sa;n je czyniąc.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ LXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej