Aleksander Dumas

JÓZEF BALSAMO T IV

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ LXXXVIII

ROZDZIAŁ LXXXIX

ROZDZIAŁ XC

ROZDZIAŁ XCI

ROZDZIAŁ XCII

ROZDZIAŁ XCIII

ROZDZIAŁ XCIV

ROZDZIAŁ XCV

ROZDZIAŁ XCVI

ROZDZIAŁ XCVII

ROZDZIAŁ XCVIII

ROZDZIAŁ XCIX

ROZDZIAŁ C

ROZDZIAŁ CI

ROZDZIAŁ CII

ROZDZIAŁ CIII

ROZDZIAŁ CIV

ROZDZIAŁ CV

ROZDZIAŁ CVI

ROZDZIAŁ CVII

ROZDZIAŁ CVIII

ROZDZIAŁ CIX

ROZDZIAŁ CX

ROZDZIAŁ CXI

ROZDZIAŁ CXII

ROZDZIAŁ CXIII

ROZDZIAŁ CXIV

ROZDZIAŁ CXV

ROZDZIAŁ CXVI

ROZDZIAŁ CXVII

ROZDZIAŁ CXVIII

ROZDZIAŁ CXIX

ROZDZIAŁ CXX

ROZDZIAŁ CXXI

ROZDZIAŁ CXXII

ROZDZIAŁ CXXIII

JÓZEF BALSAMO

Tom IV

Aleksander Dumas

Tłum. Leon Rogalski

ROZDZIAŁ LXXXVIII

KRÓLEWSKI OBROŃCA

Książę d'Aiguillon, gdy został sam, był z początku dość zakłopotany. Doskonale rozumiał, co mu stryj powiedział: że pani Dubarry podsłuchiwała go, że człowiek roztropny musi w tych okolicznościach okazać się człowiekiem śmiałym i odegrać tę rolę, którą stary książę proponował odegrać wspólnie.

Przybycie króla nastąpiło w samą porę, gdyż pozwoliło uniknąć konieczności tłumaczenia się z powodu purytańskiego zachowania się księcia d'Aiguillon.

Marszałek nie był człowiekiem, którego można by długo oszukiwać, a nade wszystko nie dopuściłby nigdy do tego, aby czyjeś zalety błyszczały nadmiernie kosztem jego własnych.

Ale kiedy był sam, miał dość czasu na właściwą ocenę rzeczy.

Król tymczasem rzeczywiście już nadchodził. Paziowie otworzyli drzwi do przedpokoju, a Zamora wybiegł naprzeciw królowi prosząc o cukierki. Za tę wzruszającą poufałość płacił Ludwik XV w przypływie złego humoru szturchańcami lub targaniem za ucho, co oczywiście sprawiało młodemu Afrykańczykowi wielką przykrość.

Król zatrzymał się w gabinecie chińskim. Było to dla księcia d'Aiguillon dowodem, że pani Dubarry nie uroniła ani jednego słowa z jego rozmowy ze stryjem, gdyż teraz on słyszał również doskonale rozmowę króla z hrabiną.

Król zdawał się być znużony, jak człowiek, który dźwigał ogromne ciężary. Atlas nie był bardziej wyczerpany, kiedy przez dwanaście godzin podpierał całe  niebo swoimi ramionami.

Kochanka królewska przymilała się do Ludwika XV, głaskala go i dziękowała pocałunkami. On zaś kazał opowiedzieć sobie dokładnie przebieg odprawy pana Choiseula. Ubawiło go to niezmiernie.

Wówczas pani Dubarry nabrała śmiałości. Była to dogodna pora dla jej planów. Czuła teraz w sobie odwagę, która zdolna była poruszyć z posad ziemię.

— Najjaśniejszy Panie — rzekła — dokonałeś zniszczenia, to bardzo dobrze, że tak zrobiłeś, tak trzeba było, ale teraz trzeba odbudować to, co zostało zniszczone.

— Och, to już zostało zrobione — odparł król niedbale.

— Ustaliłeś już nowe urzędy ministerialne?

— Tak.

— I to tak nagle, bez zastanowienia?

— Ależ głowa!... Och, jesteś prawdziwą kobietą! Powiedz jednak, moja droga, czy przed oddaleniem kucharza, nie upatrzysz już przedtem innego na jego miejsce?

— Powiesz jeszcze może, że wyznaczyłeś już gabinet? Król podniósł się ciężko z obszernej sofy, na której leżał raczej niż siedział, mając za poduszkę ramiona pięknej kochanki.

— Można by pomyśleć, Joasiu, widząc twoje zainteresowanie — rzekł — że wiesz już o nowych urzędach ministerialnych, że nie jesteś z nich zadowolona i masz inne propozycje.

— To nie byłoby znów taką niedorzecznością — rzekła hrabina.

— A więc masz coś jednak?

— Ty też — odparła.

— Och, to moja powinność, hrabino. Ale dobrze, proszę, przedstaw mi swoich kandydatów.

— Nie, ty zrób to wpierw.

— Proszę bardzo. Żeby ci dać dobry przykład! Pytaj.

— Najpierw marynarka. Cóż tam robi ten kochany pan de Praslin?

— A to coś nowego, hrabino. Człowiek, który nigdy nie widział  morza.

— No więc kto?

— Załóżmy się, że nie zgadniesz.

— Ktoś, czyj wybór przyniesie ci popularność...

— Człowiek parlamentu, moja droga... Pierwszy prezydent parlamentu w Besançon.

— Pan de Boynes?

— Ten sam! Do licha, ależ ty jesteś mądra! Znasz tych ludzi?

— Muszę. Całymi dniami mówisz przecież o parlamencie. Ale ten człowiek nie wie nawet, co to wiosło.

— Tym lepiej. Pan de Praslin zanadto dobrze znał swoje rzemiosło i dlatego kosztował mnie tak wiele razem ze swoimi konstrukcjami okrętów.

— A komu powierzyłeś skarb, Najjaśniejszy Panie?

— O, skarb to zupełnie co innego. Wybrałem wyjątkowego człowieka.

— Finansistę?

— Nie... Wojskowego. Zbyt już długo finansiści mnie oskubują.

— Kto zatem stanie na czele ministerstwa wojny, na Boga!

— Uspokój się, moja kochana. Tu wyznaczyłem finansistę, Terraya, lubiącego grzebać się w rachunkach. Wykryje on wszystkie błędy, które popełnił w dodawaniach pan de Choiseul. Wiesz, początkowo zamierzałem powierzyć to ministerstwo, żeby przypodobać się filozofom, człowiekowi wspaniałemu, nieskazitelnemu, jak to oni powiadają.

— Aha! Komu więc? Wolterowi?

 — Prawie... Kawalerowi du Muy... Prawdziwy Katon.

— Ach, Boże, przerażasz mnie.

— To było już postanowione... Przywołałem go do siebie, nominacja była już podpisana, dziękował mi. Lecz wtem dobry czy zły duch podszepnął mi, aby go zaprosić na dziś wieczorem do Luciennes.

— To straszne!

— No właśnie. Akurat dokładnie to samo, hrabino, powiedział  mi pan du  Muy.

— On to  powiedział?

— Innymi słowami, ale ostatecznie sens był mnie] więcej ten sam. Powiedział mianowicie, że najgorętszym jego pragnieniem jest służyć królowi, lecz jest to niemożliwe, aby służył pani Dubarry.

— No, ładny ptaszek z  tego twojego filozofa!

— Oczywiście zupełnie zrozumiałe, że wyciągnąłem do niego rękę, aby... odebrać mu nominację, którą podarłem w jego oczach z bardzo cierpliwym uśmiechem, na drobne kawałki, no i kawaler du Muy znikł. Ludwik XIV kazałby na pewno wrzucić tego hultaja do jakiegoś lochu w Bastylii. Ja jestem jednak Ludwik XV, mam więc swój parlament, który mnie chłoszcze, zamiast żebym ja go chłostał. Oto na co mi przyszło!

— To nie ma znaczenia, Najjaśniejszy Panie — rzekła hrabina okrywając króla-kochanka pocałunkami. — Jesteś człowiekiem doskonałym.

— Nie wszyscy tak sądzą. Przeklęty Terray!

— Oni wszyscy tacy! A komu powierzyłeś sprawy zagraniczne?

— Temu poczciwemu Bertin, którego znasz.

— Nie.

— A więc, którego nie znasz.

— Nie widzę dotąd ani jednego ministra, który byłby coś wart.

— Powiedzmy. A jakich ty byś wybrała?

— Wymienię tylko jednego: marszałek.

— Co za marszałek? — rzekł król krzywiąc się.

— Książę de Richelieu.

— Ten starzec? Ta zmokła kura?

— Dobre sobie! Zwycięzca spod Mahon i zmokła kura!

— Stary rozpustnik...

— Najjaśniejszy Panie, był twoim towarzyszem.

— Pozbawiony zasad moralnych. Uciekają przed nim wszystkie kobiety.

— Cóż chcesz? To od tego czasu, odkąd nie ugania się za nimi.

— Nie wspominaj nigdy więcej o Richelieu, tym brudnym zwierzęciu. Ten zwycięzca spod Mahon oprowadzał mnie po wszystkich paryskich szulerniach. Śpiewano o nas ośmieszające piosenki. Nie, nie! Richelieu! Na samo nazwisko tracę panowanie nad sobą.

— A więc aż tak bardzo go nienawidzisz?

— Z całego serca. Wszystkich Richelieu.

— Wszystkich?

— A dlaczegóżby nie? Taki, na przykład, Fronsac. Piękny z niego par i książę. Z dziesięć razy zasłużył, aby łamano go kołem.

— Wydaję ci go chętnie. Ale są jeszcze inni Richelieu na świecie.

— Ach tak! Książę d'Aiguillon na przykład.

— Właśnie!

Można przypuszczać, że na te słowa gość w buduarze natężył słuch.

— Tego powinienem nienawidzić bardziej niż wszystkich innych, bo mi zwala na kark wszystkich krzykaczy z całej Francji. Ale mam do niego słabość, z której się nie potrafię wyleczyć. Jest przynajmniej śmiały i nie mam do niego odrazy.

 — Przy tym człowiek rozumny — zawołała hrabina.

— I odważny, gotów bronić władzy królewskiej. To jest prawdziwy par!

— Po stokroć tak. Uczyń go więc kimś. Król spojrzał na hrabinę.

— Czy to być może, hrabino, abyś proponowała mi to teraz, kiedy cała Francja domaga się ode mnie, abym go skazał na wygnanie i pozbawił godności książęcej?

Pani Dubarry również założyła ręce.

— Przed chwilą — rzekła — nazwałeś Richelieu zmokłą kurą. Ale to raczej tobie bardziej by odpowiadało to przezwisko.

— Hrabino!

— Jesteś dumny, ponieważ odprawiłeś pana Choiseula.

— To nie było łatwe.

— A jednak potrafiłeś. A teraz cofasz się przed następstwami.

— Nie rozumiem.

— No oczywiście. Bo co oznaczało usunięcie Choiseula?

— Był to policzek wymierzony parlamentowi.

— Właśnie. Zrób tak i teraz. Parlament chciał zatrzymać Choiseula, dałeś mu dymisję. Parlament chce usunąć księcia d'Aiguillon, ty go zatrzymaj.

— Przecież go nie odprawiam.

— Powinieneś go wynieść na wyższe stanowisko, nadać mu większe znaczenie.

— Czyżbyś chciała ministerstwa dla tego warchoła?

— Czemu nie? Uważam, że należy się nagroda temu, kto cię bronił narażając swój majątek i dostojeństwa.

— Powiedz raczej: swoje życie, bo niechybnie ukamienują go pewnego ranka, razem z twoim przyjacielem Maupeou.

— Bardzo byś podniósł na duchu swoich obrońców, gdyby usłyszeli, co o nich teraz mówisz.

— Odpłacają mi oni pięknym za nadobne.

— Jesteś niesprawiedliwy, czyny przemawiają za nimi.

— O, zapewne. Tylko skąd u ciebie tyle zapału dla księcia d'Aiguillon?

— Zapału? Przecież ja go wcale nie znam. Widziałam go dzisiaj i rozmawiałam po raz pierwszy w życiu.

— A, to co innego. To jest więc przekonanie, a ja szanuję przekonania, nie mając sam żadnych.

— A więc uczyń coś dla Richelieu w imieniu d'Aiguillona, skoro nie możesz nic uczynić dla d'Aiguillona.

— Dla Richelieu!? O nie, nie, nic, przenigdy.

— A więc dla pana d'Aiguillon?

— Powierzyć mu ministerstwo w tej chwili, to jest niemożliwe.

— Rozumiem... Ale później?... Pomyśl tylko: to jest człowiek o olbrzymich zdolnościach, rzutki. Pozbywszy się Terraya, d'Aiguillona i Maupeou, będziesz posiadał za jednym zamachem trójgłowego Cerbera. Wreszcie nie zapominaj o tym, że te twoje ministerstwa, toż to przecież zabawa, która nie może potrwać długo.

— Mylisz się, hrabino, potrwa co najmniej ze trzy miesiące.

— Trzymam cię za słowo. A więc za trzy miesiące.

— O, hrabino, hrabino!

— Sam powiedziałeś. Potrzeba mi jednak coś na teraz. — Ale nie mam nic do obdzielenia.

— Masz swoich szwoleżerów. Pan d'Aiguillon jest oficerem, daj mu więc dowództwo nad szwoleżerami.

— Niech już będzie. Otrzyma je.

— Dziękuję! — zawołała hrabina z radosnym ożywieniem. — Dziękuję!

Książę d'Aiguillon miał możność usłyszeć w tej chwili odgłos całkiem prostackiego pocałunku, złożonego na policzku Ludwika XV.

— A teraz — rzekł król — każ podać wieczerzę, hrabino.

— Nie — odparła pani Dubarry — tutaj nie możesz jej się spodziewać. Przygnębiła mnie ta polityka... Zresztą moja służba była zajęta wysłuchiwaniem mów i przyglądaniem się ogniom sztucznym, a nie kuchnią.

— Jedź więc ze mną do Marly.

— Nic z tego, głowa mi pęka.

— To połóż się, hrabino.

— Zamierzam właśnie to zrobić, Najjaśniejszy Panie.

— A zatem żegnam.

— To znaczy do zobaczenia.

— Czuję się w skórze pana Choiseula: odprawiają mnie.

— Odprowadzając z honorami, chwaląc i pieszcząc — dodała z głośnym śmiechem swawolna kobieta, popychając króla lekko ku drzwiom.

Hrabina trzymała w ręku lichtarz oświetlając schody.

— Byleby tylko biedny marszałek nie umarł — rzucił jeszcze na schodach król odwracając się i wstępując na stopień.

— Dlaczego?

— No, że ministerstwo uciekło mu sprzed nosa.

— O, złośliwy jesteś, Najjaśniejszy Panie — rzekła hrabina wybuchając znowu głośnym śmiechem.

Uradowany tym konceptem przeciwko księciu, którego rzeczywiście nienawidził z całej duszy, Jego Wysokość wyszedł od pani Dubarry wielce z siebie zadowolony.

Gdy hrabina wróciła do buduaru, zastała tam księcia d'Aiguillon klęczącego pod drzwiami ze skrzyżowanymi na piersiach rękami i z płomiennym wzrokiem utkwionym w królewskiej kochance.

Ona zarumieniła się.

— Nie powiodło mi się — rzekła. — Biedny ten marszałek.

— Wiem o wszystkim — rzekł — słyszałem... Dziękuję, dziękuję ci z całego serca, o pani.

— Sądzę, że byłam ci to winna — odpowiedziała z łagodnym uśmiechem. — Ale podnieś się, książę, bo inaczej gotowa jestem pomyśleć, że masz taką pamięć jak rozum.

— Być może, że stryj mój powiedział ci, pani, że jestem twym żarliwym sługą...

— Również i króla. Złożysz jutro uszanowanie Jego Królewskiej Mości. Proszę cię, wstań już...

I podała mu rękę, którą ucałował z czcią.

Hrabina musiała być tym bardzo wzruszona, gdyż nie rzekła więcej ani jednego słowa.

Książę d'Aiguillon milczał także. Był zmieszany podobnie jak ona. W końcu pani Dubarry przemogła jednak wzruszenie i podniósłszy głowę rzekła:

— Trzeba, aby biedny marszałek dowiedział się o swojej porażce.

Książę uznał te słowa za stanowcze wezwanie do pożegnania. Złożył więc głęboki ukłon i powiedział:

— Idę do niego, pani.

— Ach, książę! Zła nowina niech przychodzi jak najpóźniej. Zrób coś lepszego, niż iść do marszałka. Zjedz ze mną wieczerzę.

Księciu krew uderzyła do głowy.

— Nie jesteś kobietą — rzekł — jesteś...

— Aniołem, nieprawdaż? — szepnęła jak najciszej hrabina, aby gorącymi wargami dotknąć jego ucha, i pociągnęła go z sobą do stołu.

Tego wieczora d'Aiguillon uważał się za najszczęśliwszego pod słońcem mężczyznę, zabrał urząd stryjowi i zjadł to, co się należało królowi.

ROZDZIAŁ LXXXIX

PRZEDPOKOJE KSIĘCIA RICHELIEU

Jak przystało na dworzanina, Richelieu posiadał pałac w Wersalu i Paryżu, dom w Marly i Luciennes, słowem wszędzie tam, gdzie miał rezydencje król.

Ludwik XIV zwiększając ilość miejsc swego pobytu, nakładał niejako na każdego uprzywilejowanego do udziału w wielkich czy małych przyjęciach obowiązek bogactwa, które umożliwiało dorównanie w pewnym stopniu królewskiemu trybowi życia i królewskim kaprysom.

W czasie, kiedy nastąpiło usunięcie Choiseula i Praslina, Richelieu mieszkał w swoim pałacu w Wersalu. Tu kazał się przywieźć poprzedniego dnia powróciwszy z Luciennes po przedstawieniu swego synowca pani Dubarry.

Widziano księcia de Richelieu z hrabiną w lasku Marły, widziano go potem, jak wpadł w niełaskę ministra, całemu dworowi znane było jego długie i tajemnicze posłuchanie w Luciennes. To wystarczyło, aby cały dwór, zwłaszcza po kilku niedyskretnych uwagach Jana Dubarry, czuł się w obowiązku złożyć wyrazy uszanowania księciu de Richelieu.

Stary  marszałek mógł więc delektować się smakiem pochwał, pochlebstw i uniżoności, które wszyscy śpieszyli okazać nowemu bóstwu.

Richelieu nie przeczuwał jednak tego, co miało spotkać go później. Wstał tego dnia rano z mocnym postanowieniem uodpornienia się na uleganie tego rodzaju pokusom, podobnie jak Ulisses zatykał uszy woskiem, aby nie słyszeć śpiewu syren.

Ważne dla niego wydarzenie miało nastąpić dopiero nazajutrz, to jest, kiedy przewidziane było powołanie przez króla nowych ministrów.

Wielkie przeto było zdziwienie marszałka, kiedy przebudziwszy się, a raczej będąc przebudzony turkotem powozów, dowiedział się od kamerdynera, że na dziedzińcach pałacowych, w przedpokojach i salonach panuje nieopisany tłok.

— Ho, ho, widać, że narobiłem niemało hałasu — rzekł książę zrzucając żwawo szlafmycę.

— Jeszcze bardzo wcześnie, panie marszałku — powiedział kamerdyner widząc tę skwapliwość.

— Odtąd — odparł książę — nie będzie dla mnie wczesnej godziny, pamiętaj o tym.

— Dobrze, jaśnie panie.

— Co powiedziano gościom?

— Że jaśnie oświecony książę jeszcze nie wstał.

— I nic więcej? To głupio. Trzeba było dodać, że pracowałem do późnej nocy albo że... Zresztą, gdzie jest Rafté?

— Pan Rafté śpi jeszcze.

— Jak to śpi! Ależ budzić go, budzić natychmiast, nieszczęśnika!

Na , progu ukazał się w tej samej chwili rześki i uśmiechający się dobrodusznie staruszek.

— Oto jest iRafté — powiedział. — Czego chcesz ode mnie, panie?

Całe zniecierpliwienie księcia znikło jak za dotknięciem ręki.

— Zaraz myślałem, że już nie śpisz.

— A gdybym nawet spał, cóż w tym dziwnego? Toż to świt ledwie.

— Ależ, kochany Rafté, widzisz przecież, że ja nie śpię!

— To co innego, jesteś ministrem... Jakżebyś mógł spać?

— O, widzicie go, będzie mi tu burczeć — rzekł marszałek strojąc miny przed zwierciadłem. — Może nie jesteś zadowolony?

— Ja? Cóż to mnie obchodzi? Namęczysz się, a potem rozchorujesz. A z tego wynika, że to na mnie spadnie kierowanie krajem, a to wcale nie jest przyjemne, mości książę.

— O, zestarzałeś się, Rafté, i zrzędzisz.

— Jestem jednak o cztery lata młodszy od ciebie, mości książę. Ale jestem stary, o, tak, tak...

Marszałek z niecierpliwością tupnął nogą.

— Czy ktoś przechodził przez pokój?

— Tak.

— Któż tam jest?

— Wszyscy.

— Co mówią?

— Każdy powtarza, o co cię ma prosić.

— To zrozumiałe. Ale czy nie słyszałeś, co mówią o mojej nominacji?

— Wolałbym o tym nie wspominać.

— A! Już krytykują?

— I to ci, którzy ciebie potrzebują. Cóż dopiero będzie z tymi, których ty będziesz potrzebował.

— Ach, Rafté — rzekł książę z wymuszonym uśmiechem — ci, którzy powiedzą, że ty mi schlebiasz...

— Mości książę — przerwał Rafté — po cóż zaprzęgać diabła do tego pługa, który nazywają ministerstwem. Sprzykrzyło ci się już spokojne, szczęśliwe życie?

— Mój kochany, wszystkiego już zakosztowałem, prócz szczęścia...

— Do licha! Nie kosztowałeś na przykład nigdy arszeniku, dlaczego nie wypijesz go więc w czekoladzie, tak, przez ciekawość...

— Rafté, jesteś próżniak! Przewidujesz, że będziesz miał jako mój sekretarz huk roboty i dlatego jesteś temu niechętny.

Marszałek kazał się ubierać z niezwykłą starannością.

— Nadaj mi wygląd wojskowy — polecił kamerdynerowi — i przypnij ordery za zasługi wojenne.

— Zdaje się, że chodzi o sprawy wojskowe?

— Zdaje się.

— Ale — ciągnął Rafté — nie widziałem jeszcze nominacji królewskiej i to nie jest w porządku.

— Nadejdzie bez wątpienia.

— A więc „bez wątpienia" stanowi dziś słowo urzędowe?

— Ach, zrobiłeś się strasznie nudny, Rafté, starzejesz się zastraszająco. Stałeś się pedantyczny i małostkowy. Gdybym mógł to przewidzieć, nie kazałbym ci nigdy pisać dla mnie mowy na przyjęcie do Akademii. To ona z ciebie zrobiła pedanta.

— Posłuchaj mnie, mości książę, jeśli łaska. Rządy są w naszych rękach, będziemy dokładni... A to wszystko jest bardzo dziwne...

— Cóż jest w tym dziwnego?

— Pan hrabia de la Vaudraye, rozmawiając ze mną na ulicy, powiedział mi, że z tym ministerstwem to nie jest nic jeszcze pewnego.

Richelieu uśmiechnął się.

— Pan de la Vaudraye ma słuszność — rzekł. — Ale ty już wychodziłeś dzisiaj na ulicę?

— Ten przeklęty turkot karet nie pozwolił mi spać, ubrałem się więc, przyczepiłem ordery wojskowe i przeszedłem się po mieście.

— Pan Rafté żartuje sobie ze mnie...

— Niech mnie Bóg strzeże, mości książę! Przechadzając się tak, spotkałem jeszcze kogoś.

— Kogóż to?

— Sekretarza księcia Terray.

— No i co?

— No cóż, powiedział mi, że jego pan został ministrem wojny.

— O, ho, ho... — mruknął Richelieu z zagadkowym uśmiechem.

— Co z tego wnosisz, książę?

— Że jeżeli Terray jest ministrem wojny, to ja nim nie jestem. Jeżeli natomiast on nim nie jest, to może ja nim jestem.

Rafté uznał, że zrobił dość, aby mieć spokojne sumienie. Był to człowiek śmiały, niezmordowany w działaniu, ambitny i jak jego pan dowcipny, ale o wiele lepiej zaprawiony do walki, gdyż był świadomy skutków przynależności do stanu chłopskiego i wynikającej stąd zależności. Czterdzieści lat służby wyćwiczyło go w przebiegłości, zręczności umysłu i twardości postępowania. Pewność księcia Richelieu zrodziła w panu Rafté przekonanie, że i on nie ma czego się obawiać.

— Mości książę — rzekł — nie każ na siebie zbyt długo czekać, byłaby to zła wróżba.

— Jestem gotów. Ale kto przybył, pytam raz jeszcze?

— Oto lista.

I Rafté podał ją księciu, który znalazł na niej najprzedniejsze nazwiska szlachty, sądowników i finansistów.

— A gdybym tak stał się popularny, co byś powiedział Rafté, hę?

— Żyjemy w wieku cudów — odparł sekretarz. Marszałek czytał dalej listę.

— Patrz! — zawołał w pewnej chwili. — De Taverney! A ten czego chce?

— Nie wiem, mości książę. Najwyższy czas już wyjść.

I sekretarz prawie wypchnął swego pana do wielkiego salonu.

Richelieu był z siebie bardzo zadowolony. Przyjęcie, jakie go spotkało, zrobiłoby wrażenie nawet na księciu krwi.

Ale cała ta grzeczność — pełna wyrafinowania, pochlebstw, zręczności i obłudy, tak bardzo właściwa dla owej epoki i tego środowiska, stała się czynnikiem, który przyczynił się do bezwzględnego i dotkliwego rozwiania wszelkich złudzeń.

Zasady dobrego zachowania i szacunek dla etykiety nie pozwoliły tłumowi gości wymówić słowa „ministerstwo". Odważniejsi, widząc, że Richelieu odpowiedział z zakłopotaniem, pozwolili sobie na złożenie ogólnikowych powinszowań, unikając jednak starannie wymienienia tego słowa.

Wszystkim było wiadomo, że te odwiedziny o wschodzie słońca stanowiły pewną manifestację uczuć, połączoną także z życzeniami.

W owej epoce zdarzało się dość często, że pewne zjawiska o nieuchwytnych niemal odcieniach były tak samo przez wszystkich przyjmowane i jednakowo oceniane.

Niektórzy dworzanie ośmielali się w rozmowach wyrażać swoje życzenia, nadzieje, a nawet żądania.

Ktoś wolałby, aby rząd znajdował się bliżej Wersalu. Sprawiłoby mu przyjemność porozmawiać o tym z mężem obdarzonym takim zaufaniem, jak pan de Richelieu.

Ktoś inny twierdził, że został trzykrotnie pominięty przez pana Choiseula w odznaczeniu orderem. Liczył na pana de Richelieu, który przypomni o tym zaniedbaniu Najjaśniejszemu Panu, skoro nic już teraz nie stoi na przeszkodzie w dopełnieniu sprawiedliwości i okazaniu dobrej woli króla.

Ze sto różnych próśb, mniej lub więcej natarczywych, ale kunsztownie osłoniętych niedomówieniami, dotarło do uszu uradowanego tym marszałka.

Wreszcie powoli goście rozeszli się. Nie należało bowiem, jak mówiono, przeszkadzać dłużej panu marszałkowi w pełnieniu „jego ważnych czynności."

Jeden tylko człowiek pozostał w salonie.

Nie podchodził przedtem z innymi do księcia, o nic nie prosił, nawet się nie przedstawił.

Kiedy goście wyszli, człowiek ten zbliżył się do księcia z uśmiechem na ustach.

— A, pan de Taverney — rzekł marszałek. — Niezmiernie się cieszę.

— Czekałem na ciebie, książę, aby móc ci złożyć prawdziwe życzenia.

— Ach tak, życzenia czego? — zapytał Richelieu.

— Chciałem powinszować ci, książę, nowej godności.

— Nie, nie — zaoponował marszałek — nie mówmy o tym, nic jeszcze nie wiadomo, to są tylko pogłoski.

— Jednakże, mój kochany marszałku, wiele osób jest tego samego zdania co i ja, świadczył o tym ścisk w twoich salonach.

— Doprawdy, nie wiem, czemu to przypisać.

— O, ja za to wiem dobrze!

— Więc, dlaczego?

— Powiem krótko. Wczoraj miałem zaszczyt przedstawić się królowi w Trianon. Najjaśniejszy Pan mówił o moich dzieciach, a na zakończenie dodał: „Zna pan zapewne księcia Richelieu. Jemu proszę złożyć życzenia."

— Najjaśniejszy Pan to powiedział? — rzekł Richelieu pełen dumy, jakby te słowa były urzędową nominacją, w której istnienie Rafté tak wątpił, niecierpliwiąc się, że ogłoszenie jej opóźnia się niepokojąco.

— Nic więc dziwnego, że się domyśliłem, o co chodzi. Nie było to zresztą trudne, skoro cały Wersal zjawił się tak skwapliwie, aby okazać ci swoje uczucia. Oczywiście i ja chciałem zadośćuczynić woli króla, składając ci życzenia, oraz być posłusznym szczególnemu uczuciu, jakie żywię do ciebie ze względu na naszą dawną przyjaźń.

Książę wpadł w upojenie. Jest to wrodzona słabość ludzka, której nawet najtęższe głowy nie potrafią się ustrzec. W Ta-verneyu widział książę jednego z proszących ostatniego rzędu, nieboraka opóźnionego w zdobywaniu względów, należącego do ludzi, których nie warto popierać, którzy są bez wątpienia bezużyteczni właśnie przez to, że wynurzyli się po dwudziestu latach z ciemności na światło dzienne, aby ogrzać się w słońcu pomyślności u boku tych, którym się lepiej wiedzie.

— Wiem dobrze, co to znaczy — powiedział marszałek dość ostro. — Chodzi o udzielenie pomocy.

— Właśnie, trafnie to określiłeś, książę.

— Ach tak! — rzekł Richelieu siadając, a raczej zagłębiając się w fotelu.

— Mówiłem już, że mam dwoje dzieci — podjął znowu Taverney, zwiększając swą przebiegłość, bo dostrzegł oziębłość w zachowaniu swego przyjaciela i uznał za stosowne natrzeć ze zdwojoną siłą. — Mam córkę, którą bardzo kocham i która jest wzorem cnoty i uosobieniem piękności. Znajduje się pod opieką małżonki delfina, która raczyła przyjąć ją do swoich łask. Nie o niej też chcę mówić, jej los już ułożony i zapewniony, kierunek wyznaczony, droga otwarta. Może widziałeś kiedy moją córkę? Czy ci jej nie przedstawiałem? Może coś o niej słyszałeś nawet?

— Hm... nie wiem, — rzekł niedbale Richelieu — może.

— A więc z córką jest już wszystko dobrze — ciągnął dalej. — Ja również nie potrzebuję niczego, król dał mi nienajgorszą pensję, z której się utrzymuję. Chciałbym co prawda, przyznaję, mieć jakiś pokaźniejszy fundusz na odbudowanie Maison-Rouge, gdzie pragnąłbym urządzić swoją rezydencję. Przy twoim znaczeniu, wobec względów, jakimi cieszy się moja córka...

— Ech! — mruknął Richelieu pogrążony w rozmyślaniach o swojej wielkości słuchając z roztargnieniem wywodów pana de Taverney. Gdy jednak usłyszał słowa: moja córka, ocknął się natychmiast.

— Ta twoja córka — powiedział do siebie — wzbudza właśnie swą młodością i pięknością podejrzenia u dobrej hrabiny. To mały skorpion, który ogrzewa się pod skrzydłami małżonki delfina, aby ukąsić kogoś w Luciennes... Nie, nie będziemy złymi przyjaciółmi i kochana hrabina, która uczyniła mnie ministrem, przekona się, że umiem być wdzięczny i okazać to w potrzebie.

A głośno rzekł dumnie do barona de Taverney:

— Proszę mówić dalej.

— Już zbliżam się do końca — zaczął baron, śmiejąc się w duchu z marszałka i gotów do wszystkiego, byle otrzymał

od niego to,  czego chciał. — Myślę więc jedynie o  losie mojego syna Filipa, który nosi bardzo piękne imię, ale któremu nigdy nie nadarzy się sposobność podpisania się tym imieniem, jeżeli mu nikt nie dopomoże. Filip to chłopiec dzielny i  rozsądny, może nawet trochę za rozsądny. Ale to jest skutek jego opłakanego położenia. Jak wiadomo, koń trzymany za krótko, prędko zwiesza głowę.

— Co mnie to obchodzi? — pomyślał marszałek, niedwuznacznie okazując znudzenie i niecierpliwość.

— Trzeba by — ciągnął dalej bezlitośnie Taverney — kogoś wysoko postawionego, jak ty, aby powierzono mu dowództwo kompanii... Małżonka delfina, wjeżdżając do Strasburga, nadała mu stopień kapitana. Tak, ale na to, żeby mieć pod rozkazami piękną kompanię w którymś z uprzywilejowanych pułków kawalerii... Wyjednaj mi to, mój wielki przyjacielu.

— Twój syn — rzekł Richelieu — to ten młody człowiek, który wyświadczył przysługę małżonce delfina, prawda?

— Wielką przysługę! — zawołał Taverney. — On zatrzymał konie dla Jej Królewskiej Wysokości, które chciał zabrać przemocą na ostatniej stacji Dubarry.

— Ach! — rzekł do siebie Richelieu. — Akurat właśnie to! Oprzeć się na kimś, kogo hrabina uważa za swego najzajadlejszego wroga... Dobrze się wybrał ten Taverney, nie ma co! Bierze za tytuł do zasług to, co jest tytułem do potępienia...

— Nie odpowiadasz mi, książę — odezwał się Taverney, rozgniewany nieco upartym milczeniem marszałka.

— To, czego żądasz, jest niepodobieństwem, mój kochany Taverney — odparł marszałek i wstał, dając tym do zrozumienia, że posłuchanie skończone.

— Niepodobieństwem? Taka drobnostka niepodobieństwem? I to mi mówi stary przyjaciel?

— A dlaczego by nie? Czy to, że jesteś przyjacielem, stanowi dostateczną przyczynę, aby jeden z nas dopuścił się niesprawiedliwości, a drugi nadużył słowa przyjaźń? Nie znałeś mnie przez dwadzieścia lat, gdy byłem niczym. Teraz dopiero przypomniałeś mnie sobie.

— Panie Richelieu, pan jest niesprawiedliwy...

— Nie, mój kochany, nie chcę tylko, żebyś przesiadywał w przedpokojach. Jestem prawdziwym przyjacielem i dlatego...

— Masz na pewno jakiś ukryty powód, dla którego odmawiasz.

— Ja?! — zawołał Richelieu zaniepokojony podejrzeniem, jakie mogło powstać w panu de Taverney. — Jakiż ja mógłbym mieć powód?

— Mam nieprzyjaciół...

Książę mógłby po prostu ujawnić swoje myśli, ale wtedy odkryłby przed baronem, że z wdzięczności oszczędza panią Dubarry, musiałby wyznać, że jest ministrem dzięki faworycie królewskiej, a do tego marszałek nie przyznałby się za żadne skarby świata.

— Żadnych nie masz nieprzyjaciół, mój drogi przyjacielu. Natomiast ja ich mam. Udzielić tej łaski, o którą prosisz, bez zastanowienia, znaczyłoby, że idę w ślady Choiseula. A ja, mój kochany, nie chcę popełniać błędów mego poprzednika w zarządzaniu krajem. Od dwudziestu lat zastanawiam się nad wprowadzeniem reform, nad postępem. Mam nadzieję je urzeczywistnić. Obdarzanie łaskami gubi Francję. Ja zajmę się zasługami. Pisma naszych filozofów to pochodnie, które nie na próżno dostrzegły moje oczy. Ciemności minionych dni rozproszyły się, a była to już najwyższa pora, aby pomyśleć o szczęściu naszego kraju... Dlatego pomyślę też o twoim synu i rozpatrzę jego sprawę tak, jak każdego innego obywatela, który by przyszedł do mnie, zgodnie z jego zasługami. Czynię niewątpliwie bolesną ofiarę z moich uczuć, ale co znaczy ofiara jednego człowieka wobec korzyści, jakie to może przynieść trzystu tysiącom innych... Jeżeli syn twój, pan Filip de Taverney, okaże się godnym względów, otrzyma to, o co prosisz, ale nie dlatego, że jest synem mojego przyjaciela, tylko dlatego, że na to sam zasłużył. Oto mój obowiązek, oto mój plan działania.

— To jest wykład filozoficzny — odpowiedział stary baron gryząc ze złości paznokcie i tłumiąc gniew ciężkim uczuciem przygnębienia, które wywołała świadomość bezcelowości całej rozmowy, kosztującej go ty!e upokorzenia i małych podłostek.

— Mówisz, że to był wykład filozofii? Niech i tak będzie, cóż chcesz, piękne słowo.

— Które uwalnia od dobrych czynów, prawda, panie marszałku?

— Złym jesteś dworzaninem — rzekł Richelieu z zimnym uśmiechem.

— Ludzie o tym znaczeniu, co ja, są tylko dworzanami króla!

— Ech, ludzi o takim znaczeniu przyjmuje w moich przedpokojach pan Rafté, mój sekretarz. Przybywają z nie wiedzieć jakich dziur prowincjonalnych, gdzie nauczyli się grzeczności okazywanej domniemanym przyjaciołom, rozpowiadając przy tym o swoich przyjaznych uczuciach i skłonności do harmonii we współżyciu.

— Naturalnie, to zrozumiałe, że Maison-Rouge, którego szlachectwo sięga wypraw krzyżowych, nie może znać się tak dobrze na harmonii jak skrzypek Vignerot.

Marszałek okazał więcej rozwagi niż Taverney, Mógł przecież rozkazać, aby wyrzucono barona przez okno. Nie uczynił tego. Poprzestał na wzruszeniu ramion i zadowolił się taką oto odpowiedzią:

— Bardzo jesteś zapóźniony, mój panie krzyżowcu. Znasz paszkwile parlamentu z roku 1720, nie zapoznałeś się z odprawą, jaką im dali książęta i parowie. Przejdź się, proszę kochany panie, do mojej biblioteki, tam Rafté da ci do przeczytania różne rzeczy, które cię niewątpliwie zainteresują.

I w ten sposób, uciekłszy się do zręcznego konceptu, wyprowadzał swego przeciwnika. Wtedy drzwi otworzyły się niespodzianie i do pokoju wszedł z hałasem mężczyzna z czerwoną twarzą, oczyma rozszerzonymi z zadowolenia i zawołał:

— Gdzie też może być ten nasz kochany książę?

Był to Jan Dubarry.

Na ten widok de Taverney cofnął się ze zdumienia, gniewu i odrazy.

Jan dostrzegł to zachowanie, poznał tę twarz i obrócił się tyłem.

— Zdaje się, że zrozumiałem — rzekł baron spokojnie. — Odchodzą. Zostawiam pana ministra w wybornym towarzystwie.

I oddalił się z godnością.

ROZDZIAŁ XC

ROZCZAROWANIE

Jan, rozgniewany tym wyzywającym zachowaniem barona, zrobił za nim kilka kroków, ale potem jakby się rozmyślił, wzruszył tylko ramionami i wrócił do marszałka.

— Przyjmujesz u siebie takie indywidua? — zapytał.

— Skądże, wypędzam!

— A czy wiesz, kto to jest?

— Niestety, tak.

— Nie, ale czy wiesz dokładnie?

— To jest Taverney.

— To jest człowiek, który chce podsunąć swą córkę królowi...

— No, no!

— Ten pan chciałby pozbyć się nas i nie przebiera w środkach prowadzących do tego celu... O, ale na szczęście jest tutaj Jan, Jan czuwa, Jan wszystko dobrze widzi.

— Czy przypuszczasz, że on chciałby...

— Czy tak trudno tego się domyślić? Partia delfina, mój drogi... Mają swojego zabijakę, który chwyta poczciwych ludzi za łydki, który zadaje cios w ramię biednego Jana...

. — Tobie? Więc to jest twój osobisty wróg, kochany hrabio? — rzekł Richelieu udając zdziwienie.

— Tak, to jest mój przeciwnik w zatargu o konie, wiesz przecież o tym...

— Hm... Ale sam powiedz, co to znaczy znać się na ludziach. Nie wiedziałem o tym, a odprawiłem go z kwitkiem. Gdybym wiedział, to bym go nie wyprosił, ale wyrzucił za drzwi. Ale możesz być spokojny. Teraz ten zawadiaka jest w moim ręku i odczuje to na własnej skórze.

— Tak, teraz możesz go oduczyć awantur, bo nareszcie jesteś...

— Tak, zdaje się, hrabio, że to już sprawa zdecydowana.

— W zupełności... Pozwól, niech cię uściskam. Tak, dalibóg, było krucho, ale wszystko głupstwo, jeżeli kończy się dobrze. Jesteś pewnie ogromnie zadowolony, co?

— Czy mogę mówić z tobą szczerze? Sądzę, że tak, bo jestem przekonany, że się przydam.

— Co do tego nie potrzebujesz mieć wątpliwości. Jednakże znajdą się tacy, którym to nie będzie się podobać.

— Czy ludzie nie są mi przychylni?

— Tobie, książę? Są ani za tobą, ani przeciw tobie. Jego za to nienawidzą.

— Jego? — spytał książę. — To znaczy kogo?

— Członkowie parlamentów są tym oburzeni. Uważają to za nawrót do sposobów rządzenia Ludwika XIV. Czują się, jakby ich wychowywano, książę! Potężny to cios dla parlamentów.

— Niewiele z tego rozumiem. Powiedz jaśniej, wytłumacz...

— Ależ to tłumaczy się samo przez się nienawiścią parlamentów do sprawcy prześladowań.

— Ach, myślisz więc...

— Jestem tego pewny, jak cała Francja. Zresztą mniejsza o to, książę, świetnie, że go sprowadziłeś, przyszło to w samą porę.

— Ale kogo, hrabio, kogo?... Stoję jak na szpilkach, nie pojmuję ani słowa z tego, co do mnie mówisz.

— Mówię przecież o panu d'Aiguillon, twoim synowcu.

— Więc co z tego?

— No, mówię, że dobrze zrobiłeś sprowadzając go tutaj.

— A, bardzo dobrze, bardzo dobrze! Chciałeś powiedzieć, że mi będzie pomagał, prawda?

— Będzie pomagał nam wszystkim... Wiesz, że jest w wielkiej zażyłości z Joasią.

— Doprawdy?

— Oczywiście. Rozmawiali już z sobą i porozumieli doskonale.

— Wiesz o tym?

— O to nie trudno. Joasia jest strasznym śpiochem. Wstaje o dziewiątej, dziesiątej, jedenastej.

— No to co z tego?

— A to, że dziś około szóstej rano widziałem w Luciennes odjeżdżający powóz księcia d'Aiguillon. Czy ci to nic nic mówi? Uznasz chyba, że aby wstać rano, dać posłuchanie o tak niezwykłej godzinie, to nie bardzo wygląda na Joasię. Jakże więc szalenie musi być ona zakochana w twoim drogim synowcu.

— Tak, tak — powtarzał Richelieu zacierając z ukontentowaniem ręce. — Już o godzinie szóstej rano. Brawo, d'Aiguillon!

— Posłuchanie zatem musiało zacząć cię o piątej... W nocy! Cudownie!

— Cudownie! — powtórzył Richelieu — doprawdy cudownie, mój drogi Janie!

W tym momencie, kiedy marszałek zacierał radośnie ręce, wszedł d'Aiguillon.

Synowiec powitał stryja z wyrazami takiego współczucia, że wystarczyło to księciu Richelieu do odgadnięcia jeżeli nie całej prawdy, to jednak dużej jej części.

Książę zbladł, jakby otrzymał śmiertelną ranę. Uświadomił sobie nagle, że na dworze nie ma przyjaciół, nie ma krewnych, są tylko ludzie, którzy myślą jedynie o własnych korzyściach.

— Co za głupiec ze mnie — powiedział do siebie. A głośno dodał tłumiąc głębokie westchnienie: — No i cóż mi przynosisz, d'Aiguillon?

— A co u ciebie słychać, panie marszałku?

— Potężny to cios dla parlamentów — Richelieu powtórzył w odpowiedzi słowa Jana.

D'Aiguillon zarumienił się.

— Wiesz o tym?

— Pan hrabia wszystko mi opowiedział, nawet o twoich odwiedzinach przed świtem w Luciennes. Twoja nominacja to triumf mojej rodziny.

— Wierz mi, panie marszałku, przyjąłem ją z wielkim żalem.

— Cóż on mówi, u licha?... — zawołał Jan założywszy ręce.

— Rozumiemy się — przerwał mu — rozumiemy doskonale.

— Ale ja was nie rozumiem... Żal? Z jakiej racji żal? Aha, już wiem... To dlatego, że zostałeś mianowany tymczasowo... słuszny żal.

— A więc będzie ministrem ad interim — rzekł Richelieu czując w głębi serca odradzającą się nadzieję, to nieodłączne uczucie ludzi ambitnych i zakochanych.

— Tak, panie marszałku.

— Ale i to jest bardzo wysoka zapłata — zawołał Jan. — Najpiękniejsza władza Wersalu.

— Och — stęknął Richelieu na nowo ugodzony — a więc to jest dowództwo?

— Pan Dubarry zapewne trochę przesadza — uspokajał marszałka książę d'Aiguillon.

— No, ale cóż to za dowództwo?

— Pod rozkazami pozostają królewscy szwoleżerowie. Richelieu uczuł znowu, że bladość powleka jego pomarszczone policzki..

— O, tak — rzekł z uśmiechem, którego wyrazu nic oddać nie zdoła — to niewiele dla człowieka tak uroczego jak ty, książę. Ale cóż chcesz, książę, nawet najpiękniejsza na świecie dziewczyna może dać tylko tyle, na ile ją stać, choćby była kochanką króla.

Teraz z kolei bladość pokryła oblicze księcia d'Aiguillon. Jan przypatrywał się tymczasem pięknym obrazom Murilla.

Richelieu lekko uderzył synowca po ramieniu.

— To prawdziwe szczęście, że masz obietnicę bliskiego awansu. Winszuję ci, książę, szczerze ci winszuję. Twoja zręczność i umiejętność obchodzenia się z ludźmi są równe twojemu szczęściu... No, nie zatrzymuję cię, mój drogi, mam jeszcze ważne sprawy do załatwienia. Nie zapominaj o mnie i dopuść mnie do swych łask, mój kochany ministrze.

— Stanowimy jedno, panie marszałku.

I ukłoniwszy się stryjowi, wyszedł zachowując naturalną u niego godność i ratując się w ten sposób w najtrudniejszym położeniu, jakie go spotkało w życiu, tak pełnym przeszkód i przeciwności.

— Co jest niezwykłego w tym d'Aiguillon — rzekł śpiesznie po jego wyjściu Richelieu do Jana, który nie bardzo rozumiał sens prawionych sobie wzajemnie przez stryja i synowca grzeczności — co jest w nim niezwykłego, to jego prostoduszność. Jest rozumny i niewinny, zna życie dworskie, a jednocześnie pozostaje przyzwoity jak młode dziewczę.

— A przy tym kocha cię — dodał Jan.

— Jak jagnię.

— Ech, to raczej on jest twoim synem — powiedział znowu Jan — a nie pan de Fronsac.

— Doprawdy tak, hrabio...

Richelieu przechadzał się nerwowo i zdawał się być wyraźnie wzburzony. Szukał czegoś i nie mógł znaleźć.

— Oj, hrabio — rzekł do siebie cicho — zapłacisz mi za to!

— Wiesz co, kochany marszałku — rzekł Jan niefrasobliwie — urzeczywistnimy we czworo owo sławne podanie starożytności o pęku strzał, którego nikt nie mógł złamać. Przypominasz to sobie?

— Jak to we czworo? Nie rozumiem.

— Moja siostra oznacza potęgę, d'Aiguillon władzę, ty radę, ja dozór.

— Świetnie!

— I niech kto potem spróbuje zaczepić moją siostrę! Wyzywam każdego i wszystkich!

— Do licha! — burknął Richelieu, któremu wrzało w głowie.

— Niech kto teraz ośmieli się przeciwstawić rywali — wołał Jan upojony swoimi wspaniałymi planami i pomysłami.

— Och! — wykrzyknął Richelieu uderzając się w czoło.

— Co się stało, kochany marszałku?

— Zachwycony jestem twoim planem.

— No widzisz!

— I będę kurczowo trzymał się twojego zdania.

— Gratuluję.

— Czy Taverney mieszka w Trianon razem z córką?

— Nie, on mieszka w Paryżu.

— To bardzo piękna dziewczyna, prawda, panie hrabio?

— Gdyby nawet była tak piękna jak Kleopatra czy jak... moja siostra, nie obawiam się tego... skoro jesteśmy sprzymierzeńcami.

— Mówiłeś, że Taverney mieszka w Paryżu przy ulicy Saint-Honoré, jeśli się nie mylę?

— Nie mówiłem, że przy ulicy Saint-Honoré, a tylko przy ulicy Coq-Héron. Czy przypadkiem nie masz zamiaru ukarać Taverneya?

— Mam wrażenie, że tak, mój hrabio.

— Jesteś niezrównany, książę. Opuszczam cię i znikam, aby dowiedzieć się, co mówią w mieście.

— A zatem żegnam cię, hrabio... Ale nie powiedziałeś mi jeszcze, jak obsadzone są nowe ministerstwa.

— O, to przelotne ptaki: Terray, Bertin i nie wiem, kto jeszcze... Nominacja d'Aiguillona, ministra z prawdziwego zdarzenia, odroczona.

— Może na wieczne czasy — pomyślał Richelieu przesyłając Janowi jeden ze swych najuprzejmiejszych uśmiechów.

Jan odjechał. Zjawił się od razu Rafté. Wszystko słyszał i wiedział czego się trzymać. Wszystkie podejrzenia okazały się uzasadnione. Ale nie powiedział o tym ani słowa swemu panu, znał go zbyt dobrze.

Nie wezwał nawet kamerdynera, sam rozebrał księcia i poprowadził do łóżka, do którego stary marszałek wszedł szczękając zębami. Miał gorączkę. Zażył pigułkę, którą mu sekretarz podał.

Rafté zasunął firanki i wyszedł. Przedpokój był pełen lokajów, uwijających się z uprzedzającą usłużnością, gotowych na każde zawołanie.

Rafté wziął najbliższego z nich za rękę.

— Pilnuj dobrze pana marszałka — rzekł. — Jest cierpiący. Spotkała go dziś rano duża nieprzyjemność. Widocznie był nieposłuszny królowi...

— Nieposłuszny królowi!? — krzyknął kamerdyner przerażony.

— Tak. Najjaśniejszy Pan mianował dziś Jego Książęcą Mość ministrem. Pan marszałek wiedział jednak, że stało się to za sprawą pani Dubarry i nominacji nie przyjął. Jak szlachetnie! Paryżanie winni mu za to wznieść bramę triumfalną. Ale spotkanie z królem było burzliwe i pan marszałek zachorował. Pilnuj go dobrze, bracie!

Rafté, pewny skutków tych kilku słów, skierował się do swojego gabinetu.

W kwadrans potem Wersal wiedział już o szlachetnym postępku i o wspaniałomyślnym patriotyzmie marszałka, który spał głębokim snem wśród powszechnego uznania, jakie zgotował mu jego wierny sekretarz.

ROZDZIAŁ XCI

WIECZERZA U DELFINA

Tego samego dnia panna de Taverney wyszła o godzinie trzeciej ze swego pokoju, aby udać się do małżonki delfina, która zwykła przed obiadem oddawać się lekturze.

Poprzedni lektor Jej Królewskiej Wysokości, który był księdzem, został zwolniony od pełnienia tej funkcji i mógł już do woli uprawiać wyższą politykę od czasu pewnych intryg dyplomatycznych, w których wykazał niezwykły talent zajmując się wieloma sprawami delikatnej natury.

Panna de Taverney wyszła, starannie i ładnie ubrana. Jak wszyscy mieszkańcy Trianon, musiała znosić kłopoty ludzi, którzy nie zdążyli się urządzić.

Nie miała jeszcze służby, nie sprowadziła dotąd drobnych a niezbędnych sprzętów, ubierała ją na razie pokojówka pani de Noailles, damy niezłomnych zasad, którą małżonka delfina nazywała panią Etykietą.

Andrea miała na sobie błękitną suknię z długim stanem ł wąską w pasie jak u osy. Suknia ta rozchylała się z przodu, ukazując muślinową spódnicę z trzema haftowanymi falbanami. Miała krótkie rękawy z haftowanymi bufkami z muślinu. Haftowana chusteczka wstydliwie zakrywała dziewczęce piersi. Włosy były przewiązane skromnie błękitną wstążką, tego samego koloru co i suknia. Te włosy spadające wokół twarzy na szyję i ramiona stanowiły daleko piękniejszą ozdobę niż pióra i koronki, jakie wówczas stosowano. Dumnego i skromnego zarazem oblicza dziewczyny o matowej, delikatnej cerze nie tknął nigdy róż.

W drodze włożyła Andrea na ręce o długich, kształtnych palcach jedwabne rękawiczki, pozostawiając w piasku ogrodowej alei ślad jasnoniebieskich atłasowych pantofelków na wysokich obcasach.

W pałacu dowiedziała się, że małżonka delfina udała się na przechadzkę w towarzystwie architekta i naczelnego ogrodnika. Z najwyższego piętra dochodził turkot koła tokarki, na której delfin sporządzał zamek do swojej ulubionej szkatułki.

Andrea, chcąc odnaleźć małżonkę delfina, przeszła wzdłuż pałacu. Rosnące przy pałacu kwiaty, starannie na noc okrywane, podniosły pomimo dość późnej pory blade główki, jakby wchłaniając ostatnie promienie słońca, jeszcze bledsze niż one same. Ponieważ zbliżał się wieczór, gdyż o tej porze roku noc zaczynała się o godzinie szóstej, chłopcy zatrudnieni w ogrodzie nakładali na najdelikatniejsze rośliny szklane naczynia.

Andrea weszła w cienistą aleję, utworzoną z wiecznie zielonych drzew biegnących szpalerem i łączących się w górze, opasanych bengalskimi różami. Aleja prowadziła na łąkę. Na zakręcie Andrea spostrzegła młodego ogrodnika, który ujrzawszy ją oparł się na motyce. Ukłonił się układniej, niżby to uczynił prostak.

Andrea rozpoznała Gilberta, którego ręce mimo pracy były jeszcze delikatne, czego pan de Taverney na pewno nie mógłby przeboleć.

Andrea zarumieniła się mimo woli. Wydało jej się, że spotkanie to nastąpiło szczególnym zrządzeniem losu.

Gilbert ponowił ukłon. Tym razem Andrea odpowiedziała mu nie zatrzymując się.

Gilbert zbladł i odprowadził ją posępnym wzrokiem.

Ale Andrea była zbyt pewna i odważna, aby nie dociekać rzeczy poruszających jej uczucia i domagających się wyjaśnienia w jej żywym umyśle.

Wróciła więc i skierowała swe kroki ku Gilbertowi.

Na ten widok Gilbert ożywił się nagle i podskoczył pośpiesznie ku niej.

— Tutaj jesteś, panie Gilbercie? — zapytała ozięble.

— Tak, pani.

 — W jaki sposób?

— Człowiek musi żyć, a chce żyć uczciwie.

— Ma pan szczęście, zdaje pan sobie z tego sprawę?

— O, jakże wielkie! — odparł Gilbert.

— Jak tu się dostałeś?

— Dzięki panu Jussieu, mojemu protektorowi.

— Ach! — rzekła Andrea. — Znasz pana de Jussieu?

— To przyjaciel mojego pierwszego protektora, pana Rousseau'a.

— No, życzę pomyślności, panie Gilbercie — powiedziała Andrea zamierzając odejść.

— A czy pani czuje się lepiej? — zapytał drżącym głosem, zdradzającym wielkie wzruszenie.

— Lepiej? Cóż to ma znaczyć? — rzekła Andrea zimno.

— Myślę o wypadku...

— Ach to! Dziękuję, panie Gilbercie, czuję się znacznie lepiej. To nie było nic poważnego.

— O, nie, niebezpieczeństwo było wielkie! — zawołał Gilbert z głębokim przejęciem. — Była pani bliska śmierci.

W tej chwili Andrea uświadomiła sobie, że już najwyższy czas skończyć rozmowę z ogrodnikiem w parku królewskim.

— Bądź zdrów, panie Gilbercie — rzekła.

 — Czy nie raczyłaby pani przyjąć róży? — zapytał Gilbert drżąc cały, oblany potem.

— Ależ, panie — odpowiedziała Andrea — chcesz dać mi to, co do ciebie nie należy.

Gilbert zmieszał się i nie wiedział co powiedzieć. Spuścił głowę. Andrea patrzyła na niego z pewnym uczuciem radości, że udało jej się dać mu odczuć swoją wyższość. Wtedy Gilbert ułamał gałązkę najpiękniejszej róży i zaczął obrywać płatki kwiatu z tak niewzruszonym spokojem i z wyrazem takiej godności na twarzy, że zastanowiło to młodą dziewczynę.

Była zbyt dobra i sprawiedliwa, aby nie zrozumiała, że niesłusznie obraziła człowieka niżej postawionego od siebie, który chciał jej sprawić przyjemność. Ale jak wszyscy ludzie dumni, gdy poczują się winni, nie chciała tego okazać. Odeszła więc nie powiedziawszy ani słowa, choć cisnęły się jej na usta jakieś wyrazy pożegnania czy przeproszenia.

Gilbert również zachował milczenie. Rzucił gałązkę róży i wziął do ręki motykę. Ale że z natury był dumny i chytry zarazem, zaczął więc kopać nie tylko dlatego, aby dalej pracować, lecz także aby obserwować odchodzącą.

I Andrea okazała się prawdziwą kobietą, co prawdopodobnie przewidywał Gilbert, bo na zakręcie alei nie mogła powstrzymać się od obejrzenia za siebie.

Słabość dziewczyny sprawiła Gilbertowi ogromną radość. W tej nierównej walce odniósł pierwsze zwycięstwo.

— Nie jest mocniejsza ode mnie — rzekł do siebie — będą panować nad nią. Pyszni się swoją pięknością, imieniem, rosnącą fortuną, pewna siebie wobec mojej miłości, którą pewnie odgaduje. O, jakże bardziej biedne pożądanie biednego wyrobnika, który drży nieprzytomnie patrząc na nią! O, drzenie niegodne mężczyzny! Jakież upokorzenia znoszę z jej powodu! Ale przyjdzie chwila, że drogo mi za to zapłaci. No, dość pracy na dzisiaj! Zwyciężyłem nieprzyjaciela. Powinienem być słabszy od niej, ponieważ kocham, a okazałem się o wiele mocniejszy...

Powtarzał te słowa z szaloną radością i odgarnął nerwowym ruchem włosy znad rozumnego czoła. Potem wbił motykę głęboko w ziemię i rzucił się jak jeleń między szpalery cisów i cyprysów, pobiegł lekki jak wiatr ponad szeregami roślin przykrytych szklanymi koszami, nie trąciwszy żadnego pomimo zawrotnej szybkości biegu, pędził na przełaj, aby wyprzedzić Andreę.

Znalazł się wreszcie przed nią na drodze i widział ją zbliżającą się, zamyśloną, ze spuszczonymi oczami, z wyrazem jakiejś niepewności na twarzy. Kiedy przechodziła obok niego, ukrytego za gęstym krzakiem, tak blisko, że mógłby dotknąć jej ręki i od czego gwałtem musiał się powstrzymać, usłyszał jak westchnęła kilka razy.

Zapatrzony w nią szepnął:

— Jaka ona piękna!

Długo tak przypatrywałby się uroczemu zjawisku, bo aleja była długa, a Andrea szła powoli, ale w pewnej chwili z bocznej alei wyszedł wprost na ukrytego Gilberta mężczyzna, który kroczył dostojnym i wymuszonym krokiem z wyniośle podniesioną głową, z kapeluszem w prawej ręce i podpierając się lewą ręką na szpadzie. Miał na sobie aksamitną zarzutkę na futrze z soboli i stąpał z wielką dystynkcją, wyrzucając naprzód nogę z gracją rasowego konia.

Ujrzał z daleka Andreę i młoda dziewczyna wydała mu się na tyle powabna, że przyspieszył kroku idąc na wskos, aby czym prędzej ich drogi się przecięły i nastąpiło upragnione spotkanie.

Gilbert spostrzegłszy tego mężczyznę wydał lekki okrzyk i uciekł jak spłoszony koń.

Tymczasem nieznajomy osiągnął to, co zamierzał. Widać było, że miał w tym wprawę. W trzy minuty dogonił Andreę, choć dopiero co znajdował się daleko za nią.

Andrea usłyszawszy odgłos kroków zeszła nieco z drogi, aby zostawić przejście przechodniowi. Gdy ją mijał, zerknęła nań spod oka.

On także spojrzał na nią, ale natarczywie, a nawet przystanął, aby się jej lepiej przyjrzeć. Potem odwrócił się i zapytał miłym, melodyjnym głosem:

— Czy wolno zapytać, dokąd pani tak śpieszy? Proszę powiedzieć...

Na dźwięk tego głosu Andrea podniosła głowę i spostrzegła o trzydzieści kroków dwóch oficerów gwardii idących wolnym krokiem. Teraz Andrea rzuciła okiem na nieznajomego, który do niej przemówił, i pod sobolowym futrem dostrzegła błękitną wstęgę. Zbladła, przerażona niespodziewanym spotkaniem i łaskawymi słowami.

— Król! — rzekła składając niski ukłon dworski.

— Pani... — rzekł Ludwik XV zbliżając się. — Przepraszam, ale mam krótki wzrok i muszę zapytać o nazwisko.

— Panna de Taverney — odparła ledwo słyszalnym głosem dziewczyna, tak zmieszana i drżąca, że z trudem zdołała przemówić.

— Ach tak! Piękny spacer odbywasz po Trianon, pani — rzekł król.

— Przybyłam do Jej Królewskiej Wysokości małżonki delfina, która czeka na mnie — odpowiedziała Andrea, coraz bardziej zmieszana.

— Jeśli pozwolisz, zaprowadzę cię do niej, pani — zaproponował Ludwik XV. — Przyszedłem odwiedzić moją córkę. Przyjm moją rękę, pani, skoro idziemy jedną drogą.

Wzrok Andrei przysłoniła jakby chmura.

Dla biednej dziewczyny podanie ręki króla, tego najwyższego władcy wszystkich poddanych, stanowiło niesłychany zaszczyt, było łaską, której by zazdrościł cały dwór, przynosiło niespodziewaną i niewiarygodną chwałę, wyglądało na niepojęty sen.

Uczyniła dworski dyg, tak niski i pełen religijnego niemal namaszczenia, że król czuł się zmuszony oddać jej ukłon. Ilekroć Ludwik XV chciał w czymś przypominać Ludwika XIV, wyrażało się to zawsze ceremonialnością i objawami wyszukanej grzeczności. Zresztą tradycje królewskiej grzeczności sięgały jeszcze odleglejszych czasów, czasów Henryka IV.

Podał więc król rękę Andrei, a ona położyła koniuszki pałających palców na obciągniętej rękawiczką ręce króla. Szli w kierunku pawilonu, gdzie miała się znajdować małżonka delfina w towarzystwie architekta i naczelnego inżyniera.

Możemy zaręczyć, że Ludwik XV, jakkolwiek nie przepadał za dłuższymi przechadzkami, tym razem jednak dla zaprowadzenia Andrei do małego Trianon wybrał najdłuższą drogę. Dwaj oficerowie, kroczący w oddaleniu za królem, zauważyli to i utyskiwali z tego powodu, bo byli lekko ubrani i zaczynał im dokuczać wieczorny chłód.

Król i Andrea nie znaleźli małżonki delfina tam, gdzie spodziewali się ją zastać, ponieważ spóźnili się trochę. Maria Antonina opuściła już to miejsce, gdyż nie chciała kazać czekać na siebie delfinowi, który najchętniej spożywał wieczerzę między godziną szóstą a siódmą.

A że delfin był bardzo punktualny, Jej Królewska Mość musiała się nawet nieco pośpieszyć, aby zdążyć na czas. Stał już na progu salonu, aby jak tylko zjawi się marszałek, być czym prędzej w sali jadalnej.

Stół był zastawiony na dwie osoby, to jest dla dostojnych gospodarzy. Zajmowali oni środek stołu, zostawiając zawsze, nawet kiedy byli zaproszeni goście, wolny koniec stołu na wypadek niespodziewanych odwiedzin króla.

Nakrycie królewskie na tym honorowym końcu stołu zajmowało bardzo wiele miejsca i chociaż nie liczono na przybycie króla, marszałek pełnił jednak służbę z tej strony, jakby król był obecny.

W pobliżu małżonki delfina, w odległości koniecznej dla swobodnego dostępu lokajów, siedziała pani de Noailles, sztywna i oschła, przybrawszy na twarz tyle tylko uprzejmości, ile to było potrzebne przy wieczerzy.

Po obu stronach pani de Noailles siedziały inne damy, którym dane było czy to z tytułu pozycji na dworze, czy to z innych względów, zasiadać u stołu Ich Królewskich Wysokości.

Trzy razy w tygodniu pani de Noailles jadła wieczerzę przy tym samym stole co delfin i jego małżonka, w dni zaś, kiedy nie uczestniczyła w tym posiłku, nie omieszkała nigdy przypomnieć o swoim istnieniu. Był to swojego rodzaju protest przeciw pozbawieniu jej prawa udziału w wieczerzach przez wszystkie dni tygodnia.

Naprzeciw pani de Noailles, przezwanej przez małżonkę delfina panią Etykietą, siedział książę de Richelieu.

On również skrupulatnie przestrzegał konwenansów, tylko że u niego etykieta nie była dostrzegalna dla oczu innych, zręcznie zasłonięta wytwornością bycia, a często błyskotliwym dowcipem.

Z tej przeciwstawności pomiędzy pierwszym szambelanem a pierwszą damą Jej Królewskiej Wysokości małżonki delfina dochodziło do tego, że wypowiedź urwaną nagle przez księżnę de Noailles podejmował nieuchronnie książę de Richelieu.

Marszałek był gościem niemal wszystkich dworów europejskich i na każdym z nich umiał dobrać taki rodzaj wykwintnych manier, który najbardziej odpowiadał charakterowi dworu. Zachowując najwyższy umiar, delikatność i nie lada takt, wiedział znając niezliczoną ilość anegdot, które wolno opowiadać u stołu infantów, a które w doborowym gronie biesiadników u pani Dubarry.

Od razu też dostrzegł, że małżonka delfina jadła dzisiejszego wieczora z apetytem, a delfin wprost pożerał jadło. Doszedł więc do wniosku, że oboje nie będą brali udziału w rozmowie i chodziło mu teraz tylko o to, aby pani de Noailles

przeżyła godzinę mąk czyśćcowych.

Zaczął zatem mówić o filozofii i o teatrze, to znaczy poruszył tematy, do których dostojna księżna miała szczególną antypatię.

Opowiedział treść jednego z ostatnich pism filozofa fernejskiego, jak nazywano autora Henriady, po czym zmienił temat i wyłuszczył dokładnie wszystko, co jako szambelan dworu miał do powiedzenia o lepszej lub gorszej grze królewskich aktorek.

Małżonka delfina miała upodobania do sztuk pięknych, a nade wszystko przepadała za teatrem. Posłała nawet kiedyś pannie Raucourt kompletny kostium Klitemnestry. Słuchała więc pana Richelieu z przyjemnością.

Biedna dama honorowa, uchybiając etykiecie, wiła się podczas tego opowiadania na swoim miejscu, głośno wycierała nos, trzęsła poważnie głową, nie zważając wcale na obłoki pudru, które za każdym poruszeniem otaczały jej czoło, jak welony mgły pod podmuchem wiatru opasują szczyt Mont Blanc.

Ale nie wystarczyło zająć ciekawą rozmową tylko małżonkę delfina. Trzeba było jeszcze przypodobać się delfinowi. Dlatego też Richelieu porzucił rozważania o teatrze, dla którego następca króla francuskiego nigdy nie miał zbytnich względów, i zaczął mówić o filozofii wyzwolonej. Przytaczał przykłady myślicieli angielskich i użył całej svv?j wymowy powołując się na Rousseau, który był żarliwym wyznawcą Edwarda Bomstona.

Pani de Noailles nienawidziła Anglików na równi z filozofami.

Każda nowa myśl była dla niej niezmiernie męcząca, a każdy trud naruszał jej dobre ułożenie. Pani de Noailles, przeświadczona jak najgłębiej, że jest stworzona do ochrony starego porządku, zżymała się na nowe idee.

Richelieu miał podwójny cel w tej grze, jaką w ten sposób prowadził: dręczył panią Etykietę, czym sprawiał przyjemność małżonce delfina, i przy tej sposobności rzucał tu i ówdzie umoralniające sentencje i aforyzmy lub twierdzenia matematyczne, czym zjednywał delfina, zwolennika nauk ścisłych.

Znakomicie więc przysparzał sobie sprzymierzeńców, z natężeniem oczekując kogoś, kogo tu się spodziewał, a kogo nie znalazł, gdy wtem rozległ się na dole u wejścia donośny okrzyk, który odbił się o sklepienie, powtórzony przez dwa inne silne głosy, jeden na ganku, drugi na samych już schodach.

— Król!

Na dźwięk tego słowa, jak na czarodziejskie zaklęcie, pani de Noailles podniosła się, jakby ją wypchnęła stalowa sprężyna. Richelieu wstał jak zwykle powoli, delfin otarł śpiesznie serwetką usta i stanął przy swoim nakryciu z twarzą zwróconą ku drzwiom.

Małżonka delfina natomiast wyszła na schody, aby jak najprędzej spotkać się z królem i z honorami przyjąć go w swoim domu.

ROZDZIAŁ XCII

WŁOSY KRÓLOWEJ

Król trzymał jeszcze pannę de Taverney za rękę, kiedy wchodził na schody. W drzwiach już złożył jej głęboki i tak długo trwający ukłon, że jego grację mógł podziwiać Richelieu, pytając przy tym, dla kogo był przeznaczony.

Ciekawość jego szybko została zaspokojona. Ludwik XV wziął za rękę małżonkę delfina, która lepiej wszystko widziała i od razu rozpoznała Andreę.

— Moja córko — rzekł król — przyszedłem prosić cię po prostu o wieczerzę. Przeszedłem wzdłuż i wszerz cały park i po drodze spotkałem pannę de Taverney. Poprosiłem ją więc, żeby mi towarzyszyła.

— Panna de Taverney! — mruknął Richelieu, ogłuszony niemal tym nieprzewidzianym ciosem. — Doprawdy, zbyt wiele mam szczęścia!

— Nie będę więc czyniła wymówek pannie de Taverney, że się spóźniła — odpowiedziała z wdziękiem królowi małżonka delfina — a przeciwnie, podziękuję jej, że z jej przyczyny mamy zaszczyt widzieć u siebie Waszą Wysokość.

Andrea spłonęła rumieńcem jak czerwona wiśnia, stanowiąca ozdobę wśród kwiatów, i dygnęła.

— Do diabła! Ora rzeczywiście jest niezwykle piękna — rzekł do siebie Richelieu — i ten stary hultaj de Taverney nie przesadził chwaląc swą córkę.

Król tymczasem zajął już miejsce przy stole, odpowiedziawszy na ukłon delfina. Obdarzony był, podobnie jak jego dziadek, tęgim apetytem i spożywał żwawo przygotowaną na prędce wieczerzę, którą postawił przed nim marszałek.

Jedząc jednak z apetytem król zdawał się szukać czegoś, a raczej kogoś, rozglądając się dokoła.

W sali jadalnej nie było panny de Taverney. Nie posiadała ona żadnego przywileju, ponieważ jej stanowisko przy małżonce delfina nie było ściśle określone, i dlatego nie miała wstępu do sali jadalnej. Po złożeniu niskiego ukłonu w odpowiedzi królowi weszła do pokoju małżonki delfina, gdzie już dwa czy trzy razy czytała jej książkę.

Małżonka delfina w lot pojęła, że wzrok króla szuka pięknej towarzyszki przechadzki po parku.

— Panie de Coigny — rzekła do młodego oficera stojącego za królem — proszę powiedzieć pannie de Taverney, aby zechciała tutaj przyjść. Za pozwoleniem pani de Noailles nie przestrzegamy dziś wieczorem etykiety.

De Coigny wyszedł i w chwilę potem wprowadził Andreę, która nie rozumiejąc tego nagłego napływu niezwykłych łask drżała na całym ciele.

— Siądź, proszę, przy księżnej — rzekła małżonka delfina.

Andrea lękliwie zbliżyła się do wskazanego miejsca. Była tak onieśmielona, że usiadła o wiele za blisko pierwszej damy dworu.

Na ten nietakt dama cisnęła w nią tak piorunującym spojrzeniem, że Andrea odsunęła się od niej gwałtownie, jakby dotknęła butelki lejdejskiej, niebezpiecznie naładowanej.

Ludwik XV patrzał na to i uśmiechał się.

 — Ach, to tak! — rzekł do siebie książę de Richelieu. — Ale nie ma właściwie potrzeby, abym się w to mieszał. Rzeczy pójdą same swoim torem.

Król obrócił się w stronę, gdzie siedział marszałek i spojrzał na niego. Marszałek wytrzymał wzrok króla.

— A, dobry wieczór, książę — rzekł Ludwik XV — jak tam układają się stosunki z księżną de Noailles?

— Najjaśniejszy Panie — odpowiedział marszałek — księżna raczy mnie ciągle jeszcze uważać za lekkoducha.

— A jeździłeś może drogą do Chanteloup, książę?

— Dalibóg nie, Najjaśniejszy Panie, zbyt jestem zaszczycony łaskawością Waszej Królewskiej Mości dla mojego domu.

Król nie spodziewał się tego pocisku. Miał zamiar zażartować z marszałka, tymczasem został uprzedzony.

— Cóż to takiego uczyniłem dla twojego domu, książę?

— Najjaśniejszy Panie, powierzyłeś dowództwo swoich szwoleżerów księciu d'Aiguillon.

— Tak, to prawda.

— Do tego potrzeba było energii i zdolności, którymi tylko Wasza Królewska Mość rozporządza. Toż to prawie zamach stanu.

Król skończył wieczerzę. Posiedział jeszcze chwilę przy stole, po czym wstał i odszedł.

Rozmowa mogła się stać dla niego kłopotliwa, ale Richelieu nie myślał wypuszczać z rąk swej ofiary. Kiedy więc król prowadził rozmowę z panią de Noailles, małżonką delfina i panną de Taverney, włączył się zręcznie i pokierował nią według swej woli.

— Najjaśniejszy Panie — rzekł w pewnej chwili. — Wasza Wysokość dobrze wie, że szczęście rozzuchwala.

— Czy chcesz przez to powiedzieć, książę, że dlatego jesteś zuchwały?

— Chcę prosić Waszą Królewską Mość o nową laskę, skoro rai już raczyłeś wyświadczyć jedną. Oto pewien z moich dobrych przyjaciół, wierny i dawny sługa Waszej Królewskiej Mości, ma syna w żandarmerii. Młodzieniec jest pełen zalet, ale ubogi. Dostojna księżna mianowała go kapitanem, ale brak mu kompanii, którą by dowodził.

— Dostojna księżna, to moja córka? — zapytał król obracając się ku małżonce delfina.

— Tak, Najjaśniejszy Panie — rzekł Richelieu. — A ojcem tego młodzieńca jest baron de Taverney.

— Mój ojciec! — zawołała odruchowo Andrea. — Filip! To dla Filipa prosisz, mości książę, o kompanię?

Potem zawstydzona takim uchybieniem etykiecie, zrobiła krok do tyłu, zarumieniła się i złożyła ręce.

Król z podziwem przyglądał się temu rumieńcowi, wy-raż£.jącemu wzruszenie pięknego dziecka. Zaraz jednak powrócił wzrokiem do Richelieu, uśmiechając się uprzejmie i dobrotliwie, dając do zrozumienia dworzaninowi, że jego prośba stała się mu przyjemna wskutek okoliczności, jakie wywołała.

— Istotnie — odezwała się małżonka delfina — ten młody człowiek jest ujmujący i postanowiłam pokierować jego losem. O, jakże nieszczęśliwi są książęta! Bóg dając im dobre chęci, odbiera pamięć lub rozsądek. Czyż nie powinnam była pomyśleć, że to młodzieniec ubogi, że nie wystarczy mu stopień oficerski, że trzeba mu jeszcze dać kompanię?

— Ach, skądże Wasza Wysokość miałaby o tym wiedzieć?

— O, ja wiedziałam o tym — odpowiedziała z żywością małżonka delfina, czyniąc przy tym taki gest, że przypomniało to Andrei biedny, opuszczony jej dom, a jednak dom szczęśliwego dzieciństwa. — Tak, wiedziałam — mówiła dalej małżonka delfina — i sądziłam, że zrobiłam wszystko nadając stopień kapitana panu Filipowi de Taverney... Ma na imię Filip, prawda, panno Andreo?

— Tak, Wasza Wysokość.

Król popatrzał na te twarze tak szlachetne i szczere, potem zatrzymał wzrok na obliczu księcia de Richelieu, która zdawała się również promieniować odblaskiem szlachetności dostojnej sąsiadki.

— Ach, książę — zwrócił się król półgłosem do Richelieu — pokłócę się pewnie z Luciennes.

Potem dodał żywo, skierowując te słowa do Andrei:

— Przyznaj, że sprawi ci to przyjemność.

— Ach, Najjaśniejszy Panie! — odpowiedziała składając ręce — błagam cię o to.

— A zatem załatwione — rzekł Ludwik XV. — Wybierz, książę, odpowiednią kompanię dla tego biednego młodzieńca. W razie potrzeby koszt jej utrzymania biorę na siebie.

Ten dobry uczynek napełnił wszystkich obecnych radością. Dla króla przyniósł niebiański uśmiech Andrei, księciu Richelieu podziękowanie wypowiedziane tymi ślicznymi ustami, od których, gdyby był młody, żądałby więcej, taki był chciwy i zmysłowy.

Powoli przybywali nowi goście, wśród nich kardynał de Rohan, który od czasu przybycia małżonki delfina do Trianon bezustannie zabiegał o jej względy.

Król tymczasem cały wieczór okazywał względy wyłącznie panu Richelieu. Wziął go nawet ze sobą, pożegnawszy się z małżonką delfina, wracając do Trianon. Stary marszałek drżał z radości.

Kiedy król z księciem i dwoma oficerami wchodził w ciemne aleje przylegające do pałacu, małżonka delfina odprawiła Andreę.

— Musisz czym prędzej napisać o tej dobrej wiadomości — rzekła — możesz więc już iść, moja kochana.

Za chwilę dziewczyna, poprzedzana przez lokaja z latarnią, przeszła plac stu metrów długości, oddzielający Trianon od oficyn.

Przed nią także przesuwał się pomiędzy liśćmi krzaków cień człowieka, który śledził każde poruszenie dziewczyny płonącym wzrokiem. Był to Gilbert.

Kiedy Andrea wchodziła już na schody ganku, lokaj wrócił do Trianon.

Wówczas Gilbert przemknął się na dziedziniec stajenny i po schodach, stromych jak drabina, wdrapał się do swojej izdebki, której okna wychodziły naprzeciw okien mieszkania Andrei.

Widział stąd, jak Andrea zawołała pokojówkę pani de Noailles, która miała swoje mieszkanie w tym samym korytarzu. Ale kiedy pokojówka weszła do pokoju Andrei, firanki zasunęły się jak nieprzenikniona zasłona między pożądliwymi myślami młodzieńca a przedmiotem tych pożądań.

W pałacu został tylko książę de Rohan, który podwoił swoje starania i zabiegi wobec małżonki delfina, ona jednak odnosiła się do niego z niewzruszonym chłodem.

Kardynał zaczął się obawiać, że jego postępowanie może przekroczyć granice przyzwoitości, zwłaszcza że delfin był już nieobecny, pożegnał więc Jej Królewską Wysokość z objawami jak najgłębszego i pełnego czułości uszanowania.

W chwili, gdy wsiadał do karety, podeszła do niego pokojówka i weszła niemal do powozu.

— Proszę, oto jest.

I wsunęła mu do ręki jedwabisty kawałek papieru, który przyjął ze drżeniem.

— Jest — powtórzył z żywością i wcisnął w rękę pokojówki pękatą sakiewkę, która nawet pustawa stanowiłaby nie byle jaką nagrodę.

Kardynał kazał natychmiast jechać stangretowi prędko do Paryża.

Przez całą drogę, ukryty w głębi karety, pieścił i całował otrzymany kawałek papieru jak uszczęśliwiony kochanek.

Gdy stanęli u rogatek, rzekł: — Ulica Saint-Claude.

Wkrótce potem szedł przez tajemniczy dziedziniec i trafił do małego salonu, gdzie przebywał milczący przewodnik gości, Fritz.

Książę czekał około kwadransa na Balsamo. Wreszcie ten zjawił się podając za przyczynę zwłoki późną porę, o której trudno spodziewać się odwiedzin.

Istotnie, była już blisko jedenasta w nocy.

— Słusznie, panie baronie — przyznał kardynał — i przepraszam bardzo, że przeszkadzam. Ale przypominasz sobie zapewne, coś mi powiedział któregoś dnia: że aby dowiedzieć się o pewnej tajemnicy...

— ...potrzeba mi włosów osoby, o której wówczas mówiliśmy — dokończył Balsamo dostrzegłszy już w ręku prostodusznego prałata kawałek papieru.

— Oto one... Czy to możliwe, abym po doświadczeniu odzyskał je z powrotem?

— W wypadku, gdyby nie był potrzebny ogień...

— Rozumiem — odparł kardynał. — W takim razie postarałbym się o inne. Czy mogę jednak już dzisiaj otrzymać odpowiedź? Jestem bardzo niecierpliwy...

— Trzeba najpierw dokonać próby, książę. Balsamo wziął włosy i szybko poszedł do Lorenzy.

— Znać więc będę — mówił do siebie idąc — tajemnice królowej, znane mi będą ukryte zamiary Boga.

I nim jeszcze przekroczył próg tajemniczego pokoju, w którym znajdowała się Lorenza, uśpił ją. Przywitała go więc czułym uściskiem.

Z trudem uwolnił się z jej objęć. Nie wiedział, co było , dla niego boleśniejsze: czy wyrzuty pięknej Włoszki, kiedy była świadoma, czy jej pieszczoty w stanie hipnozy.

Wyzwoliwszy się z uścisku pięknych ramion młodej kobiety, które oplatały jego szyję, rzekł wkładając jej do rąk papier, w który owinięte były włosy:

— Droga moja Lorenzo, czy możesz mi powiedzieć, czyje to włosy?

Lorenza przyłożyła je najpierw do swych piersi, potem do czoła, bo chociaż oczy miała otwarte, w czasie snu doświadczała jasnowidzenia piersiami i czołem.

— O, dostojna to głowa, której skradziono te włosy — powiedziała.

— Powiedz raczej: szczęśliwa.

— Może tak będzie...

— Patrz dobrze, Lorenzo.

— Tak, może być szczęśliwa. Nie ma jeszcze cienia na jej życiu.

— Jest przecież zamężna...

— Zamężna, drogi Balsamo, a jednak...

— A jednak? — powtórzył Balsamo. — Dokończ.

Spojrzał na Lorenzę i na jego twarzy pojawiło się głębokie zdziwienie. Młoda kobieta, mimo że spała, oblała się wstydliwym rumieńcem, zarzuciła znowu ramiona na szyją kochanka, kryjąc głowę na jego piersiach, i niespodzianie rzekła:

— A jednak... jestem dziewicą.

— I ta kobieta... królowa... też?

— Tak, więcej nawet, bo nie kocha jak ja.

— O! — powiedział cicho Balsamo. — Dziękuję ci, Lorenzo, wiem wszystko, co chciałem wiedzieć.

Ucałował ją, schował starannie włosy do kieszeni, a odciąwszy Lorenzie kosmyk włosów, spalił je nad świecą, a popiół wsypał do papieru, gdzie poprzednio znajdowały się włosy małżonki delfina.

Potem wyszedł obudziwszy po drodze Lorenzę.

Kardynał czekał w wielkim niepokoju i z niecierpliwością.

— No, jak panie hrabio? — zapytał, jak tylko Balsamo wszedł.

— Wyprowadź, książę, wniosek, jaki ci się podoba. Wyrocznia powiedziała, że ta kobieta nie kocha męża.

— Powiedziała tak!? — wykrzyknął de Rohan nie mogąc opanować radości.

— Co zaś do samych włosów — dodał Balsamo — musiałem je spalić. Oto popiół, który ci oddaję, zebrawszy go skrupulatnie, jakby każdy jego pyłek wart był miliony.

— Dziękuję ci, panie, dziękuję po stokroć, nigdy nie potrafię ci się wywdzięczyć.

—  Nie mówmy o tym, książę. Muszę cię tylko ostrzec przed jednym: nie wypij przypadkiem tego popiołu w winie, jak to niekiedy robią zakochani. Jest to bowiem środek niebezpieczny, który sprawiłby, że miłość twoja stałaby się nieuleczalna, a serce kochanki ostygłoby.

— Och, będę się strzegł — rzekł kardynał prawie z lękiem. — Bądź zdrów, panie hrabio, bądź zdrów.

W dwadzieścia minut później kareta Jego Eminencji minęła się na rogu ulicy Petits-Champs z powozem księcia de Richelieu, którego o mało nie wywróciła do dołu wykopanego na fundamenty domu.

Obaj panowie poznali się nawzajem.

— Oj, książę! — zawołał Richelieu z uśmiechem.

W odpowiedzi Ludwik de Rohan położył palec na ustach. I rozjechali się w przeciwne strony.

ROZDZIAŁ XCIII

KSIĄŻĘ OCENIA POKOJÓWKĘ

Książę de Richelieu pojechał wprost na ulicę Coq-Heron, do pana de Taverney.

Dzięki przywilejowi, jaki dzielimy wespół z diabłem kulawym i który pozwala nam wejść do każdego domu, dowiemy się wcześniej niż Richelieu, że siedząc przy kominku z wyciągniętymi wygodnie nogami, baron łagodnie upominał Nicole, biorąc ją od czasu do czasu, mimo jej krnąbrne i pogardliwe miny, pod brodę.

Czy Nicole wolałaby pieszczoty bez strofowania, czy też strofowanie bez pieszczot, trudno nam o tym rozstrzygać.

Rozmowa, tocząca się między panem a pokojówką, dotyczyła ważnej sprawy, że Nicole o pewnej godzinie wieczorem nie przychodzi nigdy na odgłos dzwonka, że zawsze ma coś wtedy do roboty w ogrodzie lub oranżerii, i że poza tym źle pełni służbę.

Na to Nicole, przeciągając się lekko z uroczym, lubieżnym wdziękiem, miała gotową odpowiedź:

— Bo się tu nudzę. Obiecano mi, że pojadę z panną Andreą do Trianon, a tymczasem...

Wtedy pan de Taverney uważał za stosowne pogłaskać dziewczynę po policzkach, zapewne aby rozerwać ją nieco.

Nicole jednak była niepocieszona i odpychała wszelką pieszczotę.

— Jesteśmy ze wszystkich stron — mówiła — otoczeni wstrętnymi murami, brak mi powietrza, nie mam towarzystwa, nie mam żadnej rozrywki, ani widoków na przyszłość.

— Czego ty właściwie chcesz?

— Do Trianon! — odpowiedziała Nicole z przejęciem. — Tam bym widziała ludzi, przepych, tam bym miała na co patrzeć i patrzono by na mnie.

— Oj, Nicole, Nicole — westchnął baron.

— A cóż to, czyż nie jestem kobietą, czy jestem mniej warta niż inne?

— Do licha! — rzekł głucho baron. — Ta ma temperament. Och, gdybym był młody i bogaty!

I nie mógł się powstrzymać od pożądliwego spojrzenia, pełnego podziwu dla młodości i jędrności tej ślicznej dziewczyny.

Nicole zamyśliła się na chwilę, potem powiedziała ze zniecierpliwieniem.

— No niechże się już pan kładzie, abym i ja mogła iść spać.

— Jeszcze słówko, Nicole.

Wtem rozległ się dzwonek z ulicy. Nicole poderwała się z miejsca.

— Kto to może przybywać o wpół do dwunastej w nocy?. — zdziwił się baron. — Idź no, zobacz, moja mała.

Nicole poszła otworzyć. Zapytała o nazwisko przybyłego, a usłyszawszy je, wpuściła gościa, zostawiając drzwi od ulicy na pół uchylone.

Przez tę błogosławioną szparę wymknął się jakiś cień z podwórza, nie na tyle jednak cicho, aby nie zwrócić uwagi przybysza, którym był marszałek Richelieu. Obejrzał się i spostrzegł ucieczkę.

Nicole prowadziła go dalej z wesołą miną, trzymając w ręku świecę.

— No, no — mruknął marszałek z uśmiechem — ten stary łotr Taverney mówił mi tylko o swojej córce.

Książę należał do tych ludzi, którym wystarczy raz spojrzeć, aby w lot zrozumieć, o co chodzi.

Uciekający cień dał mu wiele do myślenia. Łatwo mu przyszło odgadnąć po zalotnej twarzyczce dziewczyny, co tu taki cień mógł robić, a widząc jej sprytne oczy, białe zęby i wiotką kibić, nie miał wątpliwości co do jej charakteru i skłonności.

Nicole nie bez bicia serca oznajmiła u wejścia do salonu przybycie dostojnego gościa:

— Książę de Richelieu!

Widocznie nazwisku temu przeznaczone było dziś wieczorem wywoływać silne wrażenie. Na jego dźwięk baron wstał pospiesznie z krzesła i czym prędzej poszedł prosto ku drzwiom, nie wierząc uszom.

Ale nim doszedł jeszcze do drzwi, zobaczył marszałka w korytarzu.

— Książę... — wyjąkał.

— Tak, kochany przyjacielu, to ja, sam książę... — odpowiedział Richelieu słodkim głosem. — Cóż, dziwi cię to zapewne po onegdajszym spotkaniu? A jednak to najoczywistsza prawda. A teraz podaj mi rękę, mój drogi, jeśli łaska.

— Zaszczycasz mnie, książę,, tymi odwiedzinami.

— Postradałeś już chyba rozum, mój kochany — rzekł stary marszałek oddając kapelusz i laskę Nicole, żeby wygodniej rozsiąść się w krześle. — Zapleśniałeś, więc pleciesz trzy po trzy. Zapomniałeś o świecie, jak mi się wydaje.

— Jednakże, miły książę — odpowiedział Taverney mocno wzruszony — twoje onegdajsze przyjęcie było tak jednoznaczne, że trudno by się pomylić.

— Słuchaj, mój stary przyjacielu — rzekł poważnie Richelieu — wczoraj ty zachowywałeś się jak student, a ja jak pedantyczny profesor. Nie wspominajmy już o tym, przejdźmy do spraw bieżących. Czy wiesz, po co tu dziś przyszedłem?

— Nie wiem.

— Przynoszę ci wiadomość o przydzieleniu przez króla twojemu synowi kompanii, o którą prosiłeś mnie onegdaj. Cóż, u licha, powinieneś to przecież rozumieć: onegdaj byłem niby to ministrem i nie wypadało mi o to prosić, dzisiaj jednak, kiedy odmówiłem tej godności i znowu jestem zwykłym, dawnym Richelieu, nic już nie stało na przeszkodzie, abym o to prosił. No więc poprosiłem, otrzymałem i oto przynoszę.

— Książę, czy to możliwe?... 1 ta twoja dobroć?

— Jest ona naturalnym skutkiem powinności wobec przyjaciela... Minister odmówił, Richelieu postarał się i daje.

— Ach, książę! Oczarowałeś mnie. Jesteś więc naprawdę przyjacielem?

— Możesz w to wątpić?

— Ale król, dlaczego król wyświadcza mi taką łaskę?

— Król nie bardzo sam wie, co robi... Albo też może mylę się, może wie doskonale...

— Co chcesz przez to powiedzieć?

— Tylko tyle, że król ma na pewno jakiś powód, żeby robić na przekór pani Dubarry i raczej więcej temu, niż mojemu wpływowi winien jesteś łaskę, jakiej ci udziela.

— Tak sądzisz?

— Jestem tego pewien. Pomagam mu przecież. To właśnie z  powodu tej rozpustnicy odmówiłem mu przyjęcia urzędu.

— Słyszałem o tym, ale...

— Ale nie wierzyłeś. Mów śmiało.

— No, przyznaję...

— To znaczy, że uważałeś mnie za człowieka bez skrupułów, prawda?

— Raczej za człowieka pozbawionego przesądów.

— Mój drogi, starzeję się, a lubię ładne kobiety i do tego lubię mieć je tylko dla siebie... A przy tym mam inne jeszcze zamiary... Ale wróćmy do twojego syna. Dzielny chłopak!

— Ma na pieńku z tym Dubarry, który był u ciebie, kiedy cię odwiedziłem.

— Wiem. I dlatego właśnie nie jestem ministrem.

— Odmówiłeś przyjęcia tego urzędu z powodu mojego syna?

— Gdybym tak powiedział, nie byłoby to ścisłe. Jednakże odmówiłem dlatego, że wymagania rodziny Dubarry, które zaczęły się od usunięcia twojego syna, mogłyby doprowadzić do jak najgorszych następstw.

— Poróżniłeś się więc z nimi?

— I tak, i nie. Lękają się mnie, a ja nimi gardzę. Odpłacam im pięknym za nadobne.

— Poczynasz odważnie, ale nieostrożnie.

— Dlaczegóż to?

— Hrabina ma wielkie wpływy.

 — Phi! — bąknął lekceważąco Richelieu.

— I ty to mówisz?

— Mówię jak człowiek, który zna słabości pozycji i jeśli trzeba, potrafi wysadzić fortecę w powietrze.

— Aha, teraz już pojmuję w czym rzecz: wyświadczyłeś mojemu synowi przysługę, aby dokuczyć tym rodzinie Dubarry.

— W dużej mierze dlatego właśnie i twoja przenikliwość nie jest bynajmniej wadą. Twój syn to jakby granat, za pomocą którego wzniecą pożar... Ale, baronie, czy nie masz też i córki?

— Mam.

— Młoda?

— Ma szesnaście lat.

— Ładna?

— Piękna jak Wenus.

— Mieszka w Trianon?

— A więc znasz ją?

— Spędziłem z nią wieczór i rozmawiałem o niej całą godziną z królem.

— Z królem? — zawołał Taverney zaczerwieniwszy się. — Król mówił o mojej córce, o Andrei de Taverney?

— Która tak mu się podoba, że pożera ją oczyma, tak, mój drogi.

— Ach! Naprawdę?

— Czy ci przykro, że to mówię?

— Nie, skąd! Król robi mi honor patrząc na moją córkę... ale...

— Ale co? — Tylko że król...

— Jest złych obyczajów, to chciałeś powiedzieć?

— Niech mnie Bóg strzeże źle mówić o Jego Królewskiej Mości, ma on prawo mieć takie obyczaje, jakie mu się podoba.

— No więc cóż miało oznaczać to twoje zdziwienie? Czy wolałbyś, aby córka twoja nie była skończoną pięknością i aby król nie spoglądał na nią okiem znawcy?

Taverney nic nie odpowiedział, wzruszył tylko ramionami i zamyślił się. Richelieu wbił w niego bezlitosny wzrok inkwizytora.

— Aha, odgaduję, co powiedziałbyś, gdybyś wyjawił swoje myśli — mówił dalej stary marszałek przysuwając swoje krzesło do krzesła barona. — Powiedziałbyś, że król przywykł do złego towarzystwa, że się łajdaczy, jak mówią w Porcherons, że zatem nie będzie miał czystych uczuć wobec tej  wstydliwej, szlachetnej dziewczyny, że nie będzie zważał na powaby jej cnoty, na jej przymioty, bo on lubi słówka swawolne, spojrzenia lubieżne i mowę gryzetki.

— Wielkim jesteś człowiekiem, książę.

— No, dlaczegóż to?

— Bo odgadłeś to trafnie — rzekł Taverney.

— I dlatego tym łatwiej przyznasz, baronie — ciągnął Richelieu — że czas już najwyższy, aby nasz pan nie zmuszał nas, szlachty, parów i towarzyszy króla francuskiego, do całowania ręki nędznej i podłej nierządnicy, że czas już, aby wrócił do naszej sfery, żeby nie zamieniał pani Cha-teauroux, która była margrabiną, i to taką, ze mogłaby zostać księżną, na panią Pompadour, córkę i żonę oberżysty, potem pani Pompadour na panią Dubarry, którą nazywają całkiem po prostu Joasią, by wreszcie tę ostatnią zamienić na jakąś kucharkę czy wręcz chłopkę. To nas poniża, baronie, nas, co mamy koronę w herbie, uchylać głowy przed taką hołotą.

— Och, co prawda, to prawda — potwierdził Taverney. — Jest oczywiste, że źle się dzieje na dworze, odkąd panują te nowe porządki!

— Gdy nie ma królowej, nie ma i kobiet. Nie ma kobiet, nie ma i dworzan. Król utrzymuje gryzetkę, a gmin zasiadł na tronie, reprezentowany przez pannę Joannę Vaubernier, paryską szwaczkę.

— A jednak rzeczywiście tak to wygląda i...

— Widzisz, baronie — przerwał marszałek — piękne to byłoby zadanie dla rozumnej kobiety, która by zechciała teraz panować we Francji...

— Bez wątpienia — rzekł Taverney, któremu biło mocniej serce — ale na nieszczęście miejsce to jest zajęte.

— Dla kobiety — ciągnął dalej marszałek — która nie miałaby wad tych nierządnic, a posiadałaby ich śmiałość, wyrachowanie i plany, dla kobiety, która by umiała tak pokierować swoim losem, że mówiono by o niej jeszcze wtedy nawet, gdy nie istniałaby już monarchia. Czy twoja córka ma rozum... baronie?

— I jak wiele jeszcze, zwłaszcza zdrowego rozsądku.

— I piękna. Piękna tą pięknością, która tak bardzo podoba się mężczyznom, piękna niewinnością i kwiatem dziewictwa, co budzi szacunek nawet u innych kobiet. Trzeba dobrze pielęgnować ten skarb, mój stary przyjacielu.

 — Mówisz z takim przejęciem...

— Czy w tym coś dziwnego? Zakochałem się w niej bez pamięci i ożeniłbym się z nią bez namysłu, gdyby nie moje siedemdziesiąt cztery lata... Ale czy aby jest ona w dobrym miejscu umieszczona, czy ma przynajmniej dostatek należny tak pięknemu kwiatu?... Pomyśl o tym, baronie. Dziś wieczorem powróciła sama jedna do siebie, bez służącej, bez strzelca, z lokajem delfina, który niósł przed nią latarnię. To wygląda, jakby była na służbie.

— Cóż chcesz, książę, wiesz, że nie jestem bogaty.

— Bogaty czy nie bogaty, twoja córka musi mieć koniecznie przynajmniej pokojówkę.

Taverney westchnął.

— Sam wiem o tym — rzekł — ale cóż na to poradzić?

— I naprawdę nie ma rady? Baron milczał.

— No dobrze, a co to za dziewczyna, która była tu przed chwilą? — zapytał Richelieu. — Ładna, wydaje się rozgarnięta.

— Tak, ale właśnie dlatego nie mogę wysłać jej do Trianon.

 — Wręcz przeciwnie, byłaby wymarzoną pokojówką.

— Hm... Przyjrzałeś się dobrze jej twarzy?

— I jak jeszcze!

 — I nie doszukałeś się jej szczególnego podobieństwa? — Do kogo?

— Zaraz zobaczymy!... Nicole, chodź no tutaj!

Nicole weszła natychmiast, gdyż podsłuchiwała pod drzwiami.

Książę wziął ją za obie ręce i ścisnął swoimi kolanami kolana dziewczyny. To zuchwałe zachowanie i wyzywające spojrzenie wielkiego pana i starego rozpustnika ani na sekundą nie stropiło rezolutnej dziewczyny.

— Tak, tak, podobna... — rzekł przeciągle książę, jakby się nad czymś zastanawiając.

— Sam więc widzisz, że nie można narażać względów dla naszego domu z takiego powodu. Czy byłoby to przyjemne, gdyby ten kopciuszek, panna Nicole, okazała się podobna do najdostojniejszej damy we Francji?

— Och! — zawołała z oburzeniem Nicole wyrywając się z rąk marszałka, aby mogła lepiej odpowiedzieć panu de Ta-verney. — Czy aby ten kopciuszek na pewno jest tak zupełnie podobny do dostojnej damy? Czy dostojna dama ma takie kształtne ramiona, lśniące oczy, toczone łydki i pulchne ręce jak kopciuszek? W każdym razie, panie baronie — dokończyła rozgniewana — jeżeli tak pomniejszasz moje wdzięki, to chyba tylko dlatego, aby je ocenić.

Nicole zarumieniła się ze złości, co uczyniło ją jeszcze ładniejszą.

Książę wziął ją znowu za śliczne ręce i ścisnął jej kolana swoimi, po czym patrząc na nią wzrokiem pieszczotliwym i pełnym obietnic rzekł:

— Baronie, Nicole nie ma równej sobie na dworze, przynajmniej ja tak myślę. Przyznaję, że istnieje pewne podobieństwo z dostojną damą, jednak można to tak urządzić, że jej miłość własna nie będzie narażona na szwank... Masz prześliczne jasne włosy o zachwycającym odcieniu, brwi i nos iście cesarskie. Usiądź na kwadrans przed toaletą, a to, co pan baron uważa za wadę, zniknie bezpowrotnie. Nicole, dziecko moje, czy chcesz znaleźć się w Trianon?

— Och! — Nicole zdolna tylko była wydobyć z siebie ten okrzyk, skupiając w nim wszystkie swoje najgorętsze pragnienia.

— Będziesz więc w Trianon, moja kochana. Pojedziesz, zrobisz tam karierę, nie szkodząc tym innym. Baronie, jeszcze słowo.

— Mów, proszę, kochany książę.

— Odejdź, moje śliczne dziecko — rzeki Richelieu — chcemy pomówić teraz z sobą sami.

Nicole odeszła. Książę zbliżył się do barona.

— Bardzo bym cię namawiał, abyś jednak posłał córce pokojówkę — powiedział. — Zrobi to przyjemność królowi. Najjaśniejszy Pan niechętnie widzi biedę, a ładne twarzyczki bynajmniej go nie przestraszają. Już ja wiem, co mówię.

— Dobrze, niech więc już jedzie Nicole do Trianon, skoro twierdzisz, że sprawi to królowi przyjemność — odparł baron z zagadkowym uśmiechem.

— Ponieważ pozwalasz, zabiorę ją z sobą, pojedzie karetą.

— No, ale co będzie z podobieństwem do małżonki delfina, trzeba się nad tym zastanowić, książę.

— Już się zastanowiłem. To podobieństwo zniknie w ciągu kwadransa pod wprawną ręką Rafté'go. Ręczę ci za to... Napisz słówko do córki, baronie, zaznaczając, jaką wagę przywiązujesz do tego, aby miała pokojówkę i żeby ta pokojówka nazywała się Nicole.

— Czy uważasz za konieczne, aby nazywała się Nicole?

— Żadna inna nie potrafiłaby jej zastąpić.

— A więc napiszę natychmiast.

I za chwilę już baron wręczył księciu Richelieu list.

— A pouczenia dla Nicole, książę?

— Sarn to załatwię. Czy jest pojętna? Baron uśmiechnął się.

— Powierzasz ją więc mojej opiece, prawda? — rzekł Richelieu.

— Powierzam ci ją, zrób dla jej dobra, co tylko będzie można.

— Nicole, jedziemy — zawołał książę wstając. — Pośpiesz się.

Nie trzeba było tego Nicole dwa razy powtarzać. Nie prosząc nawet barona o pozwolenie, zebrała w ciągu pięciu minut swoje rzeczy w małe zawiniątko i lekkim krokiem jakby na skrzydłach podbiegła do książęcego stangreta.

Richelieu pożegnał się z przyjacielem, który jeszcze raz podziękował za przysługę wyświadczoną Filipowi de Taverney.

O Andrei nie padło ani jedno słowo. Znaczyło to więcej, niżby o niej mówiono.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ XCIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XCV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XCVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XCVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XCVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XCIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ C

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CXXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej