Aleksander Morgenbesser

KILKA UWAG O PRZYCZYNIE UPADKU POLSKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

SŁOWO WSTĘPNE.

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XIII.

ROZDZIAŁ XIV.

ROZDZIAŁ XV.

ROZDZIAŁ XVI.

ROZDZIAŁ XVII.

ROZDZIAŁ XVIII.

ROZDZIAŁ XIX.

ROZDZIAŁ XX.

ROZDZIAŁ XXI.

KILKA UWAG O PRZYCZYNIE UPADKU POLSKI

Nowela galicyjska

Morgenbesser Aleksander

PRZEDMOWA.

Przeglądając manuskrypta i papiery moje, napotkałem prace o Przyczynie upadku Polski, i obudziło się we mnie uczucie ojcowskie, litujące się nad ukrytem dziecięciem. — Postanowiłem ogłosić rzecz drukiem. — Nie wątpię, iż znajdzie ona przeciwników, iż podniosą się zarzuty, lecz mniemam, iż dłuższe zastanawianie się nad przeszłością ojczyzny, iż półwiekowa służba dla niej, tak w czasie burz politycznych, jak też i później na kresach, upoważniają mnie do śmiałego wypowiedzenia — dla nauki młodego pokolenia — zdań, poglądów i zapatrywań, do jakich doszedłem doświadczeniem mnogich lat mego życia.

Czerniowce w marcu 1892.

Autor.

SŁOWO WSTĘPNE.

Dziś pieśń narodowa: "Jeszcze Polska nie zginęła" utraciła dawne swoje znaczenie, stała się raczej czczym frazesem. Dlatego rządy państw rozbiorczych, nie zwracają uwagi na nią, mieniąc ją być zabawką.

Przyczyną tego jest, żeśmy częściowo uronili ducha, rzucili się na politykę utylitarną, że ośmieszyliśmy poświęcenie, że uśmiecha się nam patryotyzm łatwy i bezpieczny, dający się spieniężyć, niosący procenta.

Jest to patryotyzm młody, inaugurowany przez ludzi, co się zowią konserwatystami, a konserwują nie ideę Polski, ale odstępstwo od niej, nie tradycye 3 maja, ale Targowicę!

Lecz, Opatrzność czuwa nad nieszczęśliwym narodem. Nie wszyscy odstąpili od tradycyi niepodległej Polski, nie wszyscy zerwali nić wiążącą nas z przeszłością. Są jeszcze prawdziwi synowie ojczyzny, co wierzą w urzeczywistnienie jej ideałów i ku temu celowi kroczą wszystkiemi godziwemi drogami.

Chcąc pracować ku podźwignieniu Polski, trzeba znać przyczyny jej upadku.

Nie dość jest mówić, upadliśmy, bo zmowie trzech sąsiadujących, militarnie zorganizowanych mocarstw, nie mogliśmy się oprzeć, wszak i inne państwa sąsiadują z mocarstwami na ich zgubę czyhającemi, a przecież nie upadły. Nawet i na Polskę, za panowania króla Jana Kazimierza, spiknęły się potężne sąsiadujące mocarstwa i najechały ją, a Polska wtedy nie upadła, upadła zaś w roku 1772, nie z orężem w ręku, ale bez oporu orężnego, wewnętrzną niemocą.

Odświeżmy sobie w pamięci dzieje, towarzyszące pierwszemu podziałowi Polski, a przekonamy się, że upadliśmy prawie bez rozlewu krwi, bez podniesienia oręża. Wewnętrzną chorobą złożeni patrzaliśmy w osłupieniu, z założonemi rękami, na czyn niesłychany dotąd w dziejach cywilizowanego świata.

Przyznajmy prawdę: podawaliśmy nawet sami dłoń do tego zaboru.

Nie chcę tu stawiać wiele przykładów, dość przytoczyć czyn generałowej Skorzewskiej, godny przekleństwa potomności. Ta Polka, przy zajmywaniu ziemi — podług konwencyi między trzema sąsiadami zawartej — na Prusy przypaść mającej, prosiła komisarza pruskiego, do wykonania grabieży wyznaczonego, radcę Brenkenhofa, aby i jej, z nowym nabytkiem pruskim graniczącą majętność (przy Polsce pozostać mającą) a 2000 ludności obejmującą, do Prus wcielił, co tenże rzeczywiście uskutecznił!

Nie składajmy więc upadku naszego na wypadki od nas niezawisłe, nie usprawiedliwiajmy tem naszego sumienia, te bowiem wypadki nie byłyby w stanie nas zgubić, gdyby nie były nas zastały dojrzałymi do tak sromotnego upadku, niezdolnymi do oporu. Z drugiej strony przyznać atoli musimy, że rozstrój wewnętrzny, demoralizacya, zwątpienie we własne siły, brak prawdziwej miłości ojczyzny, nie byłyby nas pozbawiły niepodległości , gdyby nie istniała zmowa ku rozszarpaniu ojczyzny naszej..

ROZDZIAŁ I.

RÓŻNOŚĆ ZDAŃ O PRZYCZYNACH UPADKU POLSKI.

Historycy zapatrują się różnie na przyczyny upadku Polski. Zależy to od tego, do jakiego obozu politycznego ten lub ów z piszących należy.

Demokraci utrzymują, że Polska upadła z powodu utraty w organizmie państwowym instytucyi wolnych gmin sławiańskich, wskutek zniweczenia równości obywatelskiej przez możnowładców, przez machinacye dynastyczne, i korrupcyę stąd powstałą.

Przeciwnie monarchiści przypisują upadek Polski wybujaniu republikanizmu, ubezwładnieniu władzy królewskiej, doprowadzeniu rządu do bezsilności.

Partya klerykalna widzi upadek Polski w rozgałęzieniu się sekciarstwa, w utracie myśli chrześcijańskiej, w zboczeniu z drogi miłości bliźniego. Liberalni nakoniec: przypisują zatratę państwa polskiego katolicyzmowi, prześladowaniu innowierców, praktykom Jezuitów i zgaszeniu z pobudek religijnych światła w narodzie.

Nie znajdując w pojedynczych obozach całkowitej prawdy, widzimy ją we wszystkich razem wziętych, grzeszyli bowiem wszyscy, tak republikanie jak i monarchiści i sami monarchowie, klerykalni i liberalni, katolicy i innowiercy.

Nie szukajmy więc przyczyn złego w pojedynczych obozach, ale w narodzie.

Chcąc zbyć kwestyę ogólnikiem, możnaby powiedzieć, że cały rozwój społeczeństwa był skrzywiony, wszystkie instytucye spaczone, że nawet maszyna rządowa się zepsuła, a usiłowania do jej naprawy przyszły za późno.

Zająwszy to stanowisko, z niego badajmy podjętą do zbadania kwestyę.

Na rozwój historyczny państwa wpływają jednostki, t. j. pojedynczy obywatele i zewnętrzne okoliczności.

Rozważmy więc naprzód, czy nie mieści się w charakterze Polaków czynnik rozkładowy, a mianowicie czy charakter narodowy nie zawiera w sobie własności destrukcyjnych, przyspieszających zepsucie organizmu państwowego.

Nie tu jest miejsce zapuszczać się w studya psychologiczne nad charakterem Polaków, ale jednego rysu charakteru pominąć nie mogę, gdyż ten jeden wytłómaczy usterki w organizmie państwowym Polski.

Mam tu na myśli Entuzyazm.

ROZDZIAŁ II.

ENTUZYAZM.

Jakto? entuzyazm — zapał ma być ujemną cechą charakteru Polaków? a przecie tyle świetnych czynów zawdzięczamy onemu!

I ja uważam entuzyazm za dodatnią siłę społeczeństwa, ale tylko wtedy, jeżeli w tem społeczeństwie wyrobione jest silne poczucie obowiązku, a entuzyazm jest tylko dźwignią tego poczucia, dając czynom z tegoż pochodzącym więcej popędu i siły. Ale, jeżeli entuzyazm jedynem jest źródłem wielkości i potęgi, tam wszelka wielkość i potęga upaść muszą, skoro nadzwyczajne okoliczności wymagają ciągłej, żmudnej, nieustannej pracy, karności i silnego poczucia obowiązku.

U Polaków entuzyazm był jedynem źródłem czynów, brak był zaś poczucia obowiązku.

Entuzyazmem dokonywaliśmy cudów waleczności, ale praktycznych skutków nie osiągnęliśmy żadnych.

Rzucaliśmy się na wojska wyćwiczone 6 do 10 razy od nas liczniejsze i zwyciężaliśmy, ale prócz sławy nie osiągaliśmy zwykle nic, po otrzymanem zwycięstwie rozchodziliśmy się do domów, a pobity nieprzyjaciel postępował za nami — bezpieczny.

A przecie, po tylu smutnych doświadczeniach i dziś nie kierujemy się w czynnościach naszych poczuciem obowiązku, ale przeważnie tylko zapałem — entuzyazmem. Cóż znaczą te bale na cele dobroczynne, te koncerta na cele humanitarne, te jubileusze bez końca dla lada kogo, te bankiety z szumnymi toastami, te ciągłe parady i pompy? — Nic innego, jak tylko rozbudzenie entuzyazmu, zapału chwilowego, przydatnego często niestety — dla celów osobistych, podnietę do czynu najtrywialniejszego, a nawet, do obowiązku najświętszego, który zaniechać — byłoby zbrodnią stanu.

ROZDZIAŁ III.

ELEKCYJNOŚĆ KRÓLÓW.

Z tego temperamentu powstała większa część wadliwości w organizmie, które przyczyniły się do upadku państwa. Stąd pochodzi to uporczywe trzymanie się elekcyjności to jest wyboru królów i — co za wybór ! wybór — to przez zgromadzenie 100. 000 głów wynoszące, wybór na szerokiem polu pośród szczęku broni, różnorodnych okrzyków, wśród świstania kul po nad głowami elektorów. Wygórowany entuzyazm doprowadził Polaków do fanatyzmu, w którymto, jak już wyżej nadmieniłem, zdawało im się, że mają bezpośrednio stosunki z niebem. Jeżeli gdzieindziej przy podobnych wypadkach wezwanie Ducha świętego, było i jest tylko czczą formalnością, to u nas brano rzecz literalnie. Szlachcic przybyły na elekcyę króla nie wątpił, że skoro Prymas zaintonował: " Veni sancte spiritus" Duch święty we własnej osobie faktycznie zstąpił z nieba, i między wyborcami bytował.

Spuszczali się więc tylko na natchnienie Ducha świętego, nie powołując rozumu na pomoc.

Prymas zwołując całą szlachtę in corpors na elekcyę, nie ważyłby się kogokolwiek polecać. W pismach zapraszających zawsze wyrażono: "Tego wybierzcie, kogo wam Bóg do serca poda".

Więc pierwszy lepszy wykrzyk któregoś ze szlachty uważano za natchnienie Ducha świętego, i najczęściej całe stotysięczne zgromadzenie powtarzało takowy, a Prymas musiał ogłaszać okrzykniętego tym sposobem króla.

Tak, po abdykacyi Jana Kazimierza, w czasach największych niebezpieczeństw, grożących ojczyznie, wymagających króla, który byłby wielkim wojownikiem i mężem stanu, gdy na polu elekcyjnem ktoś w gronie województwa sandomierskiego zawołał: "Wiwat król, Michał Wiśniowiecki!" — inne województwa, uważając za głos Ducha świętego, powtórzyły ten okrzyk. I tak to wybrany został Michał królem, choć najmniejszych przymiotów, królowi potrzebnych nie posiadał, bo był to człowiek cieleśnie słabowity, do wojny niesposobny, i miałkiego rozumu. Przepłaciła Polska ten entuzyazm utratą na rzecz Turków, Kamieńca podolskiego z częścią Podola i Ukrainy.

Poznaliśmy tu elekcyę w najczystszej formie. Ale, skoro pod płaszczykiem Ducha świętego kryły się cele samolubne, intrygi i przekupstwa, i naród dzielił się na oszukujących i oszukanych, na przekupujących i przekupionych, wtedy za demoralizacyą stąd powstałą musiał rychło nastąpić upadek.

Mimo licznych przestróg trzymano się wolnej elekcyi jako źrenicy wolności, i zdawałoby się Polakom, że działają przeciw natchnieniu Ducha świętego, gdyby byli w tym sposobie wyboru jakąkolwiekbądź odmianę dopuścili.

Tem da się to wytłómaczyć, że królowie: jak Batory, Jan Kazimierz, Jan Sobieski i inni, tak długo mieli miłość w narodzie, jak długo trwali przy tradycyach, przy wyobrażeniach narodu, a gdy zamierzyli uporządkować następstwo na tron, zostali przez naród opuszczeni jako odstępcy od myśli narodowej.

Entuzyazm dawał społeczeństwu polskiemu jakąś barwę teokratyczną, pozór bezpośredniego panowania boskiego na ziemi.

Król namaszczony olejem świętym, był uważany za rodzaj kapłana. W Polsce nie ma przykładu królobójstwa. Ten pietyzm ku osobie króla był tak wygórowany, że nawet samozwaniec dlatego, że nosił nazwisko króla i przez niektórych za takiego był uważany, doznawał szczególniejszych u Polaków względów.

Tak w roku 1459 zjawił się w Polsce jakiś nieznajomy, nazwiskiem Rychlik, który się wydawał za króla Władysława poległego przed 15 laty pod Warną. W Poznaniu został przytrzymany i zamknięto go wprawdzie, ale utrzymywano go uczciwie, z wszelkiemi wygodami aż do śmierci, "aby nikt nie mówił" — są to słowa kronikarza — "że Polacy jakiegobądź króla umorzyli".

Kiedy król Jan Kazimierz ogłosił w katedrze lwowskiej Matkę Boską królową polską, to nikt nie wątpił, że podczas koronacyi wizerunku Matki Boskiej i w niebie aniołowie składają koronę na skroń Najświętszej Panny.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej