Charles Reade

KLASZTOR I MIŁOŚĆ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

Rozdział VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

Rozdział XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

Rozdział XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV

ROZDZIAŁ XXV

ROZDZIAŁ XXVI

ROZDZIAŁ XXVII

ROZDZIAŁ XXVIII

ROZDZIAŁ XXIX

ROZDZIAŁ XXX

ROZDZIAŁ XXXI

ROZDZIAŁ XXXII

ROZDZIAŁ XXXIII

ROZDZIAŁ XXXIV

ROZDZIAŁ XXXV

ROZDZIAŁ XXXVI

ROZDZIAŁ XXXVII

ROZDZIAŁ XXXVIII

ROZDZIAŁ XXXIX

ROZDZIAŁ XL

ROZDZIAŁ XLI

ROZDZIAŁ XLII

ROZDZIAŁ XLIII

ROZDZIAŁ XLIV

ROZDZIAŁ XLV

ROZDZIAŁ XLVI

ROZDZIAŁ XLVII

ROZDZIAŁ XLVIII

ROZDZIAŁ XLIX

ROZDZIAŁ L

ROZDZIAŁ LI

ROZDZIAŁ LII

ROZDZIAŁ LIII

ROZDZIAŁ LIV

ROZDZIAŁ LV

ROZDZIAŁ LVI

ROZDZIAŁ LVII

KLASZTOR I MIŁOŚĆ

Tom I

Charles Reade

ROZDZIAŁ I

Nie mija dzień ponad światem, by nikomu nie znani ludzie nie dokonywali wielkich czynów, nie wypowiadali słów ważkich, znosząc godnie cierpienie. Ci skromni bohaterowie, myśliciele i męczennicy pozostają nieznani aż do chwili, gdy wielu niegdyś wielkich karleje, a mali osiągają wielkość. Są jednak również bohaterowie zagubieni w sennej świadomości świata: ich życie i charaktery pogrzebano w dawnych annałach. Nie odcyfruje ich zwykły czytelnik — zapiski są zbyt zwięzłe i chłodne. Brak w nich życia, nie przemawiają do serca człowieka, lecz jak ziarna grochu odbijają się tylko od jego piersi, nie będzie ich mógł nawet pojąć; notatka nie jest bowiem gawędą, tak jak szkielet nie ma ludzkiego kształtu.

Te zapiski ważkich prawd pozostają martwą literą dla przeciętnych ludzi; skrybowie zostawili zbyt wiele pola dla wyobraźni, a wyobraźnia należy do rzadkich darów natury. Powieściopisarz może tu więc być pożyteczny ogółowi jako pośrednik i tłumacz.

W pewnej omszałej kronice spisanej nie najlepszą łaciną jest rozdział, w którym każde zdanie przynosi jakiś fakt. Opowiedziano tam beznamiętnie dziwną historię dwojga ludzi, których życiu nie towarzyszył dźwięk trąb, a śmierci — pieśń. Umarli czterysta lat temu; spoczywają teraz na tych surowych kartach — jak kryształy w skalach — nie budząc współczucia. Los skrzywdził ich za życia i krzywdzi jeszcze po zgonie. Jeśli tylko potrafię ukazać wam to, co się kryje za suchymi notatkami kronikarza, zechcecie chyba wynagrodzić im obojętność stuleci i przyjmiecie te dwie zbolałe dusze — na jeden dzień — do serca.

W czasie gdy rozpoczyna się nasza opowieść, mijała właśnie połowa piętnastego stulecia. Ludwik XI był władcą Francji; Edward IV okrutnym królem Anglii, a Filip „Dobry", złamawszy serce swej kuzynce Jacqueline, siłą i podstępem pozbawiwszy ją tronu, bez przeszkód panował długie lata w Holandii.

Eliasz wraz ze swą żoną Katarzyną mieszkał w małym miasteczku Tergou. W hurcie i detalu handlował suknem, jedwabiem, szarym płótnem, a zwłaszcza garbowaną skórą — materiałem wysoce cenionym przez klasy średnie, ponieważ noszony lat dwadzieścia, jeszcze odbijał ciosy noży, co w tym stuleciu, w którym ludzie tak szczodrze używali oręża, było nie lada zaletą kaftana. Nawet podczas obiadu mężczyzna mógł przerwać na chwilę posiłek i zarżnąć sąsiada z powodu drobnej różnicy zdań.

Stadło było zamożne i mogłoby żyć bez trosk doczesnych, gdyby nie dziewięcioro dzieci. Gdy przychodziły na świat, jedno per annum, witano je radośnie, a świętym szczere składano dzięki. Póki rodzice byli młodzi, traktowali dzieci jak urocze zabaweczki, które niebiosa wynalazły ku rozrywce, szczęściu i jako pociechę ludziom w wolne od handlu wieczory.

Lecz gdy młode latorośle wystrzeliły w górę, a rodzice się postarzeli i na własne oczy widzieli los rodzin obarczonych potomstwem, obawy i troski zmąciły ich miłość. Byli to ludzie nader rozsądni i przezorni; w Holandii niedbali rodzice są taką samą rzadkością jak nieposłuszne dzieci. Gdy więc olbrzymi bochen wjeżdżał na tacy, wyglądający niczym opasana rowem forteca, i obszedłszy stół w krąg, zdawał się topnieć, Eliasz i Katarzyna spoglądali na siebie mówiąc :

— Kto im da chleba, gdy nas zabraknie?

Słysząc tę uwagę, młodsze latorośle musiały przywołać na pomoc cały synowski respekt, żeby nie stracić nic ze swej małej holenderskiej pewności siebie. Ich zdaniem obiad i wieczerza były rzeczą tak naturalną jak wschód i zachód słońca i jak długo to ciało niebieskie wędrować będzie wokół ziemi, tak długo brązowy bochen musi obchodzić krąg rodzinny i napełniać ich żołądki, a potem wyrastać na nowo w domowym piecu. Uwaga rodziców obudziła jednak narodową skłonność do rozważań u starszych chłopców, a często powta rzana, zrodziła dużo refleksji w rodzinnym gronie, u jednych dobre, U innych złe, zależnie od charakteru myślącego.

— Kasiu, dzieci tak rosną, ten stół będzie rychło za mały.

— Cóż możemy na to poradzić, Eliaszu? — rzekła Katarzyna, odpowiadając kobiecym zwyczajem nie na słowa męża, lecz na jego myśli.

Niepokój o przyszłość stał się z czasem nie tak dojmujący, lecz bardziej dokuczliwy. Wolni mieszczanie byli równie dumni jak szlachta. Ci dwoje nie mogli znieść myśli, że ktoś z ich krwi mógłby stracić pozycję w mieście po śmierci rodziców.

Tak więc z rozwagą i samozaparciem starali się przyodziać wszystkie małe ciałka, nakarmić wszystkie głodne gęby i jeszcze odłożyć niewielki fundusz na przyszłość; gdy oszczędności rosły, czuli przyjemność, której nie zna sknera odkładający dla siebie.

Pewnego dnia drugi z kolei syn, dziewiętnastoletni, z zewnętrznym opanowaniem, które tak wielu ludzi wprowadziło w błąd w ocenie prawdziwej natury holenderskiego narodu — przystąpił do matki i poprosił ją o wstawiennictwo u ojca, aby go wysłał do Amsterdamu i umieścił u kupca.

— Podoba mi się ten zawód: kupcy są bogaci — rzekł. — Jestem mocny w rachunkach. Proszę cię, kochana mamo, stań po mojej stronie, a będę zawsze, jak i teraz, twoim dłużnikiem.

Katarzyna w trwodze uniosła ręce i spytała z niedowierzaniem:

— Jak to? Chcesz porzucić Tergou!

— Cóż znaczy dla mnie ta czy inna ulica? Jeżeli mogę porzucić ludzi z Tergou, na pewno mogę porzucić kamienie.

— Jak to? Chcesz opuścić swego ojca teraz, gdy się postarzał?

— Matko, jeżeli mogę opuścić ciebie, mogę i jego.

— Chcesz zostawić biednych braci i siostry, którzy cię tak bardzo kochają?

— Jest ich dość w domu beze mnie.

— O czym myślisz, Ryszardzie? O kogo bardziej troszczymy się niż o ciebie? Czekaj, czy może odezwałam się do ciebie zbyt ostro? Czy byłam dla ciebie niedobra?

— Nigdy, dokąd ma pamięć dosięga. A gdyby tak było, nigdy nie usłyszałabyś o tym ani słowa — rzekł Ryszard poważnie, lecz ze łzami w oczach. — Matko, wszystko zależy od twego słowa, a nic nie może zmienić mego postanowienia. Będziecie mieli o jednego mniej do żywienia.

— Ach, oto co narobiłam swoim językiem — wybuchnęła Katarzyna i po chwili zaczęła płakać, ujrzała bowiem swe pierwsze pisklę na brzegu gniazda, próbujące skrzydeł, aby odlecieć w świat. Ryszard był spokojny, miał silną wolę, i matka wiedziała, że nigdy nie rzucał słów na wiatr.

Rezultat rozmowy był zgodny z prawem natury; młody Ryszard pojechał do Amsterdamu z twarzą tak ponurą i smutną, jakiej nie widziano u niego nigdy przedtem, i z sercem ciężkim jak głaz.

Tego popołudnia było o jedną gębę mniej przy kolacji. Katarzyna spojrzała na krzesło Ryszarda i gorzko zapłakała. Eliasz krzyknął szorstko i gniewnie do dzieci: i,Usiądźcie szerzej! Możecie przecież rozsunąć się!" Odwrócił na chwilę głowę ku oparciu swego krzesła i zamilkł.

Ryszard wyruszył w świat i nie kosztował ich już nigdy ni grosza, ale na ekwipunek chłopca i zainstalowanie go w domu Vander Stegena kupiec wydał wszystkie swoje oszczędności, zostawiwszy sobie tylko jedną złotą koronę. Zaczęli na nowo. Minęły dwa lata: Ryszard znalazł miejsce w handlu dla brata i również Jakub opuścił Tergou tuż po obiedzie, który podano o jedenastej przed południem. Tego dnia przy kolacji Eliasz przypomniał sobie, co zaszło ostatnim razem, szepnął więc: „Usiądźcie szerzej, kochani!"

Do tego momentu Katarzyna nie chciała widzieć luki przy stole, bo córka, również Katarzyna, uprosiła ją, by nie smuciła się tego wieczora, przeto matka odpowiedziała:

— Nie, kochanie, obiecuję ci, że nie będę, skoro to sprawia przykrość moim dzieciom. — Ale gdy Eliasz szepnął:

— Usiądźcie szerzej!—rzekła:

— Stół będzie wnet za duży dla dzieci, a myślałeś, że jest zbyt mały.

Wygłosiła to zdanie ze sztucznym spokojem, ale w ostatniej chwili przesłoniła twarz fartuchem i gorzko zapłakała.

— Najlepsi nas porzucają — i kała — to okrutne.

— Nie, nie! — rzekł Eliasz — nasze dzieci są dobrymi dziećmi i wszystkie są nam jednakowo drogie. Nie zwracajcie uwagi na matkę. Lepsze to, co Bóg nam zsyła, niż to, przed czym nas ochrania — i należy stwierdzić, że mężczyźni są z natury niewdzięczni, a kobiety nierozsądne.

— A ja wam powiadam, że Ryszard i Jakub byli ozdobą naszej gromadki — szlochała Katarzyna.

Mała szkatułka opróżniła się znowu i, by ją napełnić, oszczędzali jak mrówki. W tych czasach spekulacja była jedynie czymś w rodzaju gry w karty i w kości. Eliasz znał tylko jedną drogę do bogactwa, powolną i pewną. „Do grosza grosz, a zbierze się trzos" — było jego skromną dewizą. Wszystko, czego nie musiał włożyć do interesu lub wydać na niezbędne potrzeby, wędrowało do małego kuferka ze stalowymi okuciami i ozdobnym kluczykiem. Odmawiali sobie najskromniejszych nawet wygód i, porozumiewając się wzrokiem, wymieniali uśmiechy z większą może radością, niż gdyby folgowali swym potrzebom. I tak po trzech latach uciułali dość, aby urządzić czwartego syna jako krojczego, a najstarszą córkę jako krawcową w Tergou. Było jeszcze dwoje nie zabezpieczonych: ich własny handel mógł dostarczyć pracy dla tej dwójki. Ale kuferek był opróżniony aż do dna, a równocześnie brakowało gotówki i towaru na półkach.

Niestety! pozostawało jeszcze na utrzymaniu rodziców dwoje niezdolnych do zarobienia na chleb i dwoje nie mających do tego ochoty. Wśród pierwszych Idzi — Idzi garbus, tyleż głupi co złośliwy, jakby składał się tylko z głowy, pazurów i głosu, przed którym uciekały psy i nie uprzedzone kobiety, trzymający się bez przerwy maminej spódnicy, i mała Kasia — biedne dziewczątko, poruszające się tylko o kulach. Cierpiała, lecz uśmiech rozjaśniał bladą twarzyczkę i fiołkowe oczy o długich jedwabistych rzęsach, a słowa gniewu lub skargi nigdy nie pojawiały się na jej ustach. Dwaj leniwi — to najmłodszy, Sybrandt — nicpoń zbyt lubiący zabawę, i Korneliusz — najstarszy, który miał własne plany (trzymał się domu) i czekał na spadek. Wyczerpani ciągłym wysiłkiem, a nade wszystko zniechęceni moralnym i fizycznym kalectwem będących im ciężarem dzieci, zmartwieni rodzice mawiali często: „Co je czeka, gdy my już nie będziemy mogli zapewnić im opieki?" Gdy już powtórzyli to wiele razy, rozjaśnił się nagle ich domowy horyzont. Mawiali dalej w ten sposób, bo przyzwyczajenie jest drugą naturą, ale wyrażali to pełne troski zdanie już na pół mechanicznie, dodając pogodnie i wesoło: „Chwała świętemu Bawonowi i wszystkim świętym, mamy przecież Gerarda".

Młody Gerard żył latami własnym życiem i na uboczu, nie budząc w rodzicach ani obaw, ani wielkich nadziei. Nie niepokoili się, bo miał zamiar obrać stan duchowny, a Kościół potrafił zawsze utrzymać swe dzieci, nie przebierając w środkach. Nie żywili także wielkich nadziei, ponieważ rodzina nie miała powiązań z możnymi tego świata, aby zapewnić mu prebendę, zaś obyczaje młodzieńca były lekkomyślne, niepoważne — nasz sukiennik mógłby tolerować je co najwyżej u przyszłego pomocnika w sklepie. Gerard zajmował się głupstwami: czytaniem i sztuką pisania, a tak był tym pochłonięty, że często z trudem odrywano go od ksiąg wezwaniem do posiłku. Dzień był dla niego zawsze zbyt krótki, nosił więc puszkę z hubką i krzesiwem oraz siarkowe zapałki, żebrał o ogarki świec u sąsiadów i zapalał je o najbardziej bezsensownych porach — tak, zimą nawet o ósmej w nocy, gdy sam burmistrz już spoczywał w łóżku. Do swych praktyk, w domu zaledwie tolerowanych, znajdował zachętę u mnichów z sąsiedniego klasztoru. Nauczyli go sztuki pięknego stawiania liter i kształcili dalej, póki pewnego dnia w środku lekcji nie zrobili odkrycia że uczeń przerósł mistrzów. Zwrócili mu na to żartobliwie uwagę. Chłopiec spuścił głowę i poczerwieniał. Sam to już podejrzewał, ale nie ufał swemu sądowi w materii tak delikatnej.

— Synu mój — rzekł stary mnich — jak to się dzieje, że będąc obdarzony przez Boga tak niezawodnym okiem, subtelną, a jednak mocną ręką i sercem miłującym ten piękny kunszt — jak to się dzieje, że nie zdobisz równie pięknie, jak piszesz? Zwój pergaminu wygląda ubogo, dopóki winieta z owoców i liści oraz bogate arabeski nie obrzeżą wzniosłych słów i nie zachwycą zmysłów tak, jak słowa duszę i rozum. Nie wspominam już o podobiznach zmarłych cnotliwych mężów i niewiast, którymi rozmaite rozdziały winny być ozdobione, by żywe i łagodnie zmieszane barwy nie tylko koiły wzrok, ale i serce było pokrzepione przez wizerunki świętych w chwale. Odpowiedz mi, synu.

Gerard zmieszał się i wybąkał, że próbował parokrotnie sztuki iluminowania rękopisów, ale nie bardzo mu się to udawało. Na tym też stanęło.

Wkrótce potem zjawił się pełen zapału przyjaciel — mecenas, nieoczekiwanie przybierając postać pewnej starszej damy. Małgorzata, siostra braci van Eycków, która ich przeżyła, porzuciła Flandrię i przyjechała doczekać końca swych dni w ojczystym kraju. Kupiła mały domek w pobliżu Tergou. Z czasem dowiedziała się o Gerardzie i obejrzała kilka jego prac. Podobały się jej tak bardzo, że posłała do niego swą służebną Reicht Heynes, aby zaprosić chłopca. Nawiązała się znajomość. Nie mogło być inaczej, skoro malutkie Tergou po raz pierwszy posiadało aż dwoje miłośników sztuki. Początkowo starsza dama straszliwie przygasiła odwagę Gerarda. Podczas każdej wizyty wyciągała ze skrytek i kątów rysunki i malowidła. Wśród nich były jej własne dzieła, które wydawały się chłopcu doskonałością nie do osiągnięcia. Lecz podczas gdy jako artystka górowała nad nim, jako kobieta podnosiła jednak młodzieńca na duchu. Pani Małgorzata i Reieht rychło poznały go na wskroś niczym odwróconą wewnętrzną stroną na wierzch rękawiczkę. Między innymi posiadły tajemnicę, której nie udało się odgadnąć zacnym mnichom, poznały przyczynę, dla której nie próbował sztuki iluminowania.

Chłopca po prostu nie było stać na złoto, błękit ani purpurę. Mógł sobie pozwolić tylko na tanie barwniki w proszku. Bał się poprosić matkę o kupno wyszukanych farb, mając zresztą pewność, że prosiłby ją na próżno. Wtedy Małgorzata van Eyck dała mu odrobinę złota, trochę cynobru, ultramaryny i kawałek dobrego welinu, aby miał na czym malować. Niemal ją uwielbiał. Gdy wyszedł, dogoniła go Reicht ze świeczką i dwiema monetami — Gerard o mało jej nie ucałował. Ale cenniejsza nad złoto i lapis-lazuli była miniaturzyście sympatia, którą obdarzano samotnego entuzjastę. Sympatia już się zrodziła, a gdy chłopiec ją odwzajemnił, pomiędzy starą malarką i młodym kaligrafem rozgorzała serdeczna przyjaźń, charakterystyczna dla tamtych czasów. W owym stuleciu bowiem żadna wyraźna granica nie oddzielała sztuk pięknych od wysoko rozwiniętego kunsztu rzemieślniczego. Nie było różnic między tymi, którzy je uprawiali; w tej epoce artyści poszukiwali się wzajem i darzyli sympatią. Gdyby to ostatnie stwierdzenie zastanowiło malarzy lub pisarzy naszej doby, pozwalam sobie przypomnieć, że na samym początku nawet chrześcijanie kochali się wzajemnie.

W oparciu o tak czcigodną znajomość, pokrzepiony kobiecą sympatią, Gerard robił postępy w nauce i nabierał wprawy. Jego nastrój też poprawiał się w sposób widoczny. Odrywany do obiadu od pracy nad inicjałem „G", oglądał się jeszcze za siebie, ale gdy już zajął miejsce przy stole, okazywał wielki talent towarzyski. Poczucie humoru, dotąd w nim ledwie kiełkujące, nagle zabłysło i często rozśmieszał całe towarzystwo przy stole i podtrzymywał wesołość bądź własnym dowcipem, bądź anegdotami, olśniewająco nowymi dla kupieckiej rodziny, bo zaczerpniętymi ze starożytności.

Aby odwzajemnić się swym przyjaciołom mnichom za wszystko, co im zawdzięczał, sporządził wyśmienite kopie dwóch najcenniejszych manuskryptów — żywotu założyciela zakonu i komedii Terencjusza — na dostarczonym przez klasztor welinie.

Znamienity i potężny książę Filip Dobry, książę Burgundii, Luksemburga i Brabancji, hrabia Holandii i Zelandii, pan Fryzji, hrabia Flandrii, Artois i Hainaut, władca Salins i Macklynu, był wszechstronnym człowiekiem.

Potrafił prowadzić wojny tak dobrze jak inni królowie, a w sztuce kłamstwa przewyższał go tylko król Francji. Był wyśmienitym myśliwym, umiał czytać i pisać. Jego zamiłowania były rozległe i żar liwe. Jak kobieta lubował się w klejnotach i okazałych strojach. Czule kochał panny z fraucymeru i zaiste malarstwo także, czego dowodem podniesienie do stanu szlacheckiego Jana van Eycka. Szaleńczo lubił również olbrzymów, karłów i Turków. Zawsze obok niego stali, jak wrośnięci w ziemię, lśniący od klejnotów Turcy w turbanach. Agenci królewscy zwabiali ich podstępnie ze Stambułu hojnymi obietnicami; ale gdy tylko władca miał ich w swej mocy, chrzcił brutalnie w wielkiej kadzi. Ale uczyniwszy to, pozwalał im potem kucać do woli z twarzami zwróconymi w stronę Mekki i wzywać Mahometa, ilekroć im się podobało, śmiejąc się w kułak z naiwnych, którym się zdawało, że są dalej niewiernymi. Trzymał w klatkach lwy i sforę lampartów przyuczonych przez ludzi Wschodu do polowania na zające i sarny. Słowem wielbił wszystko, co rzadkie, prócz zwykłych cnót. Był amatorem rzeczy osobliwie pięknych lub szatańsko brzydkich. Największą zaletę księcia stanowiła hojność dla biedaków, a na drugim miejscu to, że poważnie popierał sztuki. Właśnie teraz dał tego jaskrawy dowód. Wyznaczył nagrody za najświetniejsze dzieła sztuki złotniczej dwu rodzajów: religijnego i świeckiego; item za najlepsze obrazy malowane przy użyciu białka, oleju lub tempery — na desce, jedwabiu lub metalu wedle wyboru artysty; item za najlepszy witraż malowany na szkle; za najpiękniejsze iluminowanie i winiety na welinie; za najpiękniejsze, również na welinie, pismo. Burmistrzowie kilku miast otrzymali rozkaz udzielenia pomocy wszystkim uboższym współzawodnikom. Mieli przyjąć ich dzieła i przekazać je z należytą troską do Rotterdamu na koszt swoich kilku miast. Gdy wieść tę oznajmił herold na ulicach Tergou, tysiące ust otworzyło się z podziwu, a jedno serce uderzyło mocniej — serce Gerarda. Powiedział nieśmiało rodzinie, że będzie usiłował zdobyć dwie z tych nagród. Osłupieli w milczeniu, dech im zaparto jego zuchwalstwo, lecz wtem okropny chichot niczym petarda wybuchnął na podłodze. Gerard spojrzał w dół i ujrzał karła, który rozdziawiwszy usta od ucha do ucha i wyszczerzywszy kły, pękał ze śmiechu. Natura, pragnąc wynagrodzić Idziemu mały wzrost, obdarzyła go w zamian najbardziej gromkim głosem. Jego szept brzmiał jak fagot. Był jak skarłowaciałe, o szerokich lufach, moździerze na fortyfikacjach, bardziej przypominające donice niż działa, ale ryczące jak lwy.

Gerard poczerwieniał ze złości, tym bardziej że i inni zaczęli już chichotać. Bledziutka Kasia spostrzegła to i zaróżowiły się jej policzki. Powiedziała łagodnie:

— Dlaczego się śmiejecie? Czy dlatego, że to nasz brat, uważacie, że nie może być zdolny? Tak, Gerardzie, próbuj wraz z innymi.

Wiele ludzi mówi, żeś zręczny, a mama i ja będziemy prosić Przenajświętszą Dziewicę, by poprowadziła twą rękę.

— Dziękuję ci, Kasiu. Pomódl się do Matki Bożej, a mama kupi mi welin i farby do miniatur.

— Ile to będzie kosztowało, mój chłopcze?

— Dwie złote korony (około trzech szylingów i czterech pensów angielskich).

— Co? — jęknęła matka. — Za cztery pensy można mieć buszel żyta. Mam strwonić koszt miesięcznego utrzymania domu, jedzenia, mięsa i ognia na kominku na takie głupstwa! Piorun niebieski by we mnie uderzył, a moje dzieci poszłyby na żebry.

—Mamo!—westchnęła błagalnie Kasia.

— Och, daj spokój, Kasiu — rzekł Gerard z westchnieniem. — Zrezygnuję albo poproszę panią van Eyck. Nie odmówi mi, ale wstydzę się ciągle brać.

— To nie jej sprawa — rzekła ostro Katarzyna. — Z jakiej racji ma się wtrącać do spraw moich i mego syna?

Wyszła z pokoju z silnymi rumieńcami. Mała Kasia uśmiechnęła się. Matka po chwili wróciła z łaskawą, wzruszoną twarzą i dwiema złotymi monetami w ręku.

— Masz, kochanie — powiedziała. — Nie będziesz fatygował pani ani panny służącej dla dwóch marnych koron.

Teraz jednak Gerard zaczął przemyśliwać, jak by oszczędzić matczynej sakiewki.

— Jedna korona starczy, mamo. Poproszę zacnych mnichów, aby pozwolili mi posłać moją kopię Terencjusza. Jest na śnieżnobiałym welinie i lepiej nie potrafię nic napisać. W ten sposób wystarczy mi tylko sześć arkuszy welinu na winiety i miniatury. Złoto na tło i najważniejsze farby — będzie to kosztowało jedną koronę.

— Nigdy nie ryzykuj okrętu żałując odrobiny smoły, Gerardzie — rzekła zmienna w nastrojach matka, ale zaraz dodała: — Dobrze zresztą, schowam tę koronę do kieszeni. To nie będzie to samo, jakbym włożyła ją z powrotem do skrzynki. Gdy mam podejść do skrzynki, aby z niej wyjąć pieniądze, zamiast je tam włożyć, czuję się, jakbym utoczyła nożem tyleż kropel krwi z serca. Będziesz jeszcze na pewno potrzebował tych pieniędzy, Gerardzie. Nie można nigdy postawić domu za mniejszą kwotę, niż budowniczy wyliczył na początku.

Gdy nadszedł czas, Gerard naturalnie pragnął pójść do Rotter damu i tam ujrzeć księcia, a nade wszystko przypatrzyć się dziełom swych współzawodników i nauczyć się czegoś nawet w wypadku porażki. Toteż korona opuściła kieszeń matki bez oporów. Gerard w niedługim czasie zostanie księdzem. Powinien nacieszyć się trochę światem przed pożegnaniem jego uciech na resztę życia.

Ostatniego wieczora przed wyruszeniem w drogę Małgorzata van Eyck wezwała Gerarda do siebie i wręczyła mu list. Gdy rzucił nań okiem, ze zdziwieniem zobaczył, że był on adresowany do księżniczki Marii w pałacu wicekróla w Rotterdamie.

Dzień przed terminem przyznania nagród Gerard pomaszerował do Rotterdamu w swym świątecznym ubraniu — kubraczku z rękawami ze srebrzystego sukna i takiej samej kurcie wierzchniej bez rękawów: Od pasa do pięt odziany był w ciasno przylegające spodnie z koźlej skóry, przymocowane dzianą taśmą do kubraka, fiuty wdział spiczaste, lecz nie nad miarę, i umocowane paskiem pod stopą. Włosy spływały mu z głowy na kark, kapelusz przypiął wysoko (między łopatkami) na plecach. Z kolei Kasia przewiązała kapelusz purpurową jedwabną wstążką i opasawszy nią brata, końce związała zgrabnie na jego piersi. Poniżej kapelusza, do górnej krawędzi szerokiego pasa na biodrach, przymocował skórzaną sakiewkę.

O milę od Rotterdamu bardzo się już czuł zmęczony, ale natknął się na parę ludzi w o wiele gorszym stanie. Na skraju drogi siedział całkiem wyczerpany starzec, a młoda urodziwa niewiasta o zatroskanej twarzy trzymała go za rękę. Ludzie ze wsi przechodzili nie zauważając nic złego, ale Gerard wyciągnął wnioski. Nawet strój wiele mówi tym, którzy studiują go tak dokładnie jak mihiaturzysta. Starzec miał na sobie suknię, futrzaną opończę i welwetowy biret — jawne odznaki godności; ale jego trójkątna sakwa przy pasie była chuda, a opończa wyrudziała, futro zaś wytarte. Widać było, że jest biedny. Kobieta miała skromną szatę z grubego, wiejskiego sukna, ale śnieżnobiała chusteczka okrywała kark tam, gdzie sukienka nie dawała mu osłony, a końce jej lśniły w połowie szyi wąziutkim złotym haftem. Rodzaj jej uczesania był nie znany Gerardowi. Nie ukrywała włosów pod płótnem, lecz nosiła siateczkę ze srebrnego sznurka ze srebrnymi również ozdobami w pewnych odstępach. Lśniące kasztanowate włosy zwijały się na czole w dwie grube fale i, podtrzymane od tyłu, tworzyły bujną kształtną masę. Jednym szybkim rzutem oka zauważył to wszystko oraz bladość starca i łzy w oczach dziewczyny. Minąwszy ich, zastanowił się, po paru jardach zawrócił i przystąpił do nich nieśmiało.

— Proszę mi wybaczyć, ojcze, obawiam się, że jesteś zmęczony— rzekł.

— Tak, synu — odrzekł starzec — i omdlewam z głodu. Zachowanie Gerarda spotkało się z mniej miłym przyjęciem ze strony dziewczyny. Wydawała się zawstydzona i chłodno powiedziała, że to z jej winy — źle obliczyła odległość i nieroztropnie pozwoliła ojcu zbyt późno wyruszyć w drogę.

— Nie, nie! — powiedział mężczyzna. — To nie odległość, tylko brak pożywienia.

Dziewczyna czule i troskliwie objęła starca za szyję i skorzystała z tej okazji, aby szepnąć:

— Ojcze, to obcy młodzieniec!

Było już jednak za późno. Gerard z pełną naturalności prostotą zabrał się do zbierania chrustu. Po czym odpiął sakwę, wyjął z niej biały chleb, żelazną płaską flaszkę, którą mu dała na drogę matka, i niezniszczalną hubkę z krzesiwem, potarł zapałkę, od niej zapalił ogarek świecy, wreszcie chrust i wstawił żelazne naczynie w ognisko. Położył się na brzuchu i począł rozdmuchiwać ogień. Podnosząc głowę ujrzał, że twarz dziewczyny pojaśniała. Patrzała na jego wysiłki ze spokojnym uśmiechem. Gerard także z uśmiechem rzekł:

— Uważajcie na garnek, aby, broń Boże, nie wykipiało. Tam jest rozszczepiona gałązka, która go podtrzymuje.

Wstał i odbiegł kawałek w stronę pola, na którym rosło zboże.

Tymczasem na mule okrytym bogatym purpurowym czaprakiem nadjechał starszy, wyglądający na zamożnego, człowiek. Pękaty trzos wisiał mu u pasa, a na kołnierzu lśnił szeroki, nowy gronostaj.

Był to Ghysbrecht van Swieten, burmistrz miasta Tergou, niemłody mężczyzna o pooranej bruzdami twarzy. Notoryczny sknera, wyglądał zwykle na takiego, ale myśl o wieczerzy z księciem wprawiła go w nastrój oczywistego zadowolenia. Na widok wybladłego starca i jego promiennej córki przy ognisku z chrustu uśmiech zamarł mu na twarzy. Odmalowało się na niej zakłopotanie i przykrość. Zatrzymał muła.

— Piotrze! Małgorzato! — wykrzyknął niemal gniewnie. — Co to za komedia?

Piotr chciał odpowiedzieć, ale córka uprzedziła go spiesznie:

— Ojciec czuł się wyczerpany. Grzeję mu polewkę, aby nabrał sił przed dalszą drogą.

— Jakże, czy musicie się posilać przy drodze jak cyganie! — zaburczał Ghysbrecht i sięgnął ręką do trzosa. Ale ręka czuła się nieswojo. Grzebał niepewnie w sakiewce, bojąc się, aby za duża moneta nie przylgnęła mu do palców i nie wydostała się na wierzch.

W tej chwili nadbiegł Gerard, niosąc dwie słomki w ręku. Klęknął przy ogniu, zwalniając Małgorzatę z obowiązku gotowania; nagle, poznawszy burmistrza, spłonął rumieńcem. Ghysbrecht van Swieten spojrzał na chłopca i wyjął rękę z sakiewki.

— Nie jestem tu potrzebny— rzekł gorzko i ruszył z wolna dalej, rzucając długie, podejrzliwe spojrzenie na Małgorzatę i wrogie na Gerarda. Było jednakże w tym coś, co zmusiło Małgorzatę do rumieńca i odwrócenia głowy. Tylko Gerard patrzył ze zdziwieniem.

— Na świętego Bawona, już myślałem, że stary sknera porwie naszą kwaterkę polewki — powiedział.

To wyjaśnienie dziwnego i znaczącego spojrzenia Ghysbrechta ogromnie uspokoiło Małgorzatę. Uśmiechnęła się wesoło do chłopca.

Tymczasem Ghysbrecht wlókł się dalej, nędzniejszy mimo bogactwa niż tamci w ubóstwie. Najciekawsze, że muł, purpurowy czaprak i połowa złota w wypchanym trzosie należała nie do Ghysbrechta van Swietena, ale do wybladłego starca i uroczej dziewczyny, którzy siedzieli u przydrożnego ogniska żywieni przez obcego chłopca. Oni o tym nie wiedzieli, ale Ghysbrecht wiedział i nosił w sercu swego skorpiona. Ten skorpion to wyrzuty sumienia, a wyrzuty bez skruchy i pokuły są nie do uleczenia i skłaniają do nowych podłości przy świeżej pokusie.

Dwadzieścia lat temu, gdy Ghysbrecht van Swieten był surowym i uczciwym człowiekiem, zdarzyła się okazja, która stała się dla niego próbą. Popełnił wówczas nikczemne łotrostwo. Sprawa wydawała się bezpieczna i dotychczas lata tego dowiodły, ale Ghysbrecht nigdy nie czuł się pewny. Dziś ujrzał młodość, przedsiębiorczość i nade wszystko wiedzę tuż przy ładnej Małgorzacie i jej ojcu, a gromadkę tę czułą zdawały się łączyć rodzinne więzy miłości. I złe duchy stały się znów jego doradcą.

ROZDZIAŁ II

— Polewka już gorąca — rzekł Gerard.

— Ale czym będziemy jedli? —zapytał pełen wątpliwości ojciec Małgorzaty.

— Młodzieniec przyniósł nam słomki — dziewczyna uśmiechnęła się filuternie.

— Och — rzekł starzec — moje biedne kości są zbyt sztywne, a żar zbyt wielki, by można klęknąć nad nim z krótką słomką. O święty Janie Chrzcicielu, ależ to zręczny młodzian! — wykrzyknął.

Ledwie starzec stwierdził tę trudność, Gerard natychmiast ją usunął. Rozplatał szybko węzeł na piersi, zdjął kapelusz, obciążył go w rogach kamieniami i owinąwszy rękę połą kurty, wyciągnął manierkę z ognia. Wcisnął ją między kamienie i z wesołym uśmiechem położył kapelusz przed nosem ojcu Małgorzaty. Starzec z drżeniem wsunął żytnią słomkę do flachy i począł ssać. Patrzcie i podziwiajcie! Jego blada, wychudła twarz zdawała się rozjaśniać z każdą chwilą, aż całkiem rozbłysła. Wreszcie podniósł głowę i zaczerpnął powietrza.

— Na Hipokratesa i Galena!— zawołał. — Toż to soupe au vin —środek przywracający zdrowie i siły. Chwała narodowi, który ją wynalazł, niewieście, która przyrządziła tę polewkę, i młodzianowi, który przynosi ją wyczerpanym ludziom. Pociągnij łyk, córeczko, a ja tymczasem opowiem naszemu młodemu dobroczyńcy dzieje i przymioty soupe au vin. Starożytni, mój młody panie, nie znali tego wzmacniającego napoju. Nie znajdujemy o nim wzmianki ani w ich traktatach medycznych, ani w ludowych opowieściach, które odsłaniają tajemnice wielu leków znanych chirurgii i medycynie. Hektor w Iliadzie, jeżeli mnie pamięć nie myli...

— Niestety, zginął — wtrąciła Małgorzata.

— Hektor — ciągnął dalej starzec — był zaproszony przez jedną z bohaterek poematu na łyk wina; odmówił, usprawiedliwiając się, że nie może osłabiać swych sił tuż przed wyruszeniem do boju. A więc gdyby znano w Troi soupe au vin, to oczywista, że odmawiając z tego względu wypicia vinum m e r u m, dodałby w następnym heksametrze: „Ale soupe au vin, o pani, wypiję z wdzięcznością". Byłaby to nie tylko zwykła uprzejmość, zaleta, którą powinien posiadać każdy doskonały wódz; lecz gdyby postąpił inaczej, dowiódłby, że jest płochym i nieprzezornym człowiekiem, niegodnym, by mu poruczyć prowadzenie wojny. Albowiem ludzie idący w bój potrzebują jedzenia i wszelakiej możliwej podpory. Dowodem tego głupi wodzowie, którzy prowadząc głodnych żołnierzy do starcia z sytymi, bywali bici we wszystkich czasach przez mniej licznego przeciwnika.

Tylko przez tego rodzaju zaniedbanie legiony rzymskie przegrały wielką bitwę w północnej Italii z Kartagińczykiem Hannibalem. Ten boski eliksir w jednej chwili przywraca moc członkom i zapał duchowi. Wypity w porę przez Hektora, sprowadziłby niezawodnie z pomocą Feba, Wenus i błogosławionych świętych klęskę na Greków. Obaczcie, jak słaby, znużony i zrozpaczony byłem przed chwilą; wypiłem ten boski kordiał i oto widzicie, żem dzielny jak Achilles i silny jak orzeł.

— Ojcze! Jak orzeł? Niestety!

— Rzucam, dziewczyno, wyzwanie tobie i całemu światu. Jestem gotów, powiadam, jak spieniony rumak pokonać odległość do Rotterdamu, gotowy do walki ze złem miasta; pokonam nawet ubóstwo i starość, którą niektórzy filozofowie nazwali summwn mahoń. Negatur, chyba że człek niegodnie przeżył swe lata, co mówiąc nawiasem, zdarza się nagminnie. Teraz, jeśli chodzi o nowożytnych...

— Ojcze! Kochany ojcze!

— Nie bój się, dziecko; rzeknę krótko: niesłusznie, jeszcze raz niesłusznie krótko. Soupe au vin nie występuje w nauce nowożytnej, ale jest to tylko jeszcze jednym dowodem — jeśli w ogóle potrzeba na to dowodu—że przez ostatnie paręset lat lekarze stali się durniami, lecząc rosołkiem z kurcząt i wywarem ze złota, przyznając najwyższe wartości temu mięsu, które ma najmniej soków ze wszystkich mięsiw, i metalowi posiadającemu najmniej zalet chemicznych ze wszystkich metali. Oszuści! Ciemięgi! Zabójcy! Skoro przeto światła mądrości u nich nie zaczerpniemy, przejdźmy do kronikarzy. Od razu stwierdzimy, że rycerz francuski Duguesclin tuż przed wyruszeniem na bój z Anglikami — w tym czasie panami połowy Francji — dzielnie walczącymi na lądzie i morzu wypił nie jedną, lecz trzy soupes au vin na cześć Trójcy Przenajświętszej. Po czym zaatakował wyspiarzy i, jak było do przewidzenia, wytłukł ich mnóstwo, a resztę zepchnął do morza. Ale był on dopiero pierwszy na długiej liście świątobliwych i walczących dzielnie mężów, których pokrzepił, wzmocnił i pocieszył ten boski trunek.

— Ojcze kochany, przyłącz się do tego czcigodnego towarzystwa, nim polewka wystygnie. — Małgorzata proszącym gestem podtrzymywała obiema dłońmi kapelusz, dopóki starzec znowu nie zanurzył słomki w naczyniu.

Uchroniło ich to od „nowożytnych przykładów" i Gerard mógł powiedzieć Małgorzacie, jak dumna byłaby jego matka wiedząc, że uczony pokrzepił się jej nalewką.

— Oj, chyba nie — odrzekła Małgorzata — zmartwiłaby się, że syn oddał wszystko, nawet nie skosztowawszy. Dlaczego przynieśliście, panie, tylko dwie słomki?

— O pani złotowłosa, miałem nadzieję, że pozwolisz mi dotknąć ustami twojej słomki, skoro są tylko dwie.

Małgorzata uśmiechnęła się i zarumieniła:

— Nigdy nie należy prosić o to, czego można zażądać — rzekła— nie moja to słomka; wyście ją, panie, ścięli na tamtym polu.

— Ściąłem ją i przez to stała się moją własnością, ale potem wasze, pani, dotknęły jej usta i przez to zmieniła posiadacza.

— Naprawdę? Pożycz ją zatem. Proszę — teraz jest znowu wasza, wasze dotknęły jej usta.

— Nie, teraz należy do nas obojga. Podzielimy ją.

— Bardzo chętnie. Czy macie, panie, nóż?

— Nie, nie przetnę jej. Mogłoby to nam przynieść nieszczęście. Przegryzę. Proszę. Zachowam moją połówkę; przypuszczam, że wy, pani, spalicie swoją po przyjściu do domu.

— Nie znacie mnie, panie. Niczego nie marnuję. Zapewne zrobię sobie z niej szpilkę do włosów.

Odpowiedź, miast zachęcić do nowych wysiłków, przygasiła nowicjusza i Gerard zamilkł. Teraz, gdy spożyto chleb i polewkę, stary uczony zaczął przygotowywać się do dalszej podróży. Trzeba było pokonać małą trudność: zręczny Gerard nie mógł zawiązać na nowo wstążki, tak jak to zrobiła Kasia. Małgorzata chytrze czas jakiś zerkając na jego wysiłki, zaofiarowała się z pomocą. Dziewczęta w jej wieku lubią być nieśmiałe i czułe, zuchwałe i łagodne na przemian, a widziała już, że jak dotąd, zbiła chłopca z tropu. Jasna główka w ciężkiej koronie kasztanowatych włosów, lśniących poprzez srebro siatki, pochyliła się ku niemu słodko, czarując oczy chłopaka, a dwie biaa e, giętkie rączki igrały z upartą wstążką, nadając jej należyty kształt zwiewnymi muśnięciami. Boski dreszcz przebiegł ciało niewinnego młodzieńca. W jego duszy zaświtał bladym blaskiem nowy świat uczuć i sentymentów. Małgorzata nieświadomie przedłużała działanie tych nowych i czarownych wrażeń. Byłoby nienaturalne dla jej płci, gdyby spieszyła się przy uświęconych zabiegach związanych z toaletą. Owszem, gdy cienkie paluszki ujarzmiły wreszcie końce węzła, dzieweczka nie była jeszcze całkowicie zadowolona. Bardzo kobiecym ruchem, wygiąwszy wklęsło dłoń, przyłożyła ją, przyciskając delikatnie do środka supła. Był to słodki pocałunek rączki, jakby mówiącej: „Bądź grzeczny i trzymaj się". Pocałunek dłoni został złożony na wstążce, ale serce chłopca zabiło radosnym odzewem.

— Teraz jest tak, jak było — rzekła Małgorzata i cofnęła się, by po raz ostatni rzucić okiem na swe dzieło. Po czym oczekując tylko uznania dla swej zręczności, napotkała spojrzenie płonące takim uwielbieniem, że musiała spuścić oczy i zarumienić się gwałtownie. Nieopisane drżenie wstrząsnęło jej ciałem; z opuszczonymi w dół rzęsami, ze zdradziecko płonącymi policzkami podeszła do ojca z drugiej strony i ujęła go pod ramię. Gerard zawstydzony, unikając jej oczu, wziął go pod drugie ramię. Dwie młode istoty, przygnębione i świadome czegoś niezwykłego, podpierały „orła" w milczeniu.

Weszli do Rotterdamu przez Schiedamzee Poort. Gerard nie znał miasta i Piotr wskazał mu drogę do Hooch Straet, gdzie znajdował się ratusz. Uczony i Małgorzata szli do kuzyna na Ooster-Waagen Straet, a więc już prawie od bram miasta rozchodziły się ich drogi. Pożegnali go życzliwie i Gerard pogrążył się w wielkim mieście. Był teraz przeraźliwie samotny na zatłoczonych ulicach. Pożałował poniewczasie, że przez delikatność nie zapytał swych towarzyszy podróży, kim są i gdzie zamieszkają.

„Przeklęta nieśmiałość!" — pomyślał. „Mowa i wychowanie stawiają ich o wiele wyżej niż ich zasoby. Coś mi mówiło, że woleliby pozostać nie znani. Nie ujrzę jej już nigdy! Och, świecie niedobry; Nienawidzę ciebie i twych obyczajów! Pomyśleć, że napotkałem, piękno, dobro i wiedzę — trzy kosztowne klejnoty — i nie zobaczę ich nigdy więcej!"

Popadłszy w smutne marzenia, szedł, gdzie go nogi niosły. Zabłądził, ale natknąwszy się na ludzi idących tłumnie w jednym kierunku, zmieszał się z nimi, sądząc, że zdążają do Pałacu Książęcego. Rychło jednak hałaśliwa grupa, która zagarnęła chmurnego Gerarda, dotarła nie do ratusza, lecz na szerokie błonia nad brzegiem Mozy i wyszło na jaw, co ją tam ściąga. Wszelakie gry, zapasy, szermierka, gra w piłkę, żonglowanie, ćwiczenia z kopią, kuglarstwo, łucznictwo, sztuczki akrobatyczne, w których popisywały się — wstyd mi wyznać — kobiety równie jak mężczyźni ku wielkiej uciesze zebranych. Był tam również tresowany niedźwiedź, który stawał na głowie, chodził na tylnych łapach i kłaniał się z ogromną powagą swemu panu. Był zając w bęben bijący i kogut, który kroczył pełen powagi i po gardy na szczudłach. Gerard uśmiechał się czasem, przyglądając się temu, ale wesoła scena nie mogła rozweselić jego serca. Gdy usłyszał, jak jakiś młodzieniec mówi do towarzysza, że książę był na błoniach, ale odszedł do pałacu, aby gościć burmistrzów, rajców oraz ubiegających się o nagrody artystów i ich przyjaciół — przypomniał sobie nagle, że jest głodny i chciałby wieczerzać z księciem. Odszedł znad rzeki i tym razem trafił już na Hooch Straet, która zaprowadziła go wnet do ratusza. Gdy dotarł do pałacu, odprawiono go najpierw przy jednych drzwiach, potem przy drugich, dopóki nie dobrnął do wielkiej bramy dziedzińca. Strzegli jej żołnierze, a pieczę nad nimi miał nadęty majordomus lśniący haftami kołnierza i złotym łańcuchem swego urzędu. W dłoni dzierżył białą laskę ze złotą gałką. Tłum ludzi przy bramie starał się zmiękczyć tę urzędową skałę. Nadchodzili kolejno jak fale i tak samo odpływali. Gerard przepchał się z trudem w pobliże majordoma i gdy był o krok od bramy, zobaczył coś, co przyspieszyło rytm jego serca. Był tam Piotr podtrzymywany przez Małgorzatę i prosił pokornie o wpuszczenie.

— Mój kuzyn, radny miejski, jest podobno tutaj. Nie ma go w domu.

— Co mnie to obchodzi, starcze — odparł odźwierny.

— Jeżeli, panie, nie pozwolicie nam wejść, proszę, podajcie mu chociaż tę tabliczkę. Patrzcie, wypisałem tu jego nazwisko; wyjdzie do nas.

— Za kogo mnie uważacie? Nie jestem na posyłki. Strzegę bramy. — Po czym nieubłagany zagrzmiał stentorowym głosem:

— Obcym wstęp wzbroniony, oprócz zawodników i ich kompanii.

— Ruszaj, stary — krzyknął głos w tłumie. — Dostałeś odpowiedź i zrób nam przejście.

Małgorzata odwróciła się, mówiąc błagalnie:

— Dobrzy ludzie, przyszliśmy z daleka, ojciec jest starym człowiekiem, a mój krewny ma nowego służącego, który nas nie zna i nie chce wpuścić do domu krewniaka.

Ochrypły śmiech był odpowiedzią tłumu. Dziewczyna drgnęła jak uderzona. W tej chwili objęło ją czyjeś ramię — czarodziejski był to uścisk — jak spotkanie dwóch serc lub magnes. Odwróciła się szybko i ujrzała Gerarda. Okrzyk radości wyrwał się jej z głębi serca i zaczęła wdzięcznie zawodzić.

Była wystraszona, popychana przez tłum — niepamięć krewnego, który nawet nie uprzedził służącego o ich przybyciu, sprawiła jej głęboką przykrość, a ostrożność sługi, choć rozsądna i świadcząca o wierności panu, była niezmiernie przykra dla ojca i dla niej. Upo korzona, niespokojna i odepchnięta napotkała nagle to przyjazne ramię i twarz. Hinc illae lacrimae.

— Wszystko już w porządku — zauważył rubaszny dowcipniś. — Spotkała swego kawalera.

— Cha! cha! cha! — rozległo się w tłumie.

Chwyciła mocno dłoń Gerarda i odwróciła się z oczami lśniącymi od łez, mówiąc:

— Nie mam kawalera, niedobry człowieku. Ale nie mam życzliwych w waszym grubiańskim mieście, a to mój przyjaciel; ktoś, kto wie to, czego wy nie wiecie; jak traktuje się starych i słabych.

Zapadło śmiertelne milczenie. Ludzie w tłumie byli po prostu bezmyślni, a teraz czuli, że nauczka, choć surowa, jest słuszna. Cisza umożliwiła Gerardowi pertraktacje z odźwiernym. —Jestem artystą — oznajmił. Wasze nazwisko? — przyjrzał mu się podejrzliwie.

— Gerard, syn Eliasza.

Odźwierny rzucił okiem na trzymany w ręku pergamin.

— Gerard Eliassoen może wejść — rzekł.

— Z towarzyszącą kompanią — dwiema osobami — dodał Gerard.

— Nie, oni nie są w waszej kompanii. Przyszli wcześniej.

— Co za różnica. To są moi przyjaciele, nie wejdę bez nich.

— Zostaw ich.

— Nie zrobię tego.

— Zobaczymy.

— Zobaczymy, i to zaraz! — Gerard dobył z siebie zdumiewająco donośny głos i krzyknął na całą ulicę: — Hej! Filipie, książę Holandii!

— Czyś szalony? — wrzasnął odźwierny.

— Oto twój sługa cię obraża!

— Cicho! Cicho!

— Nie pozwala wejść twym gościom!

— Zamilcz, zbrodniarzu, książę jest tuż obok. Zabijesz mnie! — skamlał, trzęsąc się, odźwierny.

Starając się przekrzyczeć gromki głos Gerarda, wrzasnął nagle z całej siły:

— Rozewrzeć bramę, pachołkowie! Puśćcie Gerarda Eliassoena i jego kompanię... (Niech go diabli porwą! — dodał cicho).

Brama otworzyła się jak na skinienie czarodziejskiej różdżki, ośmiu żołnierzy do połowy opuściło dzidy, tworząc sklepienie, pod którym trójka zwycięzców tryumfalnie przemaszerowała. Gdy tylko przeszli, dzidy zwarły się w poziomym szyku, aby zatarasować bramę i przeszkodzić grubemu mieszczaninowi, który starał się wepchnąć za nimi.

Po przejściu strzeżonego portalu już tylko parę kroków dzieliło naszą trójkę od sceny pełnej wschodniego przepychu. Dziedziniec był zastawiony stołami uginającymi się pod ciężarem obfitości mięsiwa i stosów wspaniałych naczyń. Goście w bogatych i różnorodnych ubiorach zasiadali pod liściastym baldachimem ze świeżo ściętych gałęzi, przeplecionych ze smakiem złotymi, srebrnymi i niebieskimi sznurami z jedwabiu. Mieniące się barwami owoce, niektóre z nich sztuczne, ze złota, srebra i wosku, zwisały i połyskiwały jak jasne oczy pomiędzy zielonym listowiem platanów i lip. Minstrele książęcy przygrywali co jakiś czas na lutniach, a fontanna czerwonego burgunda biła w górę sześcioma strumieniami, które splatały się i igrały z sobą w powietrzu. Wieczorne słońce rzucało blask poprzez świetliste i purpurowe bicze wina, tworząc z nich strumienie i kaskady płynących rubinów, z kolei, przenikając przez nie, ubarwione krwistą czerwienią winogronowych kiści kładło szkarłatną poświatę na jasne twarze, śnieżne brody, welwety, atłasy, wysadzane klejnotami rękojeści broni, lśniące złoto, polerowane srebro, migocące szkło. Gerard i jego przyjaciele stanęli olśnieni, oczarowani. Nagle dokoła nich zaszemrał szept: „Pokłon księciu panu, pokłon księciu panu". Rozejrzeli się: wysoko na podium stał władca witający ich uprzejmym skinieniem ręki. Mężczyźni pochylili się w niskim ukłonie, Małgorzata dygnęła z wdziękiem i uniżeniem. Książę odwrócił się, nie opuszczając ręki, i wskazał nowo przybyłych służbie. Siedmiu ludzi poderwało się natychmiast. Podeszli spiesznie do naszych przyjaciół, posadzili ich za stołem i ustawili przed nimi w srebrnych czarkach piętnaście różnokolorowych polewek i tyleż win w kryształowych wazach.

— O nie, ojcze, nie zaczynajmy jeść, dopóki nie podziękujemy naszemu zacnemu przyjacielowi — rzekła Małgorzata. Ona pierwsza oprzytomniała po całym tym zamieszaniu.

— Dziewczyno, to nasz anioł stróż. Gerard ukrył twarz w dłoniach.

— Powiedzcie, jak skończycie — rzekł — wtedy będę mógł odsłonić twarz i zacznę wieczerzać, bom głodny. Dobrze wiem, kto z nas trojga jest najszczęśliwszy z powodu ponownego spotkania.

— Ja? — spytała Małgorzata.

— Nie. Proszę, zgadujcie dalej.

— Ojciec?

— Nie.

— Więc nie zgaduję, kto to może być — leciutko pisnęła ze szczęścia i radości.

Skosztowali polewki. Zniknęla uprzątnięta przez skrzętne ruchy czternastu rąk i podano na stół tuzin ryb przeróżnie przyrządzonych, z pasztecikami z homarów z migdałami lub z migdałami i śmietaną. Podano rozmaite brouets, znane u nas jako rissołes. Na trzecie danie było pieczyste z dzika o boskim zapachu. Czemuż tedy Małgorzata znowu zaczęła piszczeć ze strachu i szczypać swego przyjaciela Gerarda? Jako że cuińnier księcia wielce był biegły, przygotował to wyśmienite danie tak, by równą rozkosz sprawiało oczom jak i podniebieniu. Za pomocą palonego cukru i innych jadalnych barwników swą sztuką przywrócił zwierzowi szczeć, której go pozbawił przedtem w ogniu i w wodzie. Dla większej ponęty umieszczono starannie ogromne kły w szczęce zwierza, co nadało paszczy odyńca wyraz zachęcającego uśmiechu, w jaki odsłonięte kły przyoblekają twarz człeka i zwierza. Oczy z barwionego cukru błyszczały w głowie zwierza. Święty Argusie! I jakie oczy! Tak lśniące, tak krwią nabiegłe i groźne, że śledziły człowieka przy każdym ruchu noża i łyżki. Ale zaiste, trzeba by pędzla Granville'a lub Tenniela, aby odmalować tę scenę: dwóch w złotych ubiorach pachołków, którzy z drugiej strony stołu kładą potwora przed naszymi przyjaciółmi z uśmiechem, zadowoleni z siebie, z usłużną uniżonością. Ten straszny bowiem potwór był ozdobą wszystkich dań. Stary Piotr splótł dłonie z pobożnym podziwem, Małgorzata toczyła w krąg przerażonymi oczami i, oparłszy dłoń na ramieniu chłopca, piszczała i szczypała Gerarda w ramię. Twarz chłopca promieniała naiwną rozkoszą pod dotknięciem palców dziewczyny. Bura bestia patrzyła ponuro na wszystkich, a goście śmiali się od ucha do ucha.

— Co się tam dzieje? — krzyknął książę, słysząc odgłosy niewieściego strapienia.

Siedmiu służących podbiegło gorliwie i wyjaśniło rzecz. Władca roześmiał się i rzekł:

— Dajcie jej przeto nadzienie wołowe, a mnie przynieście pana Odyńca.

Łaskawy monarcha! Nadzienie wołowe było jego ulubionym, własnym, książęcym daniem. Przy tego rodzaju wielkich okazjach pieczono całego wołu jako posiłek dla ubogich. Ale książę, równie rozsądny jak dobroczynny, wykrył, że każda dziczyzna: zając, jagnięta, drób, wrzucona do wypatroszonej tuszy wołu, gotuje się wspaniale, zachowując własne soki i przyjmując dodatkowo soki piekącego się wołu. To właśnie nazwał wołowym nadzieniem i rozkoszował się nim jak obecnie nasza trójka. Na jego rozkaz bowiem siedmiu służących podbiegło do parującej otchłani i, zanurzywszy na chybił trafił srebrne trójzęby, wyłowiło koźlę, młodego łabędzia i pęk dzikiego ptactwa. Przysmaki te dymiły teraz parą przed Gerardem i jego kompanią. A twarz Piotra posmutniała i z lekka zasępiona po utracie dzikiego wieprza, rozpogodziła się i promieniała. Następnie podano dwadzieścia rozmaitych tortów, owoców i ziół i wreszcie w gigantycznych rozmiarach wety: katedry z cukru, wyzłocone wewnątrz, malowane i pokryte płaskorzeźbą; zamki otoczone fosami i rowami naśladowane wiernie; słonie, wielbłądy, ropuchy; konnych rycerzy walczących na kopie, królów i księżniczki im się przyglądających; trębaczy dmących fanfary. Wszystkie te osobliwości były znakomite w smaku. Ich arterie wypełniono słodkowonnymi sokami — były to arcydzieła sztuki wykonane po to, by uległy zniszczeniu. Biesiadnicy łamali bastiony, schrupali rycerza krzyżowca wraz z koniem i lancą; pokruszyli biskupa, jego kapę, ornat, pastorał i wszystko bez najmniejszych wyrzutów sumienia jak kandyzowany owoc z kminkiem. Jednocześnie pociągali wina i innych trunków zaprawionych korzeniami, win greckich i korynckich. Mali Turczynkowie w turbanach, obwieszeni świecidłami, klejnotami i złotem, przemykali się tu i ówdzie, ofiarując gościom, klęknąwszy na jedno kolano, złote wanienki z różaną i pomarańczową wodą dla ochłody rąk i miłego ich zapachu.

Ale zanim nasze towarzystwo dobrnęło do wetów, przygasły apetyty i Gerard nagle przypomniał sobie, że miał list do księżnej Marii. Cicho zapytał sługę, czy mógłby mu pomóc ten list doręczyć. Sługa przyjął pismo z głębokim ukłonem: „Nie mogę go doręczyć osobiście, ale oddam natychmiast komuś ze świty księżnej pani. Kilku jej ludzi jest gdzieś w pobliżu".

Należy przypomnieć, że Małgorzata i Piotr przyszli tu nie na ucztę, lecz by odwiedzić krewnego. Stary szlachcic jadł z takim zapałem, że zasnął zmęczony, zapomniawszy zupełnie o krewniaku. Małgorzata mu nie przypomniała — zaraz się dowiemy, dlaczego.

Tymczasem krewny siedział za ich plecami o parę ledwie stóp dalej i rozpoznał ich, gdy Małgorzata odwróciła się piszcząc ze strachu przed dzikiem. Nie odezwał się jednak do nich z zasadniczych powodów. Małgorzata była skromnie ubrana, Piotr w wyszarzałym odzieniu. Radny pomyślał: „Zawsze zdążę do nich podejść, gdy słońce zajdzie i kompania uczty się rozproszy. Wtedy zabiorę ubogich krewnych do domu i tak będzie najrozsądniej".

Połowa dań była stracona dla Gerarda i Małgorzaty. Oboje nie należeli do żarłoków, a teraz żywili się słodkimi myślami, co nigdy nie wpływa dodatnio na apetyt. Istnieją jednakże specjalnego rodzaju podniety, na które para młodych była może najbardziej w całym tym zgromadzeniu wrażliwa: czar, rozkosze barwy, muzyki i woni, tak zachęcająco tutaj w jedno zespolone.

Małgorzata pochyliła się i przymknąwszy oczy, szeptała do Gerarda:

— Co za cudna scena! Ciepło słonka, cień zielony, szaty bogate, wesoła muzyka lutni i chłodny szmer fontanny. Te wszystkie wesołe, szczęśliwe oblicza! I wam to, panie, zawdzięczamy!

Gerard milczał, tylko jego oczy mówiły. Widząc to Małgorzata rzekła w rozmarzeniu:

— Proszę, nie mówcie nic. Pozwólcie mi słuchać fontanny. W jakiej sztuce współzawodniczycie, panie?

Opowiedział jej.

— Znakomicie! Otrzymacie co najmniej jedną nagrodę.

— Którą? Którą? Czy widzieliście, pani, którąś z mych prac?

— Ja? Nie. Ale zdobędziecie nagrodę.

— Mam nadzieję. Ale dlaczego myślicie tak, pani ?

— Ponieważ byliście tak dobrzy dla mego ojca.

Gerard uśmiechnął się wobec tej kobiecej logiki, spuścił głowę zawstydzony słodką pochwałą i zamilkł.

— Proszę, nie mówcie nic — szepnęła Małgorzata. — Powiadają, że świat jest pełen grzechu i nędzy. Czy to możliwe? Co o tym myślicie, panie?

— Nie! To stara, niemądra śpiewka — orzek ł Gerard. — Poniekąd to porzekadło, które starsi powtarzają z przyzwyczajenia. To nieprawda.

— Skąd wiecie? Jesteście jeszcze dzieckiem — rzekła Małgorzata poważnie zamyślona.

— Proszę, rozejrzcie się jeno dokoła! Już myślałem, że na zawsze utraciłem cię, o pani, a oto jesteś przy mnie. Minstrele znowu zaczynają grać. Grzech i nędza? Bzdury i brednie!

Rozbrzmiały lutnie. Dziedziniec wypełnił się znowu ich delikatnymi dźwiękami.

— Co wielbisz najbardziej ze wszystkich tych piękności, Gerardzie?

— Znasz moje imię? Skąd?

— Biała magia. Jestem czarownicą.

— Anioły nigdy nie bywają czarownicami. Ale nie rozumiem, skąd...

— Głuptasie! przecież było wywołane przy bramie tak głośno, że można było ogłuchnąć.

— Zaiste. Gdzie moja głowa? Co najbardziej uwielbiam? Jeżeli usiądziecie, pani, bardziej w ten sposób, o tak, powiem ci.

— W ten sposób?

— Tak. Żeby światło padało na ciebie. O tak. Wiele tu widzę pięknych rzeczy, piękniejszych, niż mogłem sobie wyobrazić, ale dla mnie najpiękniejsze są twe śliczne włosy w srebrnym obramieniu i zachodzące słońce, co je całuje. Przypominają mi pochwałę piękności z Wulgaty: „złote jabłko w srebrnej siatce". Jaka szkoda, że nie znałem cię, pani, przedtem, nim wysłałem moje skromne próby iluminowania. Mógłbym teraz malować o tyleż lepiej! Teraz jest już pełny blask słońca na twych włosach, niczym aureola. Tak wyglądała Matka Boska i nikt po niej aż do dziś.

— Och, nie godzi się tak mówić. Porównywać taką biedną, zwyczajną dziewczynę jak ja z Królową Niebios! Gerardzie! A ja myślałam, żeś zacnym młodzieńcem. — Małgorzata była wyraźnie wstrząśnięta.

Gerard próbował się tłumaczyć.

— Nie jestem gorszy niż inni, ale nie mogę nic na to poradzić, że mam oczy i serce, Małgorzato!

— Gerardzie!

— Nie gniewaj się!

— Czy to możliwe?

— Kocham cię.

— Och, wstydź się! Nie wolno tak mówić do mnie. — Małgorzata płonęła rumieńcem wobec tak nagłego ataku.

— Nic nie poradzę. Kocham cię. Kocham.

— Cicho! Zlituj się! Nie wolno mi słuchać takich słów od obcego człowieka. Jestem niewdzięczna nazywając cię obcym. Och, jak można się pomylić! Gdybym wiedziała, że jesteś tak zuchwały...

Pierś Małgorzaty zaczęła falować, policzki pokryły się rumieńcem, zaczęła zerkać w stronę śpiącego ojca jak nieśmiałe stworzenie przemyśliwujące o ucieczce.

Teraz Gerard się przestraszył.

— Przebacz mi — powiedział błagalnie. — Jak można cię nie kochać?

— Dobrze, panie, postaram się przebaczyć ci, jesteś tak dobry w innych sprawach. Ale musisz mi obiecać, że nigdy już nie powiesz, nie powtórzysz tego.

— Daj mi rękę, jeżeli mi przebaczasz.

Zawahała się, ale w końcu powoli, z wyraźnym oporem, podała rękę. Wziął jej dłoń i zatrzymał. Gdy dziewczyna uznała, że już dość, próbowała łagodnie ją wyswobodzić. Trzymał mocno. Ustąpiła cierpliwie przed siłą. Go za sens sprzeciwiać się przemocy. Odwróciła główkę i opuściła słodko długie rzęsy. Gerard nic nie stracił przez swą obietnicę. Słowa przestały być potrzebne, milczenie było bardziej wymowne. Natura ludzka nie zmieniła się od tamtych czasów. Jedynie obyczaje były wówczas swobodniejsze. Wtedy, jak i dziś, dziewice cofały się trwożnie przed pierwszymi słowami miłości, ale mało było pruderii i sztucznej kokieterii. Młodzi szybko czytali prawdę w swych sercach. Wszystko było pomocne Gerardowi: jego uroda, wrażliwość Małgorzaty, przekonanie o jego dobroci. W letni łagodny wieczór książęcego bankietu wszystko dokoła skłaniało niewieścią naturę do czułości. Otwarta była droga do serca, zmysły łagodniały i poddawały się czarowi barw, wdzięcznych tonów, delikatnych zapachów. Wszystko było pomocne Gerardowi: zachodzące słońce, ciepłe powietrze, zielony baldachim, spokojna muzyka i fioletowa już teraz fontanna.

Gerard i Małgorzata siedzieli w milczeniu trzymając się za ręce. Oczy chłopca szukały z miłością jej oczu. Ona spoglądała na niego od czasu do czasu nieśmiało i błagalnie. Dwie słodkie nierozsądne łezki spływały jej po policzkach. Dziewczę uśmiechało się czarująco, gdy wysychały. Uśmiechała się często, bo schły szybko.

Słońce zaszło, zrobiło się chłodno, fontanna pluskała ciszej, młodym serca biły w ciszy jednym rytmem i świat wydawał się im niebem.

ROZDZIAŁ III

Poważny siwowłosy majordomus podszedł do stołu i zapytał dwornie, czy Gerard Eliassoen jest w tym towarzystwie. Otrzymawszy odpowiedź, oświadczył:

— Księżniczka Maria chce mówić z wami, młody panie. Mam zaprowadzić was przed jej oblicze.

Wszystkie twarze natychmiast odwróciły się i pochyliły ku nim z ciekawością i zazdrością, gdy usłyszano, że młodzieniec ma pójść do księżny.

Gerard wstał posłusznie.

— Założyłabym się, że już się nie zobaczymy — rzekła Małgorzata spokojnie, lecz rumieniąc się lekko.

— Czy chcesz pani tego?— odpowiedział i szepnął jej do ucha: — To moja czcigodna księżna, ale tyś moją królową. — Potem dodał na głos: — Bardzo proszę, czekajcie na mnie, zaraz wracam.

Po odejściu Gerarda para skromnie przyodzianych gości stała się ośrodkiem zainteresowania otaczających biesiadników, gdyż byli przecież w towarzystwie młodzieńca, po którego przysłała księżna. Co widząc, Wilhelm Johnson podszedł do nich, udał, że jest zaskoczony, i zwrócił się do krewnych.

— I pomyśleć, że siedziałem tuż za wami i nie widzieliście mnie.

— Ach, nie, kuzynie, widziałam was od dawna — rzekła chłodno Małgorzata.

— Widzieliście mnie i nie odezwaliście się?

— Waszą to sprawą, kuzynie, jest podejmować nas w Rotterdamie, tak jak naszym obowiązkiem jest przyjąć was w Sevenbergen. Wasz sługa nie wpuścił nas do domu.

— Głupiec!

— Myślałam „jaki pan, taki sługa", jako że przysłowia prawdę mówią.

Wilhelm Johnson spłonął rumieńcem. Pojął, że sprytna Małgorzata go przejrzała. Postąpił najmądrzej, jak mógł w tych okolicznościach — postanowił działać, a nie mówić. Nalegał, żeby poszli z nim natychmiast do domu, a tam okaże się, czy będą gościnnie przyjęci w Rotterdamie, czy nie.

— Któż w to wątpi, kuzynie? Któż w to wątpi? — rzekł uczony.

Małgorzata podziękowała wdzięcznie, ale wykręciła się od natychmiastowego wyjścia, twierdząc, że chce jeszcze raz posłuchać minstreli. Po kwadransie Johnson ponowił propozycję i zwrócił jej uwagę, że wielu gości już opuściło przyjęcie. Wtedy wyszła na jaw prawdziwa przyczyna.

— Postąpilibyśmy niegrzecznie wobec naszego przyjaciela. Nie będzie mógł nas znaleźć. Nie wie, gdzie zamieszkamy w Rotterdamie, a to wielkie miasto i raz już się zgubiliśmy.

— O, znajdziemy na to radę — rzekł Johnson. — Mój chłopak, hm... To znaczy mój sekretarz usiądzie tu, poczeka i przyprowadzi go do mego domu. Zamieszka u mnie, nigdzie indziej.

— Kuzynie, będziemy ci zbyt wielkim ciężarem.

— O nie, nie! Muszę was przekonać, czy jesteście gościnnie przyjmowani, czy też nie. Wy i wasi przyjaciele, i przyjaciele waszych przyjaciół, jeżeli zajdzie potrzeba. A ja dowiem się, czego księżna chciała od tego młodego człowieka.

Małgorzata uczuła dreszcz radości na myśl, że Gerard zamieszka z nią pod jednym dachem, ale żywiła lekką obawę.

— A jeżeli wasz sekretarz będzie tak lekkomyślny, że pójdzie się bawić i Gerard go nie spotka?

— Bawić się? Opuścić miejsce, gdzie mu rozkażę pozostać? Hej, Hans Cloterman, do mnie!

Ukazała się postać przyodziana w czarne grube sukno i ciemnofioletowe spodnie, postąpiła dwa kroki W przód i zastygła bez ruchu przed nimi. Namaszczony, uważny młody człowiek stał jak posąg sztywnej poprawności. Na ten widok uszczęśliwiona Małgorzata z trudem zachowując powagę szepnęła Johnsonowi:

— Mogłabym za niego ręczyć głową. Jesteśmy na wasze rozkazy, kuzynie, gdy tylko wydacie mu polecenia.

Rozkazano Hansowi, by siedział przy stole, czekał na Gerarda i przyprowadził go na Ooster Waagen Straet. Odpowiedział nie słowem, lecz czynem, zasiadając spokojnie na wskazanym miejscu.

Małgorzata, Piotr i Wilhelm Johnson wyruszyli razem w drogę.

— Rzeczywiście, czas już, żebyś wypoczął w łóżku, ojcze, po podróży — rzekła Małgorzata, która od dawna już o tym myślała.

Hans Cloterman poważny i urzędowy siedział, czekając na Gerarda. Płynęły minuty, nie budząc jednak niecierpliwości w doskonałym młodzianie. Johnson oddał mu należną sprawiedliwość, wybuchając pogardliwym śmiechem na myśl, że jego sekretarz mógłby opuścić stanowisko, zaniedbać obowiązek dla gier i zabaw, powodowany młodzieńczą wesołością i płochością.

Gerard jednak nie wracał długo. Cierpliwy Hans, skoro nie spoczywało już na nim oko pana, zaczął sobie umilać czas wychylając uroczyście, cichaczem, w krótkich, lecz systematycznie odmierzonych odstępach po pucharze korsykańskiego wina. Wino było mocne i mocną głowę miał Cloterman. Dopiero po godzinie nieobecności Gerarda wzorowy sekretarz pojął nagle, że Opatrzność oczekuje od Clotermana wypicia za zdrowie wszystkich dobrych kompanów i nommement za obecnego księcia Burgundii. W tym zamiarze napełnił dziewiątą szklanicę, począł wstawać wielce ostrożnie, uroczyście i powoli. Wyprostował się i w tym momencie runął nagle na trawę z pucharem w ręku, opryskując chłodnym winem kilka sąsiednich nóg, których posiadacze podskoczyli. Ani jeden muskuł nie drgnął jednak na długiej twarzy Hansa, która mimo kompletnej utraty świadomości zachowała wyraz powagi, ważności i nieomylności.

Majordomus powiódł Gerarda przez kilka korytarzy do drzwi pałacowego skrzydła, gdzie na warcie, strzegąc prawowitej następczyni tronu, siedziało kilku młodych szlachciców, strojnych w hafty i pióra. Grali w karty przy czerwonym blasku trzymanych przez służbę pochodni. Słysząc szept majordomusa, jeden z nich wstał niechętnie, popatrzał na Gerarda z wyniosłym, zdumieniem i wszedł do budynku. Wrócił wkrótce i skinąwszy na przybyszów, poprowadził ich przez pasaż do przedsionka, gdzie siedziało znowu trzech młodzieńców przybranych w pióra, futra i hafty, jakby prezentując galanteryjne towary. Pogrążeni byli w studiowaniu kształcącej i budującej gałęzi wiedzy; grali w kości.

— Nie można już wejść do księżniczki. Jest za późno — odezwał się jeden.

Inny potwierdził.

— Przeszła tędy ze swą opiekunką. Poszła już spać; do diaska! Znowu dwa oczka.

Gerard chciał już wracać, ale majordomus z niedowierzającym uśmiechem odpowiedział:

— Ten młody człowiek przybył na rozkaz księżny. Bądźcie łaskawi zaprowadzić go do jej fraucymeru.

Na te słowa wspaniały Adonis podniósł się z obrażoną miną i wpuścił Gerarda do pokoju, gdzie siedziało lub ospale poruszało się jedenaście dam, trajkocząc jak sroczki. Dwie, pracowitsze od innych, bawiły się w cat's-cradle — przerzucanie skomplikowanych figur ze sznurka z rąk jednej osoby na ręce drugiej. Paluszki miały równie zwinne jak języczki. Na widok obcego wszystkie jednocześnie umilkły jak kółeczko skomplikowanej maszynerii, wszystkie zwróciły oczy w stronę Gerarda, jakby to samo pociągnięcie sznurka, które zahamowało ich języki, uruchomiło źrenice. Gerard, już przedtem onieśmielony, napotkawszy tę baterię oczu, wbił wzrok w ziemię. Wtedy dworki — jak zajączek, który biegnąc przez most wypłoszył żaby czmychające w wodę i spostrzegł, że istnieje stworzenie, które on może przestraszyć — zachichotały i odzyskały odwagę. Ale ochmistrzyni powiedziała surowo Mesdcones!— i przygasły wszystkie naraz, jakby pociągnięto za sznurek skromności. Ta sama ochmistrzyni zabrała Gerarda i ruszyła przodem, milcząc uroczyście. Młodzieniec szedł za nią z ciężkim sercem i miał prawie ochotę uciec stamtąd. — Jacy muszą być książęta — myślał — jeśli dworzanie są tak onieśmielający? Na pewno nauczyli się tego od panów.

Ochmistrzyni przerwała te rozmyślania wprowadzając go do komnaty, w której siedziały trzy damy z robótką i śliczna dziewczynka grająca na lutni. Damy były ubrane bogato, ale bez ostentacji. Ochmistrzyni podeszła do jednej, która obrębiała chusteczkę, i powiedziała cicho parę słów. Dama odwróciła się z uśmiechem ku Gerardowi i skinęła, aby się zbliżył. Nie wstała z miejsca, ale odłożyła robótkę, a jej lekkie ruchy były pełne wdzięku, swobody i dworności.

— Małgorzata van Eyck jest moją dawną przyjaciółką. Bardzo ucieszył mnie jej list i wdzięczna ci jestem, panie, za doręczenie. — Mario, kochanie, to ten młodzieniec przywiózł ci tę piękną miniaturę.

— Dziękuję ci, panie, stokrotnie — rzekła dziewczynka.

— Jestem rada, że uważasz się za dłużniczkę naszego przyjaciela, najmilsza. Powinnyśmy odwzajemnić się mu jakąś małą przysługą

— Zrobię dla niego wszystko.

— Wszystko to znaczy nic — rzekła spokojnie hrabina Charolais.

— Tak, ale ja chcę... Co mogę zrobić dla ciebie, panie? Gerard zrozumiał, w jak wysokim znalazł się towarzystwie.

— Miłościwa księżniczko — rzekł łagodnym i trochę drżącym głosem — tak mały trud nie zasługuje na nagrodę.

— Ale trzeba słuchać mamusi. Wszyscy na świecie muszą słuchać mamusi.

—To prawda. Wynagrodź mnie zatem, miłościwa panienko, jeśli wola, śpiewając stancę, którą przerwałem moim wejściem.

— Kochasz muzykę, panie?

— Uwielbiam.

Mała księżniczka spojrzała pytająco na matkę, która przyzwoliła uśmiechem. Dziewczę ujęło lutnię i zaśpiewało modną romancę. Mimo swych dwunastu lat była wykształconą i sumienną artystką. Jej mała łapka uderzała w struny odważnie, z precyzją i wydawała tony arpeggio czyste i jasne jak migotliwe gwiazdy. Najbardziej czarujący był jednak jej głos. Niezbyt silny, ale miękki, czysty, pełny i dźwięczny jak dzwoneczek. Śpiewała skromnie, lecz śmiało, nie znała jeszcze żadnych efektownych sztuczek. Była za młoda na teatralne efekty, nawet na sentymentalizm, nie było w niej nic wymuszonego. Przez jej maleńkie usta przemawiała natura. I piosenka była równie czysta jak jej wykonanie. Nie było w niej żadnych sztucznych przerw ani tych jękliwych tonów, które obecnie tak drogo sprzedają italscy śpiewacy, choć każdy szakal w Indiach dostarcza ich co noc gratis swym słuchaczom, czasem otrzymując w zamian zasłużoną kulę z ich ręki. Nie było w pieśni księżniczki kadencyj ani fiorituri----- wyświechtanych, napuszonych, marnych dodatków dzisiejszych pień, owego wodnistego mleka, którym nierozumni muzycy i bezmyślni poeci gaszą ogień, wypłukują barwę, zabijają melodię i myśl.

Czyste i łagodne tony płynęły z dźwięcznej młodej krtani i oczy Gerarda napełniły się łzami. Księżna obserwowała go bacznie, bo jeśli zwykłą rzeczą były głośne komplementy dla księżniczki, rzadko chwaliły ją oczy i twarze. Gdy głos zamilkł i przestały dźwięczeć struny, pani zapytała poważnie:

— Gzy podobało ci się, młodzieńcze?

Gerard drgnął, słowa spłoszyły czar i ściągnęły go z powrotem na ziemię.

— O pani — zawołał — zaprawdę tak śpiewają cherubiny i serafiny, czarując świętych w niebiosach.

— Podzielam w części twą opinię, młody,przyjacielu — rzekła wzruszona księżna. Spojrzała z miłością i szlachetną dumą na córkę. Było to niebiańskie spojrzenie, właściwe oczom ludzi niedługo żyjących, gdy spoglądają na innych, którzy również długo nie pozostaną wśród żywych.

Księżna podjęła rozmowę:

— Moja stara przyjaciółka prosi mnie o zajęcie się wami, młodzieńcze. Pierwszy to raz zrobiła nam zaszczyt zwracając się z prośbą i jej życzenie jest dla mnie święte. Macie, panie, święcenia kapłańskie?

Gerard skłonił się.

— Chyba nie jesteście jeszcze księdzem, wyglądacie tak młodo.

— O nie, pani! Nie jestem nawet subdiakonem. Zaledwie lektorem. Ale za miesiąc zostanę egzorcystą, a w niedługim czasie akolitą.

— Dobrze, monsieur  Gerard, przy waszych zdolnościach łatwo będzie wam uzyskać niższe święcenia. I proszę to uczynić. Zaraz po odprawieniu pierwszej mszy postaram się wam o prebendę.

— O pani!

— Mario, pamiętaj, że obiecałam to równie w twoim imieniu, jak i w moim.

— Bądź spokojna, mamusiu, nie zapomnę. Ale jeśli on zechce posłuchać mojej rady, powinien zostać biskupem Liége. Biskup Liége to piękny biskup. Jak to, nie pamiętasz go, mamusiu, gdy byliśmy w Liége? Był wspanialszy niż mój dziadek. Miał wysoką koronę, rozciętą przez środek — pełna była najcudowniejszych klejnotów. Szata i płaszcz z, szerokim malowanym szlakiem sztywne były od złota. Ale najpiękniejsze miał rękawiczki. Ty nie masz takich rękawiczek, mamusiu. Haftowane i usiane klejnotami, woniały cudnym pachnidłem. Cały czas wąchałam je w czasie błogosławieństwa, gdy trzymał mi ręce nad głową. Kochany staruszek! Myślę, że prędko umrze — większość starych ludzi umiera —i wtedy, panie, możecie zostać biskupem i nosie..

— Powoli, Mario, powoli; biskupstwa są dla starszych panów, a ten pan jest młody.

— Nie jest bardzo młody, mamusiu.

— Zwłaszcza w porównaniu z tobą, Mario?

— Mamuś kochana, on jest bardzo dobry. Jestem pewna, że jest dość dobry na biskupa.

— Niestety, księżniczko, myli się pani — wtrącił Gerard.

— Tego nie wiem, monsieur  Gerard, ciekawa jestem tylko, na jakiej podstawie księżniczka tak śmiało określa wasz charakter.

— Mamusiu, nie przyjrzałaś się jego twarzy— księżniczka uniosła -brwi zdziwiona brakiem spostrzegawczości matki.

— Przepraszam cię — rzekła księżna — przyjrzałam się. Tak więc, panie, jeżeli nie działam tak szybko jak moja córka, proszę, przypiszcie to memu wiekowi, a nie brakowi zainteresowania waszą pomyślnością. Prebenda będzie początkiem nowej drogi życia.

Muszę się postarać, aby nie leżała zbyt daleko od... Jak się nazywa ta miejscowość?

— Tergou, pani.

— Ksiądz wielu rzeczy musi się wyrzec — mówiła dalej księżna — obawiam się, że wielu dowiaduje się o tym za późno, bardzo wielu.

Spojrzała na Gerarda z łagodnym współczuciem, nieco zdziwiona, że zrezygnował z niebiańskiego szczęścia, które mogła mu dać kobieta, i z radości ojcostwa.

— Będziesz, panie, blisko swych przyjaciół. Czy masz matkę?

— Tak, pani. Bogu niech będą dzięki.

— Dobrze. Otrzymasz kościół blisko Tergou. Twoja matka będzie mi za to wdzięczna. A teraz, panie, nie chcemy zbyt długo pozbawiać twego towarzystwa tych, którzy mają do tego większe od nas prawo. Księżno, bądź łaskawa polecić jednemu z paziów, by odprowadzili naszego gościa z powrotem do sali, gdzie ucztują. Trudno tam trafić.

Gerard skłonił się hrabinie i księżniczce i zawrócił ku wyjściu.

— Mam nadzieję, że będzie to piękne probostwo — powiedziała księżniczka ze ślicznym uśmiechem do odchodzącego chłopca. Zaraz jednak potrząsnęła główką z wyrazem poważnej wątpliwości. — Ale lepiej byłoby, żebyście zostali, panie, biskupem Liége.

Gerard szedł za nowym przewodnikiem z sercem przepełnionym wdzięcznością. Zanim jednak powrócił na ucztę, ogarnęło go przygnębienie. Umysł człowieka, który prowadził dotąd spokojny, monotonny tryb życia, niełatwo może zachować równowagę w natłoku sprzecznych wrażeń i ulega raczej każdemu z nich po kolei. Gdy Gerard był u księżny, opanowało go bez reszty podniecenie z powodu nowej sytuacji, nieoczekiwanej obietnicy, myślał o zaszczycie i radości, którą przyniesie do domu. Teraz odezwała się z kolei namiętność. Jakże! Miałby się wyrzec Małgorzaty, której delikatną rączkę czuł jeszcze w swojej dłoni, a głębokie spojrzenie w sercu? Zrezygnować z niej i z całego ofiarowanego mu dziś przez nią świata miłości i szczęścia?

Ale gdy zmiana uczuć nastąpiła, tak była gwałtowna, że natychmiast postanowił nic nie mówić w domu o przyobiecanej prebendzie. „Księżna jest taka dobra — myślał — ma sto sposobów, gdy zechce dopomóc fortunie młodego człowieka. Nie będzie mnie zmuszała, bym został księdzem, gdy się dowie, że kocham dziewczynę. Można by sądzić, że już wie o tym. Tak dziwnie na mnie spojrzała, gdy rzekła, że ksiądz wielu, bardzo wielu rzeczy się wyrzeka. Śmiem sądzić, że znalazłaby dla mnie miejsce w pałacu". Uspokoiwszy umysł tą pełną nadziei refleksją, podziękował przewodnikowi przy wejściu na salę bankietową i pobiegł chyżo ze lśniącymi oczami do Małgorzaty. Zbliżył się do stołu i spostrzegł, że odeszła, a z nią Piotr. Nie było w ogóle nikogo przy stole. Jedynie jakiś skromnie przyodziany jegomość pijany jak bela stoczył się właśnie pod stół. Parę osób próbowało go podnieść i odciągnąć gdzieś dalej.

Gerard nigdy by nie odgadł, jak ważny był dla niego ten pijanica o poważnej twarzy. Szukał „piękności", znalazł „bestię". Przebiegł jak szalony dokoła całej sali, prawie już próżnej. Dziewczyny nie było. Wyszedł z pałacu. Na zewnątrz tłum gapiów obserwował dwa ogromne półkoliste okna, co dopiero oświetlone ponad wejściem. Zapytał ludzi, czy nie widzieli starego człowieka w todze w towarzystwie ślicznej dziewczyny. Wybuchnęli śmiechem. Patrzyli na te nowe światła, które noc zamieniały w dzień. Nie zawracali sobie głowy starcami i młodymi dziewuchami, które można oglądać co dzień. Od innej grupy dowiedział się, że niedaleko stąd, pod namiotem, grają misterium i wszyscy poszli je podziwiać. Napełniło go to nową nadzieją. Poszedł obejrzeć misterium.

W tym przedstawieniu Boskie osobistości, zbyt święte, bym odważył się tu je wymienić, złaziły niezdarnie z niebios na ziemię, aby prowadzić sofistyczne dyskusje z Cnotami Głównymi, dziewięcioma Muzami i siedmioma Grzechami Śmiertelnymi, które przybrawszy ludzkie kształty, były dość podobne jedne do drugich. Aby ożywić tę nudną gadaninę, Książę Piekieł galopował po scenie, a za nim diablik, który mu bez przerwy dokuczał i okładał go pęcherzem. Przy każdym takim trzepnięciu tłum szalał. Gdy Grzechy zaprezentowały już sporo sprośności, a Cnoty odględziły swoje, niebianie wraz z dziewięcioma Muzami ostrożnie, po jednym, poczęli wracać do Niebios. Albowiem mieli tylko jedną chmurę, którą dwaj cieśle taszczyli do góry wraz z jej nadnaturalnym ciężarem i ściągali potem w dół za pomocą kołowrotu na oczach publiczności. Gdy postacie zniknęły, otworzyła się pośrodku sceny bezdenna, ziejąca płomieniami jama. Cieśle z pomocą Cnót pospychali Grzechy do jamy. Potem Cnoty, Belzebub i jego dręczyciele pląsali wesoło dokoła miejsca wiecznej kaźni w takt piszczałki i baskijskiego bębenka.

Widowisko to zostało napisane przez biskupa gandawskiego. Miało szerzyć uczucia religijne, oddziałując na zmysły, i było zwykłym rodzajem przedstawienia teatralnego tak długo, póki teatr był w ręku kleru. Z czasem osoby świeckie zajęły się wystawianiem sztuk i w ten sposób teatr — jak pouczono mnie z katedry — stał się bezbożny.

Nigdzie w tłumie nie było Małgorzaty, więc Gerard nie był w stanie cieszyć się przedstawieniem. Wyszedł pośrodku najbardziej podziwianej części dialogu, w którym Sprawiedliwość przechytrzyła Szatana. Przewędrował wiele ulic, ale nie mógł odnaleźć tej, której szukał. Wreszcie, śmiertelnie znużony, poszedł do gospody i spał aż do świtu. Cały następny dzień szukał jej smutny i zrozpaczony, ale nie mógł odnaleźć ani dziewczyny, ani jej ojca, ani nawet najmniejszego śladu. Pomyślał, że Małgorzata zwodziła go lub rozmyśliła się. Teraz ogarnął go prócz smutku — gniew. Znowu los okpił go: przyjął to prawie z nienawiścią. Wreszcie trzeciego dnia, przebiegłszy raz jeszcze wszystkie ulice miasta, postanowił: nie ma jej w mieście, nie zobaczę jej już nigdy. Pójdę do domu. Udał się w drogę do Tergou z obietnicą łaski królewskiej, piętnastoma sztukami złota w sakiewce, złotym medalem na piersi i z sercem ciężkim jak bryła ołowiu.

ROZDZIAŁ IV

Dochodziła czwarta po południu. Eliasz siedział w sklepie. Jego najstarsi i najmłodsi synowie byli poza domem. Katarzyna z małą, ułomną córeczką niepokoiły się już od dawna o Gerarda i teraz wyszły kawałek drogą, licząc, że może szczęśliwym trafem dojrzą go z daleka. Idzi został sam w jadalni, którą opiszę wraz z meblami i karłem.

Holendrzy byli zawsze twórczym i przodującym narodem.. Przypisują sobie wynalazek druku (czcionek drewnianych), olejnego malarstwa, wolności, bankierstwa, ogrodnictwa itd. Ale ponad wszystko, na lata jeszcze przed moją opowieścią, wynaleźli czystość. Tak więc w czasach gdy angielska szlachta w welwetowych kaftanach i śpiczastych butach wędrowała po klepiskach zasłanych gnijącym sitowiem, po plugawym śmietniku kości, psujących się resztek, plwocin, psich odchodów i wszelakich obrzydliwości — podłoga w tej kupieckiej jadalni w Tergou była wyłożona holenderskimi kaszlami, tak wymytymi i lśniącymi, że można by na nich jeść. W jadalni było jedno wielkie okno, masywne; kamienna framuga, pokryta płaskorzeźbą, dzieląca je przez środek, przypominała krzyż i była jak krzyż traktowana przez mieszkańców domu, którzy zwracali ku niej oczy w czasie modłów. Wąskie blaszki ołowiane spajały maleńkie szybki w kształcie rombów (można jeszcze zobaczyć podobne w angielskich chatach wiejskich). Stołki — proste i niezgrabne z wyjątkiem krzesła, którego oparcie prostopadłe do siedzenia było tak wysokie, że sterczało pół jarda ponad głową siedzącego. Krzesło było dębowe, rzeźbione u góry. Miedziane wiaderko za święconą wodą ulokowano pod poręczą wraz z kropidełkiem do pryskania nią na wsze strony. Obrazu dopełniał długi, wąski stół dębowy i karzeł o zębach wbitych w jego brzeg i szponach wzniesionych w górę jak u czatującego wampira. Natura, jak się zdaje, stworzyła Idziego karłem bez premedytacji. Głowę i tors wykonała ze zwykłą starannością. Później jednak popadła w roztargnienie i resztę pozostawiła przypadkowi. W rezultacie powstał klin podobny do człowieka, odwrócony stożek. Mógł słusznie słowami Horacego czynić naturze wyrzuty:

Amphora coepit

Institui; currente rota cur urceus exit?

Środek jego ciała był wszystkim, tylko nie środkiem jego ciężkości. Gdyby go rozciąć na dwoje, część górna ważyłaby trzy razy tyle co dolna. Ale właśnie te dysproporcje umożliwiały mu czyny, którymi mógłby zadziwić Milona. Krzepkie ramiona nie miały co dźwigać, potrafił wspiąć się na pionowy słup jak wiewiórka lub wisieć godzinami na konarze drzewa jak wiśnia na łodyżce. Gdyby miał na dłoniach przyssawki, jakie mają podobno jaszczurki na łapkach, mógłby chodzić po suficie. Ten kieszonkowy atleta odczuwał obłąkańczą radość ujmując obiema rękami stół i balansując w tej pozycji, po czym szczytem rozkoszy było dlań, gdy chwytając zębami krawędź blatu i wznosząc w górę ręce, trzymał się go swymi olbrzymimi kłami jak ponura śmierć.

Ale wszystkie ludzkie radości, nawet najbardziej wzniosłe, napotykają przeszkody. Mała Kasia zaskoczyła Samsonka w tej pozycji i zdębiała. Była nieodrodną córką swej matki i serce kazało jej stanąć w obronie mebla, a przeciw dwunastoletniemu gimnastykowi.

— Idzi! Co ty wyrabiasz? Mama jest obok. Niszczysz stół.

— Idź i donieś, mała skarżypyto—warknął. — Umiesz powaśnić!

— Ja, powaśnić? — spokojnie spytała Kasia. — A to ci nowina!

— Najlepiej w całym Tergou — zrzędził Idzi, wczepiając się znowu w krawędź stołu.

— Czyżby? — rzekła Kasia sucho. — Spostrzegła, że ironia jej nie obeszła brata. Usiadła więc cichutko i rozpłakała się.

Właśnie w tym momencie pojawiła się matka. Idzi szurnął pod stół i zerknął stamtąd.

— Co się dzieje? — spytała ostro. Przenosząc doświadczone spojrzenie z Kasi na Idziego, widząc pozę, którą przyjął, i potulną minę chłopca, miała ochotę wytargać go za uszy.

— Nic, mamo — rzekła dziewczynka. — Tylko Idzi plótł głupstwa. Nie baczyłabym na to innym razem, ale byłam zmęczona i niespokojna o Gerarda.

— Niech nikt się o mnie nie martwi — rozległ się słaby głos od drzwi.

Chwiejnym krokiem wszedł Gerard blady, zakurzony i opadł wyczerpany na najbliższe krzesło.

Rodzina witała go podniesionymi w górę rękoma i okrzykami, w których radość mieszała się z niepokojem i ciekawością.

Bieganie po Rotterdamie w poszukiwaniu Małgorzaty i długa wędrówka powrotna porządnie zmęczyły Gerarda. Ale silny młodzieniec, będąc ośrodkiem gorącego zainteresowania, szybko przyszedł do siebie: Przede wszystkim chcieli usłyszeć o nagrodach, więc Gerard opowiedział im, że pozwolono mu obejrzeć wszystkie prace wystawione na pokaz w olbrzymiej hali, nim zapadł wyrok sędziów.

-Matko! Kasiu! gdy zobaczyłem dzieła złotników, o mało nie padłem na podłogę z wrażenia. Myślałem, że wszyscy złotnicy na całym świecie nie mają tyle złota, srebra i klejnotów, takiej biegłości w rysunku i rzeźbie: Ach, zaprawdę, wszystkie sztuki są darem boskim.

Aby sprawić przyjemność niewiastom, opisał im relikwiarze, feretrony, kielichy, pastorały, krzyże, cyboria, monstrancje i inne cuda kościelne, a także kielichy, szkatułki, zegarki i zegary, łańcuchy, agrafy etc.

Słuchały, aż ślinka im do ust ciekła.

— Kasiu! Kiedy zobaczyłem miniatury z Gandawy i Brugii, straciłem nadzieję. Moje wyglądały przy tamtych jak brudne. W pierwszej chwili omal się nie rozpłakałem. Potem pomodliłem się o odzyskanie ducha i byłem zdolny zachwycać się nimi, dziękować Bogu za te cudowności i modlić się za tych zręcznych, cierpliwych rzemieślników, którym zawdzięczam swoich mistrzów. Barwne prace tak były piękne, że całkiem zapomniałem o czarno-białych. Ale nazajutrz, gdy już rozdano wszystkie inne nagrody, przyszła kolej na pismo. Jak myślicie, czyje nazwisko wywołano pierwsze?

— Twoje — rzekła Kasia.

Inni roześmieli się wzgardliwie.

— Możecie się śmiać do woli — rzekł Gerard — ale pierwszym wywołanym przez herolda nazwiskiem było imię Gerarda Eliassoena z Tergou. Stałem jak głupi. Wypchnięto mnie do przodu. Wszystko tańczyło mi przed oczyma. Klęczałem na poduszce u stóp księcia. Powiedział coś do mnie, ale tak drżałem, że nie mogłem odpowiedzieć. A on sięgnął ręką do boku, ale nie wyciągnął miecza, aby ściąć moją tępą głowę, tylko wręczył złoty medal. Oto on.

Rodzina tłoczyła się z wrzaskiem.

— I potem dał mi piętnaście wielkich, lśniących sztuk złota. Widziałem kiedyś taką jedną, ale nigdy nie dotykałem.

— Gerardzie! Gerardzie!

— Jedna dla ciebie —jesteś najstarszy. Jedna dla Sybrandta — dzieli! radośnie. Jedna dla ciebie, mały; złośliwcze. Dwie dla lilijki, którą Bóg doświadczył. Jedna dla mnie na farby i welin. Dziewięć dla tej, która nas wykarmiła i ryzykowała, by dać dwie korony biednemu Gerardowi.

Złoto ujawniło ich; charaktery. Korneliusz i Sybrandt chwycili swe monety łapczywie i z zazdrością spoglądali na Kasię, która dostała dwie. Idzi toczył swoją po podłodze i kuśtykał za nią. Kasia odłożyła kule i wyciągnęła do Gerarda rączki z czułością i miłością. „Matka początkowo zupełnie osłupiała na widok stosu złota na swym fartuchu.

— Nie całuj go, Kasiu!— wykrzyknęła nagle. — To mój syn, nie twój. Gerardzie, mój chłopcze! Nie kochałam cię tak, jak na to zasługujesz.

Wtedy Gerard klęknął przed nią, a ona objęła go ramieniem i płakała z radości i dumy.

— Dobry chłopak! Dobry chłopak! — krzyknął przejęty kupiec — muszę iść i opowiedzieć sąsiadom. Gerardzie, pożycz mi medal. Pokażę go memu dobremu przyjacielowi. Piotr Buyskens stale mnie częstuje opowiadaniem, jak jego syn Jorian wygrał cynowy kubek strzelając do tarczy.

— Tak, powiedz mu, mój drogi — rzekła matka. — I pokaż jedną z tych złotych monet. Powiedz mu, że mamy jeszcze czternaście takich i skąd pochodzą. Oczywiście pamiętaj przynieść mi ją z powrotem.

— Poczekaj chwilę, ojcze. Mam jeszcze lepszą nowinę — rzekł Gerard, ciesząc się radością, którą sprawił rodzinie.

— Lepsza niż tamta? — spytał Eliasz.

Wtedy Gerard opowiedział swą rozmowę z księżną i rodzina nie posiadała się ze szczęścia.

— Boże, błogosław dobrą księżnę. Miej w opiece panią van Eyck! Prebenda? Nasz syn! Oto koniec trosk... Eliaszu, dobry mój mężu i przyjacielu, możemy umrzeć spokojnie, gdy nadejdzie czas. Drogi chłopiec zajmie nasze miejsce i nikt z rodziny nie będzie pozbawiony domu ani przyjaciela — rzekła wzruszona matka.

Od tego czasu uważano Gerarda za podporę rodziny. Traktowano go odrębnie, ale w innym sensie. Zawsze miał rację i nic nie było dla niego za dobre. Korneliusz i Sybrandt stawali się coraz bardziej zazdrośni i tęsknili do dnia, gdy odejdzie na swe probostwo. Wówczas pozbędą się faworyta i zaczną czerpać z kiesy księdza.

Gerard pragnął tego samego. Rana, którą mu zadała miłość, czyniła go coraz posęgniejszym. Odniesiony sukces, miłość i podziw rodziców napełniły go większą pewnością siebie i odczuwał coraz głębszą urazę z powodu niewdzięczności i nieuprżejmości Małgorzaty Ochłódł z tego powodu w ogóle dla płci pięknej i teraz ze wszystkich już powodów chciałby, przejść pośrednie święcenia i zostać księdzem. Znał już Wulgatą lepiej niż większość kleru i studiował przepisy liturgiczne oraz dogmaty Kościoła pod kierunkiem swych przyjaciół mnichów. Podczas pierwszej lepszej sposobności, gdy biskup przejeżdżał tamtędy, poprosił o dopuszczenie do godności egzorcysty, co było święceniem trzeciego stopnia. Biskup go przepytał i natychmiast postanowił wyświęcić. Gerard musiał uklęknąć i po krótkiej modlitwie biskup wręczył mu mały manuskrypt pełen egzorcyzmów i rzekł:

— Weź to, Gerardzie, i bądź władny położyć ręce na opętanych— ochrzczonych czy katechumenach!

Młodzieniec przyjął nominację z uszanowaniem i szedł do domu obdarzony przez Kościół władzą wypędzania demonów. Wracając z kościoła do domu, spotkał Kasię o kulach.

— Gerardzie, zgadnij, kto cię szukał i posyłał po ciebie do domu? Sam burmistrz.

— Ghysbrecht van Swieten? Czego może chcieć ode mnie?

— Nie wiem. Ale wydaje mi się, że ma pilną sprawę. Masz iść do niego natychmiast.

— Dobrze, jest przecież burmistrzem. Pójdę, choć mi się to nie podoba. Wiesz, Kasiu, burmistrz spojrzał raz na mnie bardzo nie przyjaznym okiem. Mniejsza o to, choć taki wzrok jest ostrzeżeniem dla mądrego. On na pewno wie...

— Co wie, Gerardzie?

— Nic.

— Nic?

— Pójdę już, Kasiu.

ROZDZIAŁ V

Ghysbrecht van Swieten był człowiekiem przebiegłym. Rozpoczął z nowicjuszem rozmowę na temat bardzo daleki od interesującej go sprawy.

— Kroniki miejskie — rzekł — są nagryzmolone, a inkaust zrudział od starości.

Zaproponował Gerardowi zaszczytne zadanie przepisania ich na czysto.

Gerard zapytał o wynagrodzenie.

Ghysbrecht: zaofiarował kwotę, która wystarczyłaby akurat na pióra, inkaust i pergamin.

— A mój trud, burmistrzu? — To praca na rok.. — Twój trud? Nazywasz trudem robienie znaków na pergamin nie. Niewiele się przy tym napocisz, jak sądzę.

— To trud wielkiej wymagający zręczności, lepiej jest płatny we wszystkich cechach rzemieślniczych niż ciężka praca, z potem czy bez. A poza tym chodzi o mój czas.

— Twój czas? Co wart jest czas dwudziestodwulatka? — spyta! utkwiwszy w Gerardzie przenikliwy wzrok, aby zauważyć efekt swych słów, dodał: — Powiedz raczej, że wyrosłeś na leniucha. Kochasz się. Ciałem jesteś wśród śpiewających mnichów, ale sercem tam, gdzie Piotr Brandt i jego rudowłosa córka.

— Nie znam Piotra' Brandta.

To zaprzeczenie utwierdziło Ghysbrechta w podejrzeniu, że pogromca demonów prowadzi podwójną grę..

— Łżesz! — krzyknął. — Czyż nie spotkałem cię przy jej boku na drodze do Rotterdamu?

—Ach tak...

— Właśnie tak! I widziano cię. któregoś dnia w Sevenbergen. -Mnie?

— Tak. W domu Piotra Brandta;

—W Sevenbergeh?.

— Tak, w Sevenbergen.

Była to próba zwana w naszych czasach „pociągnięciem za język". Domysł podano bezczelnie jako fakt, aby móc wywnioskować z odpowiedzi młodzieńca, czy był tam ostatnio, czy nie.

Rezultat podstępu zadziwił przebiegłego burmistrza. Gerard zaczął mówić drżącym głosem, z dziwnym nerwowym podnieceniem.

— Burmistrzu, nie byłem w Sevenbergen od trzech lat. Nie znałem nazwiska ludzi, z którymi mnie spotkałeś, ani nie wiedziałem, gdzie mieszkają. Czas mój jest drogi, choć wy go, panie burmistrzu, nie cenicie. Kłaniam się wam, żegnam.

Gerard wybiegł z pałającymi oczyma.

Ghysbrecht zerwał się w szalonym gniewie, lecz opadł z powrotem na krzesło.

— Nie boi się mnie. Wie zapewne coś, jeżeli nie wszystko. Zawołał w pośpiechu zaufanego sługę i powlókł go prawie do okna.

— Widzisz tego młokosa? — krzyknął. — Nie trać czasu! Śledź jego kroki! Nie pozwól, by cię spostrzegł. Jest młody wiekiem, ale stary chytrością. Nie spuszczaj go z oka dzień cały. Donoś mi, dokąd chodzi i co robi.

Sługa powrócił nocą.

— No? no? — krzyknął niecierpliwie van Swieten.

— Młodzieniec poszedł, panie, wprost stąd do Sevenbergen. Ghysbrecht jęknął.

— Do domu, w którym mieszka Piotr-czarodziej...

Rozdział VI

„Zajrzy) w głąb swego serca i pisz" powiedział Herr Kant.

Kukułki na całym świecie odpowiedziały echem. Patrz w najgłębszą toń Renu, w najmętniejsze wody Tamizy i odmaluj dno. Zanurz wiadro w studnię samoułudy i to, co wyciągniesz, będzie nieśmiertelną prawdą, czy tak? Po pierwsze, żaden syn Adama nigdy w ogóle nie potrafi wszystkiego odczytać we własnym sercu — chyba dopiero po wieloletnim doświadczeniu, płynącym z umiejętności czytania w sercach bliźnich. Lecz nawet wtedy, zdobywszy roztropność i rozwagę, może ledwie z trudem odcyfrować i przesylabizować treść swego serca. Nigdy nie czyta w nim biegle.

W połowie drogi do Sevenbergen Gerard zaglądnął do swego serca i spytał je, czemu tam właśnie idzie. Serce odpowiedziało bez chwili wahania: „Idziemy tam z ciekawości, aby dowiedzieć się, czemu nas zwiodła, pokazać jej, że nie złamała nam serca, że oboje jesteśmy zadowoleni z zaszczytów i prebendy in prospectu, że nie pragniemy ani jej, ani żadnej innej z jej płci płochej.

Znalazł od razu dom Piotra Brandta. Dziewczyna siedziała na progu, bawiąc się igiełką. Rozmawiał z nią krzepki mężczyzna, wsparty na długim łuku. Gerard na jego widok odczuł nieopisany ból w sercu. Ale człowiek odwrócił się i Gerard poznał starego, przeszło pięćdziesięcioletniego żołnierza, wyśmienitego i zręcznego strzelca, znanego w okolicy z niezwykłej siły i zręczności. Po chwili młodzieniec stanął przed nimi. Małgorzata podniosła oczy i robótka wypadła jej z rąk. Krzyknęła z lekka, poczęła na przemian blednąc i oblewać się rumieńcem. Szybko jednak opanowała te oznaki wzruszenia. Zachowała się o wiele chłodniej i obojętniej, aby pokryć okazane podniecenie.

— Jak to? Tyżeś to, panie Gerardzie? Ciekawa jestem, co też was tu sprowadza, panie?

— Przechodziłem obok i spostrzegłem was, panienko. Pomyślałem więc sobie, że przywitam się i zapytam o zdrowie ojca.

— Ojciec mój czuje się dobrze. Nadejdzie niebawem.

— Czy mógłbym pozostać, póki nie wróci?

— Wedle woli... Drogi Marcinie — zwróciła się do łucznika — wstąp do miasteczka i powiedz ojcu, że przyszedł jego przyjaciel.

— Nie twój, pani? — spytał Gerard.

— Przyjaciele mojego ojca są moimi przyjaciółmi.

— Nie jestem o tym przekonany. Przyjaciel, który obiecuje na mnie zaczekać, nie ucieka zaraz po moim wyjściu. Okrutna Małgorzato! Nie wiesz, ilekroć przebiegłem całe miasto szukając cię, i jak mnie nic nie cieszyło z tęsknoty za tobą!

— Próżne to słowa. Gdyby ci zależało, panie, na towarzystwie mego ojca lub moim, powróciłbyś. Przygotowaliśmy łoże dla ciebie, panie, w domu mego kuzyna, który bardzo cię oczekiwał. Kto wie, może i dla mnie wiele to wtedy znaczyło? Byłam w takim nastroju owego dnia. Drugi raz mnie, panie, nie usidlisz. Ani ty, ani żaden inny młodzieniec. Zapewniam cię.

— Małgorzato, wróciłem natychmiast, gdy księżna pozwoliła mi odejść, ale ciebie już tam nie było.

— Nie, nie wróciłeś, bo musiałbyś zobaczyć Hansa Clotermana przy naszym stole. Zostawiliśmy go tam, by cię przyprowadził.

— Nikogo nie widziałem prócz pijaka, który właśnie stoczył się pod stół.

— Przy naszym stole? Jak był odziany?

— Nie przyglądałem mu się. Był w ciemnych szatach... Twarz Małgorzaty stopniowo rozjaśniała się, ale zachowując

jeszcze nieufność i surowość, przepytywała chłopca bystro. Gerard odpowiedział lojalnie na wszystkie pytania. Wreszcie rozeszły się chmury i zrozumieli, jak powstało nieporozumienie. Nastąpiła zmiana uczuć — wielka czułość, tym gorętsza, że przedtem zrobili sobie wzajemną krzywdę. A później, co bardziej niebezpieczne, nastąpiły wzajemne zwierzenia. Byli oboje nieszczęśliwi od tamtego czasu i nie mogliby być już w ogóle szczęśliwi, gdyby nie to cudowne spotkanie.

Gerard zauważył na stole otwarty manuskrypt Wulgaty i rzucił się nań jak jastrząb. Uwielbiał manuskrypty. Zanim jednak pochwycił książkę, dwie białe dłonie szybko zakryły stronicę i pochyliła się nad nim zarumieniona twarzyczka.

— Zabierz ręce, Małgorzato, bym mógł zobaczyć, co czytasz, bo chcę czytać to samo w domu. Niechaj spotkają się nasze dusze na świętej karcie. Nie chcesz? W takim razie muszę je stąd odpędzić pocałunkami.

Całował jej dłonie tylekroć, aż zawstydzone musiały się cofnąć. Święta księga była otwarta na wersecie: „Złote jabłko w srebrnej sieci".

— Tak długo szukałam tego — rzekła — i wreszcie znalazłam po to, by mnie schwycono!

Z widocznym brakiem konsekwencji wskazała wiersz Gerardowi białym paluszkiem.

— Ale dziś — powiedział — wszystko jest schowane pod tym wielkim czepkiem.

— To zgrabny czepek, jak mi mówiono.

— Być może, ale to, co ukrywa, jest piękne.

— Nieprawda: wstrętne.

— Było piękne w Rotterdamie.

— Tak, wszystko było piękne tego dnia — rzekła z lekkim westchnieniem.

Nadszedł Piotr, serdecznie powitał Gerarda i chciał go zatrzymać na wieczerzy. Małgorzata zniknęła. Gerard wdał się w miłą uczoną pogawędkę z jej ojcem. Małgorzata zjawiła się znowu w srebrnej siatce na włosach; rzucając spojrzenia na pół filuterne, na pół nieśmiałe, przemykała obok nich podając wieczerzę, promienna radością i szczęściem.

Podczas chłodnego wieczoru Gerard namawiał ją na spacer. Wymawiała się, lecz wyszła. Powiódł ją na drogę do Tergou. Oponowała, lecz poszła. Spacerowali tam i z powrotem, trzymając się za ręce; a gdy musiał odejść, przyrzekli sobie, że nigdy nie będą się już kłócić i nie dopuszczą do żadnego nieporozumienia. Przypieczętowali obietnicę długim, miłosnym pocałunkiem. Gerard pobiegł do domu jak na skrzydłach.

Od tego czasu Gerard spędzał większość wieczorów z Małgorzatą. Obustronne przywiązanie rosło i pogłębiało się. Żyli naprawdę tylko w godzinach wzajemnych spotkań. Przez resztę czasu liczyli minuty i odtrącali je od siebie.

Na początku tego głębokiego przywiązania wszystko szło gładko. Przeszkody istniały, ale wydawały się odległe i nieważkie, gdy spoglądali na nie oczyma wiary, nadziei i miłości.

Uczucia i namiętności wielu osób, które już wkrótce oburzy to przywiązanie, jeszcze się nie objawiły, ostrzegawczy dym nie zwiastował ich wulkanicznej natury i potęgi. Rzeka prawdziwej miłości płynęła równo, spokojnie, dopóki nie pogrążyła tych dwóch młodych serc w swych toniach na zawsze. A wtedy...

ROZDZIAŁ VII

Pewnego słonecznego ranka zalśniły niezwykłej piękności aksamity, powiały rzadkiej wspaniałości pióra, podkowy końskie skrzesały iskry i zadźwięczały na ulicach Tergou, a wszystkie okna i balkony były pełne podziwiających orszak twarzy. Poseł Francji jechał na łowy do pobliskiego lasu.

Poza własną świtą towarzyszyło mu kilku ludzi diuka Burgundii dla przydania gościowi splendoru i umilenia zabawy. Błazen książęcy jechał przed posłem z taką powagą i majestatyczną godnością, że towarzysząca mu szlachta wydawała się w porównaniu z nim osobami nikczemniejszego stanu. Od czasu do czasu, gdy szacunek i obawa widzów poczynały mu ciążyć, błazen staczał się z konia w taki prostacki i zabawny sposób, że nawet poseł nie mógł powstrzymać się od śmiechu. Wesołek zaś wdrapywał się z powrotem po ogonie, wywołując ogólną wesołość.

Na końcu orszaku jechał, zwracając większą jeszcze uwagę, książęcy lampart. Łowczy na flamandzkim koniu potężnych rozmiarów i siły wiózł długie pudło przymocowane do siodła wymyślnie splecionymi pasami. W tym pudle siedział skulony lśniący lampart, przykuty łańcuchem. Tłum podziwiał połyskującą sierść i cętki i tłoczył się coraz bliżej, a jeden czy dwóch dotknęło zwierza i pociągnęło go za ogon. Wtedy łowczy ryknął potężnym głosem:

— Uwaga! W Antwerpii znalazł się taki, co rzucił w niego garść prochu, a łaskawy książę obrócił w proch śmiałka.

— Olaboga!

— Mówię delikatnie. Dobry książę wtrącił go bowiem do więzienia. W podziemnym lochu szczury przez noc oczyściły kości śmiałka z ciała. Dobrze mu tak za dokuczanie biedactwu.

Rozległ się szmer grozy i mieszkańcy Tergou nie ważyli się już zaczepiać lamparta swego władcy.

Ale inne zdarzenie rozweseliło ich znowu. Oto olbrzym księcia, Węgier, mający sześć stóp i cztery cale wzrostu, uniósł się gniewem. Ogromny potwór miał, jak to bywa u olbrzymów, głos wysoki niczym ton fletu i słaby. Był próżny i nieświadomy ani tej, ani innych swych ułomności. Gdy zauważył, że Idzi siedzi wysoko na balkonie, przystanął i zaczął się z niego wyśmiewać.

— Hejże, bratku! — zapiszczał osiłek — mało brakowało, żebym cię nie dojrzał, przechodząc mimo.

— Ty zaś jesteś dość paskudny na to, żeby cię zauważyć! — ryknął Idzi basem.

— Wleź mi na barki, bratku — piszczał dalej tytan i wyciągnął potężne ramię, aby pomóc mu zejść.

— Chyba po to, żeby ci natrzeć uszu — ryczał karzeł. Olbrzym spostrzegł, że mały człowieczek jest popędliwy, więc drażnił go okrzykami i śmiechem. Nie rozumiał, że ludzie śmieli się nie z jego dowcipów, lecz z komicznej niewspółmierności dwóch głosów —słabego flecika giganta i głębokiego, donośnego basu karła. Góra wydawała z siebie pisk, a kretowisko grzmiało.

Ten dziwaczny duet równie dziwacznie się zakończył. Idzi stracił resztę cierpliwości i opanowania, a nie znając strachu, wskoczył rozwścieczony na kark olbrzyma, chwycił go jedną ręką za włosy, a walił po łbie drugą. Węgier początkowo zaczął się śmiać, ale siła i gwałtowność ciosów szybko odmieniły jego nastrój.

— Cha, cha! Ach! Cha! Aj! Och! Och! Jezus Maria! Ratunku! Bo uduszę to półdiablę! Nie wytrzymam! Rozwalę ci łeb...

Skoczył dziko z powrotem pod dom z balkonem. Idzi spostrzegł niebezpieczeństwo, chwycił się na czas obiema rękami za balustradę i wdrapał się na nią właśnie w tej chwili, gdy głowa olbrzyma rąbnęła z hukiem o balkon. Tłum ryknął śmiechem, zachwycony zręcznością małego zapaśnika. Oburzony olbrzym chwycił dwóch śmieszków, zgniótł ich o siebie jak orzechy, potrząsnął i rzucił na ziemię... Katarzyna pisnęła i osłoniła Idziego, zarzucając nań fartuch, Węgier zaś gniewny pomaszerował za orszakiem.

Zdarzenie pociągnęło za sobą skutki, których nie przewidywał nikt z obecnych. Miłe skutki. Mieszczanie Tergou byli dumni z Idziego i wysłuchiwali łaskawiej jego próśb o pergamin. Karzeł prowadził bowiem regularny handel tym artykułem ze swym bratem Gerardem. Żebrząc otrzymywał pergamin za darmo, a Gerard płacił mu zań miedziakami.

Tego samego dnia po południu Katarzyna gwarzyła z córką na ulubiony temat: o Gerardzie, jego dobroci, prebendzie i pięknych widokach na przyszłość dla całej rodziny.

Szczęście spadło na nich w wymarzonym kształcie. Oprócz nadziei na korzyści płynące z prebendy, i to takiej, jakiej nie powstydzi się ofiarować hrabina Charolais, grała tu jeszcze rolę kobieca radość na myśl o tym, że będą posiadać księdza, człowieka świętego w rodzinie.

—On udzieli ślubu Korneliuszowi i Sybrandtowi, mogą już pojąć, jeżeli chcą, dobre gospodynię za żony. Gerard zaopiekuje się tobą i Idzim, gdy nas nie stanie.

— Tak, mamo i będziemy mogli spowiadać się u niego zamiast u obcego księdza — rzekła Kasia.

— Tak, córuś! Będzie mógł namaścić świętymi olejami mnie i ojca i zamknąć nam oczy, gdy nadejdzie godzina.

—  Och, mamo! Gdy upłynie wiele jeszcze, wiele lat, o to proszę niebiosa. Błagam cię, nie mów o tym, tak smutno mi zawsze tego słuchać. Mam nadzieję, że odejdę przed tobą, matuś kochana. Bądźmy dziś wesołe. Nie mam dziś żadnych zmartwień, żadnych. Wydaje mi się to aż dziwne, czuję się tak pogodna i szczęśliwa, że... Mamo, czy potrafisz zachować tajemnicę?

— Jak nikt inny, dziecko. Dlaczego pytasz? Przecie wiesz.

— Pokażę ci coś przepięknego. Myślę, że nigdy nie widziałaś nic, co byłoby do tego podobne. Ale Gerard nigdy nie może się dowiedzieć... Chce nam na pewno zrobić niespodziankę. Ukrywa to, a czasami zabiera z sobą...

Kasia wzięła swe kule i pokuśtykała. Matka czekała podniecona i zaciekawiona. Dziewczynka wróciła rychło, niosąc coś owiniętego szmatką. Zdjęła ją i pokazała matce prześliczny obraz Dziewicy z wszystkimi insygniami, z tiarą na bogatych i pięknych włosach spływających jej na ramiona. Katarzyna patrzała na obrazek przejęta trwogą.

— To ona! — krzyknęła — Królowa Niebios. Nie widziałam jeszcze nigdy tak prawdziwej.

— A jej oczy, matuś! Wzniesione ku niebiosom, jakby do nich tylko należały, a nie do żadnej śmiertelnej istoty. A te przecudne włosy, płonące jak złoto!

— Pomyśleć, że to mój syn potrafi na kawałku drewna przywracać, życie świętym!

— Bo on sam jest młodym świętym, mamo. Jest za dobry dla tego świata. Zeszedł tu, by odtworzyć błogosławione postacie, a potem złączyć się z nimi na zawsze.

Nie wypowiedziały jeszcze połowy zachwytów, gdy od drzwi dał się słyszeć obcy głos. Niewieścim kierowane instynktem zarzuciły .. szybko zasłonę na obraz, choć nie było widocznej po temu potrzeby. W następnym momencie, zerkając skrycie dokoła, wszedł do ich domu — po raz pierwszy od lat dziesięciu— Ghysbrecht van Swieten. Obie kobiety były tak tym zaskoczone, że spoglądanie to na niego, to na siebie wzajemnie, wyrzekły jedynie: „Burmistrz!" Wyrzekły to, tak znacząco, że Ghysbrecht był zmuszony wyjaśnić:

— Tak! Przyznaję, że ostatni raz byłem tu w nieprzyjaznych zamiarach. Mężczyźni muszą dbać o swe interesy—moje i Eliasza były ze sobą sprzeczne. Niechaj dzisiejsze odwiedziny zatrą wrażenie ostatnich. Dziś przychodzę w waszej sprawie, nie w mojej.

Katarzyna wymieniła z córką szybkie spojrzenie pełne wzgardliwej nieufności. Znały Ghysbrechta lepiej, niż przypuszczał.. — Chodzi o waszego syna Gerarda — rzekł.

— Ach, wiem. Chcieliście, burmistrzu, żeby pracował dla miasta za darmo. Mówi! nam.

— Nie z tego przychodzę powodu. Chcę was zawiadomić, że chłopak wpadł w złe ręce.

— Broń, Panie Boże i wszyscy święci! Człowieku, nie dręcz matki! Mów szybko. Mów, dopóki nie zdążysz skłamać. Znamy cię — powiedziała Katarzyna.

Ghysbrecht pobladł, słysząc taką obelgę, i do złości, która go tu przywiodła, dołączyły się jeszcze i inne pobudki.

— A więc — szybko zaczął, zgrzytając zębami. — Wasz syn Gerard bardziej nadaje się na ojca rodziny niż na księdza. Związał się na zawsze z Małgorzatą, rudowłosą córką Piotra Brandta. Kocha ją jak krowa swe cielę.

Matka i córka wybuchnęły śmiechem. Ghysbrecht spojrzał na nie.

— Wiedziałyście o tym? — spytał.

— Opowiedz tę bajdę tym, którzy nie znają mego Gerarda. Niewiasty nie istnieją dla niego — rzekła matka.

— Inne niewiasty być może. Ale ta jest lub będzie źrenicą jego oka, jeżeli ich szybko nie rozdzielicie. Nie. każcie mi niepotrzebnie tracić czasu na przyjacielskie rady. Mój sługa: po wielekroć widział ich trzymających się za ręce i wpatrzonych czule w oczy jak... Wiecie jak, pani, gdyż i ty- byłaś niegdyś młoda.

— Córuś, zaczynam się niepokoić. Tak, byłam młoda i wiem, jak ślepa i szalona jest młodość. O moje serce! Słabo mi się zrobiło na chwilę. Kasiu, jeśli to prawda...

— Nie, nie! — zawołała porywczo Kasia. — Gerard mógłby pokochać dziewczynę, wszyscy młodzieńcy to czynią. Nie rozumiem co prawda, co w nich widzą... Ale gdyby Gerard pokochał, na pewno byłby nam o tym powiedział. Nie oszukiwałby nas. Matuś droga, nie patrzcie tak smutno! Gerard jest zbyt dobry na to, by mógł pokochać ziemskie stworzenie. On wielbi Matkę Bożą i świętych. O przewrotny człowieku! Pokażę ci obraz... Proszę, czy mógłby tak namalować Królową Niebios, gdyby miał ziemskie serce? Patrzcie! patrzcie! — podniosła triumfalnie obraz i w tym porywie uczucia piękniejsza, bardziej promienna, niż było lub będzie jakiekolwiek malowidło, miażdżyła burmistrza swą wymową i kobiecym dowodem czystości Gerarda.

Burmistrz otworzył szeroko oczy i rozdziawił usta; obracał się jak chorągiewka na wietrze, od obrazu do kobiet i od kobiet do obrazu.

— No właśnie, przecież to ona! — wyrzekł sapiąc,

— Prawda? — krzyknęła Kasia i jej wrogość zmalała. — Podziwiasz ją, panie? Wybaczam ci więc, żeś nas przestraszył.

— Czy to dom szalonych?— spytał Ghysbrecht van Swieten całkiem zbałamucony — Pokazujecie mi wizerunek dziewczyny. Powiadacie, że to on malował, i to ma być dowód, że nie może jej kochać. Dlaczego? Wszyscy artyści malują swoje ukochane.

— Wizerunek dziewczyny? — wykrzyknęła Kasią. —  Wstydźcie się! To nie dziewczyna, to Matka Boska.

—Nie. To Małgorzata Brandt.

— Ślepy człowieku! To Królowa Niebios!

— Nie. Mieszczka z Sevenbergen.

— Bluźnierco, spójrz na jej koronę!

— Głupie dziecko! Przyjrzyj się jej rudym włosom! Czy kto widział czerwonowłosą świętą Dziewicę? Ona mogła sobie przecie wybrać każdą barwę dziesięć tysięcy lat przed początkiem świata.

W tym momencie zza półotwartych drzwi zajrzała czyjaś zaniepokojna twarz. Był to sąsiad, Piotr Buyskens.

— Co się tutaj dzieje? — zapytał szeptem. — Słychać was na całej ulicy. Co się tu dzieje u licha?

— Co się dzieje, sąsiedzie? Burmistrz oczernia naszego Gerarda — wyjaśniła Katarzyna.

— Czekajcie! — krzyknął van Swieten. — Piotr Buyskens przychodzi w samą porę. Zna ojca i córkę. Rzucili na niego swe uroki.

— Co! Więc jest także czarownicą?

— Niedaleko pada jabłko od jabłoni. Dlaczego nazywają jej ojca czarodziejem? Mówię wam, że tego tu człeka zauroczyli. Rzucili na niego bezbożne czary i wyleczyli go z kolek... No, Piotrze, popatrz i rzeknij mi, kto to jest? A wy, niewiasty, bądźcie cicho przez chwilę, jeśli potraficie. Kto to jest, Piotrze?

— Jakżeby — rzekł Buyskens w odpowiedzi. Wydawał się urzeczony obrazem.

— Kto to jest? — powtórzył porywczo Ghysbrecht. Piotr Buyskens uśmiechnął się.

— Sami wiecie równie dobrze jako i ja. Ale dlaczego jej włożyli koronę na głowę? Jeśli o mnie chodzi, to nigdym jej nie widział w koronie.

— Człowieku! Czyż nie możesz otworzyć gęby i wyrzec imienia dziewuchy, zyskując wdzięczność trzech osób?

— Zrobiłbym o wiele więcej — odparł sąsiad — nawet gdyby miała mi być wdzięczna tylko jedna osoba, burmistrzu. Jasne jak słońce!

— Przeklęte chłopisko! Nie może wykrztusić. Niech go licho porwie!

porwiB Dlaczego? Cóż znów złego zrobiłem?

— Panie — odezwała się Kasia. — Zlitujcie się nad nami: czy to są rysy żyjącej kobiety, Małgorzaty Brandt?

— Zwierciadło nie może być wierniejsze, dzieweczko. — Ale to jest ona, panie, na pewno ona?

— A któż inny mógłby to być?

— Czemuś tak nie rzekł od razu? — warknął Ghysbrecht.

— Powiedziałem tak wyraźnie, jak jeno umiałem — mruknął Piotr.

Tak się zapamiętali w tym błahym sporze, że nie zauważyli, jak Katarzyna i jej córka zarzuciły fartuchy na głowę i poczęły kiwać się w głębokiej rozpaczy. Za chwilę wrócił ze sklepu Eliasz i stanął przerażony. Katarzyna mimo zakrytej twarzy rozpoznała kroki.

— Jest mój biedny mąż — zaszlochała. — Powiedzcie mu, zacny Piotrze Buyskens, bo ja nie mam odwagi.

Eliasz zbladł. Przybycie burmistrza do jego domu po tylu latach chłodnych stosunków, rozpacz żony i córki napełniły go strachem przed jakimś wielkim nieszczęściem.

— Ryszard! Jakub! — szepnął.

— Nie! Nie! — rzekł burmistrz. — Szukajcie bliżej domu. Nikt nie umarł ani nie kona, stary przyjacielu.

— Niech Bóg cię ma w swej opiece, burmistrzu. Jakieś złe przeczucie ścisnęło mi gardło. O co więc chodzi?

Ghysbrecht powtórzył mu to samo, co przedtem powiedział kobietom, i pokazał obraz na dowód.

— To wszystko? — spytał Eliasz z ogromną ulgą. — A wy tak ryczycie i zawodzicie? Dokuczliwe, przykre, ale to nie śmierć ani nawet choroba. Chłopak to chłopak. Wyrośnie z tej choroby. To nie sięga głębiej niż pod skórę.

Gdy jednak Ghysbrecht powiedział, że Małgorzata jest przyzwoitą dziewczyną, że nie sądzi, aby się zbliżyła do chłopca bez obietnicy małżeństwa, ojciec zmarszczył brwi.

— Małżeństwo? Nigdy! — rzekł stanowczo. — Nie dopuszczę do tego, choćbym miał użyć siły. Tak postąpię, jak niegdyś uczynił stary Jan Koestein.

— Co uczynił? na litość boską... — spytała matka, opuszczając nagle swój fartuch.

Burmistrz odpowiedział:

— Kazał mi zamknąć młodego Albrechta Koesteina w więzieniu na ratuszu, póki chłopak nie zmięknie. Niedługo to trwało. Czterdzieści osiem godzin w samotności o chlebie i wodzie ostudziło gorące serce. „Powiedz memu ojcu— rzekł — że jestem jego powolnym sługą, i pozwól mi wyjść na słońce jeszcze raz. Słońce jest więcej warte niż wszystkie dziewki na całym świecie".

— Och, okrutni mężczyźni! — westchnęła Katarzyna.

— W takiej sprawie burmistrz nie ma wyboru; takie jest prawo. Jeśli ojciec powiada: „Burmistrzu, zamknij mego syna", burmistrz musi słuchać. Ładnie by świat wyglądał, gdyby ojciec nie mógł zamknąć własnego syna.

— Dobrze, dobrze, nie dojdzie do tego w moim i mego syna przypadku — rzekł Eliasz. — Odkąd żyje, nie był mi nieposłuszny i nigdy nie będzie. Gdzie się podziewa? Już dawno minął czas wieczerzy. Gdzie on jest, Kasiu?

— Niestety, nie wiem, ojcze.

— Ja wiem — rzekł Ghysbrecht. — Jest w Sevenbergen. Sługa spotkał go na drodze.

Ponure milczenie panowało przy kolacji. Zapadł wieczór, a Gerarda nie było, minęła ósma, a Gerarda nie było. Wtedy ojciec wysłał do łóżek całą rodzinę prócz Katarzyny.

— Pójdziemy za miasto i porozmawiamy o tej nowej trosce.

— Za miasto? O tej porze? Dokąd?

— Ano, drogą do Sevenbergen.

— Och, nie krzycz na niego, ojcze. Biedny Gerard! Nie rozgniewał cię nigdy dotąd.

— Nie obawiaj się. Ale trzeba z tym skończyć. A ja nie lubię odkładać na jutro, co mam zrobić dzisiaj.

Para starych ludzi powędrowała, trzymając się za ręce. Może się to wydać dziwne niektórym moim czytelnikom, ale chodzenie pod ramię przywędrowało do Europy dopiero parę wieków później. Małżonkowie przechadzali się długi czas w milczeniu. Noc była jasna i miała balsamiczny zapach. Takie ciche, spokojne noce wskrzeszają przeszłość.

— Wiele już lat nie przechadzaliśmy się o tej porze we dwoje — rzekła Katarzyna.

— Tak, kochanie. Więcej, niż mamy jeszcze przed sobą... Czy ten chłopak nigdy nie przyjdzie? — odparł Eliasz.

— Od czasu kiedyś się o mnie starał.

— Tak. Byłaś wtedy hożą dziewczyną.

— A ty najurodziwszym chłopakiem, na którego kiedykolwiek padło oko dziewczyny... Pewno Gerard jest teraz dla niej tym, kim ty byłeś dla mnie. Natura jest mocna i taka sama w każdym pokoleniu.

— Mam nadzieję, że już się z nią pożegnał, bo jak nie, będziemy tu czekać noc całą.

— Eliaszu!

— Co, Katarzyno?

— Byłam z tobą szczęśliwa, kochany, mimo wszystkich naszych kłopotów. O wiele szczęśliwsza, przyznaję, niż gdybym... niż gdybym... była mniszką. Nie będziesz chyba surowy dla biednego dziecka. Można postępować stanowczo, ale nie surowo.

— Oczywiście.

— Czy byłeś ze mną szczęśliwy, drogi Eli?

— Przecie wiesz, że tak. Miałem wielu przyjaciół, ale w nikim takiego przyjaciela jak w tobie. Daj całusa, Katarzyno.

— Serce, z którym można dzielić radości i smutki, to wielka pociecha dla niewiasty i mężczyzny. Prawda, Eliaszu?

— O tak, moja dziewczyno. — „Radość podwójna i smutku połowa" — mówi przysłowie. I ja tak myślę, kochanie. No, idzie wreszcie głupi młodzik!

Katarzyna zadrżała i mocniej ujęła rękę męża. Księżyc świecił jasno, ale oni ukryci byli w cieniu drzew i syn ich nie widział. Szedł śpiewając i miał promienną twarz w świetle księżyca.

ROZDZIAŁ VIII

Gdy burmistrz demaskował Gerarda w Tergou, Małgorzata miała własne troski w Sevenbergen. Było to zmartwienie gospodyni, głębsze jednak, niż możemy sobie wyobrazić. Przyszła do starego żołnierza, Marcina Wittenhaagena, ze łzami w oczach.

— Marcinie, nic nie mam w domu, a Gerard przychodzi, on jest taki beztroski. Zapomina wieczerzać w domu. Ledwie skończy pracę, biegnie biedak prosto do mnie i przychodzi czasem prawie omdlały. Pomyśleć, że nie mam co podać przyjacielowi, który kocha mnie tak czule.

Marcin poskrobał się w głowę.

— A co ja mogę zrobić?

— Dziś czwartek, twój dzień strzelecki. Prawdę mówiąc, liczyłam dziś na ciebie.

— Nie — rzekł żołnierz — nie wolno mi strzelać, gdy książę lub jego przyjaciele polują. Przeczytaj zresztą sama, ja tam nie uczony.

Wyciągnął z torby myśliwskiej pergamin z wielką pieczęcią. Dokument potwierdzał przyznanie pensji oraz przywilej dany przez Filipa, diuka Burgundii, łucznikowi książęcemu, Marcinowi Wittenhaagenowi, w nagrodę za usługi oddane na wojnach i za ranę odniesioną u boku księcia. Pensja wynosi cztery dukaty rocznie, wypłacane przez jałmużnika książęcego. Przywilej pozwalał wypuścić trzy strzały raz w tygodniu, nie innego dnia niż we czwartek, w każdym lesie księcia na terenie; Holandii, do wszelkiego zwierza oprócz siedmioletniego kozła lub kornej łani; z tym zastrzeżeniem, że tego dnia ani książę, ani nikt z jego przyjaciół polował nie będzie. W przeciwnym przypadku Marcin Wittenhaagen nie wejdzie do lasu i nie będzie przeszkadzał pod karą utraty pensji, głowy albo grzywny pieniężnej.

Małgorzata westchnęła i umilkła.

— Rozchmurzcie się, panienko — rzeki — dla ciebie chętnie narażę i życie. Robiłem to dla wielu, którzy nie byli warci twego paluszka. Ryzyko zresztą nie jest takie wielkie. Pójdę jeno skrajem lasu. Bardzo być może, iż myśliwi przygonią zająca lub jelenia na odległość rażenia mej strzały.

— Dobrze, pozwolę ci pójść, jeżeli mi obiecasz, że nie zapuścisz się daleko i nie dasz się podpatrzeć; Lepiej, by Gerard został bez wieczerzy, niżby miało ci się stać coś złego, mój wierny Marcinie.

Udzieliwszy żądanej obietnicy, Marcin wziął łuk, trzy strzały i zakradł się ostrożnie do lasu. Zaledwie o staję słychać było ginący w oddali dźwięk rogów —polowanie właśnie się rozpoczynało.

„Szybko napełnię garnek — pomyślał Marcin. — Nikt mnie nie przechytrzy"

Zajął stanowisko za potężnym dębem zamykającym drogę do otwartej polany i założył cięciwę na swój prawdziwie groźny łuk. Była ,to broń sporządzona z angielskiego, cisu, wysoka na sześć stóp i dwa cale i odpowiednio gruba.. Marcin, mężczyzna o potężnej piersi, o ramionach jak z żelaza, ćwiczony od dzieciństwa w posługiwaniu się łukiem, mógł przyciągnąć trzystopowej długości strzałę do policzka. Gdy ją wypuścił, z trudem można było dogonić pocisk wzrokiem, a cięciwa drgała jak struna harfy. Łuk ten zwalił wielu krzepkich żołnierzy w wojnach „Hoeks" i „Cobbeljaws". W owych czasach pole bitwy nie było chmurą dymu. Niewielu było walczących, ale wielu zabitych. Widzieli swe pozycje i mniej niecelnych strzał przeszywało powietrze niż teraz kul..

Podbieg! skokami zając, zrobił słupek i nastawił słuchy. Marcin zniżył ku niemu swą straszliwą broń. Śmignęła strzałą, jęknęła cięciwa, ale łucznik celował zbyt pośpiesznie i chybił o cal. Zdawało się, że strzała trafiła zwierzątko, ale uderzyła o ziemię tuż obok, przeszła pod brzuszkiem jak błyskawica, świsnęła, rozdzierając niską trawę, i zniknęła. Zajączek podskoczył trzy stopy w górę i zniknął, jak umiał najszybciej.

— Partacz — mruknął do siebie Marcin.

Najlepszy dowód, że zwykłym partaczem nie był, bo ów miałby pretensję do zająca.

Ledwie założył drugą strzałę, gdy gołąb leśny siadł na wysokim drzewie, pod którym stał myśliwy. „Aha! — pomyślał — małyś, lecz smakowity". Tym razem więcej się przyłożył, naciągnął starannie strzałę, wypuścił ją łagodnie i dojrzał z całą pewnością, jak przeszyła ptaka, rozrzucając pióra jak pył po niebie. Ptak z piersią rozdartą, ale nie przebitą na wskroś, zatrzepotał słabo skrzydłami, z wielkim wysiłkiem wzniósł się ponad drzewa, przeleciał około pięćdziesięciu jardów i upadł wreszcie bez życia w gęste krzaki, w których myśliwy nie mógł go dojrzeć. .

„Nie mam dziś szczęścia" — stwierdził zgnębiony.

Przygotował jednak następną strzałę i przepatrywał bystro polanę. Nagle usłyszał szmer za sobą i odwrócił się na czas, aby ujrzeć wspaniałego jelenia na otwartej przestrzeni, za późno jednak, by do niego strzelić. Opuścił łuk i zaklął. W tym momencie smukłe cętkowane zwierzę przemknęło zręcznym śladem jelenia, zdając się w biegu dotykać brzuchem ziemi. Marcin poderwał łuk i rozpoznał książęcego lamparta. „Myśliwi muszą być niedaleko za nim—pomyślał. Muszę uważać, by mnie nie dostrzeżono. Gerard musi odejść dziś wieczór bez wieczerzy".

Dał susa w ślad za jeleniem i lampartem, bo tamtędy wiodła droga do domu. Niedaleko uszedł, gdy usłyszał niezwykły hałas przed sobą— szeleściły liście, dudniła ziemia. Podbiegł z pośpiechem w tę stronę. Ujrzał lamparta na grzbiecie jelenia, szarpiącego zębami i pazurami. Jeleń biegał w koło dzikimi susami, bok jego spływał krwią. Marcin powziął wtedy rozpaczliwą decyzję zdobycia dziczyzny dla Małgorzaty. Dociągnął strzałę do policzka i wypuścił strzałę w jelenia, który z drapieżcą na grzbiecie skoczył wysoko w powietrze i padł martwy. Lampart szarpał go dalej, jak gdyby nigdy nic.

Marcin miał nadzieję, że bestia nażłopie się krwi i pozwoli mu zabrać mięso. Poczekał kilka minut, po czym podszedł zdecydowanym krokiem i położył rękę na nodze jelenia. Lampart ryknął straszliwie i przestał wysysać krew. Zrozumiał zamiar człowieka: był czujny i podrażniony.

Cóż począć? Marcin słyszał, że dzikie zwierzęta nie mogą wytrzymać spojrzenia człowieka. Wobec tego stanął wyprężony i utkwił wzrok w ślepiach zwierza. Lampart obrócił nań dzikie wejrzenie i nie spuszczał ani na chwilę oka z łucznika. Gdy Marcin nie przestawał przeszywać go wzrokiem, lampart brutalnie lekceważąc prawa przyrody skoczy! nań ze straszliwym rykiem, płonącymi ślepiami, rozdziawiwszy paszczę i wysuwając pazury. Łucznik ledwie miał czas uchwycić go za gardło, nim kły zwierza dosięgły jego twarzy. Pazur jednej łapy rozdarł ramię myśliwego, druga wymierzona w policzek była bardziej niebezpieczna. Marcin jednak trzymał się dawnej mody i nie nosił kapelusza, lecz nakrycie głowy z tego samego materiału co kaftan i zakładał je na głowę jak kaptur. Pazur bestii zaczepi! luźną skórę. Marcin z wielkim trudem powstrzymał pazury zwierza z dala od swej twarzy i z całej siły zaciskał gardło drapieżcy, który szarpał jego bark. Jakby tępy sierp darł i miażdżył ciało. Ból był potworny, lecz nie tylko nie załamał starego myśliwego, ale wzburzył w nim krew. Marcin zgrzytał zębami z taką samą wściekłością jak dziki zwierz i dławił szyję lamparta z żelazną siłą. Dwie pary oczu płonęły utkwiwszy spojrzenie w przeciwniku; Oczy człowieka były tak wściekłe jak ślepia bestii. Drapieżca poczuł, że człowiek go dusi. Dzikim wysiłkiem próbował się uwolnić, ściągnął kaptur na twarz człowieka, oślepił go, wyrwał pazury z barku Marcina wraz z ciałem, ale łucznik nie przestał dusić zwierza żelaznymi rękami.

Długi ogon lamparta wzniesiony dotąd w górę opadł nagle.

— Aha! — wrzasnął radośnie Marcin i wzmógł śmiertelny uścisk. Ciało lamparta straciło prężność. Myśliwy trzymał już tylko zdławione i bezsilne stworzenie. Dusił je jeszcze, dopóki nie ustały drgania, rzucił cielsko zwierza na ziemię i dopiero wtedy, ciężko dysząc, zesunął kaptur.

Lampart leżał nieruchomy u jego stóp, wywalił jęzor, łapę miał skrwawioną. Po raz pierwszy groza zdjęła starego żołnierza: „Przepadłem: zabiłem książęcego lamparta" — pomyślał. Szybko nazbierał listowia i przyrzucił nim zwierza. Potem wziął jelenia na ramię i pokuśtykał, zostawiając na drodze ślady krwi własnej i jelenia.

Wpadł do domu Piotra Brandta w okropnym stanie: krwawiący i krwią splamiony, i rzucił zabitego jelenia na ziemię.

— O nic nie pytaj — powiedział. — Upiecz mi stek, bo omdlewam.

Małgorzata nie dostrzegła, że był ranny; sądziła, że to farba jelenia.

Zakrzątnęła się przy ogniu, a krzepki żołnierz zatamował krew, skrycie opatrzył swe rany i rychło wraz z Gerardem i dziewczyną zjedli królewską kolację z pieczonej na ruszcie dziczyzny.

Bardzo byli weseli. Gerard jakby cudownie przewidział wszystko i przyniósł flaszkę schiedam. Marcin odżył pod wpływem wina i opowiedział im, jak zdobył dziczyznę. Weselili się wspólnie, podziwiając bohaterski czyn.

Lecz ich radość została nagle zakłócona. Małgorzata utkwiła w oknie przerażone oczy i policzki jej zbladły. Z trudem chwytała oddech i, nie mogąc przemówić, wskazywała drżącym palcem okno... Oczy mężczyzn skierowały się w tę stronę. Majaczył tam w półmroku ciemny kształt o ślepiach lśniących jak świętojańskie robaczki.

Był to lampart.

Podczas gdy stali nieruchomo urzeczeni zielonym płomieniem oczu, z lasu dobiegło głębokie pojedyncze ujadanie. Marcin zadrżał. — Zgubili ślad i puścili tropem ogary —rzekł. —Znajdą tu lamparta i dziczyznę. Żegnajcie, przyjaciele! Nadszedł kres dni Marcina Wittenhaagena.

Gerard chwycił łuk i złożył go w ręce żołnierza.

— Bądź mężczyzną! — krzyknął. — Zastrzel go i ciśnij w lesie, nim tu nadejdą. Kto się o tym dowie?

Ujadanie ogarów było coraz gęstsze i bliższe. — Przeklęta bestia! — krzyknął Marcin. św Raz darowałem mu życie, ale teraz musi zginąć, on lub ja, czy raczej my obaj

Podniósł łuk i przyciągnął strzałę do policzka.

—Nie, nie! — krzyknęła Małgorzata i chwyciła strzałę. Dziewczę złamało ją wpół, kawałki upadły po obu stronach łuku. Ujadanie psów gończych znowu wypełniło powietrze; były już blisko natro pie.

Cóżeś zrobiła, dziewczyno? Zacisnęłaś mi stryczek na gardle.

— Nie! — zawołała Małgorzata. — Uratowałam cię. Odejdźcie obydwaj od okna! Dajcie nóż prędko!

Chwyciła myśliwski kordelas o długim ostrzu, prawie go Marcinowi wydarła zza pasa, i wybiegła z izby. Dom był otoczony ujadającymi psami i krzyczącymi ludźmi.

Oczy płonące jak świetliki trwały na miejscu.

ROZDZIAŁ IX

Małgorzata odcięła ogromny połeć dziczyzny, podbiegła do okna i rzuciła go w zielone ogniki oczu. Zwierz chwycił mięso z dzikim warknięciem, począł miażdżyć je i rozdzierać. Gończy, ujadał już tak blisko i głośno, że dom cały, drzewo i okno odpowiadały echem. Troje ludzi przy oknie wzdrygnęło się. Wtedy lampart przestraszył się ó swą wieczerzę wyślizgnął się szybko ukradkiem w stronę lasu.

Za chwilę cienie koni, ludzi i psów pędzących na łeb, na szyję, przemknęły przed oknami i z krzykiem pognały za zwierzem.

Marcin i jego towarzysze odetchnęli. Lampart gnał pędem i pościg nie mógł go dognać bliżej niż o milę od domu. Chwycili się za ręce. Małgorzata skorzystała z okazji i popłakała trochę. Gerard scałowywał jej łzy.

Zasiedli znów przy stole i Gerard wzniósł toast za rozum niewieści.

— Mocniejszy bowiem jest niż siła męża — rzekł.

— Tak — odpowiedziała Małgorzata   — ale tylko wtedy, gdy niebezpieczeństwo grozi tym, których kochamy, nie inaczej.

Tego wieczora Gerard pozostał z nią dłużej niż zazwyczaj i wracał do domu szczęśliwy jak król, bardziej niż kiedykolwiek dumny ze swej dziewczyny. Niedaleko od domu w Tergou, w cieniu drzew, rozróżnił dwie postacie; zastąpiły mu niemal drogę.

Byli to jego rodzice.

Tak późno poza domem? Z jakiej przyczyny?

Przebiegł go dreszcz.

Przystanął i spojrzał na nich. Stali ponurzy i milczący. Chłopak wybąkał parę pytających słów.

— Po cóż pytać? — rzekł ojciec. — Dobrze wiesz, dlaczego tu jesteśmy.

— Gerardzie... — wyrzekła matka głosem pełnym wyrzutu, lecz nie mniej wzruszonym.

Gerardowi mocniej zabiło serce, lecz milczał.

Ojcu zrobiło się żal zmieszanego chłopca, rzekł przeto:

— No nie, nie potrzebujesz spuszczać głowy. Nie jesteś pierwszym głupcem, który dał się złapać na lep rumianej buzi i niebieskich oczu.

— Nie, nie — wtrąciła Katarzyna. — To czary. Piotr Brandt dobrze jest z tego znany.

— Nuże, przewielebny księże—podjął ojciec—wiesz przecie, że nie wolno ci biegać za spódniczkami. Obiecaj nam, że nie pójdziesz więcej do Sevenbergen, i na tym koniec.

— Nie mogę tego obiecać, ojcze.

— Nie przyrzekasz, młody obłudniku!

— Ojcze, nie nazywaj mnie tak. Nie miałem odwagi się przyznać, wiedząc, że cię rozgniewam; szczerze jestem wdzięczny temu zacnemu przyjacielowi, kimkolwiek jest, że was uwiadomił. Ciężar spadł mi z serca. Tak, ojcze, kocham Małgorzatę. Nie nazywaj mnie księdzem, bo nigdy nim nie będę. Raczej śmierć.  

— To się obaczy, młodzieńcze. Chodź, nie sprzeciwiaj mi się więcej. Ja cię nauczę, co to znaczy nie szanować ojca.

Gerard nie odpowiedział i szłi wszyscy troje do domu w ponurym milczeniu, przerywanym tylko głębokimi westchnieniami Katarzyny.

Od tej godziny domek w Tergou przestał być spokojnym gniazdem. Następnego dnia zmyto Gerardowi głowę w obecności całej rodziny i wszyscy opowiedzieli się przeciw niemu prócz małej Kasi i Idziego, który chętnie szedł za przykładem dziewczynki, nie wiedząc nawet, dlaczego. Korneliusz i Sybrandt byli bardziej zawzięci od ojca. Przeraziła Gerarda tak wielka liczba przeciwników. Spoglądał z rozczuleniem w twarz dziewczynki. Jej oczy były pełne łez, gdy zasypywano ostrymi wymówkami tego, który wczoraj jeszcze był ulubieńcem wszystkich. Ale nie podtrzymywała go i mówiła, odwracając głowę:

— Kochany, kochany Gerardzie. Proś, by cię Nieba wyleczyły z tego szaleństwa.

— I ty także jesteś przeciw mnie? — rzekł Gerard ze smutkiem. Wstał z głębokim westchnieniem, wyszedł z domu i skierował się do Sevenbergen.

Początek sporu, gdy obie strony są związane uczuciem, a dzielą je tylko sprzeczne sentymenty i dążenia, jest stosunkowo niewinny. Jedni i drudzy mają być może rację na samym początku, a wtedy spokojny przyjaciel, umiejący zrozumieć racje obu stron, jest darem Niebios. Im dłużej bowiem trwa rozdźwięk, tym bardziej rozszerza się i pogłębia wobec niedoskonałości i pobudliwości ludzkiej natury. Podlegają tym prawom obydwie strony i dochodzi niezmiennie do jedynego rozwiązania — krzywdzącego dla obydwu.

Przeciwnicy niejednako byli usposobieni: Eliasz — gniewny, Korneliusz i Sybrandt— złośliwi; Gerard, bardziej od nich wykształcony i mający szersze horyzonty, dostrzegał oba punkty widzenia tam, gdzie oni upierali się tylko przy jednym. Nie mógł więc powziąć decyzji i czuł się nie tyle rozgniewany, co nieszczęśliwy. Poza tym czuł się w tej walce samotny. Nie mógł przed nikim otworzyć serca. Małgorzata była szlachetną dziewczyną. Nie śmiał jej opowiedzieć o tym, co cierpiał w domu. Mogłaby poprzeć jego rodzinę i wyrzec się go, choćby za cenę własnego szczęścia.

Małgorzata van Eyck pomogła mu niegdyś wiele przy innej okazji, ale teraz nie miał odwagi się jej zwierzyć. Historia jej życia znana była ogólnie. Miała w młodości wiele propozycji małżeństwa, ale wyrzekła się ich dla sztuki, wiedząc, jak trudno pogodzić z jej wymaganiami obowiązki żony i matki. Pozostała więc samotna i malowała wraz z braćmi. Jakżeż mógł wyznać jej, że wyrzeka się prebendy, o którą ona się postarała;  że rezygnuje dla miłości, którą ona w jego wieku tak łatwo wzgardziła.

Gerard był w tym okresie bliski załamania. Ale strona przeciwna miała niebezpiecznego sprzymierzeńca w starszej Katarzynie. Ta dobroduszna, lecz niewykształcona kobieta nie mogła postępować spokojnie i stanowczo jak jej córka, a co dopiero z rozmysłem działać. Rozdrażniła w swoim czasie Gerarda i tym mu dopomogła, gniew bowiem wielce pobudza odwagę. W innych przypadkach zaskakiwała nagle wszystkich atakami na siły własnego obozu. Oto pierwszy z brzegu przykład, wybrany spośród wielu.

Gdy pewnego dnia wszyscy byli w domu, Korneliusz zapytał:

— Nasz Gerard żeni się z Małgorzatą Brandt? Połączą biedę z nędzą.

— A co będzie, jak ty się ożenisz? — krzyknęła Katarzyna. — Gerard umie malować, umie pisać, a ty, co umiesz, leniwy hultaju? W jaki sposób utrzymasz niewiastę? Potrafisz jeno czekać na zgon ojca. O, wiemy, dlaczego ani ty, ani Sybrandt nie chcecie, by biedak się ożenił. Boicie się, że przyjdzie do nas po swój dział majątku. Przypuśćmy, że tak zrobi, przypuśćmy, że go wyposażymy, to damy mu część nie z waszego. A może zresztą nigdy i nic nie będzie wasze.

Podczas takich okazji Gerard czuł się lepiej, uśmiechał się nieśmiało, a nieszczęsnych sprzymierzeńców Katarzyny ogarniała chwilowa kontuzja.

W końcu jednak, po sześciu przeszło miesiącach rozdrażnienia, nastąpił kryzys. Ojciec zawiadomił syna wobec całej rodziny, że polecił burmistrzowi uwięzić go raczej na ratuszu, niżby miał zezwolić mu na poślubienie Małgorzaty. Gerard zbladł z rozpaczy, lecz całą siłą woli zapanował nad sobą.

— I nim rok minie, zostaniesz księdzem, czy ci się to podoba, czy nie.

— A więc to tak? — zawołał Gerard. — Słuchajcie w takim razie: przysięgam na Boga i świętego Bawona, że nie zostanę księdzem, póki Małgorzata żyje. Jeżeli ma rozstrzygać siła, nie zaś miłość i obowiązek, użyjcie siły, ojcze, ale siła nie zwycięży, bo tego dnia, gdy przyjdzie po mnie burmistrz, opuszczę na zawsze Tergou, Holandię i dom mego ojca, w którym, jak mi się zdaje, byłem ceniony przez wszystkie te lata nie z miłości dla mnie, lecz dla korzyści, które będę mógł przynieść.

Wybiegł z komnaty blady z gniewu i rozpaczy.

— Oto są skutki — krzyknęła Katarzyna — gdy się zbyt krótko chce trzymać młodych. Ale mężczyźni okrutniejsi są niż tygrysy nawet wobec swej własnej krwi. Niech Bóg broni, żeby Gerard miał kiedykolwiek nas opuścić jako żonaty czy kawaler.

A tymczasem Gerard, wyszedłszy z domu z sercem tłukącym się w piersi i pobladłymi licami, spotkał pannę Reicht Heynes. Miała dlań polecenie: Małgorzata van Eyck pragnęła go widzieć.

Ujrzał starą damę ponurą jak sędzia. Nie tracąc czasu na wstępne wyjaśnienia, zapytała go chłodno, czemu nie odwiedził jej od tak dawna. Nim zdążył odpowiedzieć, rzekła sarkastycznie:

— Myślałam, że byliśmy przyjaciółmi, młody panie. Gerard wyglądał jak obraz zwątpienia i rozpaczy.

— To dlatego, iż nie powiedziałeś pani, że jesteś zakochany — rzekła Reicht Heynes, litując się nad zmieszanym.

— Zamilcz, dziewczyno! Czemuż by miał nam mówić o swych sprawach? Nie jesteśmy jego przyjaciółkami, nie zasłużyłyśmy na zaufanie.

— Niestety, moja przybrana matko — rzekł Gerard — nie śmiałem wam, pani, opowiedzieć o mym szaleństwie.

— O jakim szaleństwie? Czyż miłość jest szaleństwem?

— Mówią mi o tym co dzień.

— Nie powinieneś się był obawiać zwierzeń wobec mojej pani. Jest zawsze wyrozumiała dla wiernych kochanków — wtrąciła Reicht.

— Madame... Panno Reicht... Bałem się, bo powiedziano mi...

— Co ci powiedziano?

— Że pani w młodości wzgardziłaś uczuciem, nad nie przekładając sztukę.

— Tak uczyniłam, chłopcze; i czym to się skończyło? Widzisz mnie oto teraz niczym uschłą gałąź, a moje rówieśniczki żyją z gromadką dzieci u boku, z wnukami u swych kolan. Poświęciłam słodycze kobiecości i macierzyństwa dla czego? Dla mych ukochanych braci. Dawno już pomarli i zostawili mnie samą przed wielu laty. Dla sztuki? Była dla mnie wszystkim, ale i ona mnie opuściła. Mam jeszcze wiedzę, ale cóż ona znaczy, gdy drży ręka. Gerardzie! Patrzę na ciebie tak, jakbym patrzyła na syna: jesteś dobry, jesteś urodziwy, jesteś malarzem, choć nie takim, jakich znałam dawniej. Nie pozwolę ci zmarnować twej młodości, jak ja zmarnowałam swoją. Poślubisz tę Małgorzatę. Dowiadywałam się o nią. Jest dobrą dziewczyną. Reicht znosi mi plotki i opowiedziała mi wszystko o niej. Co nie znaczy jednak, żebym ciebie nie zachęcała do zwierzeń.

Biedny Gerard był uszczęśliwiony zezwoleniem na głośne zachwyty ukochaną, i to przed kimś, kto rozumie, za co pokochał Małgorzatę.

Wnet podczas tego opowiadania dwie pary oczu zalały się łzami, a gdy biedny chłopiec to spostrzegł, i jemu zwilgotniały źrenice.

Kobiety są pełne animuszu. Ich odwaga jednak jest całkiem inna od odwagi mężczyzn. I u licha! nigdy nie będzie taka sama. Musimy się poddać! Ich odwaga jest odwagą zastępczą. Kobiety na przykład nigdy za żadne skarby nie wzięłyby udziału w corridzie, ale wiemy, że asystują przy niej, żadna nie zadrży z trwogi i obawy o los walczących, jaką żywią tchórzliwi widzowie męskiego rodzaju. Nic nie dorówna determinacji, z jaką wysyłają mężczyzn do walki. Niektórzy dowcipnisie twierdzą: Les femmes sont tres brcwes. avec la pean d´autrui. Skorzystał na tym Gerard. Małgorzata van Eyck i Reicht były obie całkowicie zgodne, że mężczyzna winien zawsze brać byka za rogi. Uważały, że jedynym wyjściem dla Gerarda jest natychmiastowy ślub z Małgorzatą Brandt Starsi pojmą to po pewnym czasie i skapitulują wobec faktów; Poza tym, im dłużej trwa obecny stan nieporozumienia, tym gorzej dla wszystkich, a w szczególności dla Gerarda.

— Popatrz, do czego go przywiedli! Jaki blady i chudy sta! się wśród nich.

— Prawdziwie, panie Gerardzie — rzekła Reicht. — Smutno patrzeć na młodego człowieka tak wymizerowanego i wyniszczonego o pani, gdym spotkała go dziś na ulicy, o mało nie wybuchnęłam płaczem, taki był zmieniony.

— Założę się, że rodzina nie straciła rumieńców, co, Reicht?

— Ach, nie widzę u nich różnicy.

— Oczywiście. My malarze nie nadajemy się do gburów. Myśmy szkłem, oni kamieniem. Nie możemy znieść kłopotów, wielkich i małych, ludzi małego ducha i dla dobra ludzkości nie powinniśmy być na nie narażeni, Niebiosa świadkiem, że wystarczający to trud wymyślić i wymalować arcydzieło, a cóż dopiero znosić bąki i muchy tnące nas śmiertelnie w dodatku.

Gerard, zrozpaczony groźbą użycia siły przez ojca, słuchał teraz przyjaznych głosów doradzających mu bunt. Ale choć słuchał, nie był przekonany.

— Nie obawiam się gwałtu ze strony ojca — rzekł — lecz boję się jego gniewu. Gdyby do tego doszło, on mnie nie uwięzi. Jutro ożeniłbym się z Małgorzatą, gdyby to była moja jedyna obawa. Ale ojciec wydziedziczy mnie. Pojmę Małgorzatę za żonę i dam jej za męża nędzarza, który nigdy nie zdobędzie dobrobytu, klątwą ojcowską obciążony. Myślę czasem, o pani, że mógłbym poślubić ją tajemnie i zabrać do jakiegoś innego kraju, gdzie mój kunszt jest lepiej opłacany niż tutaj, a potem — po roku lub dwóch, gdy przeminie burza — wrócić z sakiewką pełną pieniędzy i rzec: „Kochani rodzice, nie prosimy was o majątek, lecz o to, byście nas znów pokochali jak wprzódy, jak my zawsze i niezmiennie was kochamy". Niestety, powiecie mi, pani, zapewne, że to marzenie niedoświadczonego młokosa.

Oczy starej damy zabłysnęły.

— Nie marzenie to, jeno głos zdrowego rozsądku, chłopcze. Pozostaje tylko stwierdzić, czy będziesz miał dość odwagi, by wy-

pełnić twe zamysły. Gerardzie, istnieje kraj, gdzie czeka cię pewna fortuna. U nas sztuka zamiera, tam rozkwita, jak nigdy jeszcze nie kwitła w żadnym czasie ani kraju.

— To Italia! — krzyknął Gerard — Italia!

— Tak, Italia! Tam malarze żyją w takich honorach jak książęta, a skrybom płacą trzysta koron za skopiowanie jednego manuskryptu. Czy wiesz, że Ojciec Święty wezwał zręcznych skrybow ze wszelakich krajów, aby skopiowali setki bezcennych manuskrypt tów, które napłynęły do tego uprzywilejowanego kraju z Konstantym nopola, skąd barbarzyńscy Turcy wygnali naukę i uczonych mężów?

— Nie wiedziałem o tym — rzekł Gerard — ale wyjazd do Italii, tej królowej sztuki, był marzeniem i nadzieją mego życia. Cóż z tego jednak? To daleka podróż, a my wszyscy jesteśmy tacy biedni.

— Znajdź odwagę, by odbyć tę drogę, a ja znajdę środki. Potrafię zdobyć dziesięć złotych dukatów. Zaprowadzą one do Rzymu ciebie i dziewczynę wraz z tobą, jeżeli kocha cię tak, jak powinna.

Dyskutowali nad tym do północy.

Od tego dnia Gerard odzyskał humor, jakby posiadł czarodziejski talizman przeciwko drwinom i przycinkom, którymi dręczono go w domu.

Oprócz pieniędzy, dostarczonych mu na drogę, Małgorzata van Eyck obdarzyła go słowami cenniejszymi od złota.

— Powierzę ci sekrety przekazane mi przez mistrzów, którzy pomarli przede mną i nie pozostawili następców — rzekła. — Nawet Italczycy nie znają owych tajemnic, i to, co powiem ci teraz w Tergou, drogo powinieneś sprzedać we Florencji. Przyjrzyj się obrazom mego brata Jana: czas, który wszystkie inne malowidła przyciemnia, nie czyni zmian w jego dziełach. Barwy tak są jasne jak w dniu, w którym zdjęto je ze sztalug. A przyczyna w tym leży, iż nie robił niczego po omacku i nie spieszył się. Nie powierzał rozcierania farb płatnym pomocnikom, robił to sam lub dozorował prace swych uczniów. Płótna pod jego malowidła były wielekroć przygotowywane — pokażę ci, w jaki sposób — rok przedtem, nim położył na nich farby. Wielu artystów woli raczej zamykać się w sobie i stracić swe dzieła, niż się spieszyć. Ale malarze zawsze się spieszą. Ponad wszystko ostrzegam cię, Gerardzie, używaj niewiele oleju i nigdy go nie gotuj. Wrzenie roztapia w nim do cna roślinne zanieczyszczenia, a naszym zadaniem jest go oczyszczać, bo mętny olej kryje w sobie śmierć barwy. Winieneś wlewać olej do butelki z wodą. Po jednym dniu lub dwóch woda się zamąci: to osad. Zlej ostrożnie olej z brudnej wody i dodaj świeżej. Gdy i tę odlejesz, wyda ci się, że jest czysty. Mylisz się. Reicht, podaj mi tamto! — Reicht przyniosła szklaną czaszę, szczelnie zamkniętą szklaną pokrywką. — Gdy przemyłeś już olej w butelce, przelej go do czaszy z wodą i wystaw na cały dzień na słońce. Rychło zobaczysz, że woda znowu zmętnieje. Uważaj jednak, byś nie przedobrzył w tym, bo słońce może zmienić olej w werniks. Gdy czysty jest już jak kryształ, a nie za gęsty, przesącz go ostrożnie i szczelnie zatkaj korkiem. Rozcieraj sam swoje farby gruntowe i kładź je łącznie z tym olejem, a będą żyły. Hubert chciał dosypywać piasku lub soli do wody, aby szybciej oczyszczać olej. Ale Jan zwykł był mówić: „Woda lepiej to zrobi; daj czas wodzie". Jan van Eyck nigdy się nie spieszył i dlatego świat nieszybko o nim zapomni.

Te i inne jeszcze recepty, qua nunc perscribere longum est, przekazała Małgorzata van Eyck z błyszczącymi zapałem oczyma, a Gerard przyjął je jak dar Niebios, tak ciekawe są pewne rzeczy, które wydają się nudne w czytaniu.

Wyposażony w pieniądze i wiedzę, Gerard zdecydował się pojąć żonę i uciec z małżonką do Italii. Teraz pozostawało już tylko zawiadomić Małgorzatę Brandt o decyzji i możliwie najdyskretniej ogłosić zapowiedzi. Poszedł więc wcześniej niż zwykle do Sevenbergen omówić obie te sprawy. Zaczął od Małgorzaty; powiedział jej o dobroci pani van Eyck, o postanowieniu, które powziął ostatnio, i poprosił ją o zgodę i pomoc.

Odmówiła stanowczo.

— Nie, Gerardzie, nie rozmawialiśmy nigdy z sobą o twej rodzinie, lecz gdy myślisz o małżeństwie... — przerwała i podjęła znowu: — Sądzę, że twój ojciec nie gorzej jest przeciwko mnie usposobiony niż przeciwko jakiejkolwiek innej dziewczynie. Tak powiedział do Piotra Buyskensa, a on ni to powtórzył. Lecz jak długo chce, byś został księdzem (o czym ty powinieneś był mi powiedzieć, a nie ja tobie), nie mogę cię poślubić mimo mej najczulszej miłości.

Gerard na próżno próbował obalić to postanowienie. Łatwo mu było doprowadzić ją do łez, lecz nie do uległości. Wreszcie Gerard stracił cierpliwość i stał się niesprawiedliwy.

— Jesteś przeto po ich stronie. Chcesz mnie wykierować na księdza, bo to się musi tak czy owak skończyć. Rodzice nienawidzą naprawdę, a moja miła kocha mnie na żarty.

Rzuciwszy te szalone i gorzkie słowa, wybiegł z domu zostawiając płaczącą Małgorzatę.

Gdy mężczyzna popełnia błędy, wpływa to w dziwny sposób na szczerze kochającą go dziewczynę. Zaczyna się nad nim litować, co zresztą niektórym przedstawicielom rodu męskiego wydaje się zupełnie nielogiczne. Błąd leży w naszym spojrzeniu — logika owa jest zbyt nieuchwytna dla nas. Dziewczyna rozumuje w ten sposób: „Jakże nieszczęśliwy i rozdrażniony musi być biedak, skoro właśnie on tak źle się zachował! Biedactwo!"

Ta słodka, kobieca litość przepełniała Małgorzatę, gdy ku wielkiemu jej zdziwieniu w półtorej godziny po rozstaniu przybiegł Gerard, trzymając strzępy obrazu w ręku i dysząc ciężko z żalu i gniewu.

— Patrz, Małgorzato! Spójrz. Co za łotry! Podziwiaj ich złość! Pocięli twój portret na kawałki.

Małgorzata spojrzała. Nie było wątpliwości; jakaś złośliwa ręka pocięła portret na pięć części. Była spokojną dziewczyną, ale nie z lodu: zaczerwieniła się aż po włosy.

— Kto to zrobił?

— Nie wiem. Nie miałem odwagi zapytać, bo musiałbym znienawidzić tę rękę aż po kres mych dni. Biedna Małgorzato! Toż to gbury, rzeżnicy! Sześć miesięcy pracy, pół roku wyrwane z życia i ślad mego trudu zaginął. Spójrz, cięli przez twą twarz, słodkie oblicze, które kocha każdy, kto je ujrzał. O, mściwe żmije, bez serca!

— Mniejsza o to, Gerardzie — rzekła wzruszona Małgorzata. — Jeżeli tak traktują cię z mego powodu... Zrabowaliście mu mój portret? Dobrze, będzie więc miał mnie żywą.

— Małgorzato!

— Tak, Gerardzie, gdy oni tak są okrutni, ja będę łaskawsza.

Wybacz mi moją odmowę. Będę twoją żoną choćby jutro, jeśli chcesz tego.

Gerard całował w uniesieniu jej ręce i usta, a potem pełen radości pobiegł po ojca dziewczyny i Marcina. Nadeszli obaj i zostali świadkami zaręczyn — uroczystości wielkiej w owych czasach i wieki jeszcze później, dziś jednak zaniechanej.

ROZDZIAŁ X

Zapowiedzi ślubne musiały być odczytane trzykrotnie tak jak obecnie, z tą tylko różnicą, że ogłaszano je w dzień powszedni, więc młodzi bez trudu przekonali proboszcza, aby załatwił wszystko w ciągu doby. Ksiądz był niedawno w tamtej okolicy, a wygląd naszej pary budził zaufanie. Zapowiedzi wyszły w poniedziałek w czasie jutrzni i na nieszporach, gdy ku zadowoleniu narzeczonych nie było nikogo z Tergou w kościele. Następnego ranka czekali w kościele oboje drżąc z niepokoju, gdy wtem, o zgrozo! ujrzeli obcego człowieka, który powstał i zgłosił sprzeciw, stwierdzając, że młodzi są niepełnoletni, a rodzice nie zgadzają się na ich związek.

Małgorzata i Gerard przystanęli przed drzwiami kościoła i drżąc naradzali się rozpaczliwie. Nim jednak zdążyli cokolwiek postanowić, zbliżył się człowiek, który przed chwilą tak źle im się przysłużył, i dał do zrozumienia, że działał z przykrością, byłby bowiem osobiście skłonny raczej dopomóc młodym do szczęścia, niemniej jednak jedynym jego źródłem dochodu jest zgłaszanie sprzeciwów w czasie zapowiedzi.

— Młodzi państwo zechcą dać mi koronę, a ja zgrabnie zniszczę me dzieło: zgłoszę proboszczowi, że mnie w błąd wprowadzono i wszystko pójdzie gładko.

— Koronę? Dam ci za to złotego dukata — rzekł Gerard z zapałem.

Obcy zgodził się z nie mniejszym zapałem, poszedł z Gerardem do proboszcza i stwierdził, że popełnił śmieszną omyłkę, którą, przyjrzawszy się osobom zainteresowanym, przychodzi sprostować. Wobec tego proboszcz wyraża zgodę na ślub młodej pary następnego dnia o dziesiątej, a człowiek zawodowo sprzeciwiający się szczęściu ruszył do domu z dukatem Gerarda. Jak większość tych przemądrzałych spryciarzy był durniem i przystąpił do przepijania swego dukata w pewnej gospodzie w Tergou, przy której była murawa, gdzie uprawiano łucznictwo i inne pospolite gry. Po pijanemu chełpił się swym świeżym sukcesem i naturalnie Sybrandt, nicpoń, który był tam stałym gościem, wysłuchał każdego słowa.

Pognał do domu, by donieść ojcu, nie było go jednak w domu, udał się do Rotterdamu po sukno do tamtejszych grosistów. Sybrandt mrugnął na starszego brata, aby wyszedł przed dom, i opowiedział mu, co słyszał.

Parszywe owce zdarzają się prawie w każdej licznej rodzinie; ci dwaj byli właśnie wyrodnymi braćmi Gerarda. Lenistwo i oczekiwanie śmierci tych, których powinniśmy darzyć uczuciem, deprawuje ludzi. Te dwie zaślepione jedną myślą hieny zdolne były rozedrzeć na strzępy każdego, kto by przeszkodził im objąć owo nieszczęsne dziedzictwo, o którym myśleli w dzień, a śnili nocą. Oszczędność rodziców była cnotą, gdyż towarzyszyła jej pracowitość, a kierowała nią miłość do potomstwa. W przewrotnych i samolubnych sercach obu młodzieńców ta skromna cnota zwyrodniała i przerodziła się w skąpstwo, które jest jednym znajobfitszych źródeł ludzkich zbrodni.

Po naradzie zdecydowali się nic nie mówić matce, tak zmiennej w uczuciach, lecz przede wszystkim iść do burmistrza. Połapali się chytrze, że był on przeciwny małżeństwu, choć nie mogli odgadnąć, dlaczego.

Ghysbrecht van Swieten przejrzał ich od razu i postarał się nie dopuścić, by pojęli jego zamysły. Wysłuchał opowieści i odpowiedział z godnością i chłodem dygnitarza:

— Skoro ojciec rodziny jest nieobecny, jego obowiązki spadają na mnie jako na głowę miasta. Znam mniemanie waszego rodziciela. Zostawcie mi całą sprawę. A przede wszystkim nie mówcie ni słowa żadnej niewieście, zwłaszcza niewiastom w waszym domu, bo plotkarskie języki zniweczą najmędrsze postanowienia.

Odprawił ich trochę wyniośle, wstydził się bowiem swych wspólników.

Po powrocie do domu zastali Gerarda siedzącego na niskim zydelku u stóp matki. Gładziła go po włosach, przemawiając bardzo czule, i obiecywała wstawić się za nim u ojca, by już nie stał na zawadzie jego miłości. Powód tej zmiany zamysłów był bardzo kobiecy. To ona właśnie w chwili niewieściego gniewu pocięła portret Małgorzaty na strzępy. Trwożnie oczekiwała reakcji syna i ujrzała, że zbladł jak trup i usiadł nieruchomy z kawałkami obrazu w dłoniach, oczy utkwiwszy w swe zniszczone dzieło, dopóki nie oślepiły go łzy. Wtedy matka przerażona zrozumiała, co uczyniła. Serce boleśnie poczęło bić w jej piersi i rozpłakała się gorzko w kąciku. Zgodnie ze swym usposobieniem, nie miała odwagi, by wyznać otwarcie swój czyn, ale postanowiła: „Nie powiem ani słowa, ale mu to wynagrodzę". Ogarnęła ją litość dla syna, zmarł naturalną śmiercią słaby gniew i właśnie zdecydowała się ofiarować swe nieszczęsne przymierze Gerardowi, gdy te dwie parszywe owce weszły do izby. Gerard nic nie wiedział o bezpośredniej przyczynie owej zmiany. Przeciwnie, mało znając niewieścią naturę, zawstydził się teraz, że mógł był podejrzewać, iż ona była tym, kto dokonał zniszczenia. Wielekroć ucałował Katarzynę i legł spać szczęśliwy jak król, z myślą, że matka okazała się znów matką w owym krytycznym momencie jego życia.

Następnego ranka o dziesiątej Gerard i Małgorzata byli w kościele w Sevenbergen — młodzieniec promieniejący 'radością, dziewczę spłonione rumieńcem. Towarzyszyli im jedynie ojciec Małgorzaty i Marcin Wittenhaagen. Chodziło nade wszystko o zachowanie tajemnicy. Małgorzata nie zgodziła się na wyjazd do Italii. Nie mogła zostawić ojca, zbyt był uczony i zbyt bezbronny. Ustalili, że schronią się do Flandrii na parę tygodni, dopóki burza w Tergou nie ucichnie. Proboszcz nie dał im długo czekać, ale młodym czas ten wydał się wiekiem. Wreszcie stanął już przy ołtarzu i przywołał ich. Podeszli, trzymając się za ręce — najszczęśliwsza para w Holandii. Proboszcz otworzył księgę.

Ale nie wyrzekł jeszcze ani jednego słowa świętego obrzędu, gdy w świątyni zabrzmiał ostry głos:

— Wstrzymać się!

Pachołkowie miejscy z Tergou ruszyli w górę nawy i, występując w imieniu prawa, aresztowali Gerarda. Długi nóż Marcina błysnął w tym samym momencie.

— Zostawcie go!— krzyknął ksiądz. — Obnażacie broń w kościele! Przerywacie święty sakrament, bezbożnicy!

— To nie bezbożność, ojcze — rzekł z szacunkiem pachołek burmistrza. — Ten młodzian chce się żenić wbrew woli ojca, i właśnie ojciec jego poprosił burmistrza, aby postąpił z nim wedle prawa. Niech zaprzeczy, jeżeli może.

— Czy to prawda, młodzieńcze? Gerard spuścił głowę.

— Zabieramy go do Rotterdamu, aby tam czekał na wyrok księcia.

Słysząc to Małgorzata krzyknęła z rozpaczy i dwie biedne istoty, tak szczęśliwe przed chwilą, padły sobie w ramiona, szlochając tak żałośnie, że sprawcy nieszczęścia zawstydzeni cofnęli się o krok.

Jeden, który był życzliwszy od innych, podszedł do młodych, udając, że chce ich rozdzielić, i szepnął do Małgorzaty:

— Rotterdam? To kłamstwo. Bierzemy go jeno do naszego ratusza.

Zabrali go z sobą i ruszyli konno drogą ku Rotterdamowi, zaś po tuzinie postojów i chytrych objazdów zawrócili do Tergou. Zaraz za miastem czekała na nich ohydna buda kryta płótnem. Umieszczono tam Gerarda i około piątej wieczorem przywieziono cichcem do więzienia w ratuszu. Powiedli go wysoko krętymi schodami i pchnęli do izdebki oświetlonej tylko przez wąskie okno z pionową żelazną sztabą. Jedynym sprzętem była olbrzymia dębowa skrzynia.

Dla młodzieńca w owym stuleciu więzienie było jedną z prostych dróg ku śmierci. Okropne ono jest nawet w najłagodniejszej postaci, ale w tamtych czasach oznaczało chłód, nieprzerwaną samotność, tortury, głód, często truciznę. Gerard czuł,że wpadł w ręce wroga.

„Jak on spojrzał na mnie na rotterdamskiej drodze. W tym kryje się więcej niż gniew mego ojca. Obawiam się, że nie ujrzę już światła dziennego" — pomyślał.

Ukląkł i polecił duszę Bogu.

Niebawem wstał, poskoczył do żelaznej sztaby w oknie i uczepił się jej kurczowo. Opierając się kolanami o ścianę, mógł wyjrzeć przez okno. Nie trwało to dłużej niż mgnienie oka, ale ujrzał w tej chwili coś, co tylko więzień potrafi ocenić: plecy Marcina Wittenhaagena.

Marcin siedział spokojnie, łowiąc ryby w strumieniu tuż obok ratusza. Gerard skoczył znów ku oknu i zagwizdał. Marcin od razu okazał, że o wiele baczniej czuwał, niż łowił ryby. Odwrócił się spiesznie, zobaczył Gerarda i dał mu znak, a potem zabierając swą wędkę i łuk, szybko się oddalił.

Gerard widząc to zrozumiał, że jego przyjaciele nie próżnują, wolałby jednak, aby Marcin został. Sam jego widok był dlań pociechą. Trzymał się sztaby, patrząc za odchodzącym żołnierzem tak długo, jak tylko mógł, wreszcie opadając trochę ciężko w dół, wyrwał z kamiennego muru ten stary żelazny pręt, słabo trzymający się na przeżartych rdzą gwoździach. W tym właśnie momencie Ghysbrecht van Swieten otworzył ukradkiem drzwi za jego plecami. Wzrok burmistrza padł natychmiast na żelazo, potem Ghysbrecht spojrzał na okno, ale nie wyrzekł ani słowa. Okno było sto stóp ponad ziemią i gdyby Gerard nawet miał zamiar popełnić głupstwo i wyskoczyć, czemuż by on miał temu przeszkadzać? Przyniósł bochen czarnego chleba i dzban wody i postawił na skrzyni w uroczystym milczeniu.

Gerard w pierwszym odruchu miał ochotę zdzielić go żelazną sztabą i zbiec po schodach; ale burmistrz widząc dziki błysk w oku młodzieńca, zakaszlał cicho i trzech barczystych zbrojnych pachołków stanęło zaraz w drzwiach.

— Mam rozkaz trzymać cię tutaj, dopóki nie zobowiążesz się przysięgą opuścić Małgorzatę Brandt i powrócić na łono Kościoła, do którego należysz od kołyski.

— Śmierć raczej.

— Życzę ci jej z całego serca — rzekł odchodząc burmistrz.

Marcin pobiegł jak mógł najszybciej do Sevenbergen. Małgorzata była blada i podniecona, lecz zdecydowana na wszystko i pełna energii. Kończyła właśnie list do księżny Charolais, wzywając ją w sukurs przeciw przemocy i zdradzie Ghysbrechta.

— Odwagi! — zawołał wchodząc Marcin. — Znalazłem go. Jest w tej wieży, w której straszy, pod samym szczytem, na prawo. Znam to miejsce. Wielu już biedaków weszło tam na własnych nogach, ale z powrotem ich wyniesiono.

Opowiedział im potem, jak spojrzał do góry i zobaczył twarz Gerarda w oknie wąskim jak strzelnica.

— Och, Marcinie, jak wyglądał?

— Jak to „jak" ? Jak Gerard Eliassoen.

— Czy był blady?

— Trochę.

— Czy wyglądał na zmartwionego? Na skazańca?

— Ale skądże! wesolutki jak szczygieł.

— Kpisz sobie ze mnie. Czekaj! To znaczy że i on musiał cię widzieć. Liczy więc na nas. Co teraz robić? Marcinie, kochany przyjacielu, zanieś to natychmiast do Rotterdamu.

Marcin wyciągnął rękę po list.

Piotr zadumany milczał cały czas. Jednak wbrew swym zwykłym obyczajom słuchał uważnie.

— Nie ufajcie książętom — rzekł.

— Biada nam! Komuż tedy innemu możemy zaufać?

— Wiedzy.

— Niestety, ojcze, nic nam tu nie pomoże twoja uczoność.

— Skąd wiesz? Aż do dziś rozum był potężniejszy od żelaznych sztab.

— Tak, ojcze, ale Natura mocniejsza niż rozum jest przeciwko nam. Pomyśl, jak to wysoko! w całej Holandii nie ma drabiny, która by tam dosięgła.

— Nie potrzebuję drabiny. Potrzebuję jeno złotego dukata.

— Pieniądze mam. Dziesięć dukatów. Gerard dał mi je do schowania. Ale na co się zdadzą? Przecie nie przekupimy burmistrza, żeby wypuścił Gerarda.

— Na co się zdadzą? Daj mi tylko koronę, a młodzian jeszcze dzisiaj wieczór będzie z nami wieczerzał.

Piotr mówił tak żarliwie i z taką pewnością siebie, że przez chwilę wzbudził nadzieję w Małgorzacie. Spostrzegła jednak, że Marcin przymrużył oko z dobrodusznym lekceważeniem.

— Nic tu nie pomoże ludzka przebiegłość — rzekła z głębokim westchnieniem.

— Przebiegłość? — krzyknął starzec. — Figę o to dbam. Po co nam w naszych czasach przebiegłość? Co miało być o tym powiedziane, dawno już powiedziano, a co było do uczynienia — uczyniono. Opowiem wam, jak pewien florencki rycerz został uwięziony wyżej niż Gerard, a przecie jego wierny giermek stanął u stóp wieży i uwolnił go, nie mając innego narzędzia jeno takie, jakie ty masz w ręku, Marcinie, i parę różnych błahostek, które kupię za koronę.

Marcin spojrzał i obrócił łuk w ręku, zdając się go o coś pytać. Ale to badanie w niczym nie umniejszyło jego nieufności.

Wtedy Piotr opowiedział im historię, jak to wierny giermek uwolnił rycerza z wysokiej wieży w Brescji. Ten sposób, jak wszystkie prawdziwe naukowe metody, był tak prosty, że teraz zaczęli się dziwić, jak mogli uważać za niemożliwe coś, co nawet nie było trudne.

List nie odszedł więc wcale do Rotterdamu. Zaufali wiedzy ojca i swej własnej zręczności.

Dochodziła dziesiąta godzina jasnej księżycowej nocy. Ojciec Gerarda dotąd nie powrócił. Reszta rodziny położyła już się spać do łóżek.

Cień jakiś stanął przy łóżku karła. Biały był i oblany księżycowym światłem.

Nasz akrobata z nieludzkim krzykiem i ni to wyciem, ni to charkotem stoczył się pod łóżko i leżał tam bez ruchu. Słodki głos dotarł za nim do tej kryjówki.

— Dlaczegożeś się mnie przestraszył?

Słysząc te słowa karzeł zerknął ostrożnie i zobaczył, że była to jego siostrzyczka Kasia. Położyła palec na ustach.

— Cicho! Bo jeszcze nas usłyszą ci dwaj nikczemnicy, Korneliusz i Sybrandt.

Idzi uchwycił palcami brzeg łóżka i jednym podrzutem wrócił na swe miejsce.

Kasia opowiedziała mu, że usłyszała imię Gerarda w rozmowie, jaką wiedli z sobą Korneliusz i Sybrandt. Bardzo zaniepokojona całodzienną nieobecnością w domu ukochanego brata, podsłuchiwała pod ich drzwiami i dowiedziała się przerażającej rzeczy: Gerard był uwięziony w nawiedzanej przez duchy wieży ratuszowej. Był tam, jak się zdaje, z polecenia ojca. Ale musi w tym kryć się jakaś zdrada: jakże by mógł ojciec rozkazać coś równie okrutnego? Był zresztą w Rotterdamie. Kasia w końcu poprosiła, aby Idzi dotrzymał jej towarzystwa w wyprawie pod nawiedzaną wieżę, by pocieszyć biednego Gerarda, dać mu znać, że ojciec jest nieobecny i że uwolni go na pewno po powrocie.

— Kochany braciszku, poszłabym sama, ale boję się duchów, które podobno nawiedzają wieżę. Z tobą wcale się nie będę bała.

— Ani ja z tobą — odrzekł Idzi. — Nie wierzę w duchy. W Tergou nigdy nie widziałem żadnego. Ten ostatni, jaki mnie przestraszył, bardzo był miły; a poza tym byłaś nim tylko ty, Kasiu.

Nim minęło pół godziny, Idzi i Kasia otworzyli ostrożnie drzwi i wyszli z domu. Dziewczynka kazała mu zabrać latarnię, choć noc była jasna.

— Latarnia dodaje mi odwagi wobec złych duchów — rzekła.

Pierwszy dzień pozbawienia wolności jest ogniową próbą, zwłaszcza jeśli do ciężaru zupełnej samotności dołącza się groza więzienia. Zauważam, że w naszych nawet czasach bardzo wielu ludzi popełnia samobójstwa w ciągu pierwszej doby w pojedynczej celi. Ciekawe, czemu to nasi prawodawcy tak starannie unikają nietaktownego śledzenia swych skromnych eksperymentów z duszą ludzką w tym właśnie szczególnym momencie.

W miarę jak gasło słońce, gasła i odwaga Gerarda. Wraz z zanikającym światłem znikał cień nadziei. Gerard osłabł też z głodu, bał się bowiem tknąć przyniesionej przez Ghysbrechta żywności. Nawet sam głód przygnębia ludzi. Siadł na skrzyni ze zwieszoną głową, opuściwszy ramiona w zupełnym upadku ducha. Nagle coś ostro uderzyło w ścianę przed nim i potoczyło się na kamienie u nóg więźnia. Była to strzała. — Chłopiec dojrzał białe pióra. Zimny dreszcz przebiegł jego ciało—mają więc zamiar zamordować go z zewnątrz. Przykucnął. Więcej pocisków nie padło. Przesunął się na czworakach i podniósł strzałę. Krzyknął pełen nadziei. Czyżby przyjazna wystrzeliła ją dłoń?

Wyczuł to od razu, biorąc ją do ręki. Coś miękkiego było przywiązane do grotu. Przydało się wielce wówczas chłopcu jedno z jego dziwactw. Nieodłączne krzesiwo umożliwiło mu ujrzenie przy świetle dwóch rzeczy, które napełniły radością jego serce. Obie— choć nieco tajemnicze — niemniej jednak go podnieciły. Do strzały przywiązany był motek jedwabiu, a na jej drzewcu widniały jakieś słowa.

Z jakim bijącym sercem pożerał je oczami!

„Ukochany, przywiąż mocno jedwabny sznurek do twego noża i spuść go na dół. Trzymaj mocno twój koniec. Potem policz do stu i ciągnij do góry".

Gerard chwycił dębową skrzynię i z niemal nadludzką siłą pchnął ją do okna. Jeszcze przed chwilą nie byłby jej nawet ruszył z miejsca. Gdy stanął na skrzyni i spojrzał w dół, ujrzał u stóp wieży postacie, tak jednak niewyraźne, że zlewały się w jeden wielki kształt. Pomachał ku nim czapką, ręka drgała mu ze wzruszenia. Potem szybko, lecz starannie rozwikłał motek jedwabiu, przywiązał mocno jeden koniec do noża i spuszczał go w dół tak długo, aż przestał opadać. Następnie policzył do stu i pociągnął nić ostrożnie do góry: szła nieco ciężej. Wreszcie ukazał się węzeł mocnego grubego sznura i jedwabnej nici. Cóż to mogło znaczyć?

Gdy biedził się nad tym, usłyszał cichy, lecz wyraźny głos Małgorzaty:

— Ciągnij dalej, Gerardzie, aż ujrzysz wolność.

Gerard windował więc sznur coraz wyżej, aż trafił na następny węzeł. Teraz gruba lina zastąpiła sznur. Gdy począł wciągać znowu, wyczuł, że ma do czynienia z dużym ciężarem. Nagle zaświta! mu w głowie błysk zrozumienia. Wziął się do pracy tak, że pot spływał mu po plecach. Ciężar powiększał się, młodzieniec był już prawie zupełnie wyczerpany. Gdy spojrzał w dół, dostrzegł w księżycowym blasku krzepiący widok— jak gdyby ogromny wąż podpełzał ku niemu z głębokiego cienia wieży. Wydał okrzyk radości, podciągnął jeszcze parokrotnie z dziką energią i proszę! dotknął ręką grubej, nowiutkiej liny. Wciągnął jej koniec do celi i natychmiast przewlókł przez oba uchwyty skrzyni, zaciskając mocno węzły. Przysiadł na chwilę, by chwycić oddech i zebrać odwagę. W pierwszym rzędzie należało się upewnić, czy skrzynia jest na tyle solidna, by mogła wytrzymać ciężar jego ciała wiszącego w powietrzu. Skoczył na nią z całej siły. Za trzecim razem odpadł cały bok skrzyni i stosy pergaminów rozsypały się po podłodze.

W pierwszej chwili zaniepokoiło to Gerarda i zbiło z tropu, ale potem zrozumiał, że skrzynia nie rozleciała się, lecz tylko otworzyła. Musiał był zapewne skoczyć na jakąś ukrytą sprężynę. Stracił jednak do pewnego stopnia zaufanie do jej wytrzymałości. Toteż dał jej pomoc. Do żelaznej sztaby biegnącej w poprzek okna przywiązał sznurem grubą linę. Wszedł teraz na skrzynię, przełożył nogę poprzez parapet i usiadł okrakiem, trzymając się jedną ręką tej części liny, która została jeszcze wewnątrz. W ciszy nocnej słyszał bicie swego serca.

Świeży podmuch, owiał mu twarz i dodał odwagi, by za cenę wolności zaryzykować życie, które wszyscy musimy kiedyś utracić. Wiele groziło mu niebezpieczeństw, ale najtrudniej było uchwycić po raz pierwszy linę na zewnątrz. Gerard zastanowił się. Przyjął pozycję pływaka, nogi wysunąwszy na zewnątrz, ciałem aż do pasa tkwił jeszcze w więzieniu. Trzymając się obiema rękami, stopami trwożnie wymacał linę i objął ją mocno. Zmówił krótką modlitwę. Nieco spokojniejszy oparł lewą rękę o parapet i stopniowo wyśliznął się na zewnątrz. Następnie chwycił za żelazną sztabę i przeżył straszną chwilę, gdy zawisł trzymając się jej prawą ręką, a lewą szukając liny w okolicy kolan. Zbyt ciasno przywarł ciałem do muru, aby móc objąć ją palcami nieco wyżej. Gdy tylko uchwycił linę należycie, puścił sztabę i szybko przechwycił ją prawą ręką. W czasie tego manewru całe ciało obsunęło się prawie o jard. Stłumiony krzyk dotarł do niego z dołu. Gerard zawisł w powietrzu. Zaciął zęby, oplótł linę stopami i dłońmi i zsuwał się wolno, po kawałeczku, w dół. Mijał jeden po drugim wielkie, grubo ciosane głazy. Na jednym z nich dostrzegł zielony mech. Spojrzał w górę i w dół. Księżyc oświetlał okno jego celi. Wydawało się bardzo bliskie, natomiast do niespokojnie biegających ludzkich postaci w dole było jeszcze ogromnie daleko. Głębia przyprawiała go o zawrót głowy, utkwił więc oczy w ścianie tuż przy sobie i z wolna zsuwał się w dół, coraz niżej i niżej...

Mijał oślizgłą, omszałą partię muru. Było tego około dziesięciu stóp. Boleśnie otarł dłonie. Zerknął raz jeszcze w górę. Okno celi ciemniało już bardzo daleko.

— W dół— w dół — w dół. Lina raniła mu ręce.

Spojrzał do góry. Okno pozostało już tak wysoko, że odważył się popatrzeć nisko. Małgorzata i Marcin byli o trzydzieści stóp pod nim, wyciągali wierne dłonie, by pochwycić go w razie upadku. Widział już ich oczy i zęby lśniące w księżycowym blasku, oddychali bowiem ciężko, otwartymi ustami.

— Uważaj, Gerardzie, uważaj! Nie patrz w dół.

— Nie bójcie się o mnie — zawoła! radośnie i skierował wzrok na ścianę, ale zsuwał się szybciej.

Za chwilę sięgnął stopami ich dłoni. Chwycili go, nim dotknął ziemi, i wszyscy troje padli sobie w objęcia.

— Tss!. Uciekajmy, najdroższy.

Milcząc skradali się w cieniu wieży.

Zanim jednak odeszli parę jardów, jaskrawe światło trysnęło zza węgła budynku i przecięło ich ścieżkę barierą ognia. Czyjeś kroki i szepty rozległy się tuż obok nich.

— Z powrotem! — syknął Marcin. — Trzymać się cienia.

Cofnęli się spiesznie, minęli rozkołysaną linę i ruszyli ku wysuniętemu narożnikowi wieży. Zaledwie zdołali go obejść, gdy promień światła trysnął za nimi i niepewnie począł migotać w oddali.

— Latarnia — jęknął Marcin. — Są na naszym tropie.

— Daj mi nóż — szepnął Gerard. — Żywego mnie nie wezmą.

— Nie, nie! — westchnęła Małgorzata. — Czy nie ma żadnego sposobu, żeby się stąd wyniknąć?

— Żadnego.

— Ale ja noszę sześć dusz ludzkich na ramieniu... — z tymi słowy Marcin założył cięciwę i chwycił strzałę. — Nigdy nie czekaj w boju, aż wróg uderzy. Zabiję ze dwóch, nim pojmą, skąd śmierć przychodzi. — Mówiąc to do swych towarzyszy, jednocześnie napinał łuk i, zanim strzała doszła do policzka, wyjrzał za róg, gotowy puścić cięciwę, gdy poruszy się nieprzyjaciel.

Gerard i Małgorzata wstrzymali oddech w okrutnym oczekiwaniu. Nigdy nie byli świadkami zabicia człowieka.

Teraz dzikie, na pół stłumione pragnienie wstrząsnęło nagle Gerardem — nadzieja, że owym czujnym wrogiem będzie burmistrz we własnej osobie. Wiedział dobrze, że żołnierz przeszyje swą strzałą zwykłego mieszczanina czy też burmistrza, tak jakby to był niedźwiedź w borze.

Ale któż z ludzi zdoła przewidzieć przyszłość, choćby niedaleką? Łuk zamiast wypuścić śmiertelny grot, począł chwiać się, opadł gwałtownie, a krzepki żołnierz powrócił zataczając się na drżących nogach z twarzą pobladłą ze strachu. Opuścił łuk i chwycił kurczowo ramię Gerarda.

— Mogę walczyć z wrogiem w ludzkim ciele — szepnął ostatkiem tchu. — W tej wieży straszy! W tej wieży straszy!

Groza zdjęła również Małgorzatę i Gerarda. Przerażonym szeptem, nie mogąc dobyć głosu, spytali o wyjaśnienie.

— Ciszej, bo „to" nas usłyszy. W górę po ścianie! Pnie się w górę po ścianie! Ogień bije mu z głowy. Idzie w górę po ścianie, tak jak ludzie śmiertelni chodzą po zielonej murawie. Mówcie pacierze, jeśli umiecie, bo piekło otwarło się tej nocy.

— Mam moc wypędzania złych duchów — rzeki drżący Gerard — spróbuję.

— Idź przeto sam! — rzekł Marcin. — Ja już raz to ujrzałem i żyję.

ROZDZIAŁ XI

Dziwne, nienawistne spojrzenie, którym burmistrz obrzucił niegdyś Gerarda, a zwłaszcza późniejsze uwięzienie wzbudziły w młodzieńcu przekonanie, że Ghysbrecht jest jego śmiertelnym wrogiem. Zaglądał więc za węgieł wieży, spodziewając się, że ujrzy nie nadprzyrodzoną zjawę, lecz jakiś okrutny i zdradziecki fortel złego człowieka, pragnącego wyrządzić mu krzywdę. O ucieczce więźnia burmistrz raczej nie mógł chyba jeszcze wiedzieć.

Gdy ruszył naprzód, uczuł w swej dłoni miękką, lecz dzielną rączkę — Małgorzata stanęła u jego boku, aby podzielić to nowe niebezpieczeństwo.

Ledwie dojrzeli nawiedzaną przez duchy wieżę, stanęli bez ruchu sparaliżowani okropnym widokiem. W połowie wysokości wieży piął się uparcie w górę potwór o gorejącym łbie podobny do olbrzymiego świetlika. Ciało kryło się w mroku, zarys był jednak widoczny w blasku bijącym od głowy — całe stworzenie mierzyło zaledwie cztery stopy.

U stóp wieży kształt w bieli przypominał do złudzenia postać niewieścią. Gerard i Małgorzata dygotali ze zgrozy.

— Lina, lina! To wspina się po linie — szepnął Gerard.

Potworny świetlik tymczasem zniknął w dawnym więzieniu Gerarda. Jego światło rozjaśniło celę i oblało czerwienią okno. Biała postać stała bez ruchu na dole.

Jeśli człowiek wytrzyma pierwsze miażdżące wrażenie wywołane nieziemską zjawą, wtedy zdoła oprzeć się przerażeniu w najdziwniejszych jego odmianach — pragnie rzucić się na oślep na ową rzecz straszliwą. Urzeka go ona jak wąż ptaka. Wielki artysta tragik Marcready odtwarzał to wyśmienicie w Makbecie przy drugim pojawieniu się Bańka. Rzucał się, odwróciwszy twarz, na straszny cień. Ten dziwny impuls popchnął teraz Małgorzatę. Puściła łagodnie dłoń Gerarda, stanęła oszołomiona i nagle ruszyła z dzikim krzykiem na widmo. Gerard nie zdając sobie sprawy z naturalności impulsu, o którym mówiłem, nie wątpił, że to szatan porwał dziewczynę na zatracenie. Padł na kolana.

— Exorcisso vos. In nomine Beatae Mariae exorcisso vos. Gdy w największym przerażeniu egzorcysta wykrzykiwał zaklęcia, usłyszał nagle z niezmierną ulgą słaby krzyk trwogi ducha. Wielce go pokrzepiło odkrycie, że i piekło miewa chwile słabości. Wzmógł egzorcyzmy i ujrzał, że widmo klęczy u stóp Małgorzaty. Usłyszał, jak prosi żałośnie o litość.

Kasia i Idzi rychłe dotarli do nawiedzanej przez duchy wieży. Możecie sobie wyobrazić, jak byli zaskoczeni, znalazłszy nowiutką linę zwisającą z okna więzienia aż do ziemi.

— Widzę, co się stało—niższa inteligencja realnie oceniła fakty. — Nasz Gerard zsunął się po tej linie. Uszedł. Wejdę na górę i obaczę.

— Nie, Idzi, nie! — zaprzeczyła wyższa inteligencja, zaślepiona przesądami. — Czy nie widzisz, że to czary? Ta lina to zasadzka, którą zostawił zły duch, aby cię przywieść do zguby. Szatan zna wszystkie ułomności naszych serc, dojrzał przeto, jak lubisz się wspinać. Skąd by nasz Gerard mógł zdobyć linę? Jak umocowałby ją w powietrzu? To nie w ludzkiej mocy. Wszyscy święci, weźcie nas w opiekę, bo rozwarły się bramy piekieł.

— Bzdury! — odrzekł karzeł. — Droga do piekła wiedzie w dół, a ta lina prowadzi w górę. Nigdy jeszcze nie udało mi się wspinać po tak długiej linie. Lata mogą przeminąć, nim znów trafi mi się taki długi, już gotowy dla mnie sznur. Lepiej raz oberwać po łbie, niż nigdy nie zaznać szczęścia.

Skoczył na linę z okrzykiem zachwytu, jak kot na stół pełen ryb. Płonął ochotą i jedynym ustępstwem na rzecz siostry była zgoda na przymocowanie latarni do karku.

— Światło przepędza złe duchy — rzekła dziewczynka.

Mocą swych atletycznych ramion i lekkich nóg Idzi wspiął się po linie szybciej, niż jego brat zsunął się w dół. Siostra obserwowała go drżąc z niepokoju. Nagle postać niewieścia wybiegła zza grubych murów i ruszyła na nią z nadprzyrodzoną gwałtownością.

Kasia wydała słaby okrzyk. To było wszystko, na co mogła się zdobyć, ponieważ język przyrósł jej do podniebienia ze zgrozy. Rzuciła szczudła i padła na kolana, kryjąc twarz w dłoniach:

— Bierz ciało, lecz oszczędź mą duszę. Małgorzata (dysząc): — Więc to kobieta! Kasia (dygocąc): —Więc to kobieta! Małgorzata: — Jakże mnie przeraziłaś!

Kasia: — Sama jestem dość przerażona. Och, och, och!

— To dziwne. A stwór o ognistej głowie? Był jednak z tobą, lecz ty jesteś niegroźna. Co robisz tu w nocy?

— A ty?

— Być może przyszłyśmy tu w tym samym celu? Ach, ty jesteś jego dobrą siostrą Kasią?

— A ty — Małgorzatą Brandt?

— Tak.

— Cudownie. Kochasz go i jesteś tutaj. Więc Idzi miał rację. Gerard uciekł na wolność.

Gerard podszedł do nich i dociekanie stało się bezprzedmiotowe. Dalsze wyjaśnienia przerwał straszliwy, nieludzki głos, jak gdyby brzuchomówcy z głębi grobu:

„Pergamin! Pergamin! Pergamin!"

Za każdym razem okrzyk był głośniejszy. Spojrzeli do góry. Karzeł stał w oknie dźwigając naręcza pergaminów, a jego twarz promieniała szatańską radością i lśniła diabelskim blaskiem. Mając latarnię zawieszoną na karku, mógł zadziwiać każde śmiertelne oczy piekielną „przezroczystością". Okropny karzeł wrzeszcząc zrzucał na zdumione głowy stojących na dole stosy pergaminów. Dokumenty spadały jak zranione dzikie kaczki; niektóre zwalały się jak kamień, inne trzepotały, jeszcze inne, rozpostarte szeroko, kołysały się z wolna, zataczając kręgi w powietrzu. Zaledwie wylądowały, gdy na nowo rozległ się grobowy ryk: „Pergamin! Pergamin!" — i znów pożeglowało w dół stadko dokumentów. Inne spadały za nimi, zasypując bielą trawę.

Wreszcie płomiennogłowy lekki karzeł zsunął się na swych zrogowaciałych rękach po linie jak spadająca gwiazda i, jako że stawiał interes poza sentymentem, zaproponował swemu uratowanemu bratu natychmiastowy zakup świeżo dostarczonego towaru.

— Cicho! — rzekł Gerard. — Mówisz za głośno. Pozbieraj to i chodź z nami w bezpieczniejsze miejsce.

— Gerardzie, nie pójdziesz ze mną do domu? — spytała Kasia.

— Nie mam domu.

— Nie powinieneś tak mówić. Któż po tak okrutnej krzywdzie mógłby być serdeczniej od ciebie przywitany w domu ojcowskim?

— Ojciec? Nie mam ojca — rzekł stanowczo Gerard. — Człowiek, który był moim ojcem, stał się więziennym dozorcą. Umknąłem z jego rąk. Nigdy już nie powrócę tam, gdzie mógłby mnie dosięgnąć.

— To dzieło wroga, nie naszego ojca.

Kasia opowiedziała treść podsłuchanej rozmowy Korneliusza i Sybrandta. Krzywda jednak była zbyt świeża, aby dała się złagodzić. Rozgoryczony i obrażony Gerard okazywał niezwykłą dotąd u niego zaciętość.

— Korneliusz i Sybrandt to dwa złe psy, od dawna już znam ich podłe serca i jadowite zęby, ale sami nic nie mogliby zrobić. To ojciec dał upoważnienie burmistrzowi, gdyż inaczej nie miałby prawa psl-cem mnie tknąć, bo jestem wolnym obywatelem tego miasta. Tak, byłem jego synem. Byłem jego więźniem. Odegrał swoją rolę. Teaz ja odegram moją. Żegnaj, grodzie, w którym się urodziłem, żyłem uczciwie i zostałem wtrącony do więzienia. Dopóki pozostanie choć jedno inne miasto na świecie, nie zmącę już więcej twego spokoju, o Tergou.

— Och, Gerardzie, Gerardzie! — zawołała Kasia. Małgorzata szepnęła dziewczynce:

— Nie przekonywaj teraz. Daj mu czas, aby ochłonął z gniewu. Kasia odwróciła się ku niej szybko.

— Pozwól mi popatrzeć na twą twarz. — Rezultat badania wypadł widać pomyślnie, bo szepnęła: — Miła to twarz i żadne zło nie jest na niej wyryte.

— Nie lękaj się mnie — rzekła równie cicho Małgorzata. — Twoja miłość jest mi tak samo potrzebna do szczęścia, jak miłość Gerarda.

— Miłe to słowa — zaszlochała Kasia. I spoglądając w górę, rzekła: — Nie myślałam, że cię tak polubię. Chciałabym z całego serca uścisnąć cię, ale nie pozwala mi na to me kalectwo.

Tak zachęcona Małgorzata objęła delikatnie siostrę Gerarda i ucałowała ją serdecznie.

— Gerard dużo mi opowiadał o tobie, Kasiu, i często tęskniłam do tej chwili.

— Teraz ty, Gerardzie — rzekła Kasia. — Pocałuj mnie przed odejściem. Z ciężkim bowiem sercem rozstaję się z tobą tej nocy.

Gerard ucałował ją i dziewczynka odeszła na swych kulach do domu. Usłyszeli jeszcze tylko ostatnie ciche westchnienie. Łzy zalały oczy Małgorzaty, ale Gerard był mężczyzną i nie zauważył westchnienia siostry.

Gdy skierowali się ku Sevenbergen, karzeł szturchnął Gerarda swym zwojem pergaminów i wyciągnął dłoń oczekując zapłaty.

Małgorzata starała się zniechęcić Gerarda:

— Po co brać cudzą własność?

— Trzeba niszczyć wroga, jak się da.

— Czy nie będzie to okazja do dalszych gwałtów?

— Do jakich? Czy myślisz, że zostanę w Tergou po tym wszystkim? Burmistrz ograbił mnie z wolności. Zabiłbym go, gdybym tylko mógł.

— Och, Gerardzie!

— Czemu wzdychasz? Czy sądzisz, że życie jest więcej warte niż wolność? Zresztą nie mogę zabrać mu życia, zabieram więc pierwszą rzecz, która wpada w me ręce.

Dał bratu garść drobnych monet. Urwis ucieszył się i poszedł w ślad za siostrą. Marcin spiesznie dogonił Małgorzatę i Gerarda. Ruszyli do Sevenbergen.

ROZDZIAŁ XII

Ghysbrecht van Swieten miał klucz od więzienia Gerarda w swojej sakiewce. Czekał dziesiątej, nim udał się do niego, rzekł bowiem sobie: „Ździebko głodu czasem dobrze robi, zmiękczy go". O dziesiątej wspiął się schodami, dźwigając bochenek chleba i dzban, za nim uzbrojony po zęby wierny pachołek. Ghysbrecht posłuchał pod drzwiami. Ani szmeru wewnątrz. Ponury uśmiech wypłynął na oblicze burmistrza. „O tej porze będzie już tak załamany jak Albert Koestein" — pomyślał i otworzył drzwi.

Gerarda nie było.

Ghysbrecht osłupiał.

Choć twarz burmistrza była niewidoczna, ciało jego znieruchomiało w dziwny sposób, za chwilę zaś zatrzęsła nim taka febra, że sługa stojący z tyłu zrozumiał, iż coś się niedobrego stało, przysunął się bliżej do swego pana i zerknął mu przez ramię. Na widok pustej celi, liny i żelazne sztaby krzyknął głośno ze zdumienia. Zdziwił się podwójnie, gdy ujrzał, że pan, nie zwracając na nic uwagi, padł nagle na kolana przed pustą skrzynią i drżącymi rękami macał dokoła, jak gdyby nie dowierzając oczom w tak ważnej sprawie.

Pachołek patrzał na niego całkiem ogłupiały.

— Co to się stało, panie burmistrzu?

Wargi Ghysbrechta poruszyły się jakby w odpowiedzi, ale nie wydobył się z nich żaden dźwięk. Ręce burmistrza opadły bezwładnie, nie spuszczał oczu z wnętrza skrzyni.

— Panie burmistrzu, co pomoże zaglądanie do pustego kufra? Nie ma chłopaka! Patrzcie tylko! Chytry szczeniak! Wyjął sztabę i...

— Przepadło, przepadło, przepadło!

— Przepadło? Co przepadło? Wszyscy święci, rozum mu odjęło!

— Trzymaj złodzieja! — wrzasnął Ghysbrecht. — Nagle odwrócił się do pachołka, chwycił go za kołnierz i począł trząść nim z furią. — Stoisz tu, drabie, i przyglądasz się swemu obrabowanemu panu? Pędź, leć! Sto koron temu, kto mi to odnajdzie. Nie, nie, przepadło! Och, dureń! Zostawić to w tej samej izbie. Ale nikt dotąd nie wykrył tajemnej sprężyny. Nikt nigdy, tylko właśnie on. Tak być musiało. Tak musi być. Stracone! Wszystko stracone! — Poczuł ciężar swych lat i starcze niedołęstwo, opadło krótkotrwałe podniecenie. Osunął się na skrzynię mamrocząc: — Przepadło! Przepadło!...

— Co przepadło, panie? — spytał łagodnie pachołek.

— Dom, ziemia i dobre imię — wybełkotał Ghysbrecht, załamując ręce.

— Jak to? — krzyknął sługa.

Słowo to wypowiedziane z naciskiem i nie ukrywaną ciekawością uderzyło Ghysbrechta i wskrzesiło jego naturalną chytrość.

— Straciłem kroniki miejskie — wymamrotał, patrząc badawczo na pachołka jak lis schwycony tuż przed kurnikiem.

— Tylko o to chodzi?

— Czyż nie dość? Co powiedzą obywatele miejscy? Co pocznie miasto? — Nagle wybuchnął znowu gniewem. — Sto koron nagrody dla zucha, który by mi je odnalazł — wszystko oczywiście, wszystkie pergaminy, które były w skrzyni. Jeżeli choć jednego świstka braknie, nie zapłacę ani szeląga.

— Umowa stoi, panie burmistrzu. Mam już te sto koron w kieszeni. Czy to nie jasne, że tam gdzie jest Gerard Eliassoen, tam są te kawałki baraniej skóry, które mają dla was, panie, tak wysoką wartość?

— To prawda, święta prawda. Poczciwy Dirku! Zacny, wierny Dirku! Wszystko — rozumie się — wszystko, co było w skrzyni.

— Pójdę, panie, z pachołkami do domu Gerarda i aresztuję go za kradzież.

— Kradzież? Na Boga, wspaniale! Przecież to kradzież. Zapomniałem o tym! A skoro stał się złodziejem, wpakujemy go do lochu pełnego ropuch i szczurów. Dirk, temu człowiekowi nie wolno już ujrzeć świata Bożego. Sam sobie winien, widać jest wścibski. Szybko, szybko, zanimby miał czas do gadania. Rozumiesz mnie? Zanimby miał czas rozgadać cokolwiek.

Niecałe pół godziny później Dirk Brower z czterema pachołkami miejskimi wkroczył do domu sukiennika i zażądał od przerażonej Katarzyny wydania młodego Gerarda.

— Biada mi! Co znowu uczynił? — krzyknęła. — Ten chłopak złamie mi serce!

— Nic takiego, pani, to wybryk młodości! — rzekł Dirk. — Zabrał po prostu parę płachci pergaminu, dla psoty oczywiście, ale burmistrz jest odpowiedzialny przed miastem za przechowanie dokumentów i kłopocze się o nie. Co do chłopaka, to najwyżej dostanie reprymendę.

Te łagodne słowa kompletnie uspokoiły Katarzynę, ale jej córka była bardziej podejrzliwa. Podejrzenia Kasi wzmogły się jeszcze, gdy Dirk dowiedziawszy się, że Gerard nie nocował i dalej nie ma go w domu, okazał nieproporcjonalnie wielki gniew i rozczarowanie.

— Idziemy tedy — rzekł ostro. — Nie traćmy czasu. — I dorzucił gwałtownie: — Znajdę go, choćby się skrył pod ziemię.

Uczucie potęguje spryt i często sprawia, że niewinne dziewczę zdolne jest sprostać nikczemnikowi. Gdy Dirk zabierał się do odejścia, Kasia dała znak, że chce z nim pomówić na osobności. Odprawił więc ludzi i czekał pod drzwiami. Dziewczynka podeszła do niego.

— Pst! — rzekła. — Matka nie wie o niczym. Gerard opuścił Tergou;

— Co takiego?

— Widziałam go tej nocy.

— Gdzie? — krzyknął zaciekawiony Dirk.

— U stóp wieży, gdzie straszy.

— Skąd wziął linę?

— Nie wiem. Ale wiem jedno: pożegnał się ze mną i do tego czasu musi już być kilka mil za Tergou. Nigdy to miasto nie było go warte, a gdy wtrącony został do więzienia, poprzysiągł, że więcej jego noga nie postanie w tych murach. Burmistrz może być zadowolony. Uwięził go i wypędził z rodzinnego miasta i ziemi ojczystej. Czy chce jeszcze obrabować jego i nas z dobrego imienia?

Może w innej chwili Dirk przyznałby rację dziewczynce, ale obecnie zbyt był zgryziony ucieczką Gerarda i stratą stu koron.

— Dlaczego ukradł? — odparł cierpko.

— Gerard nie ukradł ani źdźbła, zabrał to tylko na złość burmistrzowi, który go obrabował z wolności i odpowie jeszcze za to przed księciem. A jeśli chodzi o owe świstki pergaminu, o które robicie tyle wrzawy, zajrzyjcie, panie, do najbliższego potoku lub może chlewa i znajdziecie tam te śmieci.

— Dziękuję ci, panieneczko. Tak naprawdę myślisz? — Oczy Dirka rozbłysły. — A może wiesz, że tak właśnie jest?

— Wiem tylko, że Gerard jest za uczciwy, żeby kraść, a za mądry na to, żeby się obładowywać rupieciami na drogę.

— Do widzenia, więc — rzekł cierpko Dirk. — Te skóry baranie, którymi tak gardzisz, dla mnie więcej są warte niż czyjakolwiek skóra w całym Tergou.

I wybiegł szybko fałszywym śladem.

Kasia wróciła do domu i odciągnęła na bok swego brata.

— Idzi, mam złe przeczucie. Nie piśnij nikomu słowa z tego, co ci powiem. Opowiedziałam Dirkowi Browerowi, że Gerard opuścił Holandię, a boję się, że nie odjechał nawet mili od Tergou.

— Dlaczego? A gdzie on jest?

— Gdzież mógłby być, jeśli nie ze swą ukochaną? Jeżeli jednak tak jest, nie wolno mu mitrężyć. Szukają go źli i przewrotni ludzie. To, co ujrzałam w oku Dirka Browera, napełniło mnie niepokojem. Czemu nie mogę pofrunąć do Sevenbergen i ostrzec go? Czemu nie jestem taka zdrowa i dzielna jak inne dziewczęta? Niech mi Bóg wybaczy, że buntuję się przeciw Jego woli, ale nigdy tak mocno jak dzisiaj nie czułam, jak ciężko być kulawą, słabą i bezużyteczną. Ale tyś silny, kochany braciszku — dodała przymilnie. — Tyś bardzo silny.

— Tak, ja jestem silny — zagrzmiał Perpusillus i zrozumiawszy intencje siostry, dodał szybko — ale nie cierpię chodzenia pieszo.

— Biada mi, biada! Któż dopomoże, jeżeli nie ty? Idzi, drogi mój, czy nie kochasz Gerarda?

— O tak, lubię go najbardziej ze wszystkich. Pojadę do Seven-bergen na mule Piotra Buyskensa. Ty go poproś, bo mnie nie będzie chciał pożyczyć.

Kasia sprzeciwiła się. Całe miasto za nim pobiegnie. Dowiedzą się, dokąd pojechał, i Gerard będzie w większym niebezpieczeństwie niż przedtem.

Wobec tego Idzi obiecał wyjechać z miasta w przeciwnym kierunku i nie zawracać w stronę Sevenbergen aż do chwili, gdy pozbędzie się wszystkich gapiów.

Kasia wyraziła zgodę i pożyczyła muła. Przesłała przez Idziego krótkie, lecz wymowne ostrzeżenie i kazała bratu tak długo je powtarzać, aż umiał na pamięć słowo w słowo.

Idzi wyruszył na mule w drogę, a mała Kasia wróciła do domu i, ofiarowując ukochanemu bratu ostatnią, na jaką było ją stać, pomoc, uklękła do długich i gorących modłów o jego ocalenie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozdział XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ L

Katarzyna była zmartwiona. Nie dręczyły jej wyrzuty sumienia, dlatego że nie wybrała się w odpowiednim czasie do Sevenbergen — ostatecznie nie miała obowiązku tam chodzić — jeśli nie brać pod uwagę nadziei, którą sama niepotrzebnie rozbudziła w duszy Małgorzaty. Przerażała ją myśl, że Gerard w ciągu miesiąca, kto wie, może nawet rychlej, już w najbliższym tygodniu, gotów zawitać do domu. Jakże mu wtedy powie, że nie raczyła nawet spojrzeć na jego narzeczoną? Wyrzuty wzmagała niepewność o los dziewczyny, a ta niepewność stawała się czasem dokuczliwa i bolesna.

— Ach, Kasiu — wzdychała — żeby jeno nie zrobiła sobie czegoś złego.

— Matko, ona nie jest zdolna popełnić takiej niegodziwości.

— Ach, córuś, nie wiesz, jak porywcze i niemądre bywają młode dziewczęta, zwłaszcza gdy nie ma przy nich matki, która podtrzymuje je na duchu. Potrafią dla mężczyzny skoczyć w wodę, zaś inny pocieszyłby je w tydzień potem. Znałam już takie, co skakały i za chwilę krzyczały o pomoc. Same siebie nie znają, widzisz, nawet w równie błahej rzeczy jak tamta. Przychodzi na nie taka chwila, że je boli, tak jak nikogo na świecie, wtedy tak w nich to czucie zabija całą cierpliwość, której mają przecie więcej niż każda żyjąca dusza, że zda się je opuszczać naraz, głupieją i pędzą do wody. Przeto mówię, że mężczyźni to potwory.

— Matko!

— Tak, tak, potwory, po cóż nastawiali tyle pułapek — kanałów, by kusić nieszczęsne niewiasty. Wiedzą, że nie poderżniemy sobie gardła, bo nie znosimy widoku krwi, i droższa nam własna skóra niż życie. A co do wieszania, to nim niewiasta zdąży wbić hak i związać pętlę, ma czas zmienić zdanie. Skok zaś do kanału to prawie tyle co do łóżka, a woda to tak czy owak kąpiel. Popatrz jeno na mnie, matkę dziewięciorga dzieci, czy dasz wiarę, że miałam pewnego razu wielką ochotę skoczyć do kanału?

— Nigdy bym, matuś, nie uwierzyła!

— Możesz wierzyć. Byłam wtedy rok po ślubie. Eliasz nie wykrył jeszcze moich wad ani ja jego, tośmy się pokłócili i każde chciało po swojemu. Wybiegłam z płaczem, by wyżalić się takiej samej gąsce jak ja i opowiedzieć jej to, czego niewieście nie wolno z domu wynosić, a zwierzać można jeno świętym Pańskim. A po drodze mijałam któryś z naszych cennych kanałów. Czy uważają nas za kaczki ? Och, jakże mnie kusiło! Mówię sobie: tak zagniewanej pozwolił wybiec z domu, niech teraz ujrzy topielicę i zaraz inaczej zaśpiewa! Będzie pch akał po dobrej żonie, a ja popatrzę nań z nieba (zapomniałam, że poszłabym gdzie indziej). — Och, cóż za rozkosz! Jużem stanęła na palcach, żeby skoczyć, alem pomyślała, że nie zrobię tego. Szyłam właśnie nową sukienkę i bardzom chciała ją skończyć. Tedy wróciłam do domu i jakież były pierwsze słowa Eliasza? „Zapomnijmy o wszystkim, moja dziewuszko — mówi. — Ani jedno ze słów, co cię zasmuciło, nie było prawdą, prawdziwe jest jeno: że cię kocham". Tak powiedział. Pamiętam, bo to była pierwsza nasza kłótnia. Rzuciłam mu się więc na szyję, popłakałam jeszcze odrobinę i myślałam o kanale, a Eliasz obejmował mnie równie czule jak ja jego, był bowiem mężczyzną, i to młodym. I milej było mi, niż leżeć w wodzie, niszczyć ślubną spódniczkę i śliczne nowe ciżmy. Te ciżmy zrobił mi stary Jan Bush, wuj tego Busha, co dziś prowadzi jego sklep. Czym jednak było moje zmartwienie w porównaniu z troską Małgorzaty?

Mała Kasia wyraziła nadzieję, że Małgorzata zbyt kochała ojca, aby zdecydować się opuścić go u schyłku lat. Był dla niej wszystkim; ojcem i matką.

— O nie, Kasiu, dziewczęta niepomne są tego w chwilach rozpaczy, gdy niebo nad głową zda się czarne. Więcej wiary pokładam w miłości do nie urodzonego jeszcze dziecięcia niźli w przywiązaniu do starca stojącego nad grobem. Świadomość, że zabiera w objęcia śmierci małe niewiniątko, które tuli się do jej serca, na pewno jest bolesna. Może powstrzyma ją myśl o tym, które żywi krwią swoich żył.

— Zatem nie traćcie serca, matuś — powiedziała Kasia, dodając, że wszystkie te obrazy wydają się jej przesadzone. Na koniec gorąco poprosiła matkę, aby nie upierała się w określaniu płci przyszłego dziecka Małgorzaty, bo to chyba niedobrze. Wszystkie kumoszki powiadają: „Kochanie, tyle samo rodzi się dziewcząt co chłopców".

Ta rozsądna uwaga wywołała oburzenie Katarzyny.

— Masz sumienie grozić mi dziewczyną?!! Nie chcę żadnych dziewczyn więcej, bo mam ciebie. Po cóż mi dziewczynka? Czy mogę wziąć ją na kolana i ujrzeć w niej mego Gerarda? Mówię ci, rzecz jest załatwiona.

— Jak to możliwe?

— Moja w tym głowa. Jeśli rzeczywiście czeka mnie rozczarowanie, to choć ty nie rozczarowuj mnie przed czasem mówieniem, że nie urodzi się chłopiec, jeno dziewczyna.

Wszystkie niepokoje, cała czcza gadanina, jeśli wolno mi użyć takiego określenia, nie urażając dawno zmarłych bohaterów książki, zeszły nagle na drugi plan, bowiem inne wydarzenie silniej wstrząsnęło domem, wzbudzając olbrzymią zazdrość w całym Tergou, we łzach zaś pogrążając zacną Katarzynę. Jeżeli moi czytelnicy lubią tracić czas, jak to się czasem zdarza czytelnikom powieści, mogą to uczynić w bardziej sensowny sposób, niźli próbując odgadnąć przyczyny tak niestosownego postępowania Katarzyny. Do drzwi domu Eliasza zbliżyło się dziwadło zapewne szlachetne i wspaniałe w oczach motłochu, ale mniej lub więcej politowania godne dla filozofa.

Podobne było do zwierzęcia, centaura, przy bliższej jednak analizie okazało się istotą dwoistą. Ludzka połowa uginała się pod ozdobami z tych dwu metali, za które człek, zarówno wówczas, jak i dziś, oddałby duszę nieśmiertelną, by odziać nimi swą cielesną powłokę i naładować brzuch. Koń był jednakże bardziej próżnym z nich obu bydlęciem. Bardziej był przyozdobiony wstążkami, kapami i falbanami niż wytworna dama regnante crinolina. Mężczyzna, udając barwami kolorowego bąka, zachował przynajmniej kształt ludzki dany mu przez naturę, ale to zwierzę było subaudi eguum! Próżno staralibyście się dojrzeć w nim choćby za grosz końskiego ciała. Krynolina nie szpeci szlachetnych partii niewieściego ciała, nadaje gigantyczne rozmiary tylko dolnej części postaci (skąd to wyróżnienie?), ale to nieszczęsne zwierzę od stóp do głów tonęło w zbyt pysznych ozdobach. Uszy przykryte miało szerokimi plastrami białego płótna, nakrapianego srebrem i błękitem. Całe ciało zawinięto w sztywną, bogatą kapę, sięgającą ziemi. Tylko z przodu pozostawiano miejsce, by mógł drobno stąpać. Ogon, o którym zapewne byłoby miło wspomnieć w opisie, zginął raz na zawsze z ludzkich oczu, skrzętnie w Bóg wie co zapatulony. Tylko oczy błyszczały w dwu otworach wyciętych w istnym murze z łokciowych towarów, a przednie kopyta wyzierały i chowały się jak szczury.

Jednakże ta pyszna i bezsensowna ludzko-końska istota reprezentuje władzę, władzę absolutną. Przybył wprost z turnieju na dworze księcia, który raczy być właśnie w drodze, i zatrzymał się poprzedniej nocy w sąsiednim mieście w celu wyegzekwowania królewskich nakazów.

— Jest tam kto? — zawołała górna połowa centaura, a gdy Eliasz wyszedł z domu i za nim ukazała się żona, przybyły ich pozdrowił.

— Pokój temu domowi, ludzie dobrzy. Cieszcie się! Przychodzę po waszego karła.

Eliasz spojrzał ze zdziwieniem i nie rzekł ani słowa, ale Katarzyna pisnęła za plecami męża:

— Pomyliliście drogę, zacny człowieku, tu nie mieszka żaden karzeł.

— Poczekaj, moja małżonko. Nasz gość myśli o Idzim, który jest niewielkiej postury. Czemuż ukrywać to, co się skryć nie daje?

— Właśnie — odkrzyknął dziwoląg. — On to jest, który przemawia jak głos potężnego bębna.

—- Jeśli o to chodzi, płuca ma zdrowe — odparła ostro Katarzyna.

— I szybki cios, choćby w nierównej walce.

— Jak by inaczej biedak ostał się na takim świecie?

— Toście dobrze, pani, rzekli. Prawdziwie jesteście jego matką. Takaście prędka w języku jak on w pięści. Przyprowadźcie go tu i to chyżo! Mają tam karłowatego muła dla niego. Diuk potrzebuje waszego syna, pilnie go potrzebuje. Nie mamy już ani jednego karła, pozbyliśmy się również wszystkich tygrysów, a nie powinno się to było zdarzyć, póki rodzi je ziemia. Mój ostatni Tomcio-Paluch wpadł któregoś dnia do studni.

— I myślicie, że pozwolę, by syn mój kochany poszedł do tak źle prowadzonego domu, gdzie banda lekkomyślnych, gnuśnych sług nie zamyka studni, ale zostawia je otwarte i niewinne stworzenia wpadają w pułapkę jak wilki?

Reprezentant władzy autokratycznej stracił cierpliwość wobec tej nieprzewidzianej opozycji. Spojrzał surowo na kobietę i surowym tonem poradził Katarzynie, aby się namyśliła: czy woli wysłać potomka na dwór, gdzie będzie żywiony jak biskup i odziany jak książę, czy też oddać głowy całej rodziny pod topór. Wbije się je potem na pale, a pachoł z dzwonkiem ogłosi: „Oto są głowy tępych buntowników, którzy zdradziecko odmówili swego skarlałego syna diukowi, prawdziwemu ojcu całego ludu, wielkich chłopów, jako też małych karłów".

— Nie obrażajcie nas, panie — ze smutkiem powiedział Eliasz. Uczciwymi ludźmi jesteśmy, nie zaś buntownikami czy zdrajcami. Ale to spadło na nas tak nagle, a biedny chłopiec to krew z krwi naszej i kość z kości, a ostatnimi czasy dał dowód wiele większego niż niegdyś rozumu.

— Nie ma potrzeby wygrażać nam śmiercią — załkała Katarzyna. — Nie pożałujemy syna księciu. Ale doprawdy, nie może iść tak zaraz. Jego bielizna jest pełna dziur. To chyba ważne.

Umysł mężczyzny oparł się temu miażdżącemu argumentowi.

— Myślicie, że diukowi brak płótna czy złotogłowiu? Monstra na dworze opływają we wszystko, wielkie czy małe, jednako są strojone.

Nie wiadomo, jak długo trwałaby jeszcze dyskusja, zanim żelazna argumentacja despotyzmu odniosłaby swe nieuniknione zwycięstwo— gdyby tymczasem sprawy nagle nie zakończył sam Idzi, którego dotąd w ogóle nie raczono zapytać o zdanie.

Chłopak stanowiący kość niezgody ukazał się przed domem i stanął po stronie monarchy.

— Jeśli cała rodzina oszalała, to jam wyjątkiem — ryknął. — Idę z wami, i to natychmiast.

Katarzyna jęknęła żałośnie. Następne z jej dzieci wyfruwało spod skrzydeł matki w nieznany świat. Idzi wzruszył się jej prostą i wymowną rozpaczą. Powiedział:

— Nie przejmujcie się, matko! Przecie to Bóg ich zsyła. Marzę o tym od czasu, gdy nie ma z nami Gerarda.

— Ach, Idzi, jesteś okrutny! Czyż nie powinieneś raczej rzec, że gdy zabrano mi Gerarda, tym bardziej trzeba, byś został i był mi pociechą!

— Nie wybieram się przecie do Rzymu. Taki głupi nie jestem. Będę nie dalej niż w Rotterdamie, postaram się często was odwiedzać, a jak mi się nie spodoba, to któż zdoła uciekającego powstrzymać! Wszyscy diukowie chrześcijańskiego świata nie daliby rady.

— Dużo rozumu w tym małym ciele — rzekł z uznaniem emisariusz. — A więc, panie Idzi, ucałuj starych rodziców, podziękuj im za trudy wychowania i jazda! Dawać tu wierzchowca!

Pachoł przyprowadził karłowatego muła. Idzi spojrzał nań z pogardą. Zapytany o powód, rzekł, że to niesprawiedliwe.

— Uważacie, że wszystko powinno być sobie podobne? Duże ma należeć do dużych, zaś małe do małych? Nienawidzę małych rzeczy i gardzę nimi. Pojadę stąd na największym koniu albo wcale. Konwojent przyjrzał mu się uważnie, wybrał drogę uprzejmości.

— Wydaje mi się, że praw jesteś... Zejdź z konia, Eryku, twój chyba jest najwyższy. A ty, chłopcze, jeżeli chcesz zostać jeszcze godzinę w mieście, pożegnać się z rodziną, wystarczy jedno słowo, a z rozkoszą spełnię twą wolę.

Idzi się zastanowił.

— Panie — rzekł — godzina czy miesiąc, na jedno by wyszło. Matka moja bardzo zacna niewiasta, ale jej ciało silniejsze niż duch. Nie rozstaniemy się bez łez. Im prędzej to się stanie, tym mniej łez będzie. Przyprowadźcie mi konia.

Katarzyna łkała, zasłoniwszy twarz fartuchem. Przywiedziono wysokiego konia, więc Idzi chciał wspiąć się nań, używając ogona jako liny, co widząc jeden z pachołków krzykną!:

— Ostrożnie, bo kopie!

— Żebym ja go nie kopnął — odparł Idzi. — Postaw go tuż przy tym oknie i zaraz wam wszystkim pokażę, jak się dosiada konia, który kopie i nie pozwala wspiąć się na siebie od ogona.

Skoczył do domu i prawie natychmiast zjawił się w oknie na piętrze z liną w ręku. Zahaczył koniec na górze i, nie puszczając z rąk sznura, zlazł szybko jak piorun i wylądował na wysokim koniu tak lekko, że zwierzęciu zdał się siadającą na nim muchą.

Zachwycony dworski urzędnik wzniósł dłonie ku niebu: „Oto perła mi się dostała — pomyślał — i darzy się dzień dzisiejszy, dalibóg".

— Zbliżcie się, ojcze i matko. Proszę o pocałunek i błogosławieństwo, czas mi w drogę.

Eliasz pobłogosławił syna, prosił go, by pozostał uczciwym, szczerym chłopcem i przyniósł chlubę rodzinie. Katarzyna nie mogła wyrzec ni słowa. Szlochając, przytuliła Idziego i obsypała go pocałunkami. Mimo łez zalewających jej oczy dojrzała jednak niewielką dziurę na rękawie chłopaka, który rozdarł odzienie przy schodzeniu z okna. Natychmiast wyciągnęła igłę i przycerowała ją, a łzy kapały na ramię syna.

Karzeł kłusował przed siebie na wysokim koniu i zadowolony wielce z całego świata łykał tłuste pochlebstwa, których nie żałował mu stary wyga dworski. Mały lekkomyślny Perpusillus dwóch biednych niemądrych niewiast, które pozostały przy opustoszałym ognisku domowym, płacząc i wspominając wszystkie cnoty syna i brata, rozważając, jak to chłopak zmądrzał ostatnimi czasy, ślepe na błędy tego, który porzucał je śmiały i wesół.

Ingentes animos angusto pectore versans.

Po przybyciu na dwór szybko stał się wielkim faworytem.

Pewna rzadka skłonność chłopaka wywarła jednak w pałacu silne wrażenie, choć pobłażano mu ze względu na mały wzrost i chęć rozrywki. Otóż monstrum mogło sobie pozwolić na mówienie prawdy, która jest rzeczą niepopularna id="filepos868613">.

Karzeł uczynił ją nieznośną.

Nie głosił bowiem prawdy, lecz oznajmiał ją rykiem.

ROZDZIAŁ LI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LVI

Gdy przyszła do siebie, leżała z głową wspartą na ramieniu Katarzyny, a członkowie rodziny (ci dobrym obdarzeni sercem), do której wdarła się niczym wróg, stali kręgiem, starając się w prosty domowy sposób dodać jej odwagi. Szczególnie Idzi grzmiącym głosem przekładał dziewczynie, że nie powinna się tak przejmować.

— Gerard był zdrów i cały — mówił — inaczej nie mógłby napisać listu, który jest najdłuższy ze wszystkich znanych dotąd na świecie oraz — jak mniemam — najpiękniejszy, najbardziej wzruszający i najdrobniejszymi spisany literami.

— Tak, dobry panie Idzi — westchnęła Małgorzata — był zdrów i cały. Ale czy mogę wiedzieć, co mu się potem przydarzyło? O, czemuż opuścił Holandię i poszedł między dzikich jak lwy cudzoziemców? Czemuż nie zmusiłam go, aby mnie porzucił, zamiast rozłączyć go z rodziną? Wybaczcie mi, pani matko!

Delikatnie uwolniwszy się z objęć Katarzyny, chciała zejść z krzesła i uklęknąć, co po krótkim zmaganiu z silniejszą od niej matką skończyło się ponownym uściskiem. Małgorzata podała list Eliaszowi z cichutką, słodką prośbą:

— Teraz już mogę wam go oddać z mych rąk. Nie mam zaiste sił, by czytać dalej i pozbawić się mej pociechy — rzekła, otaczając drugim ramieniem szyję Katarzyny.

— Czytaj ty, Ryszardzie — rzekł Eliasz. — Młodsze ode mnie masz oczy.

Ryszard wziął list. — Patrzcie — rzekł— jeszczem nie widział takich liter. Pisane cieniutko jak ostrzem igły i jednocześnie czytelne. Czemuż chłopak nie siedzi w moim kantorze w Amsterdamie zamiast wałęsać się gdzie indziej.

„Gdy przyszedłem do siebie, siedziałem w kolasce, a zacny kupiec trzymał mnie za rękę. Plotłem, sam nie wiem co, na chwilę się wzdrygnąłem. Przyłożył róg z winem do mych ust."

Katarzyna: — Boże, pobłogosław mu! Boże, pobłogosław!

Eliasz: — Cisza!

„Opowiedziałem, co się zdarzyło. Chciał obejrzeć mą nogę. Była boleśnie skręcona i silnie spuchnięta w kostce. Pozrywały mi się wszystkie tasiemki, odzież miałem w nieładzie. Powiedziałem: Będę teraz jeno ciężarem wam, panie, nie mam już czym przygrywać, mój psałterion strzaskany . Zdjął mnie żal nad rozbitym instrumentem, towarzyszem długiej, pełnej trudów wędrówki. Ale pan pogłaskał mnie po policzku i zakazał się martwić; ułożył mą nogę na poduszce i doglądał mnie jak dobry ojciec.

19 stycznia. Siedzę cały dzień w kolasce, ponieważ posuwamy się spiesznie, w nocy zaś dobry, zacny kupiec posyła mnie do łóżka i nie pozwala pracować. Jakie to dziwne! Ile razy napotkam ludzi podobnych szatanom, tylekroć wnet potem Bóg zsyła na mą drogę jakiegoś zacnego przyjaciela lub niewiastę, bym nie odwrócił się od rodzaju ludzkiego. O, Małgorzato, jak przedziwnie rozmaici ludzie żyją na świecie, i o ile jestem starszy teraz niż trzy miesiące temu! Pomyśl, oto zacny pan Fugger kupił mi nowy psałterion!"

Katarzyna: — Eliaszu, małżonku mój, jeśli ten kupiec znajdzie się kiedyś w naszych stronach, kupimy u niego sto łokci sukna bez żadnych targów. Eliasz: — Tak też będzie, masz moje słowo.

Gdy Ryszard gotował się do czytania, Kasia spojrzała na matkę i zarumieniona wyciągnęła spod fartucha robótkę i zaczęła szyć, spuszczając główkę może nieco niżej, niż to miała w zwyczaju. Katarzyna również wyjęła robotę z kieszeni i wzięła się do igły, słuchając czytania Ryszarda. Obie te łagodne i skryte kobiety po raz pierwszy teraz pokazały dziecinne czapeczki, w dodatku prawie już gotowe, co miało swą wymowę. Kształtem i delikatnością przypominały maleńkie kapturki mnichów.

„20 stycznia. W kolasce leżąc nic prawie nie widziałem, na postojach jednak nagle ujrzałem równiny Lombardii. O Małgorzato, to ziemia mlekiem i miodem płynąca: faliste równiny, piękne rzeki, wesołe łąki, rozkoszne sady i kwitnące ogrody. Choć to zima, cieplej niż w naszej ukochanej Holandii w pełni lata, z radości skacze serce podróżnego i twarz promienieje na widok życzliwej i uśmiechniętej ziemi. Dokoła winnice, cedry, oliwki, mnóstwo bydła, trzy kozy spotkasz na jedną owcę. Woły pociągowe okryte białymi derkami wyglądają jak obrazki na tle ciemnozielonych drzew oliwnych, ludzie zaś, szczególnie niewiasty, noszą kapelusze z cienkiej słomki, zdobne kwiatami i liśćmi, pięknie wykonanymi z jedwabiu tkanego srebrem.

Przeprawialiśmy się dziś zgrabnie przez rzekę promem na łańcuchach. Na brzegu stał kołowrót, a obracał nim jeden człowiek i przeciągnął na drugi brzeg całą naszą grupę. Wielce podziwiałem, cudzoziemcem będąc, to urządzenie. Kilkoro tutejszych wieśniaków przeprawiało się wraz ż nami. Gdy jedna ze starych kobiet zaczęła przyglądać się młodej dziewczynie, ta zakryła twarz ręką i zasłoniła krucyfiksem jak rycerz mieczem na turnieju, złych oczu się lękając.

25 stycznia. Szczęśliwie przybyłem do Wenecji. Zobaczyłem plac, którego dziwne, urzekające piękno znasz dobrze z opisów naszych marynarzy. Pamiętasz, jak Piotr zwykł był opowiadać o nim? Siedzieliśmy wówczas przy stole, trzymając się za ręce, a on ciągle gwarzył o tym otoczonym morzem, niepowtarzalnym mieście, zbudowanym na kształt łuku, o wielkim kanale i pałacach na palach, o wodnych ulicach pełnych złoconych gondoli, o tym targowym placu narodów — orbis, non urbis forum — placu Świętego Marka? O posągu z bezcennymi klejnotami zamiast oczu, o lwie strzegącym jego bramy? Ja jednak, leżąc zbolały przy oknie, nie mogłem jeszcze dojrzeć żadnego z tych cudów.

Widzę stąd tylko nudną ulicę, nieźle wybrukowaną, i zwykłe domy z oknami, w których zamiast szyb jest przetłuszczony papier i płótno, co prostacko wygląda. Widzę przechodniów i ich przesadne stroje i gesty. Przeto, aby nie utracić — codziennym zwyczajem — pociechy poszeptania z tobą, w głąb swej duszy zaglądam, plon zabierając z ziarna wiedzy dojrzałego w podróży. Kocham cię tak bardzo, że nie cieszy mnie żaden skarb, jeżeli nie mogę go z tobą podzielić, a jakiż skarb posiada wartość i trwałość taką jak wiedza? Tak więc na przykład ja, hrabia herbu Ból Nogi, poznałem, że każdy naród posiada właściwą sobie mądrość i właściwe sobie szaleństwo. Myślę, że gdyby jakiś wielki król lub diuk był tak jak ja wędrował i mógł widzieć na własne oczy, chciałby zrywać kwiaty i pozbierać nasiona wszelkich narodów, by, wróciwszy do siebie, poprowadzić własny lud na wzgórze. Mądrości. Północni Niemcy są grubiańscy, lecz szczerzy i uczciwi, południowi uprzejmi i również uczciwi. Wadą, która plami ich wszystkich, jest pijaństwo zakorzenione tak wielce, że nie lubią ludzi trzeźwych, a nawet nimi gardzą. Takie mają przysłowie Kanstu niecht sauffen und fressen so kanstu kienem hem wol dienen.

W Anglii tylko prostacy tak tęgo piją; ludzie wyższego stanu uważają nadużycie trunku za karygodne, piją swe zdrowie, jeden czy dwa kielichy z dworności, nie zaś z łakomstwa, a wino dosładzają. Niemcy nie mają zwyczaju weselić się przy kielichu ani uprzejmego dyskursu nie prowadzą. Siedzą przy trunku smutni, wołając: Seyte frolich! Najlepszą ich pijacką zabawą jest kurlemurlehuff. Dotykają zręcznie szkła, brody i stołu w odpowiedniej kolejności, gwiżdżą przy tym i trzaskają palcami w tak ciekawy sposób palce układając, że jest to zaiste trud herkulesowy, a dla spoglądającego zabawny i wesoły.

Pijacy u nich za poradą niemieckich lekarzy śpią z kamykami w ustach. Tak bowiem jak należy uchylić pokrywki na kipiącym garnku, tak przez półotwarte usta uchodzi wewnętrzna gorączka z tych ludzkich beczek na wino. Wielu jednak mimo to nagle umiera z pijaństwa, co starają się ukryć, nazwać jakąś inną, niewinną chorością. Nałóg ten bardziej płynie z obyczaju niż z samej natury, albowiem ich niewiasty przychodzą do kompanii pijaków, zostają z nimi niedługo, ledwie dotykają kubków z winem, prawdziwie bardzo są wstrzemięźliwe w jedzeniu i piciu. Ze wszystkich białogłów najskromniejsze i najbardziej cnotliwe, wierne małżonki i przyjaciółki swych towarzyszy życia. Daleko wyżej stoją od naszych holenderskich dziewcząt, które jako panny pytają o wszystko mężczyzn, a zamężne posługują się swą wiedzą, aby im przewodzić. Niedaleko naszego domu w Tergou mieszka pewna niewiasta; gdy wstępujesz tam, pytając o jej męża, odpowiada: Nie ma go w domu. Prosił mnie o pozwolenie wyjścia na dzisiejsze popołudnie i zgodziłam się na to .

Katarzyna: — Święta prawda, święta prawda! To Beck Hulse, żona Jonaha. Tak bywa, gdy niewiasta poślubi młodego chłopca.

„Na Południu, w kraju wina, szlachta przepija majątki do ostatniego grosza. Inaczej na Północy, piwem bowiem łatwiej opić się, tak że brzuch pęknie, niż strwonić majątek. Niemcy skorzy są do kłótni, lecz to wina trunku, nie usposobienia, nie ma w nich jednak zajadłości. Gdy po pijanemu wpakują się w kiepski interes kupiecki, wycofują się zeń, gdy trzeźwieją.

Okna utrzymują w czystości, człowieka sądzą po szatach. Wszelkie owoce, ziarno czy ziele rosnące przy drodze zbierają i jedzą. Gdy to zobaczy właściciel, powie: Na zdrowie, dobry człowieku . Ale gdy zerwiesz winne grono, życie narażasz. Nie należy zjadać tego, co Niebiosa stworzyły do picia.

Francuzi mówią swym językiem piękniej, ale serca ich nie tak szczere. Słodkie słówka mają na zawołanie. Nazywają to payer en blanche".

Dionizy: — des coguins! Cha, cha!

„Jednakże pełni są dworności — tak, tak, nawet mają ją we krwi. Powiadają zwykle: bądźcie łaskawi usiąść . Zaś takie małe grzeczne słówka wskazują, w którą stronę wiatr wieje. Również w gospodach, jeśli chcesz wyjść na chwilę, a nie stracić miejsca siedzącego, wystarczy tylko przewiesić serwetkę przez poręcz, a żaden Francuz ani Francuzka nie zajmie ci krzesła, zatrzyma je dla ciebie."

Katarzyna: — To mi się podoba! To są obyczaje! Widzę, że Francja to kraj dla mnie!

Dionizy wstał i położył dwornie dłoń na piersi.

„Używają jednak dla zabawy także słów, które nie mają nic wspólnego z grzecznością, a są nieprzystojne. Le diable t´emporte! Allez au diable! i tym podobnych. Sądzę jednak, że nie życzą nikomu niczego tak okropnego, że jest to tylko zwyczaj. Piją z umiarem, wino mieszają z wodą, tańczą i śpiewają przy kielichu, stanowią wyśmienitą do zabawy kompanię. Osobliwe, że nigdy nie napiją się z cudzego kielicha. Na wojnie Anglicy górują nad nimi w polu. Ale Francuzi są lepsi w zdobywaniu i obronie grodów; świadczy o tym Orlean, gdzie osaczyli oblegających, rozbili w puch swymi dwakroć i trzykroć liczniejszymi kolubrynami, świadczą o tym takoż inne oblężenia. Schlebiają swym kobietom bardziej niż inne narody, a jednocześnie je lekceważą. Niewiasta nie może być ich władcą. Wieszają często przestępczynie zamiast przyzwoicie je topić, jak to inne nacje czynią. Sprzęty w ich oberżach są orzechowe, a w Niemczech tylko z drewna sosnowego. Okna francuskie marne. Dolna drewniana polowa do otwierania, górna oszklona, lecz nieruchoma, tak że służąca nie może wspiąć się i czyścić szyb. Niemieckie okna są całe oszklone i ruchome, błyszczą z daleka i z bliska jak diamenty. We Francji wiele domów w ogóle nie ma szyb w oknach. Widziałem też raz Francuza, jak przeszedł obok kościoła, nie zdejmując czapki. Nie byłem świadkiem tego nigdy w Holandii, Niemczech czy Italii. W wielu oberżach pokazują podróżnemu prześcieradła, aby go upewnić, że są czyste, i grzeją je przy ogniu— zwyczaj to chwalebny. Przyjmują cudzoziemca uprzejmie jak gościa, najczęściej oskubują przy rachunku, a bywa, że i gardło poderżną. Tłumaczą się, narzekają na prawo twarde i tyrańskie. Prawdziwie to prawo i u nas miesza się do każdego drobiazgu.

We Francji ludzie szacowni stroją się w domu w kapelusze i futra, zaś wychodzą zeń ubrani lżej. W Niemczech przeciwnie, wdziewają kapelusze i futrem podbite opończe do wyjścia, w domach siedzą z gołymi głowami, w lekkim odzieniu, a koło pieca.

We francuskich towarzystwach nie mieszają kobiet razem z mężczyznami, jak to czynimy my w Holandii.

Dokoła kaznodziei niewiasty siedzą w rzędach na piętrach, mężczyźni stoją za nimi. Uprawiają zboże, len i wino. Trzy mury spotkasz tu na jednego konia i liczne stada czarnych jak węgiel owiec. W Niemczech są czerwone ślimaki. Prawdę ci mówię. Francuzi kochają minstreli, lecz wymyślają sami żarty i na swój sposób się bawią. Niemcy mają czeredy stałych błaznów w uszatych czapkach, którzy rozśmieszają ich udawaniem szaleństwa; przykre to i budzi litość, a nie śmiech. W tej sprawie osobliwie sądzę, że ów bardziej lekkomyślny naród więcej przejawia rozsądku od poważnych Niemców. A jakiego ty jesteś zdania? Niestety! Nie chcesz mi teraz odpowiedzieć.

W Niemczech prawo w pomniejszych przewinieniach niezwykle jest rozsądne i sprawiedliwe. Prawo wobec złoczyńców bardzo krwawe. We Francji jeszcze bardziej krwawe i nieco okrutniej tam stosowane. Kary łamania kołem i na stosie palenie są tu powszechne. Za rządów obecnego króla masami topią ludzi w rzece zwanej Sekwaną, nad którą leży miasto Paryż. Ale i Anglicy są równie skorzy do wieszania i topienia przy byle przewinieniu, tak przynajmniej opowiadają podróżni. Wreszcie wiernie stwierdzam, jeżeli uda ci się spotkać Francuza o prawdziwie zacnym sercu, jest on człowiekiem tak doskonałej wartości, jakiego nosić może nasza ziemia. Takim człowiekiem jest mój Dionizy mimo plugawego języka."

Dionizy: — Plugawego języka! Czy tak tam napisane, panie Ryszardzie?

Ryszard: - Nie inaczej, popatrzcie sami.

Dionizy: — (Przyglądając się z powagą listowi) Tak bym tego nie odczytał.

Ryszard: — Jakże więc?

Dionizy — Hm, hm! raczej na odwrót. Zawsze to kłopotliwe odczytać coś z onych czarnych bazgrołów, które ludzie umówili się uważać za słowa. Tuszę, że wy, uczeni, po prostu zgadujecie, czcigodny panie. Mój plugawy język! Pierwszy raz w życiu słyszę coś podobnego. Co wy na to, mesdames}

Niewiasty jednak nie skorzystały z podsuniętej im okazji, nie słychać było głośnych i ogólnych zaprzeczeń. Małgorzata poczerwieniała i nie rzekła ani słowa, pozostałe dwie, uśmiechając się, rzekłbyś, chytrze, pochyliły głowy nad robotą. Dionizy długo i starannie przyglądał się ich minom, wynik tych badań był tak zadowalający, że odwrócił się od nich i tonem urażonej, lecz wyrozumiałej niewinności poprosił Ryszarda o dalszą lekturę.

„Italczycy są narodem subtelnym i pełnym ogłady. Nie sądzą człeka po szatach, lecz baczą na wymowę i gesty. Pan Kruk nie może tu w żaden sposób udawać szlachetnego Sokoła, tak jak to robiłem w Niemczech, przebrany za mego szlachetnego sługę. Najmędrsi pośród wszystkich narodów są pod względem szczególnej wstrzemięźliwości w jedzeniu i piciu, a najgłupsi ze wszystkich, w tym mianowicie, że na swej granicy rewidują cudzoziemców i nie pozwalają im wwozić pieniędzy. Powinni by raczej ich zachęcać do tego, jako i inne nacje czynią, a zabraniać wywozu. Poza tym wenecjanki przy pomocy słońca i sztuki zmieniają kolor włosów z czarnego na żółty, chcąc być mądrzejsze od Tego, Kto je stworzył.

Do miast italskich nie przybywaj bez świadectwa zdrowia, choć nie ma obecnie żadnej zarazy w Europie. Szykana ta prowadzi jedynie do zdzierstwa. Oberżyści płaszczą się i schlebiają, i szachrują, a W wiejskich okolicach — mordują.

Za specjalną opłatą dadzą ci jednakże czyste prześcieradło. Bardzo delikatnie jadają, brzydzą się sięganiem ręką do półmiska, raczej pomagają sobie skórką chleba. Opowiadają nawet, że jakowyś kardynał w Rzymie uzbraja gości w mały dwuzębny sztylecik, którym przytrzymuje się mięso lewą ręką podczas krajania go nożem. Wydaje mi się jednak, że i to po to, by być mądrzejszym od Tego, który stworzył rękę ludzką tak giętką i chwytną."

Eliasz: — Zgadzam się z tobą, synu.

„Świerzb jest tu częsty i bardzo dokuczliwy. Maść na tę dolegliwość, unguento per la rogna, krzykiem oznajmiają w Wenecji na każdym rogu. Z mego okna widziałem, jak mały urwis sprzedawał ją trzem różnym damom w sukniach jedwabnych z ogonami i dwóm rycerzom strojnym w aksamity."

Katarzyna: — Italia! — moja dzieweczko, radzę ci, myj się co niedziela w balii, a wtedy możesz we czwartek bez uchybienia sięgnąć ręką do półmiska.

„Chleb mają biały jak śnieg. Potrawy psują dodatkiem sera. Sól za to —o przewrotności — czarna, nie kłamię. W handlu wenecjanie są mistrzami zarówno na ziemi, jak na morzu, i mądrze zarządzają swymi posiadłościami. Jedną tylko widzę przywarę, tę samą, o jaką niegdyś uczony mnich oskarżał republikę Platona; niewiasty tutejsze mianowicie zachęca się do sprzedajnej frywolności i do płacenia podatków państwu, które nie kontentuje się korzyścią z handlu jedwabiem, korzeniami i innymi bogatymi i uczciwymi towarami, lecz i występkiem handlować musi! Dwadzieścia tysięcy nierządnic żyje w Wenecji, Candii i dokoła cieszą się pobłażaniem, obsypywane są honorami za ściąganie cudzoziemców do miasta. Wiele z nich mieszka w książęcych, lecz należących do nich samych, pałacach.

Wydaje mi się, że rządzący śignori weneccy zapominają, jak król Dawid powiedział: (Jeżeli pan strzeże miasta, niepotrzebny mu strażnik . Tak samo w religii obracają się jak wiatr zawieje: raz popierają papieża, raz Turka, ale zawsze modlą się do boga kupców zwanego mamoną. Czyż taki kwiat nadgniły będzie rozkwitał do końca świata? Skoro już mówimy o kwiatach, nie można zaprzeczyć, że niewielu jest takich zręcznych ogrodników jak tutejsi w hodowli róż i goździków tak że kwitną one cały rok, w porze ku temu niestosownej. Latem ścinają część pączków różanych i nie podlewają ich.

Dopiero zimą okopują zniechęcone do życia rośliny, przycinają i tak dzięki wielkiej sztuce hodują słodko pachnące róże, które wynoszą w. styczniu na rynek. Nauczyli się tej sztuki od pewnej krowy, która obgryzła latem pąki róż i krzaki wypuściły świeże pędy na Gody. Niewiasty zasiadają na katedrach w uczelniach, u Świętego Piotra uczyła pewna Niemkini. W Italii także można podziwiać przemyślne fontanny i figury poruszane za pomocą wody, które naśladują żywe. A następnym miastem słynącym tą sztuką jest Augsburg, gdzie potrafią zaprząc Dym, plugawego parobka, w służbę zacnego pana Rożna, który obraca śrubą panią Pulardę. Ale na większą pochwałę zasługują miasta; są takie dwa w Europie, które gardząc płochymi fontannami, prowadzą wodę rurami do drzwi każdego mieszczanina, tak że napełnia on swe naczynia jeno kurek przekręcając. Jednym jest Londyn, tak w wodę zaopatrywany od kilku lat rurami z odległego o milę Paddingtonu, drugim — piękne miasto Lubeka. Okrutni Anglicy, słyszałem również, mądrzy są w tym, iż nie chcą się dzielić ziemią i stadami z wilkami, których to maruderów prawie całkowicie w góry wygnali. Jednak ani we Francji, ani w Niemczech czy Italii po zachodzie słońca podróżny nie jest pewny życia z przyczyny tych włóczęgów. Słyszę też, że cała Wenecja nie posiada szyb w oknach, wszędzie jeno używa się przetłuszczonego płótna i papieru, prócz tego mają barbarzyńskie judasze i drewniane okiennice. Tchórzliwego mordercę nazywają tu odzielnym człowiekiem , a ladacznicę ('grzeczną osobą , co oznacza, iż najgorsze przywary mężczyzny i niewiasty są cnotami. Dziękuję Bogu, iż w naszej małej Holandii zbrodniarz może być uznany zbrodniarzem, a ladacznica — ladacznicą aż do dnia sądu ostatecznego, a potem lakierujcie plugawe grzechy jedwabnymi słowy, jeśli potraficie!"

Eliasz: (z westchnieniem) — Powinien był zostać księdzem. Za przeproszeniem ciebie, moje biedne dziecko!

„Dość już, marny skrybo, zmęczonyś chorą nogą, nie możesz zobaczyć piękności Wenecji, przeto pióro twe chodzi w kółko jak muł w kieracie.

26 stycznia. Ukochana, muszę się streszczać i opisać ci tylko część tego, co widziałem, bo dzisiejszego dnia kończy się mój dziennik. Tej nocy odpłynie do ciebie, a ja nieszczęsny nie popłynę z nim! Jutro innym okrętem jadę do Rzymu.

Droga Małgorzato, wynająłem dziś lektykę i zaniesiono mnie do kościoła Świętego Marka. Na zewnątrz, w kierunku, rynku, ciągnie się piękna kolumnada, a nad nią cztery sławne konie, wykute w brązie przez starożytnych Rzymian. Wydaje się, że pędzą przed siebie i przy następnym kroku skoczą w dół na widza. W kościele jest sześćset kolumn z marmuru, porfitu i ofitu. Wewnątrz skarby większe niż w St.-Denis, Loreto czy Toledo. Oto dzban wysadzany klejnotami, podarowany seniorii przez Króla Persów, oto waza książęca lśniąca od drogich kamieni, a w koronie osądzono diament i chryzolit wielkości migdała; dwie złote korony i dwanaście złotych wysadzanych klejnotami pasów z Konstantynopola, item ogromnej wielkości szafir, item olbrzymi diament, dar króla Francji, item przecudowny karbunkuł, item trzy rogi jednorożca. Cóż to wszystko jednak znaczy w porównaniu ze świętymi relikwiami?

Małgorzato ukochana, widziałem skrzynię z brązu, która zawiera ciało świętego Marka Ewangelisty. Widziałem na własne oczy, oglądałem pierścień i Ewangelię spisaną ręką świętego, i wszystkie trudy mej podróży wydały mi się błahe; kimże bowiem jestem, abym dostąpił łaski oglądania takich rzeczy? Droga Małgorzato, święte ciało zostało przywiezione z Aleksandrii przez kupców w 810 roku i nie tak czczone wówczas jak teraz. Od 829 roku, gdy zbudowano ten kościół, aż do roku 1094 zapomniane było nawet miejsce, w którym złożono szczątki. Tedy świętobliwi księża pościli i modlili się wiele dni szukając prawdy, i oto Ewangelista przełamał o północy marmury i stanął przed nimi. Padli na ziemię, rano odnaleźli szparę, przez którą wyłoniło się święte ciało, i zaglądając przez nią do podziemia ujrzeli, gdzie spoczywa. Wyjęli te zwłoki i umieścili w skrzyni ponad ołtarzem, pieczołowicie ułożyli na miejsce płytę z cudowną szparą (sam ją widziałem), która ziać będzie otworem na pamiątkę do końca świata.

Następnie pokazano mi krzesło Najśw. Dziewicy— z kamienia — i jej obraz malowany przez świętego Łukasza, bardzo poczerniały, tak że rysów prawie nie widać. W czasie suszy obnoszą ten obraz w procesji, sprowadza bowiem deszcz. Tego wolałbym nie oglądać. Item: dwa głazy marmuru splamionego krwią Jana Chrzciciela; item kawałek prawdziwego Krzyża i słupa, do którego Chrystus był przywiązany; item skałą uderzona przez Mojżesza, mokra do dnia dzisiejszego; kamień, na którym siedział Chrystus, gdy kazał w mieście Tyr; niektórzy jednak mówią, że to patriarcha Jakub wspierał oń głowę. Jestem tego samego zdania, ponieważ Pan nasz nigdy w Tyrże nie kazał.

Gdym odszedł stamtąd, pokazali mi państwowy dzieciniec dla potomstwa swoich ulubienic, cór Koryntu. W zewnętrznej ścianie znajduje się szeroki otwór i jeżeli przywiezione dziecię jest jeszcze tak drobne, że potrafi prześliznąć się tamtędy żywe, wpada do siatki, a wówczas państwo się nim opiekuje. Jeżeli jednak jest już za duże, matki muszą zabrać je z powrotem do domu, a przebywając z nimi są prawdopodobnie: mali cori mali ovum. Wychodząc z kościoła ujrzeliśmy ludzi niosących umarłego z obnażoną twarzą i stopami. Pierwszy raz zetknąłem się z tym weneckim obyczajem, i na pewno nigdy nie znajdzie się na ziemi miasto, które chciałoby być jego naśladowcą, ani tego, co z kolei opiszę. Na wielkiej płycie z porfiru, na piazza złożono trzy upiorne głowy gnijące i zatruwające powietrze, i podczas ich upalnego lata mogące brać pomstę siejąc zarazę. Byli to zdrajcy stanu i ponieważ wyznaczono na każdą głowę wysoką cenę — po dwa tysiące dukatów — zostali pomordowani przez przyjaciół, którzy przynieśli głowy na płytę, sprzedawszy w ten sposób cudzą krew i własne sumienie. Żadne inne państwo nie kupuje tak wielu głów i żadne nie płaci nawet połowy ceny za ten ponury towar. Ale najwięcej podziwiałem, że naprzeciwko pałacu księcia ustawiono wspaniałą szubienicę z alabastru, przeznaczoną wyraźnie do wieszania władcy za najmniejszą zdradę państwa; stoi tam ona w zasięgu jego wzroku, szepcąc swe memento mori. Zastanowiłem się i uznałem tych signori za swych mistrzów, albowiem nie pozwalają nikomu, nawet swemu suwerenowi, wyżej stawiać siebie niż dobro ogółu.

Tuż obok na murze robotnicy kończyli właśnie pracę nad kamiennym pomnikiem, który na rozkaz signorii miał uwiecznić tragiczny i potworny czyn popełniony ubiegłego roku. Na cokole wyglądało to jednak całkiem niewinnie: dwóch szlachetnie urodzonych szepce do siebie, obok zaś dwóch innych stoi z mieczami przy boku. Wszyscy czterej byli braćmi. Dwóch uknuło spisek przeciwko pozostałym — postanowili ich otruć i w ten sposób podzielić majątek na połowę zamiast na ćwiartki. Na wspólnym bankiecie ci dwaj zatruli wino, gdy jednocześnie druga para nasyciła jadem marcepan z tak wyśmienitym skutkiem, że tego samego popołudnia czterech dzielnych ludzi czołgało się wokół stołu w agonii, przeklinając jeden drugiego i siebie samych. Tak nędznie skończyli, ziemia zaś, dla której zatracili swe nieśmiertelne dusze, przeszła na własność innej rodziny. I słusznie, nie mogła bowiem wpaść w gorsze ręce.

O niezastąpiona mądrości w przysłowiach! Jak mądrze wskazują one wady każdej nacji czy też poszczególnych osób:

Quand Italie sera sans poison,

Et France sans trahisoti,

Et l´Angleterre sans guerre,

Lors sera le monde sans terre".

Ryszard przetłumaczył to Katarzynie:

Gdy w Italii zanikną jady,

Gdy we Francji ustaną zdrady,

Gdy angielskie ustaną wojny,

Ziemi nie stanie w świecie spokojnym.

i czytał dalej:

„Zawiedli mnie potem na nabrzeże i nagle spostrzegłem maszt ustrojony girlandą amarantowych kwiatów. Nieście mnie tam — rzekłem i opowiedziałem przewodnikowi o zwyczaju naszych holenderskich marynarzy, którzy zdobią maszt kwiatami, gdy starają się o pannę. Często szydziłem z tego mówiąc, że uważają gruchanie za sprawę ważną dla całego świata. Teraz jednak tak daleko od Rotterdamu bukiet na szczycie masztu wzbudził w mym sercu nadzieję spotkania z rodakiem. Zanieśli mnie więc tam i, o Małgorzato! na rufie tego holenderskiego statku widniało wielkimi literami: RYSZARD ELIASSOEN, AMSTERDAM.

Postawcie lektykę na ziemi — powiedziałem. — Stawiajcie, na miłość Matki Boskiej. Usiadłem na brzegu i patrzałem, nie wierząc prawie oczom, patrzałem i niebawem zacząłem tak płakać, że nie widziałem już liter. Jakżeż rozdarły mnie biednemu serce same te litery w obcym kraju! Drogi, dobry Ryszard! Dobry kochany brat Ryszard! Często siadywałem mu na kolanach, a on nosił mnie na barana. Wiele razy obdarzał mnie pocałunkami, nigdy ni jednym ostrym słowem nie ozwał się do mnie. A teraz było jego imię na należącym doń statku, wraz z nim przypłynęła jego poważna twarz, poważna, lecz dobra i łagodna... Szlochałem rozpaczliwie i głośno krzyczałem: (Czemuż to, czemu nie ma tu brata mego Ryszarda, czamu widzę tylko jego imię? Mówiłem po holendersku, ponieważ serce me zbyt było przepełnione, abym mógł znieść obce języki, i..."

Eliasz: — Ryszardzie, chłopcze, czytaj dalej. Czyż można zatrzymać się w takim miejscu!

Ryszard: — Ojcze, łatwo powiedzieć — mówię to z całym szacunkiem dla ciebie — czytaj dalej! Czy myślicie, że nie jestem człowiekiem z krwi i kości? Zmartwienie chłopca i jego miłość braterska spadły na mnie tak nagle, tak przeszyły me serce, że nie mogę dalej czytać; zabij mnie, jeśli dam radę dojrzeć choć słowo, pismo jest tak drobne...

Dionizy. — Courage, zacny panie Ryszardzie! Odpocznijcie chwilę. Nie tylko wy jeden macie łzy w oczach. Ach, mały kamracie! Oby Bóg cię tu sprowadził, a ja raczej bym znalazł się w Wenecji.

Ryszard: — Biedny kędzierzawy chłopczyna, cóż uczynił, że wygnaliśmy go tak daleko?

— I ja pragnęłabym dowiedzieć się tego — rzekła ostro Katarzyna i jęła szlochać, kiwając się pod zarzuconym na głowę fartuchem.

— Dobre panie, zacni przyjaciele — powiedziała drżąca Małgorzata — pozwólcie mi opowiedzieć zakończenie listu. Szyper, usłyszawszy, jak Gerard użala się po holendersku, podszedł do niego i przemówił chcąc go pocieszyć; po chwili nasz Gerard zdołał wyjaśnić, iż bratem jest czcigodnego pana Ryszarda. Zacny szyper na tę wieść ofiarował mu swe usługi.

Ryszard: — Tak, tak, szyper! Pan Ryszard rzeczony stawi się na twym weselu, i to z zasobną kieską w dodatku.

Małgorzata: — O, panie, szyper opowiedział Gerardowi, że jego małżonka ma pożeglować jeszcze tej nocy do Rotterdamu, i kochany Gerard musiał wrócić do domu, aby skończyć list i przynieść go na statek. Reszta to już tylko jego biedne, drogie słowa miłości do mnie, które, wybaczcie, wstydziłabym się usłyszeć czytane na głos. Na końcu jest jeszcze parę wierszy, które przysłałam pannie Kasi, a teraz zabrzmiałyby szorstko i niewdzięcznie.

Słowa dziewczyny, a tyleż samo błagalny ton głosu przekonały Ryszarda; odparł, że nie będzie czytał dalej na głos, rzuci tylko okiem na koniec listu dla własnej braterskiej satysfakcji. Małgorzata poczerwieniała, wyglądała na zakłopotaną, nie odezwała się jednak.

— Eliaszu — powiedziała Katarzyna, ciągle jeszcze pochlipując — powiedz mi na miłość Matki Najświętszej, jak nasz biedny chłopiec wyżyje w tym okropnym Rzymie. Poszedł tam, aby zarobić na siebie pisaniem, a oto własne jego słowa świadczą, że pisanie na nic mu się nie zda: umarłby w czasie swej wędrówki z głodu, gdyby nie pędzel i psałterion. Biada mi, biada!

— Ano—odrzekł Eliasz—pozostaje mu zawsze pędzel i muzyka. A poza tym: ile ludu, tyle gustów. Pisanie, choć nie popłaca w innych krajach, może być poszukiwane w Rzymie.

— Ojcze — rzekła mała Kasia. — Czy pozwolicie mi wtrącić słowo do twej z matką rozmowy?

— Jak najchętniej, serduszko.

— Sądzę, że malarstwo i muzyka więcej znaczą niż pisanie, na odległość jednak pismo z niczym się nie da porównać. Patrzcie, jaki zachwyt zapisany papier tu teraz wzbudził. Dotarł aż do tego pokoju w Rotterdamie i wzruszył nasze serca. Ach, Gerardzie, drogi Gerardzie, wydaje mi się, że duch twój przyfrunął do domu na skrzydłach. Ach, ojcze kochany, czemuż nie jesteśmy tu wszyscy razem, tak jak być powinniśmy?

— Nie obawiaj się, Kasiu — odparł Eliasz — Ryszard i ja nie odpłacimy chłopcu niewdzięcznością. Napiszemy do niego list i wyślemy przez umyślnego do Rzymu wraz z pieniędzmi, i polecimy mu natychmiast powrócić do domu.

Korneliusz i Sybrandt wymienili ponure spojrzenia.

— Ach ojcze, a tymczasem?

— Jak to „tymczasem" ?

— Kochany ojcze, matko droga, czymże możemy uradować serce nieobecnego brata, jeżeli nie opieką nad jego biedną dziewczyną? Niemałe przed nią troski...

— Racja! — odparł Eliasz. — Ale jestem starszy i do mnie te sprawy należą. — Zwrócił się z powagą do Małgorzaty: — Czy odpowiesz na me pytanie, piękna panienko?

— Jeśli potrafię, panie — szepnęła załamującym się głosem Małgorzata.

— Co to za kontrakt ślubny, o którym pisze Gerard?

— Nasz kontrakt ślubny, panie. Jego i mój. Czy nie wiecie, że jesteśmy zaręczeni?

—W obecności świadków?

— Naturalnie. Byli nimi mój biedny ojciec i Marcin Wittenhaagen.

— Pierwszy raz o tym słyszę. Jakże dokument ten znalazł się w jego rękach? Powinien być u ciebie.

— Niestety, tym cięższa moja zgryzota, ale wierzyłam mu zawsze, a on rzekł, że nosić ów papier na sercu byłoby mu pocieszeniem.

— Bardzo nierozsądne z ciebie dziewczę — rzekł Eliasz.

— Zaiste, niegdyś byłam taka, panie. Biedą jednak uczy rozumu.

— Roztropna to odpowiedź. W każdym razie mądrze czy głupio, jesteś uczciwą. Okazałbym ci od początku więcej respektu, alem myślał po prawdzie, żeś jego kochanką.

— Broń mnie, Panie Boże! Dionizy, zdaje mi się, że już czas na nas. Poproszę o mój list, panie.

— Zaczekajże, zaczeka)! Nie bądź w gorącej wodzie kąpana. Muszę zauważyć, małżonko, że jej do twarzy z rumieńcem.

— Bardziej niż tobie, któryś ją zawstydził, mój mężu.

— Spokojnie, spokojnie, żono. Nikt mi nie zarzuci niesprawiedliwości, jestem jeno nieco powolny.

Tu Ryszard wtrącił się do rozmowy. — Jak to się stało, pani, że przelaliście krew dla naszego Gerarda?

— Nie, panie. Choć może pragnęłabym tego.

— Nie, nie. On powiada, że tak było. Powiedzcie nam teraz prawdę — prosił.

— Nie wiem, niestety — rzekła Małgorzata — o czym myślicie, panie. Lepiej, abyście nie wierzyli we wszystko, co mój biedny chłopiec o mnie pisze. Miłość go zaślepia.

— Zdrajczyni! — krzyknął Dionizy. — Nie pozwalajcie jej mydlić wam oczu, panie Ryszardzie! — Stary Marcin powiedział mi—nie mrugajcie na mnie, kompaneczko; jestem ślepy jak miłość. — Marcin tedy rzekł mi, że zraniła ramię, rozlała krew, wysmarowała sobie pięty, aby idące tropem ogary odwrócić od ściganego przez nie jej chłopca.

— Jeśli tak zrobiłam, była to moja krew i przelałam ją dla własnego dobra — powiedziała hardo Małgorzata. — Wówczas Katarzyna chwyciła ją w ramiona i dziewczyna zapłakała na łonie tej, która również przelałaby krew dla ratowania Gerarda w niebezpieczeństwie.

Eliasz podniósł się z fotela. — Małżonko — rzekł uroczyście — postawisz przy naszym stole na czas posiłków krzesło, a na stole jeszcze jeden talerz i nóż dla Małgorzaty i Piotra. Niech przychodzą, kiedy zechcą, i pozostaną z nami, jak długo sobie życzą. Nikt nie ma odtąd zajmować miejsca po mojej lewej ręce. Ci, którzy będą mili dla niej, będą mili i dla mnie. Jestem panem we własnym domu i narzeczona mego syna jest w nim mile widziana.

Katarzyna wybiegła przygotować wieczerzę. Eliasz i Ryszard zasiedli do pisania listu, który miał sprowadzić Gerarda do domu. Ryszard obiecał, że jeszcze w tym tygodniu list dotrze przez morze do Rzymu. Sybrandt i Korneliusz wymienili ponure spojrzenia i wymknęli się z domu. Małgorzata widząc, że Idzi siedzi w głębokiej zadumie (rozwój umysłowy karła postąpił naprzód milowymi krokami), poleciła mu przynieść jej list.

— Słyszeliście tylko połowę, zacny panie Idzi — powiedziała. — Czy mam odczytać wam resztę?

— Będę bardzo zobowiązany — wrzasnął dworzanin. Podsunęła mu swój stołek — poniżył się do skorzystania z tak

niedużego sprzętu, ciekawość przemogła pychę — i Małgorzata cichutko szeptała mu początek listu wprost do ucha, żeby nie przeszkadzać Eliaszowi i Ryszardowi. Pochyliła się do przodu i przytuliła swą śliczną twarzyczkę do maski Idziego — dziwaczny ten kontrast wart był uwagi i dzieła malarza. Tak ją zastała Katarzyna; matka zapałała gorącym uczuciem dla dziewczyny i wymieniła z Kasią wymowne spojrzenia.

Dziewczynka uśmiechnęła się i szyła dalej, przykrywając rzęsami oczy.

— Natychmiast ściągnąć go do domu— ryknął Idzi. — Ja z niego zrobię człowieka. Potrafię coś niecoś zdziałać u diuka.

— Tylko słuchajcie — powiedziała na pół drwiąco, ale z dumą Katarzyna.

— Słyszymy — rzekł Ryszard. — Nie moa id="filepos1084928">na go nie słyszeć, gdy mówi.

Sybrandt: — Który pierwszy do niego dotrze? Korneliusz (ponuro:) — Któż to wie?

ROZDZIAŁ LVII

Około dwóch miesięcy przed tą sceną w domu Eliasza mieszkańcy małej morskiej osady między Neapolem a Rzymem wylegli tłumnie na brzeg morza poglądając na statek, który zmagał się z gwałtownym wichrem spychającym go na brzeg.

Chwilami zdawało się, że pokona niebezpieczeństwo; wtedy wśród widzów wznosiły się głośne okrzyki zachęty; chwilami znowu sztorm i morze spychały statek wyraźnie coraz bliżej i gapiowie nie mogli się oprzeć uczuciu cichej satysfakcji, do której nawet sami przed sobą nie chcieliby się przyznać.

Non quia vexari quemquam est iutunda voluptas Sed quibus ipse malis careas quiacemere suave est.

A biedny stateczek, choć nieuczenie zbudowany do żeglugi, posiada! konstrukcję wyśmienitą dla przybijania do brzegu dzięki swej przesadnej rufie, chwytającej wiatr, i swemu kształtowi przypominającemu odwrócony, zdeformowany kapelusz. Dla ludzi na wybrzeżu ta druzgotana i kołysząca się drewniana łupina zdawała się być żywą istotą, walczącą o życie ostatkiem tchu. Gdyby jednak mogli znaleźć się na pokładzie, ujrzeliby, że żaglowiec ma nie jedno, lecz wiele bijących serc i nie jedną, lecz liczne natury, uwydatniające się w tej strasznej godzinie.

Marynarze pędzili dziko po pokładzie, manipulując linami, jak który uważał za stosowne, klnąc i modląc się na przemian.

Pasażerowie tłoczyli się dokoła masztu; niektórzy siedzieli, niektórzy klęczeli, jeszcze inni leżeli wyczerpani, czepiając się burt, gdy statek zataczał się i przechylał na potężnych falach. Jeden urodziwy młodzieniec, którego pobladłe jak popiół lica i zaciśnięte wargi wskazywały, jaką ciężką walkę przerażenie toczy w jego duszy z godnością, stał nieco na uboczu, trzymając się mocno want i drgając przy każdym uderzeniu fali. Był to nieszczęsny Gerard.

Tymczasem modły i ślubowania wzbijały się ku niebiosom z drżących ust tłumu na śródokręciu; słuchając ich można by sądzić, że tyle jest bogów, ile modlących się tam mężczyzn i kobiet. Żeglarze jednakże pokładali ufność w jednej tylko bogini. Zmieniali tylko jej imiona, zwąc Ją „Królową Nieba", „Gwiazdą Morza", „Panią Świata", „Portem Tonących". Ale wśród ludzi z lądu szalał politeizm. Nawet ci, którzy dziwnym zbiegiem okoliczności zwracali się do tego samego bóstwa, nie zwracali się doń w tej samej wersji. Angielski kupiec ślubował stos złota Matce Boskiej z Walsingham. Kupiec wenecki obiecywał naszyjnik z czterech funtów srebra Matce Boskiej Loretańskiej, a toskański szlachcic dziesięć funtów woskowych świec Matce Boskiej z Rawenny; podobnie z szalonym zamiłowaniem do różnorodności ślubowali nie po prostu na Krzyż, lecz na Krzyż w tym czy innym współczesnym mieście.

Nagle gwałtowniejszy niż zwykle podmuch wiatru uderzył w żagiel, puściły przegniłe wanty, płótno pękło z głośnym trzaskiem i poszło z wiatrem. Stawało się coraz mniejsze i mniejsze, coraz bardziej czarne, aż sfrunęło w morze o pół mili od statku jak kartka papieru; zanim sternik zdołał odwrócić statek, fala zalała pokład i przemoczyła biedaków do kości, dając im przedsmak chłodu śmierci.

Wtedy ktoś głośno ślubował, że wstąpi do kartuzów, jeśli święty Tomasz ocali mu życie. Inny przyrzekał pielgrzymkę do Compostelli boso i z odkrytą głową we włosiennicy na gołym ciele, jeśli ocali go święty Jakub. Jeszcze inni wzywali Tomasza, Dominika, Dionizego i nade wszystko Katarzynę z Sieny.

Dwaj pomniejsi kupcy neapolitańscy stali drżący.

Jeden z nich wołał-na całe gardło: — Przysięgam świętemu Krzysztofowi w Paryżu ufundować posąg z wosku tyle co on ważący— jeżeli uda mi się wylądować bezpiecznie.

Drugi szturchnął go, mówiąc: — Bracie, bracie, miarkuj się, pomyśl, co obiecujesz! Gdybyś wyprzedał cale swe mienie na publicznym przetargu, jeszcze nie kupiłbyś tyle wosku, ile tamten waży!

— Zamilcz, głupcze — odparł krzykacz. I szepnął: — Myślisz, że mówię poważnie? Niech no jeno znajdę się cało na lądzie, nie dam ani łojówki.

Niektórzy podróżni leżeli krzyżem i modlili się do morza: „O morze najmiłościwsze! O najłaskawsze! Dobroczynne morze! O piękne morze! Okaż nam swą łaskę i dobroć, zachowaj nas w tej godzinie grozy!"

Ludzie szlochali i jęczeli zdjęci zwierzęcym strachem za każdym razem, gdy nieszczęsny statek się przechylał lub kołysał silniej niż zwykle — a był już tylko igraszką potężnych fal.

Rżymianka z niższej warstwy siedziała z dzieckiem przy piersi na pół obnażonej, cicha wśród wyjącego tłumu, o bladej jak popiół twarzy, lecz ze spokojnymi oczami. Poruszała wargami w bezgłośnej modlitwie, nie płakała jednak, nie zawodziła ani też nie targowała się z bogami. Gdy się wydawało, że statek rzeczywiście pogrąża się pod stopami, i brodaci mężczyźni skowytali, ona całowała dziecko -— i to wszystko. Siedziała cierpliwie i pieściła maleństwo, czemuż by miało utracić jedyną radość, którą je mogła obdarzyć; moribundo Tak właśnie, moim zdaniem, Starożytność zasiadła między tymi ludźmi średniowiecza. Szesnaście wieków nie splamiło starej rzymskiej krwi w jej żyłach; instynkt rasy, o której może nawet nie słyszała, nauczył ją umierać z należytą godnością.

Olbrzymi mnich stał na rufie rozstawiwszy szeroko nogi, w pozie kolosa rodezyjskiego, nie tyle może lekceważąc, ile raczej ignorując niebezpieczeństwo. Odmawiał donośnym, nie załamującym się głosem wersety z psalmów i wzywał podróżnych do spowiedzi. Niektórzy padli na kolana, a on słuchał ich wyznań, kładł dłonie na ramionach penitentów i rozgrzeszał, jakby znajdował się w wygodnej zakrystii, a nie na tonącym statku. Gerard szedł ku niemu coraz silniej popychany przez instynkt, który pcha ludzi chwiejnych ku niezłomnym. Zaiste bowiem odwaga bohaterów stawiających czoła fizycznym przeciwieństwom blednie wobec tego potężnego mnicha i jego potężniejszej ód ciała duchowej mocy. Tak więc nawet tutaj znalazło się dwoje ludzi, którzy obronili godność naszej rasy— delikatna, lecz bohaterska niewiasta i mnich uzbrojony przez religię przeciw śmiertelnemu niebezpieczeństwu.

Po stracie żagla majtkowie ścięli bezużyteczny maszt na wysokości stopy nad pokładem. Runął do wody wraz ze strzępami żagla. Wydawało się, że to odciąży nieco statek.

Teraz jednak kadłub bez pomocy żagla nie mógł już utrzymać się na morzu. Fale raz po raz waliły w rufę, straszliwe ciosy podobniejsze były uderzeniom skały niż wody.

Kapitan porzucił ster i blady jak śmierć zjawił się na śródokręciu.

— Ulżyjcie ciężaru — krzyknął — wyrzućcie za burtę wszystko albo zatoniemy, nie wyzyskawszy tej ostatniej słabej szansy uratowania życia. — Podczas gdy żeglarze wykonywali jego rozkaz, on blady i otoczony pobladłymi twarzami ludzi dopytujących się o swój los przemówił do nich, jak można sobie wyobrazić, zupełnie inaczej niż angielski szyper w niebezpieczeństwie.

— Przyjaciele — powiedział — ostatniej nocy, gdy morze było zupełnie spokojne, zbyt spokojne, niestety! kula ognista zbliżyła się do statku. Dwie takie kule przynoszą szczęście, nic wtedy nie zatopi statku w podróży. My marynarze zwiemy te płonące kule Kastorem i Polluksem. Jeżeli jednak Kastor przychodzi bez Polluksa lub Polluks bez Kastora, statek musi zginąć. Tak więc przygotujcie się na śmierć jak dobrzy chrześcijanie.

Podróżni przyjęli te słowa przeciągłym jękiem.

Dopytywali się z drżeniem, ile pozostało im czasu. Kapitan odrzekł: — Może jeszcze wytrzyma pół godziny lub i to nie. Ani chwili dłużej, przecieka jak sito. Żywo, mężczyźni, ulżyjcie ciężaru.

Biedni pasażerowie chwytali wszystko, co znajdowało się na pokładzie, i wyrzucali za burtę. Porwali właśnie ciężki wór; leżał na nim starzec złożony morską chorobą. Wyciągnęli bagaż spod niego. Coś zaszczekało. Dwóch ludzi powlokło worek na bok. Stary wstał i z nieludzkim krzykiem rzucił się na swą własność. — Święty Mojżeszu! Co czynicie? To wszystko, co posiadam, owoc całej mej podróży — srebrne lichtarze, srebrne talerze, brosze, kolczyki.

— Puszczaj, siwy łotrze — krzyczeli inni — mamy tu wszyscy stracić życie dla twego złodziejskiego towaru?

— Wrzucić go razem z nim — wrzasnął ktoś. — To przez tego Hebrajczyka muszą tonąć chrześcijanie. — Wyrwali mu worek i wyrzucili przez burtę Ciężar wpadł z pluskiem w fale. Właściciel krzyknął rozpaczliwie. Wiatr rozwiewał jego białe włosy, człowiek chciał skoczyć za swym skarbem i uczyniłby to, gdyby worek utrzymał się na falach. Zatonął jednak i przepadł na zawsze. Starzec zataczał się po pokładzie, rwał włosy z głowy, przeklinał podróżnych, statek, morze i wszystkie moce niebieskie i piekielne. Kapitan krzyknął znowu:

— Oto kościół na horyzoncie. Steruj w tę stronę, bracie. A wy, przyjaciele, wzywajcie pomocy od tego świętego, jakiekolwiek jest jego imię. Sterowali więc w kierunku kościoła i modlili się do nieznanego, którego imieniem był nazwany. Szalejące morze runęło na rufę statku, strzaskało ster i zalało pokład.

Przesądni, zdziczali  ze strachu ludzie otoczyli ciasnym kręgiem Gerarda.

— To on jest winien — krzyczeli. — Nie prosił żadnego świętego o ratunek. To poganin. Poganin, na pokładzie.

— Nie mówcie takich rzeczy, drodzy przyjaciele — rzekł Gerard, szczękając zębami z zimna i przerażenia. — Chyba raczej ci, co leżą tu modląc się do morza, mogą być poganami zwani. Ja czczę świętych, przyjaciele — ale nie śmiem teraz modlić się do nich, nie ma na to czasu (och!). Cóż mi pomoże Dominik, Tomasz czy Katarzyna. To już święty Piotr siedzi najbliżej tronu Boga; a mimo to, jeżeli pomodlę się do niego, mogę utonąć, zanim zdąży wstawić się za mną do Boga. Och! och! och! Muszę zwrócić się prosto do Tego, który stworzył morze, świętych i mnie także. Ojcze nasz, któryś jest w niebie, zbaw te biedne dusze i mnie, którzy błagamy o życie! O słodki Jezu, litościwy Jezu, który chodziłeś po jeziorze Genezaret, gdy Piotr tonął, i płakałeś nad Łazarzem, gdy oczy apostołów pozostały suche — ocal nieszczęsnego Gerarda, uczyń to dla Małgorzaty !

W tym momencie marynarze przygotowywali się do opuszczenia tonącego statku w. małej łódeczce, którą nawet w tamtych czasach miał z sobą statek. Egoiści pobiegli pędem ku łodzi i trzydzieści dusz zdołało się na nią wepchnąć. Pozostało trzech zupełnie nieprzytomnych i dwóch sparaliżowanych ze strachu. Ci ostatni siedzieli jak sterta mokrych łachmanów na pokładzie, szaleńcy zaś biegali tam i z powrotem; widzieli, że trzydziestu egoistów opuszcza statek, ale nie próbowali się do nich przyłączyć, chodzili w kółko, załamując ręce. Pozostał jeszcze ktoś na klęczkach pogrążony w modłach przed drewnianym naturalnej wielkości posągiem Panny Marii, który żeglarze z szacunkiem zdjęli z masztu. Pływał on teraz po pokładzie, morska woda spychała go ku odpływnikom, a nieszczęsny rozbitek posuwał się na kolanach wczepiony rękami w statuę, która była igraszką fal. Został jeszcze Żyd porażony rozpaczą, nie trwogą. Nie poddałby się tak nikczemnemu uczuciu. Siedział w kucki, opłakując utracony worek i, gdy zalewały go fale, groził pięściami morzu, przeklinał nazarejczyków, ich bogów, ich diabły, ich statki i ich wody raz na zawsze. Olbrzymi zaś dominikanin, wyspowiadawszy dusze na całym statku, stał spokojnie, obcując z własnym duchem. Rzymianka siedziała pobladła, przyciskając coraz mocniej dziecko do łona, w miarę jak zbliżała się śmierć.

W Gerardzie na ten widok obudziła się dzielność.

— Popatrzcie jeno! — powiedział. — Zabrali łódź i zostawili biedną niewiastę z dzieckiem na zgubę.

Serce zmusiło umysł do pracy.

— Muszę przy Bożej pomocy ocalić cię, niewiasto. — Pobiegł szukać beczki lub deski, aby mogła popłynąć na niej. Nie znalazł nic odpowiedniego.

Nagle spostrzegł drewniany posąg Najśw. Dziewicy. Chwycił go w ramiona i nie słuchając jęków czciciela płaczi>zcego jak dziecko, któremu odebrano zabawkę, pobiegł ze swym łupem do rzymianki.

— Chodź tu, niewiasto! — krzyczał — przywiążę cię do tego posągu wraz z dzieckiem. Srodze go już co prawda stoczyły robaki, ale jeszcze powinien się nadać.

Spojrzała wielkimi ciemnymi oczami i wyrzekła tylko te słowa:

— A ty?

Chłopiec odparł z wielkodusznością i czułością w głosie:

— Jestem mężczyzną i nie mam dziecka pod opieką.

— Ach! — westchnęła kobieta; słowa Gerarda zdawały się budzić pragnienie życia na jej twarzy. Chłopiec przysunął do niej posąg. Nadzieja życia poruszyła ją, odebrała odrobinę heroicznego spokoju. Dreszcz wstrząsnął jej ciałem, ale oczy pozostały spokojne.

Statek zanurzył się tak głęboko w wodę, że Gerard, używszy wiosła jak dźwigni, mógł zepchnąć posąg na fale.

— Chodź, póki jeszcze czas — powiedział.

Spojrzała na niego swymi ogromnymi rzymskimi oczami, teraz wilgotnymi.

— Biedny młodzieńcze! Boże, przebacz mi! Moje dziecko! Chłopak zepchnął ją na fale i przytrzymał wiosłem, aby nie rozbiła się o statek.

Ciężka ręka spoczęła na jego ramieniu, głęboki, dźwięczny głos zabrzmiał mu tuż przy uchu:

— To pięknie. A teraz chodź ze mną.

Był to olbrzymi mnich.

Gerard odwrócił się, mnich postąpił dwa kroki naprzód i chwycił się złamanego masztu. Gerard instynktownie uczynił to samo. Z ogromnym wysiłkiem wyrwali i wynieśli resztę masztu.

— Rzućmy na fale i skoczmy za nim — rzekł mnich. Rzucili, jeden z oszalałych rozbitków pobiegł za nimi, skoczył pierwszy do wody i uchwycił za jeden koniec belki. Gerard trzymał za drugi koniec, mnich za środek.

Sytuacja była straszna. Maszt unosił się i zanurzał przy każdej fali, kopał jak rozbrykany koń, a bryzgi wody bezlitośnie smagały ich twarze i oślepiały, grożąc strąceniem z belki.

Nagle dobiegł ich ostry, długi łoskot. Morze ostatecznie rozbiło statek. Nie poruszał się już, rozbitków więc rzuciło z przerażającą siłą na wrak. Głowa ich towarzysza ze straszliwym trzaskiem uderzyła w górną część złamanego steru. Cios zmiażdżył czaszkę jak młot kowalski miażdży orzech kokosowy. Człowiek zatonął, pozostawiając jako jedyny ślad czerwoną smugę na wodzie — biały strzęp na ostrzu połamanego steru i krzyk śmiertelny, który brzmiał w ich uszach, gdy fale niosły maszt pod osłoną czarnego kadłuba. Mnich odmówił po łacinie krótko pacierz za duszę nieszczęsnego i spokojnie zajął jego miejsce. Płynęli όπεχ θαυα τοιο , w pewnej chwili nic nie widzieli i zdawało się, że są na dnie kotliny gór wodnych; a w następnym momencie dostrzegli brzeg i tłum cisnących się tam ludzi, którzy usiłowali dodać im odwagi, wymachując rękami w dziki, właściwy Italczykom sposób. Czarna łódź płynęła wywrócona do góry dnem, między nią zaś a rozbitkami walczyła z falami kobieta, to unosząc się do góry, to spadając w dół, podobnie jak oni. Znalazła gdzieś wiosło i teraz, przyciskając silnie dziecko lewym ramieniem, dzielnie wiosłowała prawym.

Dłuższy już czas miotało tak nimi na falach, lecz oto nagle mnich powiedział spokojnie: — Dotknąłem dna.

— To niemożliwe, ojcze — odparł Gerard. — Jesteśmy więcej niż sto jardów od brzegu. Proszę, bardzo proszę, nie opuszczaj naszego wiernego masztu.

— Rozsądnie przemawiasz, synu — rzekł mnich. — Wiesz jednak, że pracuję dla sprawy świętego Kościoła i nie powinienem tracić czasu unosząc się na falach, gdy mogę kroczyć pieszo, pełniąc dlań służbę. Znowu poczułem dno palcami stóp. Oto wyższość noszenia sandałów nad butami. Znowu — tym razem piasek. Jesteś mniejszej postawy ode mnie: trzymaj się masztu. Ja idę.

Puścił maszt i wyciągając swe potężne ramiona ruszył przed siebie. Gerard skierował się za nim. Mnich stał jak wieża, opierając się przytłaczającym go falom, przy każdym ich uderzeniu zamykał usta i pochylał głowę do tyłu, a chwilami całkiem znikał pod wodą; wynurzał się potem i parł dzielnie do przodu. Doszli wreszcie blisko brzegu; ale teraz napór cofających się wód nie pozwalał im wyjść na ląd. Wtedy tubylcy wysłali potężnie zbudowanych rybaków w morze, którzy zbudowali potrójny łańcuch, trzymając długie drągi, i w ten sposób wyciągnęli rozbitków z morza.

Mnich otrząsnął się z wody, udzielił krótkiego, ojcowskiego błogosławieństwa tubylcom i powędrował do Rzymu, wzrok utkwiwszy w ziemię, jak tego wymagała jego reguła. Nie zatrzymał się. Nie rzucił ani jednego spojrzenia na morze, które omal go nie pochłonęło, nie miało jednak siły skrzywdzić go bez woli Pana.

Podczas gdy mnich kroczy samotnie w stronę Rzymu nie oglądając się za siebie, ja, nie będąc sługą świętego Kościoła, przystanę na chwilę, aby rzec, że byliśmy wraz z czytelnikiem o krok od tego olbrzyma, lecz ominęliśmy go tym razem. Teraz możemy oczekiwać, że los nas z nim zetknie. Gerard kurczowo obiema rękami chwycił się brzegu. Rybacy zanieśli go w pobliże wielkiego ogniska i z prawie nie spotykaną na Północy delikatnością pozostawili samego, aby się osuszył. Wtedy chłopiec wyjął zza pazuchy pergamin, następnie wysuszył go starannie. Gdy zrobił to, co uważał za słuszne, dopiero wówczas zgodził się przebrać w ubranie rybaka, a swoje pozostawić przy ogniu, i wrócił na brzeg. O tym, co ujrzał, możemy opowiedzieć pokrótce.

Kapitan wytrwał przy statku. Powodowało nim nie tyle męstwo, ile przekonanie, że nie można się sprzeciwiać Kastorowi czy też Polluksowi, który przywędrował doń w postaci ognistej kuli.

Mimo to morze, strzaskawszy statek, zmiotło rufę, kapitana i wszystko, lecz wyniosło go żywego i całego na brzeg. Gerard walnie przyczynił się do wyciągnięcia go z wody. Niepocieszony Hebrajczyk wypłynął na innym fragmencie statku i ledwie dotknął stopą lądu, zaofiarował nagrodę za odnalezienie worka, co wywołało niewiele współczucia, a trochę wesołości. Jeszcze dwóch innych rozbitków uratowało się na resztkach wraka. Wylądowało także trzydziestu egoistów, nie razem jednak, lecz pojedynczo. Żaden z nich już nie żył prócz jednego, który oddychał, gdy ratownicy z najlepszymi intencjami nieśli go do ogniska. Tam zaś i on opuścił ten doczesny padół.

Gdy Gerard stał na brzegu, patrząc ze zmieszanym uczuciem zgrozy i ciekawości na swych dawnych towarzyszy podróży, których fale wyniosły na piasek, poczuł nagle lekką dłoń na ramieniu. Odwrócił się. To rzymianka pragnęła wyrazić mu po kobiecemu wdzięczność. Ujęła delikatnie dłoń chłopca, podniosła ją powoli do ust i ucałowała. Uczyniła to jednak z taką godnością, że nikt nie miał wątpliwości co do zasług tej dłoni, którą w ten sposób uczczono. Potem z płonącą twarzą i wilgotnymi oczami podniosła dziecko do góry, aby ucałowało człowieka, który uratował mu życie.

Gerard lubił dzieci, ucałował więc kilkakroć małego rozbitka. Nie wyrzekł słowa; zbyt był wzruszony. Niewiasta także milczała, wymowne były tylko jej oczy, płonące policzki i szlachetny, antyczny gest, tak poważny i wzniosły. Miała chyba rację. Słowa nie potrafią wyrazić wdzięczności. To starożytna matrona rzymska składała z całego serca dzięki współczesnemu człowiekowi.

Następnego dnia po południu Gerard — dwa razy starszy po roku, po trzykroć bardziej świadomy ludzkich spraw, już nie chłopiec, lecz mężczyzna, który w obronie własnej rozlał krew i otarł się o śmierć na morzu i lądzie — dotarł do Wiecznego Miasta; post tot naufragia tutus.