Hoffmann Ernst Theodor Amadeus

KOTA MRUCZYSŁAWA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA AUTORA

NIE DOPUSZCZONA PRZEDMOWA AUTORA

CZĘŚĆ 1

CZĘŚĆ 2

CZĘŚĆ 3

CZĘŚĆ 4

KOTA MRUCZYSŁAWA POGLĄDY NA ŻYCIE

oraz Fragmenty biografii kapelmistrza Jana Kreislera przypadkiem na strzępach makulatury zachowane.

Hoffmann Ernst Theodor Amadeus

tłum. Edyta Sicińska

PRZEDMOWA AUTORA

Nieśmiało, z drżeniem serca przekazuję światu kilka kartek z mojego życia - mego cierpienia, nadziei, tęsknoty, które w słodkich chwilach wczasu i poetyckiego natchnienia wypłynęły z głębin mej duszy.

Czy potrafię się ostać przed surowym trybunałem krytyki? Lecz pisałem dla was, o dusze uczuciowe, o niewinne dziecięce umysły, dla was wierne pokrewne mi serca i choćby jedna czysta łza w waszym oku pocieszy mnie i zagoi ranę zadaną przez zimną dezaprobatę niewrażliwych recenzentów.

Berlin, w maju (18...)

Mruczysław Étudiant en belles lettres

NIE DOPUSZCZONA PRZEDMOWA AUTORA

Ze spokojem i pewnością siebie, wrodzonymi prawdziwemu geniuszowi, oddaję światu moją biografię, by się z niej uczył, jak się należy kształcić na wielkiego kocura, by się poznał całkowicie na mej doskonałości, pokochał mnie, ocenił, szanował, podziwiał i uwielbiał nieco.

Gdyby ktoś był na tyle zuchwały, by wyrażać jakieś wątpliwości co do niezwykłej wartości tej wyjątkowej książki, niechaj rozważy, że ma do czynienia z kotem posiadającym dowcip, rozum i - ostre pazury.

Berlin, w maju (18...)

Mruczysław Homme de lettres trés renommé

CZĘŚĆ 1

ŚWIADOMOŚĆ BYTU. MIESIĄCE MŁODOŚCI.

Życie to jednak piękna, wspaniała, wzniosła rzecz! „O słodki nawyku życia!" - wykrzykuje niderlandzki bohater tragedii. To samo czynię ja, jednak nie jak ów bohater w bolesnej chwili, gdy ma się z życiem rozstać - o nie! - lecz w chwili, gdy mnie przenika pełnia świadomości, że najgłębiej przyswoiłem sobie ów słodki nawyk i bynajmniej nie jestem skłonny kiedykolwiek go porzucić. Mniemam bowiem, że duchowa potęga, nieznana siła - czy jak tam jeszcze można ją nazwać - władająca nami pierwotna przyczyna, która poniekąd bez mej zgody narzuciła mi wspomniany nawyk, nie może chyba mieć gorszych zamiarów niż sympatyczny człowiek, u którego przyjąłem kondycję, a który nigdy nie sprzątnie mi sprzed nosa miski z rybą, gdy jadło właśnie najlepiej mi smakuje.

O przyrodo, święta, wspaniała przyrodo! Cała twa rozkosz i błogość przepełnia me wzruszone serce, a twe tajemniczo szemrzące tchnienie owiewa mnie! Noc jest nieco chłodna i chciałem... - lecz nikt, kto czyta lub nie czyta niniejszych słów, nie pojmie mego niezmiernego zachwytu, gdyż nie zna szczytów, na które się wzniosłem! Właściwsze byłoby określenie wdrapałem, ale żaden z poetów nie wspomina o swych nogach, choćby ich nawet miał cztery, tak jak ja, tylko o skrzydłach, choćby mu nie wyrosły, lecz były konstrukcją zręcznego mechanika. Nade mną wysklepia się gwiaździste niebo, księżyc w pełni rzuca lśniące promienie, a dachy i wieże dokoła mnie jarzą się srebrnym blaskiem! Coraz bardziej milknie pode mną hałaśliwy zgiełk ulic, noc staje się coraz cichsza, obłoki przeciągają po niebie, samotna gołębica, gruchając w rzewnej skardze miłosnej, fruwa wokół wieży kościelnej! A gdyby się tak zbliżyć do uroczego maleństwa? Czuję w sobie osobliwe poruszenie, porywa mnie z nieodpartą mocą jakieś szczególnie marzycielskie pragnienie! O, niechby się słodka oblubienica zbliżyła, przytuliłbym ją do mego stęsknionego serca, nie puściłbym już od siebie. Ha! Wfrunęła obłudnica do gołębnika, pozostawiając mnie bez cienia nadziei na dachu!

Jakże rzadko można spotkać w tych zatwardziałych, oschłych, ubogich w miłość czasach prawdziwą sympatię dusz!

Czyż chodzenie prosto, na dwóch nogach, jest czymś aż tak wielkim, że rodzaj, co się zwie ludzkim, może przywłaszczyć sobie panowanie nad nami wszystkimi, kroczącymi z niezachwianą równowagą na czworakach? Wiem przecież, że ludzie wmawiają sobie dużo z powodu czegoś, co ma tkwić w ich głowach i co oni nazywają rozumem. Nie bardzo sobie wyobrażam, co oni przez to rozumieją, ale jest pewne, że jeśli - jak mogę wnioskować z niektórych wypowiedzi mego pana i protektora - rozum nie oznacza nic innego poza zdolnością świadomego działania i nierobienia głupstw, ja nie zamieniłbym się z żadnym człowiekiem! W ogóle wydaje mi się, że świadomość jest jedynie przyzwyczajeniem, a przez życie idzie się i do życia właściwie dochodzi się nieświadomie. Przynajmniej tak było ze mną, a jak słyszę, również nikt z ludzi nie zna wszystkich okoliczności swych narodzin z własnego doświadczenia, lecz jedynie z tradycji, najczęściej nader wątpliwej. Miasta spierają się o to, że urodził się w nich jakiś sławny człowiek, podobnie w moim wypadku, gdzie sam niczego pewnego nie wiem - pozostanie na zawsze tajemnicą, czy w piwnicy, czy na strychu lub może w szopie ujrzałem światło dzienne, a raczej nie ja je ujrzałem, lecz mnie ujrzała moja droga mama. Oczy moje bowiem były ślepe, co jest cechą naszego rodu. Zupełnie mętnie przypominam sobie jakieś rozlegające się koło mnie prychania i pomruki, jakie sam wydaję niemal mimo woli, gdy ogarnia mnie gniew. Wyraźniej i prawie całkiem świadomie przypominam sobie jakieś bardzo ciasne pomieszczenie o miękko obitych ścianach, gdzie zamknięty i prawie niezdolny do zaczerpnięcia tchu podniosłem żałosny krzyk. Czułem, że coś sięgnęło do owego pomieszczenia i chwyciło mnie bardzo nieoględnie, co nastręczyło mi okazję, by poczuć i wypróbować cudowną siłę, jaką obdarzyła mnie przyroda. Z moich obficie futrem porośniętych łapek wysunąłem błyskawicznie ostre, zwinne pazury i wpiłem je w to coś, co mnie chwyciło i co, jak się później dowiedziałem, nie mogło być niczym innym jak ludzką ręką. Tą ręka wyciągnęła mnie z mojego schowka, rzuciła i zaraz potem poczułem dwa silne uderzenia po obu stronach pyszczka, który obecnie osłaniają wąsy, jak śmiało mogę twierdzić, wcale pokaźne. Dziś mogę osądzić, że ręka zraniona przez grę mięśni łapek wymierzyła mi parę policzków; po raz pierwszy doświadczyłem, czym jest w dziedzinie moralnej przyczyna i skutek, i właśnie moralny instynkt skłonił mnie, by schować pazury tak szybko, jak je wysunąłem. Później słusznie uznano owo chowanie pazurów za dowód najwyższej dobroduszności oraz uprzejmości i określono je mianem „aksamitnej łapki".

Jak już powiedziałem, ręka rzuciła mnie znowu na ziemię. Ale wkrótce potem chwyciła mnie ponownie za głowę i przechyliła ją ku dołowi, tak że pyszczek zamoczyłem w jakimś płynie, który, sam nie wiem dlaczego, widocznie więc pod wpływem wrodzonego instynktu, zacząłem chłeptać, co sprawiło mi dziwną wewnętrzną przyjemność. Było to, jak dzisiaj dobrze wiem, słodkie mleko. Przedtem odczuwałem głód i pijąc je, nasyciłem się. W taki sposób po rozpoczęciu moralnego wykształcenia zaczęła się edukacja fizyczna.

Znowu, choć nieco łagodniej niż uprzednio, chwyciły mnie dwie ręce i ułożyły na ciepłym, miękkim posłaniu. Czułem się coraz lepiej i począłem objawiać swe wewnętrzne zadowolenie, wydając z siebie owe dziwne, tylko mojemu rodzajowi właściwe dźwięki, które ludzie nie najgorzej nazwali mruczeniem pacierzy. Tak więc posuwałem się olbrzymimi krokami naprzód w zdobywaniu wykształcenia potrzebnego w świecie. Jakaż to zaleta, jakiż cudowny dar niebios móc dźwiękiem i gestem wyrazić wewnętrzne zadowolenie fizyczne! Najpierw mruczałem, potem przyswoiłem sobie ów nie dający się naśladować talent wyginania ogona w wymyślne koła, a wreszcie posiadłem wspaniały dar, by jednym jedynym słówkiem „miau" wyrażać radość, ból, rozkosz i zachwyt, strach i rozpacz, krótko mówiąc, wszystkie uczucia i namiętności w ich najróżnorodniejszych gradacjach. Czymże jest język ludzki wobec tego najprostszego z prostych sposobów wypowiadania się?! - Ale wróćmy do osobliwej, pouczającej historii mojej obfitującej w zdarzenia młodości!

Zbudziłem się z głębokiego snu. Otaczał mnie oślepiający blask, który mnie wystraszył. Zasłona sprzed moich oczu znikła - przewidziałem.

Zanim przywykłem do światła, a zwłaszcza do pstrokatej rozmaitości, jaka ukazała się mym oczom, musiałem kilkakrotnie potężnie kichnąć, ale wkrótce już patrzenie szło mi tak sprawnie, jak gdybym uprawiał je od dłuższego czasu.

O widzenie! Jest to cudowny, wspaniały nawyk, nawyk, bez którego ciężko byłoby w ogóle istnieć na świecie! Szczęśliwi są ci wybrańcy, którzy tak łatwo jak ja umieją sobie przyswoić dar widzenia.

Nie mogę zaprzeczyć, że jednak wystraszyłem się nieco i podniosłem taki sam lament, jak wówczas w swym ciasnym pomieszczeniu. Natychmiast zjawił się jakiś mały, chudy starzec, który na zawsze pozostanie w mej pamięci, ponieważ mimo moich rozległych znajomości nigdy już nie widziałem postaci takiej samej albo chociażby podobnej do niego. Często zdarza się w moim rodzie, że ten czy ów nosi futro w czarne i białe łaty, ale chyba rzadko spotyka się człowieka, który miałby śnieżnobiałe włosy a przy tym krucze brwi, jak to miało miejsce u mego wychowawcy. Człowiek ów nosił w domu krótki, jaskrawożółty szlafrok, przed którym się wzdrygnąłem i dlatego usunąłem się z miękkiej poduszki w bok, na ile umiałem przy mej ówczesnej niezaradności. Starzec schylił się ku mnie ruchem, który zdawał się przyjazny i napawał mnie ufnością. Chwycił mnie, ja zaś strzegłem się wysuwania pazurów, gdyż skojarzenie podrapania i klapsa samo się nasuwało; i w istocie, miał poczciwe zamiary, gdyż posadził mnie przed miseczką słodkiego mleka. Wychłeptałem je chciwie, czym zdawał się być ogromnie uradowany. Dużo do mnie mówił, z czego jednak nic nie rozumiałem, ponieważ jako niedoświadczone kocie niemowlę nie przyswoiłem sobie jeszcze ludzkiego języka. W ogóle niewiele umiem powiedzieć o moim protektorze. Jedno jest pewne, że był biegły w wielu rzeczach, w nauce i sztuce zaś nader wykształcony, wszyscy bowiem, którzy do niego przychodzili (a zauważyłem wśród nich ludzi, którzy w miejscu, gdzie przyroda obdarzyła mnie żółtawą łatką, to znaczy na piersi, nosili gwiazdę lub krzyż), odnosili się do niego niezwykle grzecznie, czasem nawet z pewnego rodzaju nieśmiałą czcią - podobnie jak ja później do pudla Skaramusza - i nazywali go nie inaczej jak: „mój szanowny", „mój drogi", „mój nieoceniony mistrzu Abrahamie"! Tylko dwie osoby nazywały go po prostu „mój kochany". Był to pewien wysoki, chudy człowiek w papuzio zielonych pantalonach i białych jedwabnych pończochach oraz jakaś niska, bardzo otyła niewiasta z czarnymi włosami i mnóstwem pierścionków na wszystkich palcach. Ów pan był podobno księciem, pani zaś Żydówką.

Mimo tak dostojnych gości mistrz Abraham mieszkał w małej, wysoko położonej izdebce, tak że pierwsze moje spacery mogłem odbywać bardzo wygodnie: przez okno na dach i na strych.

Tak! Nie inaczej, urodziłem się na strychu! Co tam piwnica czy szopa - wybieram strych! Klimat, ojczyzna, obyczaje, zwyczaje, jakże niezatarte wywierają wrażenie, jakże kształtują zewnętrzną i wewnętrzną postawę obywatela świata! Skąd we mnie ta dążność wzwyż, ten przemożny pęd ku temu, co wzniosłe? Skąd ta cudowna, niezwykła sprawność we wspinaczce, ta godna pozazdroszczenia umiejętność śmiałych, genialnych skoków? Ha! Pierś wzbiera słodkim rozrzewnieniem! Tęsknota za rodzimym strychem odzywa się z całą mocą! Tobie poświęcam te łzy, o piękna ojczyzno, tobie niniejsze rzewnie-radosne „miau"! Ciebie czczą te skoki, te susy, jest w nich cnota i patriotyczna dzielność! Ty, o strychu, zesłałeś mi szczodrą ręką niejedną myszkę, a ponadto mogłem dopaść niejednej kiełbaski, niejednego połcia słoniny z komina, ba, nawet czasem jakiegoś wróbla złowić lub gołąbka. „Wielka jest miłość do ciebie, ojczyzno!"

Lecz odnośnie mojej ——

(Mak.)

—— i czy nie przypomina

sobie Wasza Książęca Wysokość owej gwałtownej wichury, która adwokatowi przechadzającemu się nocą po Pont Neuf zrzuciła kapelusz z głowy do Sekwany? Coś podobnego znajduje się u Rabelais'go, ale to właściwie nie wichura porwała adwokatowi kapelusz, który on, pozostawiając płaszcz na pastwę wiatrów, przyciskał ręką mocno do głowy, lecz jakiś grenadier, przebiegając z głośnym okrzykiem: „Wielki wiatr, mości panie!", zerwał adwokatowi wykwintny kapelusz z peruki, i nie ten kapelusz został rzucony w fale Sekwany, lecz własna mizerna kapelusina żołnierza znalazła grób w topieli. Wiadomo Waszej Książęcej Wysokości, że w chwili kiedy adwokat stał zupełnie oszołomiony, drugi żołnierz, przebiegając z tym samym okrzykiem: „Wielki wiatr, mości panie!", złapał płaszcz adwokata za kołnierz i zdarł go z niego; że natychmiast potem trzeci żołnierz, wołając: „Wielki wiatr, mości panie!", wytrącił mu z ręki bambusową laskę ze złotą gałką. Adwokat wrzasnął co sił, cisnął perukę za ostatnim filutem, po czym poszedł z gołą głową, bez płaszcza i laski, aby sporządzić najdziwniejszy testament i przeżyć najosobliwszą w świecie przygodę. Zna pan to wszystko, Wasza Książęca Wysokość?

- Nie - odparł książę, kiedy skończyłem - nic nie wiem i w ogóle nie rozumiem, mistrzu Abrahamie, jak waść może pleść mi takie androny. Wprawdzie znam most Pont Neuf znajdujący się w Paryżu i choć nigdy po nim nie szedłem, często przezeń jechałem, jak przystoi memu stanowisku. Adwokata Rabelais'go nigdy nie widziałem i nigdy w życiu nie interesowałem się żołnierskimi psotami. Kiedy za młodszych lat dowodziłem jeszcze moją armią, kazałem raz w tygodniu przetrzepywać wszystkich paniczów za głupstwa, które strzelili albo jeszcze strzelą w przyszłości. Chłostanie szeregowców należało do poruczników, którzy, za moim przykładem, również raz na tydzień dokonywali tej czynności, a mianowicie w sobotę wieczór, tak że w niedzielę w całej armii nie znalazłeś ani jednego junkra, ani jednego szeregowca, który nie otrzymałby swej porcji batów. Dzięki temu wojsko, poza wbitą mu w głowę moralnością, oswaja się z biciem w ogóle i choć nie zetknęło się nigdy z nieprzyjacielem, nie robi nic innego, tylko się bije. Chyba waści to jasno wyłożyłem, mistrzu Abrahamie, a teraz powiedzcie mi, na miłość boską, o co wam chodzi z waszą wichurą, z tym ograbionym na Pont Neuf adwokatem Rabelais, gdzie wasze przeprosiny za to, że feta zakończyła się dzikim zamętem, że raca świetlna zleciała mi na perukę, że mój najdroższy syn wpadł do sadzawki i został od stóp do głów ochlapany przez podstępne delfiny, że księżniczka musiała bez zasłony, z zakasaną spódniczką uciekać przez park niczym Atalanta, że... że... któż zliczy katastrofy tej feralnej nocy! Cóż waść powie, mistrzu Abrahamie?

- Wasza Książęca Wysokość! - odrzekłem, kłaniając się pokornie - któż winien całemu nieszczęściu, jak nie wichura, nie straszna burza, która wybuchła, kiedy wszystko było w najlepszym toku. Czyż mogę rozkazywać żywiołom? Czyż sam nie poniosłem przy tym szkody, czy nie postradałem kapelusza, sur-

duta i płaszcza, jak ów adwokat, którego najpokorniej proszę nie mylić ze sławnym francuskim pisarzem Rabelais? Czyż nie...

- Słuchaj, przyjacielu - przerwał w tym miejscu Jan Kreisler mistrzowi Abrahamowi - dziś jeszcze, mimo że już tyle czasu upłynęło od tej pory, dziś jeszcze mówi się o urodzinach księżnej, urządzanych przez ciebie, jak o mglistej tajemnicy, i z pewnością na swój sposób wziąłeś się do różnych awanturniczych poczynań. Jeśli lud zawsze uważał ciebie za coś w rodzaju czarnoksiężnika, to uroczystość owa jeszcze wzmocniła jego wiarę. Opowiedz mi wprost, jak się wszystko odbyło. Wiesz przecie, nie było mnie tu wówczas...

- Właśnie to - przerwał mistrz Abraham przyjacielowi - że cię tutaj nie było, że Bóg wie jakimi furiami piekieł gnany uciekłeś jak szaleniec, to właśnie doprowadziło mnie do pasji. Dlatego zakląłem żywioły, by popsuły uroczystość, która mi serce rozdzierała, ponieważ zabrakło ciebie, istotnego bohatera sztuki. Uroczystość, która najpierw wlokła się smętnie i nudno, a potem na drogie osoby zwaliła się udręką straszliwych snów, bólem, przerażeniem. Dowiedzże się teraz, Janie, że zajrzałem w głąb twej duszy i poznałem niebezpieczną, groźną tajemnicę w niej spoczywającą, wrzący wulkan, gotowy każdej chwili wybuchnąć niszczycielskim płomieniem, trawiącym bezwzględnie wszystko dokoła! Istnieją w nas rzeczy, o których nie wolno mówić najbardziej zaufanym przyjaciołom. Dlatego przezornie zataiłem przed tobą, co ujrzałem, ale ową uroczystością, której głębszy sens nie księżny się tyczył, lecz innej drogiej osoby i ciebie, chciałem wstrząsnąć całym twym jestestwem. Najbardziej skryte cierpienia miały ożyć w tobie i jak furie zbudzone ze snu rozdzierać ci pierś ze zdwojoną siłą. Tak jak śmiertelnie choremu, miało ci przynieść śmierć albo uzdrowienie lekarstwo wzięte z samego Orkusa, jakiego w najgorszym stanie nie ulęknie się mądry lekarz! Wiedz, Janie, że imieniny księżny zbiegają się z imieninami Julii, która tak samo zwie się Maria.

-Ha! - wykrzyknął Kreisler, zrywając się z pałającym okiem. - Ha, mistrzu, czyż dano ci władzę zuchwałe drwiny ze mnie stroić?! Czy sam jesteś fatalnym losem, że potrafisz mnie zgłębić?!

Szalony, nieopatrzny człowieku- odrzekł spokojnie mistrz Abraham - kiedyż wreszcie niszczycielska pożoga w twej piersi stanie się czystym płomieniem, syconym głębokim poczuciem sztuki, poczuciem piękna i wspaniałości, które w tobie mieszka! Domagałeś się ode mnie opisu owej nieszczęsnej uroczystości, słuchajże go więc spokojnie, a jeśli nie czujesz się do tego zdolny, wolę cię opuścić.

- Mów! - rzekł Kreisler zdławionym głosem, ponownie siadając i zasłaniając twarz rękami.

- Nie chcę cię bynajmniej, kochany Janie - powiedział mistrz Abraham, uderzając niespodziewanie w pogodny ton - nużyć opisywaniem wszystkich dowcipnych pomysłów, które w głównej mierze należy zwdzięczać wyobraźni samego księcia. Ponieważ feta rozpoczynała się późnym wieczorem, rozumie się samo przez się, że cały piękny park, otaczający letni pałac, był oświetlony. Starałem się w tej iluminacji wydobyć niezwykłe efekty, ale udało się to tylko w części, gdyż na wyraźny rozkaz księcia we wszystkich przejściach musiały płonąć inicjały księżnej z książęcą mitrą nad nimi, ułożone z kolorowych lamp na dużych czarnych tablicach. Tablice przybito do wysokich słupów, toteż przypominały nieco iluminowane ostrzeżenie, że nie wolno palić tytoniu czy też omijać rogatki. Centralnym miejscem uroczystości był znany ci teatr, utworzony z krzewów i sztucznych ruin. Na tej scenie aktorzy z miasta mieli przedstawić jakąś alegorię, która była dostatecznie płaska, aby się nadzwyczajnie spodobać, choćby nawet nie była dziełem samego księcia i nie wypłynęła - by posłużyć się dowcipnym wyrażeniem owego dyrektora teatru, który wystawił książęcą sztukę - spod jaśniepańskiego pióra. Droga z pałacu do teatru była dosyć długa. Według poetycznego pomysłu księcia, rodzinie jego miał po drodze przyświecać dwoma pochodniami geniusz unoszący się w powietrzu, poza tym zaś miała panować całkowita ciemność. Dopiero po zajęciu miejsc przez rodzinę książęcą i świtę miał się teatr nagle rozświetlić. Z tej przyczyny na wspomnianej drodze było ciemno. Bezskutecznie przedstawiałem trudność skonstruowania takiej machiny, z powodu długości drogi. Książę wyczytał o czymś podobnym w „Fêtes de Versailles", a ponieważ później sam wpadł na ów poetyczny pomysł, upierał się przy jego wykonaniu. Dla uniknięcia niezasłużonych wyrzutów zleciłem wykonanie geniusza wraz z pochodniami maszyniście teatralnemu z miasta. Gdy więc książęca para, a z nią świta, wyszła z drzwi salonu, ściągnięto z dachu pałacu małego, pyzatego człowieczka, odzianego w barwy księcia, z dwiema zapalonymi pochodniami w rączkach. Ale kukła była za ciężka i po niespełna dwudziestu krokach machina zacięła się, tak że świetlany patron książęcego rodu utknął, a kiedy robotnicy silniej pociągnęli za liny, przekoziołkował się. Płonące, w dół zwrócone świece woskowe rzucały rozpalone krople na ziemię. Pierwsza z tych kropel kapnęła na samego księcia, on jednakże ze stoickim spokojem ukrył ból, mimo że zrezygnował nieco z dostojności kroku i szybciej podążył naprzód. Geniusz unosił się dalej nad grupą, składającą się z marszałka dworu wraz z szambelanami oraz innymi dworzanami, nogami zwrócony w górę, a głową w dół, tak że ognisty deszcz z pochodni trafiał w głowę i nos to tego, to owego. Okazać ból i zamącić tym radosną uroczystość znaczyłoby uchybić szacunkowi, toteż uciesznie było patrzeć, jak owi nieszczęśnicy, niczym cała kohorta stoickich Mucjuszów Scewola, kroczyli w milczeniu, ze straszliwie wykrzywionymi twarzami, pokonując ból, a nawet zdobywając się na uśmiech z piekła rodem, pozwalając sobie zaledwie na nieśmiałe westchnienia. Grzmiały przy tym kotły, huczały trąby i setki głosów krzyczały: „Wiwat, wiwat najjaśniejsza księżna pani! Wiwat najjaśniejszy książę pan!", tak że patos wywołany dziwnym kontrastem owych twarzy z grupy Laokoona i wesołej wrzawy nadał całej scenie tak tragiczne dostojeństwo, jakie trudno sobie nawet wyobrazić.

Stary, gruby marszałek dworu nie mógł w końcu dłużej wytrzymać. Kiedy rozpalona kropla trafiła go w sam policzek, uskoczył w pasji rozpaczy w bok, ale zaplątał się przy tym w sznury machiny, rozciągające się właśnie w tym miejscu nad drogą, i z głośnym okrzykiem: „A niech to wszyscy diabli!", runął na ziemię. W tym samym momencie napowietrzny paź skończył swój występ. Tęgi marszałek dworu ściągnął go na dół swoim stukilowym ciężarem i paź spadł wprost między orszak, który rozpierzchnął się z wrzaskiem. Pochodnie zgasły i dokoła zapadł gęsty mrok. Działo się to tuż przed teatrem. Nie śpieszyłem, broń Boże, z zapaleniem lontu, który za jednym zamachem zaświeciłby wszystkie lampy i czary z ogniem na placu, tylko odczekałem parę minut, aby towarzystwo zdążyło się odpowiednio pogubić między drzewami i zaroślami. „Światła, światła!" krzyczał książę, niczym król w Hamlecie. „Światła, światła!" wołało mnóstwo zachrypniętych głosów. Kiedy światło rozbłysło na placu, rozpierzchnięta gromada przypominała rozbitą armię, z trudem na nowo się zbierającą. Szambelan okazał się człowiekiem wielkiej przytomności umysłu i najzręczniejszym taktykiem swej epoki, gdyż dzięki jego wysiłkom po kilku minutach przywrócono porządek. Książę wraz z najbliższym otoczeniem wstąpił na rodzaj podwyższonego tronu z kwiatów, który wzniesiono pośrodku widowni. Gdy książęca para usiadła, sypnął się na nią deszcz kwiatów, podług sprytnego pomysłu owego maszynisty. Fatalny zaś los chciał, że duża lilia ognista spadła księciu wprost na nos, obsypując mu całą twarz płomiennoczerwonym pyłkiem, co nadało mu niezwykle majestatyczny wygląd, odpowiedni do uroczystości obchodu.

- Tego za wiele, tego za wiele! - zawołał Kreisler, wybuchając gromkim śmiechem, aż się ściany zatrzęsły.

- Nie śmiej się tak spazmatycznie - rzekł mistrz Abraham. -Ja też śmiałem się owej nocy więcej niż kiedykolwiek, byłem po prostu w nastroju do popełniania najróżniejszych dzikich swawoli i niczym chochlik Puk byłbym chętnie wszystko jeszcze bardziej zamieszał i poplątał, ale za to tym głębiej strzały, wymierzone w innych, wbiły się potem w mą własną pierś! No cóż, powiem wszystko. Obrałem moment błazeńskiego rzucania kwiatów, by związać niewidzialną nić, która miała przewijać się przez całą uroczystość i niby elektryczny przewodnik wstrząsnąć jestestwem tych osób, połączonych, jak sobie wyobrażałem, z moim tajemniczym duchowym aparatem, w którym nić się gubiła. Nie przerywaj, Janie, wysłuchaj mnie spokojnie. Julia siedziała z księżniczką obok księżny, nieco z tyłu. Miałem je obie na oku. Gdy trąby i kotły umilkły, na kolana Julii spadł schowany wśród wonnych wieczorników rozwijający się pąk róży i jak tchnienie nocnego zefiru nadpłynęły dźwięki twej pieśni, głęboko wnikającej w serce: Mi lagnerò tacendo delia mia sorte amara. Julia przestraszyła się, ale kiedy zaczęła się pieśń, którą kazałem zagrać czterem naszym doskonałym fagocistom, ustawionym z dala - byś przypadkiem nie miał wątpliwości co do rodzaju wykonania - lekki okrzyk wydarł się z jej ust, przytuliła bukiet do piersi i słyszałem wyraźnie, jak rzekła do księżniczki: „Z pewnością znowu tu jest!". Księżniczka uściskała Julię porywczo i zawołała głośno: „Nie, nie, ach, przenigdy!", tak że książę odwrócił swe ogniste oblicze i rzucił jej gniewnie silence!. Książę pan może nawet nie był tak rozsierdzony na kochaną dzieweczkę, ale muszę zaznaczyć, że cudowna szminka, jakiej nie powstydziłby się żaden tiranno ingrato w operze, nadała mu rzeczywiście wyraz jakiegoś nieprzemijającego gniewu, tak że najtkliwsze przemowy, najsubtelniejsze alegorie, przedstawiające szczęście rodzinne na tronie, zdawały się zupełnie bezsensowne, co aktorów i widzów wprawiło w niemałe zakłopotanie. Nawet kiedy książę, w miejscach zakreślonych uprzednio czerwonym ołówkiem w egzemplarzu trzymanym w ręku, całował dłoń księżnej i chusteczką ocierał łzę z oka, wydawało się, iż czyni to w tłumionej pasji, tak że dworzanie stojący u jego boku szeptali do siebie: „O nieba, co się naszemu panu stało?". Powiem ci tylko tyle, Janie, że w czasie gdy aktorzy odgrywali bzdury na przodzie sceny, ja, w głębi, za pomocą magicznych zwierciadeł oraz innych urządzeń, przedstawiałem w przestworzach widmowe widowisko dla uczczenia niebiańskiego dziewczęcia, uroczej Julii. Jedna za drugą rozbrzmiewały melodie, które stworzyłeś we wzniosłym natchnieniu, a także raz po raz to z bliska, to z dalsza rozlegało się - niby niepokojące wołanie duchów - imię „Julia". - Ale ciebie nie było, Janie! Ciebie nie było! I chociaż po skończonym widowisku powinienem był chwalić mego Ariela, tak jak Prosper Szekspira chwali swego, chociaż powinienem był przyznać, że wszystko wykonał doskonale, uznałem jednak to, com z takim głębokim zamysłem przygotował, za mdłe i marne. Julia z subtelnym taktem zrozumiała wszystko. Ale zdawała się być tylko podniecona jakby uroczym snem, któremu nie przypisuje się głębszego znaczenia w realnym życiu. Księżniczka zaś zadumała się ogromnie. Przechadzała się pod rękę z Julią po iluminowanych ścieżkach parku, gdy tymczasem członkowie dworu posilali się w pawilonie. Właśnie na tę chwilę przygotowałem główne uderzenie, ale brakowało mi ciebie, ciebie, mój miły. Zniechęcony i rozgniewany, uwijałem się, doglądając, czy też poczyniono wszelkie przygotowania do wielkiego fajerwerku, którym miała się zakończyć uroczystość. Wtem spojrzałem w niebo i nad dalekim Geiersteinem spostrzegłem w poblasku nocy mały rdzawy obłok, oznaczający niechybnie burzę, która zwykle nadciąga z cicha, a potem rozładowuje się ze straszliwą siłą. Jak ci wiadomo, umiem obliczyć co do sekundy czas tego wybuchu według położenia chmury. Nie mogło to potrwać ani godziny, postanowiłem zatem pośpieszyć się ze sztucznymi ogniami. W tym momencie usłyszałem, że mój Ariel zaczął ową fantasmagorię, która miała wszystko, ale to wszystko rozstrzygnąć, gdyż usłyszałem chór śpiewający twoje „Ave Maris Stella" w małej kapliczce Najświętszej Panny na końcu parku. Szybko tam pobiegłem. Julia i księżniczka klęczały na klęczniku umieszczonym przed kaplicą. Zaledwie tam przybyłem, gdy... Ale zabrakło ciebie, ciebie, mój miły! Pozwól mi więc zamilczeć o tym, co się wtedy wydarzyło... Ach, bez wrażenia minęło, co uważałem za arcydzieło mej sztuki, a dowiedziałem się tego, o czym ja, głupiec, nie miałem pojęcia!

- Mów! - krzyknął Kreisler - mów, mistrzu, wszystko, co się działo!

- Ani myślę - odparł mistrz Abraham - tobie nic z tego, Janie, a mnie się serce kraje, gdy mam jeszcze opowiedzieć, jak moje własne duchy napełniły mnie strachem i zgrozą! Chmura! Ta chmura! Szczęśliwa myśl! „Niechże więc wszystko zakończy się szaleńczym zamętem!" krzyknąłem nieprzytomny i pobiegłem na miejsce fajerwerku. Książę polecił mi powiedzieć, bym dał znak, gdy wszystko będzie gotowe. Nie spuszczałem oka z chmury, która nadciągając od Geiersteinu wciąż rosła i rosła; gdy mi się wydała dostatecznie wielka, kazałem wypalić z dział. Wkrótce dwór z całą socjetą stawił się na miejscu. Po zwykłym widowisku z ognistymi kołami, rakietami, świetlnymi kulami i innymi pospolitymi sztuczkami wystrzeliły wreszcie inicjały księżnej w chińskich ogniach brylantowych, ale wysoko ponad nimi płynęło i rozpłynęło się w przestworzach imię Julii w mlecznej poświacie. Teraz nadeszła właściwa chwila. Zapaliłem żyrandol, a kiedy rakiety z sykiem i trzaskiem strzelały w górę, zerwała się burza z ognistymi błyskawicami i ogłuszającym grzmotem, od którego huczały las i góry. Orkan wdarł się do parku i w najgłębszym gąszczu zawył rozpacznie tysiącem głosów. Wyrwałem uciekającemu trębaczowi instrument z ręki i zadąłem weń ochoczo, podczas gdy artyleryjskie salwy ognistych kotłów, armat i moździerzy dzielnie dotrzymywały placu ogłuszającym grzmotom.

W czasie opowiadania mistrza Abrahama Kreisler zerwał się i przechadzał się żywo po pokoju, wymachując rękami, w końcu wykrzyknął z zachwytem:

- To pięknie, wspaniale, w tym poznaję mego mistrza Abrahama, z którym stanowię jedno serce i jedną duszę!

- O - rzekł mistrz Abraham - wiem przecie, że w sam raz dla ciebie to, co najbardziej szalone i przerażające, a jednak zapomniałem o czymś, co byłoby cię całkowicie wydało na pastwę straszliwych potęg świata duchów. Kazałem napiąć harfę Eola, która, jak ci wiadomo, rozciąga się nad dużą sadzawką, a na której wicher niczym tęgi muzyk nieźle sobie hulał. W wyciu i poszumie huraganu, w grzmocie gromów straszliwie zabrzmiały akordy tych olbrzymich organów. Szybciej, coraz szybciej dźwięczały mocarne tony, tak że można było mniemać, iż słyszy się balet furii w tak potężnym wykonaniu, jakiego nie spotkasz wśród płóciennych ścian teatru. W pół godziny potem było po wszystkim. Księżyc wyłonił się zza chmur. Nocny wietrzyk zaszemrał pocieszająco w przerażonym lesie i osuszał łzy ciemnych zarośli. Od czasu do czasu zadźwięczała jeszcze eolska harfa jak głuchy, daleki pogłos dzwonów. Czułem się wielce osobliwie. Ty, mój przyjacielu, tak bardzo zaprzątnąłeś sobą całe me jestestwo, że zdawało mi się, iż zaraz wyłonisz się przede mną z mogiły straconych nadziei i nie spełnionych marzeń i osuniesz się w me objęcia. Teraz, w ciszy nocnej, myśl o grze, jaką rozpocząłem, gdym chciał przemocą zerwać węzeł zadzierzgnięty przez mroczny los, wydobyła się z mego wnętrza w tak innej, obcej postaci, że wstrząsany zimnymi dreszczami przestraszyłem się sam siebie. Niezliczona ilość błędnych ogników skakała i tańczyła po całym parku. Byli to lokaje z latarkami w poszukiwaniu zagubionych w czasie pośpiesznej ucieczki kapeluszy, peruk, harcapów, szpad, trzewików i szalów. Zebrałem się do odejścia. Przystanąłem na środku dużego mostu przed miastem i obejrzałem się jeszcze raz na park. W magicznej poświacie księżyca ścielił się on jak zaczarowany ogród, w którym odbywa się pogodna zabawa chyżych elfów. Wtem doszedł mych uszu delikatny pisk, przypominający niemal kwilenie noworodka. Podejrzewając jakąś zbrodnię, przechyliłem się przez poręcz i w jasnym blasku księżyca odkryłem kotka, który rozpaczliwie trzymał się filaru, by ujść śmierci. Zapewne ktoś chciał utopić miot kociąt, a to zwierzątko wydrapało się z powrotem na górę. Cóż, pomyślałem, choć to nie dziecko, a tylko biedne zwierzę, prosi cię o ratunek i musisz je ocalić.

- Och, ty czułostkowy Justusie - zawołał Kreisler ze śmiechem - gdzież twój Tellheim?

- Pozwól - ciągnął dalej mistrz Abraham - pozwól, mój Janie, porównanie z Justem jest raczej chybione. Prześcignąłem jeszcze Justa. Just uratował pudla, stworzenie, które każdy chętnie toleruje, a nawet spodziewa się od niego miłych posług w rodzaju aportowania, noszenia rękawiczek, woreczka z tytoniem, fajki i tak dalej, a ja ocaliłem kocura, zwierzę, przed którym wiele osób się wzdraga, zwierzę okrzyczane powszechnie za perfidne, niezdolne do szczerej przyjaźni, które nigdy całkowicie nie porzuca wrogiej postawy wobec człowieka. Tak, ocaliłem kocura z czystej, bezinteresownej filantropii. Przelazłem przez poręcz, nie bez narażenia sięgnąłem w dół, chwyciłem piszczącego kotka, wyciągnąłem go i wsadziłem do kieszeni. Gdy wróciłem do domu, prędko się rozebrałem i zmęczony, wyczerpany rzuciłem się na łóżko. Ledwie jednak zasnąłem, obudził mnie żałosny pisk, dochodzący jak gdyby z mej szafy. Zapomniałem o kotku i zostawiłem go w kieszeni. Uwolniłem go z więzienia, ale tak mnie za to podrapał, że mi się z wszystkich pięciu palców krew puściła. Już miałem zamiar wyrzucić go za okno, kiedy się opamiętałem i zawstydziłem mej małodusznej głupoty, mej mściwości, niestosownej nawet wobec ludzi, cóż dopiero wobec nierozumnego stworzenia. Dość że z całą starannością i trudem wychowałem kota. Jest to najmądrzejszy, najgrzeczniejszy, a nawet najdowcipniejszy w swym rodzaju okaz, któremu tylko brak wyższego wykształcenia, jakie ty, mój kochany, wpoisz mu bez większego wysiłku. Dlatego też mam zamiar tobie dać kota Mruczysława, jak go nazwałem. Chociaż Mruczysław obecnie jeszcze nie jest homo sui juris, jak to prawnicy nazywają, zapytałem go jednak, czy zgadza się wstąpić do ciebie na służbę. Wyraził swą zgodę.

- Bajesz - rzekł Kreisler - bajesz, mistrzu Abrahamie. Wiesz, że niezbyt lubię koty i bez porównania wolę psi rodzaj.

- Proszę cię - odparł mistrz Abraham - proszę cię z całego serca, kochany przyjacielu, przyjmij mego kota, rokującego tyle nadziei. Przygarnij go chociaż, dopóki nie wrócę z podróży. Przyniosłem go ze sobą. Jest za drzwiami i czeka na przychylną odpowiedź. Obejrzyj go przynajmniej.

Przy tych słowach mistrz Abraham otworzył drzwi. Na słomiance leżał zwinięty w kłębek śpiący kocur, będący rzeczywiście okazem kociej piękności. Szare i czarne pręgi grzbietu zbiegały się na przodzie głowy między uszami, tworząc na czole wymyślne hieroglify. Tak samo pręgowany był pokaźny ogon, niezwykłej wprost długości i grubości. W dodatku barwna szata kota błyszczała i lśniła w słońcu, tak że pomiędzy czernią a szarością dostrzegało się jeszcze wąskie, złotożółte pasma.

- Mruczek! Mruczek! - zawołał mistrz Abraham.

- Krrr, krr! - odpowiedział kot donośnie, przeciągnął się, podniósł i wyginając grzbiet w najniezwyklejszy łuk, otworzył dwoje trawiastozielonych oczu, z których skrzącym ogniem błyskał rozum i dowcip. Tak przynajmniej twierdził mistrz Abraham. Również Kreisler musiał przyznać, że kot ma coś wyjątkowego, nadzwyczajnego w pyszczku, że głowa jego jest dostatecznie duża, by ogarnąć wiedzę, a wąs już teraz, w młodym wieku, tak siwy i długi, żeby mu kiedyś zapewnić autorytet greckiego filozofa.

- Jakżeż można tak zaraz wszędzie zasypiać - powiedział mistrz Abraham do kota. - Stracisz przez to całą wesołość i przed czasem staniesz się zgryźliwym kocurem. Umyj się ładnie, Mruczku!

Natychmiast kot usiadł na tylnych kończynach, przejechał aksamitnymi łapkami zgrabnie po czole i policzkach, po czym wydał z siebie wyraźne radosne miauknięcie.

- Oto - ciągnął mistrz Abraham dalej - oto pan kapelmistrz Jan Kreisler, u którego przyjmiesz służbę.

Kocur wlepił duże, świecące oczy w kapelmistrza, począł mruczeć, wskoczył na stół obok Kreislera, a stamtąd od razu na

jego ramię, jak gdyby chciał mu coś powiedzieć do ucha. Następnie zeskoczył znowu na ziemię i mrucząc oraz opisując ogonem w powietrzu wdzięczne esy-floresy, krążył dokoła nowego pana, jakby celem zawarcia z nim bliższej znajomości.

- Niech mi Pan Bóg wybaczy - zawołał Kreisler - ale wydaje mi się, że ten mały szary gałgan ma rozum i pochodzi wprost ze znakomitego rodu Kota w Butach!

- To pewne - odparł mistrz Abraham - że kot Mruczysław jest najpocieszniejszym zwierzątkiem świata, istnym Pulcinello, a przy tym grzeczny i obyczajny, nienatrętny i wymagający, jak czasami psy, narzucające nam się swymi niezdarnymi czułościami.

- Patrząc na tego mądrego kota - mówił Kreisler - zdaję sobie znowu ze smutkiem sprawę, w jak ciasnym kręgu zamknięto naszą zdolność poznania. Któż może powiedzieć lub chociażby tylko przeczuć, jak daleko sięga rozum zwierząt! Gdy coś, a raczej prawie wszystko, jest dla nas niezrozumiałe, niezbadane w przyrodzie, od razu szafujemy nazwami i chełpimy się niemądrą wiedzą szkolną, która przecież sięga niewiele dalej od naszego nosa. Toteż załatwiliśmy się od ręki z całą psychiką zwierzęcą, objawiającą się nierzadko w najcudowniejszy sposób, nadając jej miano instynktu. Ale chciałbym otrzymać odpowiedź na jedno jedyne pytanie: czy z pojęciem instynktu, ślepego, bezwolnego popędu, godzi się zdolność snucia marzeń sennych? Na przykład psy bardzo żywo śnią, co wiadome jest każdemu, kto tylko obserwował śpiącego psa myśliwskiego. Podczas snu przeżywa on całe polowanie. Pies tropi, węszy, przebiera łapami, jakby w pełnym biegu, sapie, poci się. O śniących kotach dotychczas nic nie wiem.

- Kot Mruczysław - przerwał przyjacielowi mistrz Abraham - nie tylko miewa bardzo żywe sny, ale wpada również często, co muszę wyraźnie zaznaczyć, w owe łagodne zadumy, w rozmarzone medytacje, w trans somnambuliczny, jednym słowem, w ów dziwny stan pomiędzy snem a jawą, który dla poetycznych dusz jest właściwą porą powstawania genialnych myśli. Od pewnego

czasu w tym stanie okropnie jęczy i stęka, tak że zmuszony jestem przypuszczać, iż albo się kocha, albo pisze tragedię.

Kreisler wybuchnął śmiechem i zawołał:

- A więc chodźże, ty mądry, grzeczny, dowcipny, poetyczny kocie Mruczysławie, niechaj ——

(d.c.M)

—— pierwszej edukacji

mej młodości muszę w ogóle jeszcze wiele szczegółów przytoczyć. Bardzo to bowiem ciekawe i pouczające, gdy wielki duch w swej autobiografii rozwodzi się obszernie nad wszystkim, co go w młodości spotkało, choćby się to nawet wydawało najzupełniej błahe. Zresztą, czy wielkiego geniusza może spotkać coś błahego? Wszystko, co w okresie chłopięcym przedsięwziął lub czego nie przedsięwziął, posiada najwyższą wagę i rzuca jasne światło na głębszy sens, na istotną tendencję jego nieśmiertelnych dzieł. W piersi ambitnego młodzieńca, trapionego niespokojnymi wątpliwościami, czy aby starczy wewnętrznej mocy, wzbiera wspaniała odwaga, gdy sobie przeczyta, że wielki człowiek w dzieciństwie też bawił się w żołnierzy, też zjadał za dużo łakoci, a czasem dostawał nawet nieco w skórę, ponieważ był leniwy, niegrzeczny i głupkowaty. „Tak samo jak ja, tak samo jak ja!" - stwierdza zachwycony młodzieniec i już nie wątpi, że również on jest geniuszem, choć daleko mu do uwielbianego ideału.

Jeden czytał Plutarcha albo tylko Corneliusza Neposa i stał się wielkim bohaterem. Inny czytał starożytnych tragików w tłumaczeniu, poza tym Calderona, Szekspira, Goethego, Schillera i będąc wprawdzie niewielkim poetą, został bądź co bądź małym, zgrabnym wierszokletą, jakich ludzie bardzo lubią. Tak samo zapewne i moje dzieła w piersi niejednego młodego kocura z głową i sercem obudzą do życia poezję, a gdy szlachetny koci młodzian weźmie sobie potem na dach moje biograficzne fraszki, gdy zatopi się we wzniosłych ideach księgi, którą właśnie trzymam w pazurach, wtedy wykrzyknie w zachwycie: „Mruczysławie, boski Mruczysławie, tyś największy z przedstawicieli naszego gatunku! Tobie, jedynie tobie, zawdzięczam wszystko i tylko twój przykład wynosi mnie na wyżyny!"

Mistrzowi Abrahamowi należy się pochwała, że w moim wychowaniu nie trzymał się zapomnianego Basedowa ani też metody Pestalozziego, lecz pozostawiał mi nieograniczoną swobodę, bym się sam wychował, przestrzegając oczywiście pewnych zasadniczych norm, które uznał za bezwarunkowo konieczne w społeczeństwie reprezentującym władzę na tej ziemi. Inaczej bowiem wszystko biegałoby jak szalone i ślepe, wszędzie czekałyby nas przykre kuksańce i paskudne guzy i jakakolwiek społeczność byłaby w ogóle nie do pomyślenia. Zbiór tych zasad nazywał mistrz naturalną uprzejmością, w przeciwieństwie do konwencjonalnej, według której należy mówić: „Najpokorniej proszę o łaskawe wybaczenie", jeśli jakiś cham cię potrąci albo nadepnie na nogę. Możliwe, że ludziom potrzeba owej grzeczności, jednak nie pojmuję, dlaczego również mój ród, urodzony na wolności, ma się do niej stosować, a ponieważ mistrz wpajał mi owe zwyczajowe zasady głównie za pomocą arcynieprzyjemnej rózeczki brzozowej, mam chyba prawo użalić się na surowość mego wychowawcy. Byłbym zwiał, gdyby nie wrodzone zamiłowanie do wyższej kultury, które mnie z mistrzem wiązało. Im więcej kultury, tym mniej swobody - oto szczera prawda. Z kulturą wzrastają potrzeby, z potrzebami... Otóż właśnie natychmiastowe zaspokajanie niektórych naturalnych potrzeb bez względu na porę i miejsce było pierwszą rzeczą, której mnie mistrz dzięki fatalnej rózeczce całkowicie oduczył. Potem przyszła kolej na zachcianki powstające, jak się później przekonałem, wyłącznie z jakichś anormalnych nastrojów ducha. Taki to dziwny nastrój, wywołany może przez sam mój organizm, nakłaniał mnie, bym porzucał zostawione dla mnie przez mistrza mleko, a nawet pieczeń, i skakał na stół łasować to, co on sam chciał spożyć. Poznawszy jednak działanie rózeczki brzozowej, zaniechałem tego. Przyznaję, że mistrz miał rację, odciągając mój umysł od tego rodzaju sprawek. Wiadomo mi bowiem, że kilku moich zacnych bliźnich, mniej kulturalnych i gorzej wychowanych ode mnie, wplątało się przez to w paskudne tarapaty, a nawet i beznadziejne sytuacje na całe życie. Doszło do mej wiadomości, że pewien koci młodzieniec, rokujący najlepsze nadzieje, odpokutował utratą ogona brak wewnętrznego hartu ducha, koniecznego do przezwyciężenia chętki wychłeptania garnka mleka, oraz wykpiony i wyśmiany musiał schronić się w samotności. Mistrz miał zatem rację, odzwyczajając mnie od takich wybryków; nie mogę mu jednak wybaczyć, że sprzeciwiał się mojej inklinacji do wiedzy i sztuki.

Nic w pokoju mistrza nie przyciągało mnie bardziej niż biurko, zagracone książkami, skryptami i rozmaitymi dziwnymi przyrządami. Mogę śmiało rzec, że ów stół stanowił zaczarowane koło, w które czułem się zaklęty, a jednocześnie żywiłem przed nim pewien nabożny lęk, powstrzymujący mnie od folgowania moim zapędom. Wreszcie pewnego dnia, podczas nieobecności mistrza, pokonałem nieśmiałość i wskoczyłem na stół. Cóż to za rozkosz! Siedziałem nareszcie pomiędzy książkami, manuskryptami i grzebałem w nich. Nie swawola, lecz głód i żądza wiedzy kierowały mną, kiedy chwyciłem łapami rękopis i tak go długo tarmosiłem, aż wreszcie leżał przede mną podarty w drobne strzępy. Gdy mistrz wszedł i zobaczył, co się stało, rzucił się na mnie z uwłaczającym okrzykiem: „Przeklęta bestio!", i wyłoił mnie rózgą brzozową tak brutalnie, że jęcząc z bólu, zaszyłem się za piec, skąd przez cały dzień nie dałem się wywabić żadnym przyjaznym słówkom.

Kogóż by takie zdarzenie nie odstraszyło raz na zawsze od kroczenia drogą wyznaczoną mu przez naturę?!

Gdy jednak tylko ochłonąłem całkowicie z bólu, posłuchałem nieodpartego popędu i znowu wskoczyłem na biurko. Co prawda dość było jednego słowa mistrza czy oderwanego zdania w rodzaju: „A pójdziesz!", żeby mnie stamtąd przepędzić, tak że do nauki nie doszło; ale czekałem cierpliwie na sposobność do rozpoczęcia studiów i chwila ta niebawem nadeszła. Pewnego dnia mistrz zbierał się do wyjścia, ja zaś ukryłem się tak dobrze, że mnie nie znalazł, gdy pomny podartego rękopisu chciał mnie wygonić z pokoju. Zaledwie wyszedł, wskoczyłem jednym susem na biurko i ułożyłem się w samym środku skryptów, co mi sprawiło nieopisaną przyjemność. Zręcznie otworzyłem łapą dość grubą książkę leżącą przede mną i spróbowałem, czy potrafię zrozumieć zawarte w niej litery. Wprawdzie mi się to na początku zupełnie nie udało, ale nie ustąpiłem, tylko wpatrywałem się w nie oczekując, że jakiś szczególny duch mnie natchnie i nauczy czytać. Tak zagłębionego w myślach zaskoczył mnie mistrz i z głośnym okrzykiem: „Widział kto taką zatraconą bestię!", rzucił się ku mnie. Za późno było na ratowanie się, stuliłem więc uszy, skuliłem się, jak tylko mogłem, i już, już czułem rózgę na mym grzbiecie. Wtem podniesiona ręka mistrza zatrzymała się, a on wybuchnął głośnym śmiechem i zawołał: - Kocie, kocie, ty czytasz?! cóż, tego nie mogę ani nie chcę ci zabronić. Patrzcie, patrzcie, jaki to pociąg do nauki tkwi w tobie! - Wyciągnął mi książkę z łap, zajrzał do niej i roześmiał się jeszcze serdeczniej niż przedtem: - Powiedziałbym nawet - rzekł następnie - żeś sobie chyba sprawił małą bibliotekę podręczną, bo nie wiem, skąd by się ta księga inaczej wzięła na moim biurku. No czytaj sobie, ucz się pilnie, mój kocie, ewentualnie możesz nawet zaznaczyć ważniejsze ustępy w książce lekkimi zadrapnięciami, pozwalam ci na to! - Z tymi słowy podsunął mi znów otwartą książkę. Był to, jak się później dowiedziałem, podręcznik Kniggego o obcowaniu z ludźmi, z którego zaczerpnąłem dużo mądrości życiowej.

Księga ta zawiera myśli jakby ze mnie wzięte i w ogóle nadaje się wprost nadzwyczajnie dla kotów, które chcą mieć jakieś znaczenie w ludzkim społeczeństwie. Tej tendencji książki, o ile mi wiadomo, nie dostrzegano dotychczas i z tego powodu wydawano nieraz mylny sąd, że człowiek, który chciałby się ściśle stosować do zawartych w niej reguł, musiałby bezwarunkowo sprawiać wszędzie wrażenie sztywnego, bezdusznego pedanta.

Od tej pory mistrz nie tylko tolerował mnie na biurku, ale nawet lubił, jeśli w czasie jego pracy wskakiwałem i układałem się przed nim wśród rękopisów.

Mistrz Abraham miał zwyczaj często głośno czytać. Starałem się wówczas zająć takie miejsce, żeby zajrzeć do książki, nie przeszkadzając mu, co było zupełnie możliwe przy bystrym wzroku, jakim obdarzyła mnie natura. Dzięki porównywaniu liter ze słowami, które wymawiał, nauczyłem się w krótkim czasie czytać, a ten, komu wydaje się to może niewiarygodne, nie ma pojęcia o zupełnie szczególnej genialności, w jaką mnie natura wyposażyła. Geniusze, którzy mnie rozumieją i doceniają, nie będą mieli wątpliwości co do rodzaju wykształcenia, równego być może ich edukacji. Przy tej sposobności nie mogę pominąć osobliwego spostrzeżenia, jakie uczyniłem na temat całkowitego zrozumienia mowy ludzkiej. Zaobserwowałem mianowicie z całą świadomością, że wcale nie wiem, skąd doszedłem do tego zrozumienia. U ludzi dzieje się podobno tak samo, ale to mnie bynajmniej nie dziwi, ponieważ rodzaj ludzki jest w okresie dzieciństwa znacznie głupszy i niezdarniejszy od nas. Nawet jako zupełnie małemu kotkowi nie zdarzyło mi się nigdy, żebym sobie sam wsadzał łapę do oka lub do ognia albo płomienia świecy czy też zjadł czernidło do butów zamiast marmolady wiśniowej, co zwykło zdarzać się małym dzieciom.

Kiedy więc już biegle czytałem, co dzień bardziej napychając sobie głowę obcymi myślami, poczułem przemożną chęć, by również własne myśli, zrodzone przez geniusza mieszkającego we mnie, ocalić przed zapomnieniem, a na to potrzebna była bądź co bądź bardzo trudna umiejętność pisania. Chociaż nie wiedzieć jak uważnie obserwowałem rękę mistrza przy pisaniu, nie udawało mi się podpatrzeć właściwej mu mechaniki. Studiowałem starego Hilmara Curasa, jedyny podręcznik o nauce pisania, jaki mój mistrz posiadał, i niewiele brakowało, bym uważał, że zagadkową trudność pisania może usunąć tylko duży mankiet, który nosi wyrysowana w książce pisząca ręka, i że mistrz mój pisze bez mankietu jedynie dzięki szczególnej wprawie, tak jak wyćwiczony linoskoczek w końcu obywa się bez drążka do utrzymywania równowagi. Pożądliwie marzyłem o mankietach i już miałem zamiar porwać i przystosować na moją prawą łapę nocny kaftanik starej gospodyni, kiedy mi nagle, w chwili natchnienia, jak to zwykle bywa u geniuszów, błysnęła nadzwyczajna myśl, rozwiązująca wszystko. Było to przypuszczenie, że niemożność trzymania pióra czy ołówka tak, jak to mój mistrz czynił, spowodowana jest prawdopodobnie różną budową naszych rąk - i przypuszczenie owo było trafne. Musiałem po prostu wynaleźć inny sposób pisania, odpowiedni do budowy mej prawej łapki, i wynalazłem go, jak sobie nietrudno wyobrazić. Tak to z odrębnej organizacji jakiegoś indywiduum powstają nowe systemy.

Drugą niemałą trudność nastręczyło mi zanurzanie pióra w kałamarzu. Nie umiałem bowiem przy zanurzaniu uchronić łapki, zawsze też maczała się w atramencie, czego nieuniknionym skutkiem było, że pierwsze pociągnięcia, pisane bardziej łapą niż piórem, wypadały nieco za duże i za szerokie. Stąd ludzie nierozumni mogą moje pierwsze rękopisy uważać tylko za papier poplamiony atramentem. Geniusze natomiast łatwo odgadną genialnego kota w jego pierwszych utworach i wpadną w zdumienie a nawet zachwyt nad głębią i bogactwem umysłu, tryskającym z niezmiernego źródła. Aby świat nie spierał się kiedyś o chronologię mych nieśmiertelnych dzieł, chcę tu wspomnieć, że najpierw napisałem filozoficzno-sentymentalno-dydaktyczną powieść pt. „Myśl i intuicja, czyli kot i pies". Już samo to dzieło mogło wzbudzić ogromne zainteresowanie. Potem, czując się mocny we wszystkich dziedzinach, napisałem dzieło polityczne pod tytułem: „O pułapkach na myszy oraz ich wpływie na przekonania i energię kociego rodu", następnie spłynęło na mnie natchnienie do napisania tragedii „Kawdallor, król szczurów". Również ta tragedia mogła być grana nieskończoną ilość razy przy rzęsistych oklaskach przez wszelkie teatry, jakie tylko można sobie wyobrazić. Te oto wytwory mego ducha dążącego wzwyż niechaj otworzą korowód mych dzieł zebranych; o okazjach, przy których je pisałem, będę się rozwodził w stosownym miejscu.

Kiedy lepiej nauczyłem się trzymać pióro, kiedy łapka nie walała się już atramentem, również mój styl stał się wdzięczniejszy, powabniejszy i jaśniejszy. Przykładałem się głównie do almanachów poetyckich, pisywałem rozmaite miłe drobiazgi i bardzo szybko stałem się tym sympatycznym, życzliwym jegomościem, którym jeszcze dziś jestem. Wtedy o mało co nie stworzyłem eposu bohaterskiego w dwudziestu czterech pieśniach, ale kiedy go skończyłem, okazał się czymś innym, za co Tasso i Ariost jeszcze w grobie mogą niebiosom podziękować. Gdyby rzeczywiście spod moich pazurów wyszedł epos heroiczny, nikt by ich utworów już nie czytał.

Zbliżam się teraz do ——

(Mak.)

—— dla lepszego zrozumienia

jednak, łaskawy czytelniku, trzeba będzie nakreślić dla ciebie jasny i wyraźny obraz stosunków.

Ktokolwiek stanął choć raz w zajeździe uroczego miasteczka Sieghartsweiler, słyszał od razu o księciu Ireneuszu. Jeśli na przykład zamawiał choćby porcję pstrągów, które w tych stronach są znakomite, gospodarz odpowiadał z pewnością: - Słusznie pan czynisz, szanowny panie! Nasz najjaśniejszy książę również bardzo chętnie jada pstrągi i umiem te smakowite ryby tak samo przyrządzić jak na dworze. - Z najnowszych podręczników geografii, map i statystyk wiedział jednak poinformowany podróżnik tylko tyle, że miasteczko Sieghartsweiler wraz z górą Geierstein i całą okolicą od dawna zostało wcielone do wielkiego księstwa, po którym właśnie podróżował. Toteż niemało się dziwił, że zastaje tu księcia pana i dwór. Rzecz zaś miała się następująco: Książę Ireneusz rzeczywiście władał niegdyś niezgorszym państewkiem niedaleko Sieghartsweiler, a ponieważ, posługując się dobrą perspektywą, z belwederu swego zamku w rezydencyjnej mieścinie mógł objąć wzrokiem wszystkie swoje włości, nic dziwnego, że stale miał na oku dole i niedole swego państwa oraz szczęście ukochanych poddanych. W każdej chwili mógł się dowiedzieć, jak obrodziła pszenica Piotra w najodleglejszym zakątku kraju, i równie dobrze obserwować, czy Paweł i Gaweł umiejętnie i starannie uprawiają swe winnice. Mówią, że księciu Ireneuszowi jego państwo wypadło z kieszeni w czasie przechadzki przez granicę, tyle jednak wiadomo na pewno, że do nowego wydania owego wielkiego księstwa, zaopatrzonego kilkoma dodatkami, włączono i wpisano państwo księcia Ireneusza. Zwolniono go z trudu rządzenia, wyznaczając mu z dochodów posiadanego dotychczas kraju dosyć sute apanaże, które miał przejadać właśnie w czarującym Sieghartsweiler.

Poza owym państewkiem książę Ireneusz posiadał jeszcze dość znaczny majątek w gotówce, który mu pozostał w nie zmniejszonej wysokości, i książę spostrzegł, że nagle z małego regenta przemienił się w zamożnego człowieka prywatnego, który może według własnej woli ułożyć sobie życie, jak mu się podoba.

Książę Ireneusz miał opinię człowieka wysoce ukształconego, wrażliwego na naukę i sztukę. Dlatego nieraz przykro odczuwał nieznośne brzemię rządów i chodziła o nim nawet gadka, iż wdzięcznymi wierszami wyraził powieściowe pragnienie, by w maleńkim domku nad szemrzącym strumykiem z kilkoma bydlątkami domowymi wieść samotne, sielankowe życie procul negotiis; można by więc sądzić, że teraz, zapominając o roli władcy sprawującego rządy, ułoży sobie wszystko stosownie do upodobań, jak to mógł uczynić zamożny, niezależny człowiek prywatny. Tymczasem nic podobnego!

Bardzo możliwe, że zamiłowanie wielkich panów do sztuk i nauk należy uważać jedynie za integralną część życia dworskiego. Wypada posiadać obrazy oraz słuchać muzyki i źle byłoby, gdyby nadworny introligator świętował, zamiast nieustannie oprawiać w złoto i skórę najnowsze dzieła literackie. Skoro zaś owo zamiłowanie stanowi integralną część życia dworskiego, musi wraz z nim zaginąć i nie może samodzielnie nadal istniejąc nieść pociechy po utracie stolca czy też małego stołeczka regenckiego, na którym przywykło się siedzieć.

Książę Ireneusz zachował jedno i drugie: życie dworskie i zamiłowanie do sztuki i nauki, urzeczywistniając lube marzenie, w którym uczestniczył on sam wraz ze swoim otoczeniem oraz całym miasteczkiem Sieghartsweiler.

Zachowywał się mianowicie tak, jak gdyby był udzielnym władcą; zatrzymał cały dwór, kanclerza państwa, radę skarbu itd., itd., nadawał order domu panującego, urządzał rauty i bale dworskie, na których bywało zwykle dwanaście do piętnastu osób, ponieważ na urodzenie zważano pilniej niż na największych dworach, a miasto było na tyle poczciwe, że uznało fałszywy blichtr tego dworu z sennego marzenia za coś, co przynosi mu honor i zaszczyt. Zacni obywatele Sieghartsweiler nazywali zatem księcia Ireneusza swym najjaśniejszym panem, iluminowali miasto w jego imieniny oraz imieniny członków jego rodziny i w ogóle poświęcali się chętnie dla zabawy dworu, podobnie jak ateńscy obywatele w „Śnie nocy letniej" Szekspira.

Trudno zaprzeczyć, że książę Ireneusz grał swoją rolę z najefektowniejszym patosem i że umiał ten patos narzucić całemu otoczeniu. Księżęcy radca skarbu zjawia się na przykład w klubie ponury, zatopiony w myślach, małomówny! Czoło ma zasępione, raz po raz wpada w głęboką zadumę, po czym wzdryga się jakby przebudzony! Nikt nie śmie odezwać się głośnym słowem czy mocniej stąpnąć w pobliżu niego. Wybija godzina dziewiąta, radca zrywa się, sięga po kapelusz, daremny trud, by go zatrzymać, radca zapewnia z dumnym, znaczącym uśmiechem, że czekają go stosy akt, że będzie musiał poświęcić noc, by przygotować się na jutrzejsze niezwykle ważne, ostatnie posiedzenie kwartalne książęcej rady. Wychodzi pośpiesznie i pozostawia całe towarzystwo w osłupiałej czci dla ogromnej doniosłości i zawiłości spraw swego urzędu. A ów ważny referat, do którego wielce utrudzony mąż musi się przygotować nocą? No cóż, wpłynęły kartki ze spisami prania z wszystkich departamentów, z departamentu kuchni, jadalni, garderoby itd., za ubiegły kwartał i on właśnie ma zreferować wszelkie sprawy związane z praniem. Albo: miasto lituje się nad biednym książęcym stangretem, ale przejęte wzniosłym patosem książęcej rady, mówi: „Surowo, lecz sprawiedliwie!". Stangret bowiem podług otrzymanej instrukcji sprzedał półkoszek, który był już niezdatny do użytku, rada skarbu zaś nakazała mu pod karą natychmiastowej dymisji zdać do trzech dni sprawę, co zrobił z drugą połową, może jeszcze nadającą się do użytku.

Niecodzienną gwiazdą świecącą na dworze księcia Ireneusza była radczyni Benzon, wdowa lat trzydziestu kilku, ongiś władcza piękność, dziś jeszcze nie bez powabu, jedyna osoba, której szlachectwo było wątpliwe, lecz którą książę mimo to raz na zawsze uznał za godną dworskich parkietów. Bystry, wnikliwy rozum radczyni, jej żywy umysł, mądrość życiowa, nade wszystko zaś pewien chłód charakteru, niezbędny w sztuce rządzenia, wywierały silny wpływ, tak że właściwie ona dzierżyła nici kukiełkowego teatru na tym miniaturowym dworze. Jej córka Julia wychowała się razem z księżniczką Jadwigą i radczyni wpłynęła nawet tak dalece na wykształcenie księżniczki, że ta sprawiała wrażenie obcej w kręgu książęcej rodziny, odbijając osobliwie od swego brata. Książę Ignacy bowiem był skazany na wieczne dzieciństwo i można go było niemal że nazwać idiotą.

Naprzeciw pani Benzon stał - równie wpływowy, równie wnikający w najintymniejsze sprawy książęcego domu, chociaż w zupełnie inny sposób niż ona - dziwny mąż, którego ty, łaskawy czytelniku, już znasz jako maitre des plaisirs dworu księcia Ireneusza oraz ironicznego czarnoksiężnika.

Historia, w jaki sposób mistrz Abraham dostał się do książęcej rodziny, jest dość osobliwa.

Świętej pamięci ojciec księcia Ireneusza był człowiekiem prostych, łagodnych obyczajów. Zdawał sobie sprawę, że jakikolwiek akt siły rozsadzi mały, słaby mechanizm machiny państwowej, zamiast nadać mu większy rozmach. Pozostawił więc wszystko w swoim państwie tak, jak dotychczas było, a chociaż zabrakło mu wskutek tego sposobności, by wykazać się wyjątkowym rozumem albo innymi szczególnymi darami niebios, zadowolił się tym, że każdemu w jego księstwie dobrze się wiodło, a jeśli chodzi o jego stosunki z innymi państwami, było z nim tak jak z kobietami, które wtedy są najbardziej nieposzlakowane, gdy się o nich w ogóle nie mówi. Jeśli mały dwór księcia był sztywny, ceremonialny, staroświecki, jeśli książę w żaden sposób nie umiał pojąć niektórych rzetelnych idei zrodzonych w nowszych czasach, winna temu była niezmienność drewnianego rusztowania, jakie ochmistrz, marszałkowie dworu i szambelanowie mozolnie skonstruowali w jego duszy. W tym rusztowaniu jednak pracowało jedno kółko, którego nie potrafiłby zatrzymać żaden ochmistrz ani marszałek. Był to pewien wrodzony księciu pociąg do wszystkiego, co niecodzienne, dziwne, tajemnicze. Lubił czasami za przykładem dostojnego kalifa Haruna al Raszyda wędrować w przebraniu po mieście i kraju dla zaspokojenia owej żyłki, tak rażąco sprzecznej z ogólną jego tendencją życiową, albo przynajmniej szukając dla niej pożywki. Wkładał wówczas okrągły kapelusz i wdziewał szary surdut, tak że każdy widział od pierwszego rzutu oka, iż książę jest w tej chwili incognito.

Zdarzyło się raz, że książę, przebrany tak nie do poznania, szedł aleją wiodącą z zamku w odległą okolicę, gdzie stał samotny mały domek, zamieszkały przez wdowę po nadwornym kuchmistrzu. Doszedłszy do owego domku, książę zauważył wymykających się z drzwi dwóch mężczyzn otulonych w płaszcze. Usunął się w bok, a dziejopis rodu Ireneuszowego, za którym powtarzam te słowa, twierdzi, że nie byłby spostrzeżony i poznany, nawet gdyby zamiast szarego surduta miał na sobie najświetniejszy strój galowy z błyszczącą gwiazdą orderu, a to z tej prostej przyczyny, że wieczór był ciemny choć oko wykol. Gdy obaj zatuleni mężowie wolno mijali księcia, ów posłyszał wyraźnie następującą rozmowę. Pierwszy: - Bracie ekscelencjo, opamiętaj się, nie bądź choć tym razem osłem! Ten człowiek musi wyjechać, zanim książę dowie się o nim, bo inaczej nie pozbędziemy się już tego przeklętego czarnoksiężnika, który zgubi nas wszystkich swoimi szatańskimi sztuczkami. Drugi: - Mon cher frère, nie zaperzaj się tak, znasz moją przenikliwość, mój savoir faire. Jutro rzucę niebezpiecznemu osobnikowi parę dukatów i niechaj się popisuje swoimi czarami, gdzie chce. Tu pozostać nie może. Poza tym książę jest...

Głosy przebrzmiały, więc książę nie dowiedział się, za co go uważał marszałek dworu, bo nie kto inny, tylko on i jego brat, wielki łowczy dworu, byli tymi, którzy wymknęli się z domu i prowadzili niebezpieczną rozmowę. Książę poznał obu nieomylnie po głosie.

Można się domyślić, że książę nie miał nic pilniejszego do roboty, jak odszukać owego człowieka, niebezpiecznego czarnoksiężnika, z którym chciano mu uniemożliwić zawarcie znajomości. Zapukał do domku. Wyszła wdowa ze światłem w ręce, a spostrzegłszy okrągły kapelusz i szary surdut księcia, zapytała z chłodną uprzejmością: - Czego pan sobie życzy, monsieur? — Mówiono bowiem do księcia monsieur, jeśli był w przebraniu i incognito. Książę zapytał o obcego przybysza, który podobno zamieszkał u wdowy, i dowiedział się, że nieznajomy jest ni mniej, ni więcej tylko bardzo zręcznym, sławnym kuglarzem, zaopatrzonym w liczne świadectwa, koncesje i przywileje; zamierza on tutaj popisać się swoimi umiejętnościami. Przed chwilą właśnie, mówiła wdowa, byli u niego dwaj panowie z dworu, których pokazaniem sztuczek nie do wytłumaczenia wprawił w takie zdumienie, że opuścili dom zupełnie bladzi, wzburzeni, nie panując po prostu nad sobą.

Książę bez namysłu kazał się zaprowadzić na górę. Mistrz Abraham (on bowiem był tym słynnym kuglarzem) przyjął go jak dawno oczekiwanego gościa i zamknął za nim drzwi.

Nie wiadomo, czym się teraz mistrz Abraham popisał, ale to pewne, że książę pozostał u niego całą noc i że nazajutrz rano przygotowano pokoje na zamku, do których się mistrz Abraham wprowadził i do których książę mógł się niepostrzeżenie dostawać przez tajne przejście ze swego gabinetu. Dalej wiadomo na pewno, że książę przestał nazywać marszałka dworu: mon cher ami oraz że nigdy już nie chciał słyszeć cudownej opowieści wielkiego łowczego o białym rogatym zającu, którego on (wielki łowczy) nie zdołał zastrzelić w czasie swej pierwszej myśliwskiej wyprawy do lasu. Wszystko to wtrąciło obu braci w taką zgryzotę i rozpacz, że niebawem opuścili dwór. Wreszcie jest też pewne, że mistrz Abraham nie tylko swoimi fantasmagoriami, ale również poważaniem, jakie sobie w coraz większym stopniu umiał pozyskać u księcia, zdumiewał dwór, miasto i kraj.

O sztukach dokazywanych przez mistrza Abrahama wyżej wspomniany dziejopis rodu Ireneuszowego donosi tak niewiarygodne rzeczy, że nie można ich powtórzyć bez narażenia się na utratę zaufania łaskawego czytelnika. Ów majstersztyk zaś, który dziejopis uważa za najbardziej zagadkowy, twierdząc o nim nawet, że jest dostatecznym dowodem niebezpiecznego kontaktu mistrza Abrahama z nieznanymi, niesamowitymi mocami, nie jest niczym innym jak sztuczką akustyczną, która później pod nazwą „niewidzialnej dziewczyny" narobiła tyle hałasu. Mistrz Abraham już wtedy umiał pokazać ją w formie bardziej fantastycznej, znaczącej i przejmującej, niż uczyniono to kiedykolwiek później. Poza tym chodziły też słuchy, że sam książę urządza z mistrzem Abrahamem pewne magiczne próby, co do celu których damy dworu, dworzanie i inne osoby snuli na wyprzódki głupie, bezsensowne przypuszczenia. Wszyscy zgadzali się z tym, że mistrz Abraham uczy księcia sztuki robienia złota - co należało wnosić z dymu wydobywającego się niekiedy z laboratorium - oraz że wprowadził go na rozmaite pożyteczne zebrania duchów. Dalej wszyscy byli przekonani, że książę nie zatwierdzi nowego burmistrza w miasteczku, a nawet nie uzna podwyżki dla nadwornego palacza bez zasięgnięcia rady u Agatodemona, spiritum familiarem albo gwiazd.

Kiedy stary książę umarł i Ireneusz objął po nim rządy, mistrz Abraham opuścił kraj. Młody książę, który nie odziedziczył ani śladu skłonności ojca do niezwykłości i cudowności, pozwolił mu wprawdzie wyjechać, ale niebawem zrozumiał, że magiczne siły mistrza Abrahama nadają się znakomicie do ujarzmienia pewnego złego ducha, nazbyt chętnie goszczącego na małych dworach, mianowicie piekielnego ducha nudy. Poza tym w umyśle młodego księcia głęboko zakorzeniło się również owo poważanie, jakim u jego ojca cieszył się mistrz Abraham. Bywały chwile, kiedy książę Ireneusz odnosił wrażenie, że mistrz Abraham jest istotą nieziemską, wyniesioną ponad wszystko, co ludzkie, choćby nie wiedzieć jak wysokie zajmowało stanowisko. Mówią, że to zupełnie osobliwe wrażenie wywodzi się z pewnego krytycznego, niezapomnianego momentu z młodych lat księcia. Będąc chłopcem, wtargnął raz w dziecinnej, natrętnej ciekawości do pokoju mistrza Abrahama i połamał z głupoty małą maszynkę, którą mistrz z wielkim trudem i nakładem kunsztu dopiero ukończył. Mistrz zaś, rozgniewany niszczycielską niezgrabnością, wymierzył książęcemu smarkaczowi tęgi policzek i wyprowadził go z pokoju na korytarz z pewnym niezupełnie łagodym pośpiechem. Wśród łez panicz umiał jedynie z trudem wykrztusić: - Abraham... soufflet... , tak że przerażony ochmistrz uznał, iż zbyt ryzykowne byłoby zgłębianie straszliwej tajemnicy, której ośmielał się domyślać.

Książę czuł gorącą potrzebę zatrzymania mistrza Abrahama jako sprężyny ożywiającej machinę dworską, ale bezskuteczne były wszystkie starania o powrót mistrza. Dopiero po owym fatalnym spacerze, kiedy to książę Ireneusz zgubił swoje państewko i urządził chimeryczny dwór w Sieghartsweiler, zjawił się także znowu mistrz Abraham i w istocie nie mógł przybyć bardziej w porę. Poza tym bowiem, że ——

(d.c.M.)

—— dziwnego

zdarzenia, które - by się posłużyć zwykłym określeniem inteligentnych biografów - dokonało pewnego przełomu w moim życiu.

Czytelnicy! Młodzieńcy, mężczyźni, niewiasty, którym pod futrem bije czułe serce, którzy macie zrozumienie dla cnoty i znacie lube więzy, jakimi przyroda nas omotuje, wy mnie zrozumiecie i pokochacie!

Dzień był upalny; przespałem go pod piecem. Teraz zapadał zmierzch i chłodny wiatr wnikał przez otwarte okno do pokoju mego mistrza. Ocknąłem się ze snu, pierś ma wezbrała, przepojona nie nazwanym uczuciem, które będąc jednocześnie cierpieniem i rozkoszą, budzi najsłodsze przeczucia. Obezwładniony nimi, podniosłem się wysoko, owym ruchem pełnym wyrazu, nazwanym przez oschłego człowieka kocim wyginaniem grzbietu. Wydostać się, wyrwać się na łono przyrody! Toteż udałem się na dach i przechadzałem się w promieniach zachodzącego słońca. Wtem usłyszałem jakieś dźwięki ze strychu, tak łagodne i swojskie, tak znajome i wabiące, a coś obcego mi ciągnęło mnie na dół z nieprzepartą mocą. Porzuciłem piękną przyrodę i wśliznąłem się na strych przez małe okienko w dachu. Zeskoczywszy zauważyłem niebawem dużą, piękną kotkę w białe i czarne łaty, która siedząc wygodnie na tylnych łapach wydawała z siebie owe wabiące dźwięki, błyskając ku mnie badawczym okiem. Natychmiast usiadłem naprzeciw niej i dążąc za głosem wewnętrznym, próbowałem podjąć pieśń zaintonowaną przez łaciatą. Nad wyraz mi się to udało, jak trzeba przyznać, i od tej chwili datuje się - co notuję tu dla psychologów studiujących mnie i moje życie - wiara w mój wrodzony talent do muzyki, a z wiarą również i sam talent. Łaciata spoglądała na mnie coraz bystrzej i częściej. Nagle zamilkła i wielkim susem skoczyła ku mnie. Nie spodziewając się niczego dobrego, wystawiłem pazury, lecz w tym momencie łaciata krzyczy, roniąc rzęsiste łzy z oczu: - Synu, o synu! pójdź! Śpiesz w me łapy! - A potem ściskając mnie i przytulając serdecznie do piersi: - Tak, to ty, tyś moim synem, moim dobrym synem, którego urodziłam bez szczególniejszego bólu!

Czułem się do głębi poruszony i już samo to uczucie musiało mnie przekonać, że łaciata rzeczywiście jest moją matką. Mimo to zapytałem jednak, czy jest tego pewna.

- Ach, to podobieństwo - powiedziała łaciata - te oczy, rysy twarzy, wąsy, futro, wszystko przypomina mi aż nadto niewiernego niewdzięcznika, który mnie porzucił. Jesteś istnym portretem swego ojca, kochany Mruczysławie (tak cię przecież nazywają), mam jednak nadzieję, że z urodą ojca odziedziczyłeś zarazem tkliwe usposobienie i łagodne obyczaje twej matki Miny. Twój ojciec miał bardzo wytworne wzięcie, na jego czole widniało imponujące dostojeństwo, zielone oczy błyskały rozumem, a dokoła wąsów i na policzkach często igrał powabny uśmiech. Te zewnętrzne zalety, jako też jego żywy umysł oraz pełna wdzięku łatwość w łowieniu myszy podbiły moje serce. Ale wkrótce ujawnił się jego twardy, tyrański charakter, który tak długo potrafił zręcznie ukrywać. Ze zgrozą o tym wspominam! Zaledwie się urodziłeś, kiedy twego ojca ogarnęła nieszczęsna chętka, by cię zjeść wraz z twoim rodzeństwem.

- Najdroższa matko - przerwałem łaciatej - proszę nie potępiać z kretesem owej skłonności. Najbardziej uczony naród świata przypisywał dziwną chęć pożerania dzieci bogom, ale Jowisz ocalał, tak samo i ja!

- Nie rozumiem cię, synu - odrzekła Mina - ale wydaje mi się, że pleciesz głupstwa albo że zgoła chcesz bronić swego ojca. Nie bądź niewdzięczny, z całą pewnością ten krwiożerczy tyran byłby cię zadusił i pożarł, gdybym cię nie broniła tak dzielnie tymi oto ostrymi pazurami, uciekając to tu, to tam, do piwnic, strychów, stajen, ukrywając się przed prześladowaniem zwyrodniałego barbarzyńcy. W końcu mnie porzucił. Nigdym go już nie spotkała. A jednak serce moje wciąż jeszcze bije dla niego! Piękny to był kocur! Wiele osób uważało go z racji jego manier i wytwornego obejścia za wojażującego hrabiego. Myślałam, że teraz będę mogła wieść spokojne, ciche życie, oddana w małym domowym kręgu obowiązkom macierzyńskim, ale najstraszniejszy cios miał mnie dopiero spotkać. Gdy pewnego razu wróciłam z małej przechadzki, nie zastałam ciebie ani twego rodzeństwa! Pewna stara baba odkryła mnie poprzedniego dnia w mej kryjówce i mruczała coś o wrzuceniu do wody i tym podobne niebezpieczne słowa. Całe szczęście, że ty, mój synu, ocalałeś, niechże cię jeszcze raz uścisnę, najdroższy!

Łaciata mama pieściła mnie serdecznie i rozpytywała o bliższe szczegóły mego życia. Opowiedziałem jej wszystko, nie omieszkując wspomnieć o moim dużym wykształceniu i o tym, jak doń doszedłem.

Mina zdawała się mniej wzruszona rzadkimi zaletami syna, niż należałoby przypuszczać. Nie dość na tym, dawała mi nawet dość wyraźnie do zrozumienia, że mogę razem z całą moją nadzwyczajną umysłowością i głęboką wiedzą zejść na manowce, które doprowadzą mnie do zguby. W szczególności zaś przestrzegała mnie, bym nie ujawniał mistrzowi Abrahamowi zdobytych umiejętności, ponieważ wyzyskałby je tylko, aby mnie trzymać w najcięższej zależności.

- Nie mogę pochwalić się takim wykształceniem jak twoje -rzekła Mina - jednak bynajmniej nie brak mi przyrodzonych uzdolnień oraz przyjemnych, przez naturę wszczepionych talentów. Do nich zaliczam na przykład umiejętność wydobywania trzaskających iskier z futra, gdy mnie ktoś głaszcze. A ileż przykrości zgotował mi już choćby ten jeden jedyny talent! Dzieci i dorośli gmerali bez przerwy po moim grzbiecie dla owych iskierek, mnie na udrękę, a jeśli z niechęcią uskakiwałam albo pokazywałam pazury, musiałam jeszcze wysłuchać, że jestem płochliwa i dzika, a czasem nawet dostawałam w skórę. Skoro tylko mistrz Abraham dowie się, że umiesz pisać, kochany Mruczusiu, zrobi z ciebie swego skrybę i za twój obowiązek będzie uważał to, co dotychczas robisz dla przyjemności i z własnej ochoty.

Mina mówiła jeszcze więcej o moim stosunku do mistrza Abrahama i o moim wykształceniu. Dopiero później zrozumiałem, że to, co uważałem za wstręt do nauki, było prawdziwą mądrością życiową, jaką łaciata posiadała.

Dowiedziałem się, że Mina żyje u starej sąsiadki w dość ubogich warunkach i że nieraz z trudem zaspokaja głód. Wzruszyło mnie to głęboko, w mym sercu z całą mocą ocknęła się miłość dziecięca. Przypomniałem sobie piękną główkę śledzia pozostawioną z wczorajszego posiłku i postanowiłem ofiarować ją zacnej matce, którą tak niespodzianie odnalazłem.

Któż zgłębi zmienność serca tych, co żyją pod księżycem! Czemu los nie uodpornił naszej piersi na dzikie igraszki nieszczęsnych namiętności? Czemu my, chwiejne, wiotkie trzciny, musimy uginać się przed burzami życia? Losie wrogi! O apetycie, twe imię kot! Z głową śledziową w pysku wspiąłem się, niby Pius Aeneas, na dach, chcąc wejść przez okienko na strych! Wtem ogarnął mnie jakiś stan dziwnie obcy mojemu ja, a przy tym jednak jak gdyby stanowiący moje najwłaściwsze ja. Wydaje mi się, że wyraziłem się jasno i dobitnie, tak że każdy w opisie mego osobliwego stanu pozna przenikliwego psychologa, docierającego aż do sedna duszy. Ale ciągnę dalej!

Dziwne uczucie, złożone z ochoty i niechęci, omamiło me zmysły, obezwładniło mnie bez możliwości oporu - pożarłem głowę śledzia!

Słyszałem, jak Mina trwożnie miauczy, wołając mnie niespokojnie po imieniu. Ogarnięty skruchą i wstydem, wróciłem do pokoju mistrza i zaszyłem się pod piecem. Tam dręczyły mnie najgorsze widziadła. Ujrzałem Minę, odnalezioną łaciatą matkę, zrozpaczoną, opuszczoną, łaknącą strawy, którą jej obiecałem, bliską omdlenia. Ha! wiatr świszczący w kominie nawoływał: „Mina! Mina!", „Mina!" szeleściły papiery mego mistrza, trzeszczały stare fotele trzcinowe, „Mina! Mina!" lamentowały drzwiczki pieca. O! uczucie, które mnie przeszywało, było gorzkie i krajało mi serce. Postanowiłem biedaczkę w miarę możności zapraszać na mleko śniadaniowe. Gdy to pomyślałem, błogi spokój spłynął na mnie jak chłodny, kojący cień. Stuliłem uszy i zasnąłem.

Wy, dusze uczuciowe, które mnie dobrze rozumiecie, wy, jeśli nie jesteście osłami, ale prawdziwymi, uczciwymi kocurami, wy, powiadam, pojmiecie, że owa burza w moim sercu musiała rozpogodzić me młodzieńcze niebo tak, jak dobroczynny orkan rozprasza najczarniejsze chmury i odsłania czysty widnokrąg. Choć śledziowa głowa tak mi wprzód zaciążyła na duszy, dowiedziałem się, co znaczy apetyt i że opieranie się matce naturze jest zbrodnią. Niech sobie każdy sam szuka głów śledziowych i nie wchodzi w drogę bystrości innych, którzy wiedzeni właściwym apetytem sami sobie te głowy znajdują.

Zamykam zatem ów epizod mego życia, który ——

(Mak.)

—— nic bardziej uprzykrzonego dla dziejopisa czy

biografa, jak skakać tu i tam niby na dzikim źrebaku przez kamienie i grudy, pola i łąki, zdążając ciągle do utorowanych dróg i nigdy ich nie osiągając. Taki już los tego, co podjął się spisać dla ciebie, drogi czytelniku, wszystko, czego dowiedział się o dziwnym życiu kapelmistrza Jana Kreislera. Chętnie by zaczął: „W małym miasteczku N. czy B. lub K., w poniedziałek Zielonych Świąt albo na Wielkanoc tego a tego roku, Jan Kreisler ujrzał światło dzienne"! Ale nie ma nawet co marzyć o tak pięknym chronologicznym porządku, ponieważ nieszczęsny narrator dysponuje jedynie ustnymi, urywkowo podanymi relacjami, które musi natychmiast opracować, nie chcąc zapomnieć o całości. Jak to właściwie było z udzieleniem tych wiadomości, o tym dowiesz się, drogi czytelniku, jeszcze przed końcem książki i wtedy może usprawiedliwisz rapsodyczny charakter całości utworu, a może też orzekniesz, że mimo pozornej chaotyczności jednak mocny, ciągły wątek wiąże wszystkie części.

W tej właśnie chwili nie ma nic do opowiedzenia poza tym, że wkrótce potem, kiedy książę Ireneusz osiadł w Sieghartsweiler, księżniczka Jadwiga i Julia przechadzały się w pewien piękny wieczór letni po uroczym parku Sieghartshofu. Blask zachodzącego słońca słał się nad lasem jak złoty welon. Ani listek nie drgnął. Drzewa i krzewy oczekiwały w wymownym milczeniu nadejścia wieczornego wiatru, który by je popieścił. Głęboką ciszę przerywał tylko szum potoku leśnego, rwącego przez białe kamyki. Dziewczęta w milczeniu przechadzały się pod rękę po wąskich kwiatowych alejkach, przez mostki rzucone nad przeróżnymi zakrętami potoku, aż doszły do końca parku, nad rozległe jezioro, w którym odbijał się daleki Geierstein ze swoimi malowniczymi ruinami.

- Jakie to piękne! - zawołała Julia z przejęciem.

- Wstąpmy do chaty rybackiej - rzekła Jadwiga - wieczorne słońce okropnie pali, a ze środkowego okna chaty widok na Geierstein jest jeszcze ładniejszy niż stąd, ponieważ okolica ukazuje się tam nie jako panorama, lecz w ugrupowanych wycinkach, niby prawdziwy obraz.

Julia poszła za księżniczką, która, ledwo wszedłszy i wyjrzawszy oknem, zatęskniła od razu za papierem i ołówkiem, by narysować widok w oświetleniu, które określiła jako niezwykle pikantne.

-Nieomal zazdrościłabym ci twej umiejętności odrysowywania drzew i krzewów, gór i jezior z natury - powiedziała Julia. -Ale wiem, że choćbym nawet umiała tak ładnie rysować, jak ty, nigdy nie uda mi się odtworzyć krajobrazu z natury, tym bardziej, im widok wspanialszy. Z samego zachwytu i radości patrzenia nie mogłabym w ogóle pracować.

Przy tych słowach Julii po twarzy księżniczki przemknął uśmiech, który można by określić jako zastanawiający u szesnastoletniego dziewczęcia. Mistrz Abraham, lubiący się niekiedy trochę dziwacznie wyrazić, uważał, że taką grę mięśni twarzy można przyrównać do wiru na powierzchni wody, gdy się coś groźnego w głębi porusza. Dość że księżniczka uśmiechnęła się. Ale gdy otworzyła różane usteczka, by łagodnej, pozbawionej artyzmu Julii coś odpowiedzieć, w pobliżu rozległy się akordy, szarpnięte tak głośno i zuchwale, że trudno było uwierzyć, iż instrumentem jest zwykła gitara.

Księżniczka umilkła i obie z Julią wybiegły przed chatę rybacką.

Słyszały teraz jedną melodię po drugiej, powiązane najdziwniejszymi przejściami oraz najosobliwszymi akordami. Towarzyszył im głęboki męski głos, który brzmiał całą słodyczą włoskiego śpiewu, to nagle urywając wpadał w poważny, posępny ton, to znów recytował albo przemawiał mocno akcentowanymi słowami.

Strojono gitarę - znów akordy - potem przerwa i strojenie -potem gwałtowne, jakby w gniewie wypowiedziane słowa - melodie - i znowu strojenie.

Jadwiga i Julia, ciekawe osobliwego wirtuoza, skradały się bliżej i bliżej, aż dostrzegły człowieka w czerni, który, odwrócony do nich plecami, siedział na skale tuż nad jeziorem i wyprawiał dziwne igraszki śpiewem i mową.

Właśnie przestroił gitarę zupełnie inaczej, w jakiś niezwykły sposób, i spróbował kilku akordów, wykrzykując: - Znowu źle! Nie ma czystego tonu, to o ćwierć tonu za nisko, to za wysoko!

Potem ujął oburącz instrument, odwiązawszy go od niebieskiej wstęgi, i trzymając przed sobą zaczął:

- Powiedz mi, ty mały, uparty przedmiocie, gdzie właściwie kryje się twoje melodyjne brzmienie, w jakim zakamarku twego wnętrza schowała się czysta skala? Czy może chcesz się zbuntować przeciw swojemu mistrzowi i twierdzić, że ucho jego zakuto na śmierć w kuźni niezmiennej temperatury, a jego enharmonika jest tylko dziecinną zabawką kuglarską? Kpisz sobie ze mnie, jak mi się zdaje, chociaż mam brodę o wiele lepiej ogoloną niż mistrz Stefano Pacini, detto il Venetiano, który dar melodyjności, pozostający dla mnie niezgłębioną tajemnicą, włożył w twe wnętrze. Kochany przedmiocie, żebyś wiedział: jeśli w żaden sposób nie chcesz uznać zgodnego dualizmu między gis i as albo cis i des, i w ogóle między wszystkimi tonami, naślę na ciebie dziewięciu dzielnych mistrzów niemieckich, niech cię zwymyślają i poskromią enharmonicznymi słowami. I nie rzucaj się swojemu Stefano Pacini w objęcia, nie chciej jak swarliwa baba mieć ostatniego słowa. A może jesteś na tyle zuchwały i dumny, iż sądzisz, że wszystkie strojne duchy, mieszkające w tobie, posłuszne będą jedynie potężnym czarom magików, którzy dawno pomarli, i że w rękach zajęczego serca...

Przy ostatnich słowach człowiek nagle przerwał, zerwał się i zatopiony w myślach spojrzał na jezioro. Dziewczęta, urzeczone dziwnym zachowaniem człowieka, stały w zaroślach jak wryte, bojąc się nieledwie oddychać.

- Gitara - wybuchnął wreszcie mężczyzna - jest przecież najpodlejszym, najniedoskonalszym instrumentem ze wszystkich instrumentów, zasługującym na to jedynie, by brali go do ręki gruchający, rozamorowani pasterze, którzy zgubili ustnik szałamai, gdyż woleliby rozgłośnie trąbić, budząc echo przyśpiewem najsłodszej tęsknoty i śląc rzewne melodie krowiarkom, które w dalekich górach zganiają bydełko wesołym trzaskiem giętkich batów. O Boże! Pasterze, którzy „jak piec huczycie elegią na białą skroń swej ukochanej" - nauczcie je, że trójdźwięk składa się z trzech jedynie dźwięków, a obala go cios septimy, i dajcie im gitarę do ręki! Ale poważnym ludziom o jakim takim wykształceniu i wyśmienitej erudycji, którzy zajmują się grecką mądrością i dobrze wiedzą, co dzieje się na dworze w Pekinie albo w Nankinie, natomiast diabła znają się na pasterstwie i hodowli baranów, co im po takim brząkaniu i stękaniu! Zajęcze serce, cóż poczniesz? Przypomnij sobie nieboszczyka Hippla, który zapewniał, że widząc człowieka udzielającego lekcji walenia w fortepian, ma wrażenie, jakoby rzeczony nauczyciel gotował jajka na miękko - a teraz brząkać na gitarze - zajęcze serce! Do diabła! - Przy tych słowach człowiek rzucił instrument daleko w krzewy i oddalił się szybkim krokiem, nie spostrzegłszy panien.

- No i cóż - śmiejąc się zawołała Julia po chwili - cóż, Jadwigo, co powiesz o tej dziwacznej postaci? Skąd się wziął ów człowiek, który najpierw umiał tak grzecznie rozmawiać ze swoim instrumentem, a potem rzucił go z pogardą jak rozbitą skorupę?

- To niesłusznie - odrzekła Jadwiga, jakby w nagłym gniewie, przy czym pobladłe jej policzki pokryły się purpurą - to niesłusznie, że park nie jest zamknięty, że każdy obcy może tu wejść.

- Jakże to? - odparła Julia. - Mniemasz, że książę powinien małodusznie zamknąć obywatelom Sieghartsweiler, nie, nie tylko im, ale każdemu, kogo tu drogi przywiodą, najbardziej powabny zakątek całej okolicy? Chyba nie myślisz tego poważnie! -Nie bierzesz pod uwagę - ciągnęła księżniczka dalej, jeszcze bardziej poruszona - niebezpieczeństwa wynikającego stąd dla nas. Jakże często przechadzamy się same, tak jak dziś, z dala od służby, po najodleglejszych ścieżkach lasu! Gdyby tak kiedy jakiś złoczyńca...

- Ejże! - przerwała Julia księżniczce - zdaje mi się niemal, że obawiasz się, iż zza tego czy owego krzaka wyskoczy jakiś gburowaty, bajkowy wielkolud albo legendarny rozbójnik i porwie nas na swój zamek. Od tego uchowaj nas Boże! Ale poza tym muszę ci wyznać, że jakaś mała przygoda tu, w tym samotnym, romantycznym lesie wydałaby mi się wcale miła i nęcąca. Myślę właśnie o „Jak wam się podoba" Szekspira, utworze -którego matka tak długo nie chciała nam dać do czytania i który nam w końcu przeczytał Lothario. Czy nie mylę się, że chętnie zagrałabyś rolę Celii, a ja miałabym być twoją wierną Rozalindą? A kim uczyniłabyś naszego nieznajomego wirtuoza?

- O - odrzekła księżniczka - właśnie ów nieznajomy! Czy uwierzysz, Julio, że jego postać, jego dziwaczne gadanie wzbudziło we mnie jakąś niewytłumaczoną zgrozę? Jeszcze teraz wstrząsają mną dreszcze, ulegam niemal jakiemuś uczuciu, które, przedziwne i przerażające zarazem, ogarnia wszystkie me zmysły. W najciemniejszej głębi pamięci budzi się wspomnienie, daremnie walcząc o przyobleczenie się w wyraźny kształt. Widziałam już tego człowieka wplątanego w jakieś okropne wydarzenie, rozdzierające mi serce, może był to tylko sen koszmarny, po którym pozostało wspomnienie, dość że ten człowiek z swoimi dziwnymi poczynaniami, z swoim mętnym gadulstwem wydaje mi się niebezpieczną, upiorną istotą, która chciała nas może zwabić w zgubne, zaczarowane kręgi.

- Cóż za urojenia! - zawołała Julia. - Ja osobiście uważałabym czarną zjawę z gitarą za monsieur Jacques'a albo nawet za poczciwego Probsteina, którego filozofia brzmi niemal tak samo, jak cudaczne wywody nieznajomego. Ale teraz należy przede wszystkim ratować biedne maleństwo, które barbarzyńca tak nieprzyjaźnie rzucił w krzaki.

- Julio, co ty robisz, na miłość boską! - zawołała księżniczka, lecz Julia, nie zważając na nią, wśliznęła się w gęstwinę i powróciła po krótkiej chwili triumfująco z rzuconą przez nieznajomego gitarą w ręku.

Księżniczka pokonała lęk i przyjrzała się bardzo uważnie instrumentowi, którego sam już osobliwy kształt świadczył o sędziwym wieku, gdyby nawet nie potwierdzały tego data i nazwisko mistrza, dokładnie widoczne na dnie przez otwór. Widniały tam bowiem wypalone czarno słowa: Stefano Pacini, fec. Venet. 1532.

Julia nie mogła się pohamować, wzięła akord na zgrabnym instrumencie i niemal się wystraszyła potężnego, pełnego dźwięku, którym zadźwięczała mała gitara. - O, jakie wspaniałe, wspaniałe! - zawołała, grając dalej. Ponieważ zaś przywykła jedynie przy śpiewie akompaniować sobie na gitarze, nieuniknione było, że idąc dalej, zaczęła niebawem mimo woli śpiewać. Księżniczka szła za nią w milczeniu. Julia przerwała, wtedy Jadwiga rzekła:

- Śpiewaj, graj na tym czarodziejskim instrumencie, może uda ci się złe, wrogie duchy, które mnie chciały opanować, zakląć do powrotu w kręgi piekieł.

- O cóż ci chodzi z tymi złymi duchami? - odparła Julia. -Niechże będą i pozostaną nam obce; ale pragnę śpiewać i grać, gdyż nie pomnę, by mi kiedyś jakiś instrument był tak poręczny i w ogóle tak dogadzał, jak właśnie ten. Wydaje mi się też, jak gdyby mój głos brzmiał przy nim o wiele lepiej.

Rozpoczęła znaną włoską canzonettę i bawiąc się przeróżnymi kunsztownymi melizmatami, śmiałymi pasażami i capricciami, dała upust całemu bogactwu dźwięków spoczywających w jej piersi.

Jeśli księżniczka przestraszyła się na widok nieznajomego, to Julia zamieniła się w słup soli, kiedy ten nagle zjawił się przed nią, właśnie gdy zamierzała skręcić w inną dróżkę.

Nieznajomy, liczący około trzydziestu lat, ubrany był na czarno, podług ostatniej mody. W całym jego stroju nie było nic niezwykłego, osobliwego, a jednak wyglądał jakoś dziwnie, obco. Mimo schludności ubioru widać było pewne zaniedbanie, wywodzące się nie tyle może z braku staranności, ile z tego, że nieznajomy został zmuszony do drogi, której się nie spodziewał i do której nie był stosownie ubrany. Stał na ścieżce w rozpiętej kamizelce, z lekko tylko zarzuconym halsztukiem, trzewiki miał pokryte grubą warstwą kurzu, złote sprzączki na nich ledwie widoczne, i wyglądało to dość zabawnie, że przy małym trójkątnym kapeluszu, przeznaczonym tylko do noszenia pod pachą, opuścił z tyłu krezę, by uchronić się przed słońcem. Przecisnął się widać przez najgłębszy gąszcz parku, gdyż mnóstwo igliwia tkwiło w jego zmierzwionych czarnych włosach. Przelotnie obrzucił wzrokiem księżniczkę, po czym uduchowione, świetliste spojrzenie jego dużych, ciemnych oczu spoczęło na Julii, której zmieszanie powiększała jeszcze okoliczność, że jak zwykle u niej w tego rodzaju wypadkach, łzy jej stanęły w oczach.

- I te niebiańskie tony - przemówił wreszcie nieznajomy miękkim, łagodnym głosem - milkną na mój widok i rozpływają się we łzach?

Księżniczka, zwalczając z całych sił wrażenie, jakie nieznajomy na niej wywarł, spojrzała na niego dumnie i powiedziała niemal mrożącym tonem:

- Oczywiście, dziwi nas pańskie nagłe zjawienie się, mój panie! O tej porze nikt nie spodziewa się nieznajomych w książęcym parku. Jestem księżniczka Jadwiga.

Gdy tylko księżniczka zaczęła mówić, nieznajomy zwrócił się ku niej szybko i patrzył teraz w jej oczy, ale cała jego twarz jakby się zmieniła. Wyraz melancholijnej tęsknoty zniknął, zniknął jakikolwiek ślad wzburzonego do głębi serca. Dziko skrzywiony uśmiech potęgował wyraz gorzkiej ironii niemal do komizmu, do błazeństwa. Niby prądem rażona, księżniczka urwała w pół zdania i zarumieniona spuściła oczy.

Wydawało się, że nieznajomy chce coś powiedzieć, w tym momencie jednak odezwała się Julia:

- Cóż ze mnie za niemądre stworzenie, że płaczę jak głupie dziecko, przyłapane na łasowaniu! Tak, mój panie! Łasowałam, lasowałam najznakomitsze dźwięki pańskiej gitary, gitara wszystkiemu winna oraz nasza ciekawość. Podsłuchałyśmy pana, kiedy pan tak ładnie rozmawiał z tą małą gitarą, i widziałyśmy również, jak pan potem w gniewie rzucił biedaczkę w zarośla, tak że westchnęła głośną skargą. Tak się tym głęboko przejęłam, że musiałam wejść w gęstwinę i podnieść piękny, uroczy instrument. Wie pan chyba, jakie są dziewczęta; brzdąkam nieco na gitarze i załaskotało mnie w palcach, nie mogłam się powstrzymać. Proszę mi wybaczyć i przyjąć swój instrument z powrotem.

Julia podała nieznajomemu gitarę.

- Jest to bardzo rzadki, melodyjny instrument - mówił nieznajomy -jeszcze z dawnych, dobrych czasów, który tylko w moich niezgrabnych rękach... ale co tam ręce, co ręce! Cudowny duch melodyjności, zaprzyjaźniony z tym małym, osobliwym przedmiotem, mieszka również w mojej piersi, ale w poczwarce, niezdolny do swobodnego poruszenia; lecz z pani duszy wzbija się on ku jasnym przestworzom w tysiącu jarzących się barw, niczym lśniące pawie pióro. Och! kiedy pani śpiewała, płynęła przez las wszelka tęskliwa boleść miłości, zachwyt słodkich marzeń, nadzieja, pragnienie, spadając jak rzeźwiąca rosa na wonne kielichy kwiatów, w piersi nadsłuchujących słowików! Niech pani zatrzyma instrument, tylko pani włada czarem w nim zawartym!

- Pan odrzucił instrument - odparła Julia bardzo się rumieniąc.

- To prawda - rzekł nieznajomy, pochwyciwszy gwałtownie gitarę i przyciskając ją do piersi - to prawda, odrzuciłem go i uświęcony otrzymałem z powrotem. Nigdy go już z rąk nie wypuszczę. - Nagle twarz nieznajomego zmieniła się znowu w ową błazeńską maskę i odezwał się wysokim, ostrym tonem: - Właściwie los albo mój kakodemon spłatał mi wielce niedobrego figla, że muszę się tu tak ex abrupto, jak mówią łacinnicy a także inni zacni ludzie, zjawić przed wami, moje wielce szanowne panie! O Boże, najjaśniejsza księżniczko, niech pani zaryzykuje i przyjrzy mi się od stóp do głów. Raczy pani wówczas wywnioskować z mojego stroju, że celem mej podróży są wizyty. Miałem właśnie zamiar zawitać do Sieghartsweiler i złożyć poczciwemu miastu, jeśli już nie wizytę, to przynajmniej wizytówkę. O Boże, czyż brak mi koneksyj, łaskawa księżniczko? Czyż marszałek dwora jej ojca nie był moim bliskim przyjacielem? Pamiętam, gdy mnie tu widywał, przyciskał mnie do swej atłasowej piersi i mówił z rozrzewnieniem, częstując tabaką: „Tu jesteśmy entre nous, mój drogi, tu mogę dać upust memu sercu i najmilszym przekonaniom". Otrzymałbym audiencję u jaśnie oświeconego księcia Ireneusza i byłbym pani przedstawiony, księżniczko, przedstawiony w taki sposób, że mogę się założyć o mój najlepszy zaprzęg septymowych akordów przeciw policzkowi, iż pozyskałbym pani względy. Ale teraz! Tu, w ogrodzie, w najnieodpowiedniejszym miejscu, między stawem z kaczkami a rowem pełnym żab, muszę się sam zaprezentować, sobie ku wiecznemu nieszczęściu! O Boże, gdybym chociaż odrobinę umiał czarować, gdybym chociaż subito potrafił to szlachetne puzderko na wykałaczki - (wyjął je z kieszeni kamizelki) - przemienić w najprzystojniejszego pokojowca dworu Ireneusza, który by mnie wziął za połę i powiedział: „Najłaskawsza księżniczko, oto ten i ten!" Ale teraz! Che far', che dir'! Łaski, łaski, o księżniczko, o pani, o panowie!

Przy tych słowach nieznajomy upadł przed księżniczką i zaśpiewał skrzeczącym głosem: - Ach, pieta, pieta, Signora!

Księżniczka ujęła Julię pod rękę i uciekła z nią, jak tylko zdołała najszybciej, z okrzykiem:

- To szaleniec, szaleniec, który zbiegł z domu wariatów! Tuż przed letnim pałacem radczyni Benzon wyszła na spotkanie panien, które bez tchu osunęły się niemal do jej stóp.

- Co się stało, na miłość boską, co wam się stało, co znaczy ta pośpieszna ucieczka?

Księżniczka, nie panując nad sobą, wzburzona, potrafiła tylko oderwanymi słowami wyjąkać coś o szaleńcu, który je napadł. Julia opowiedziała spokojnie i rozważnie, co się wydarzyło, i zakończyła tym, że bynajmniej nie uważa nieznajomego za szaleńca, tylko za ironicznego filuta, rzeczywiście za kogoś w rodzaju monsieur Jacques'a, który nadawałby się do komedii w lesie ardeńskim.

Radczyni Benzon kazała sobie jeszcze raz wszystko powtórzyć, rozpytywała o najdrobniejsze szczegóły, domagała się, aby opisano jej chód, postawę, gesty, ton mowy nieznajomego.

- Tak - zawołała potem - nie ulega wątpliwości, to on, onże sam, nie może to być nikt inny!

- Kto, kto to taki? - pytała księżniczka niecierpliwie.

- Spokojnie, kochana Jadwigo - odrzekła radczyni. - Niepotrzebnieś się, pani, tak zadyszała, nieznajomy, który wydaje ci się taki groźny, nie jest szaleńcem. Chociaż, stosownie do swoich cudacznych obyczajów, pozwolił sobie na gorzki, nieprzystojny żart, mam jednak wrażenie, że pani się z nim pogodzi.

- Przenigdy - zawołała księżniczka - przenigdy go nie zobaczę, tego przykrego błazna.

- Ejże, Jadwigo - roześmiała się radczyni - jakiż duch natchnął panią słowem „przykry", które po tym, co zaszło, jest stosowniejsze, niż możesz sama sądzić i przeczuwać.

- Ja też zupełnie nie rozumiem - zaczęła Julia - jak możesz się tak gniewać na nieznajomego, droga Jadwigo! Nawet w jego wariackich poczynaniach, w jego mętnych wywodach było coś, co w dziwny i zupełnie nieprzykry sposób poruszyło mą duszę.

- Szczęśliwaś - odparła księżniczka ze łzami w oczach szczęśliwaś, że możesz być tak spokojna i niefrasobliwa, ale szyderstwo tego strasznego człowieka kraje mi serce. Pani! Któż to jest, kto jest tym szaleńcem?

- W dwóch słowach wszystko wyjaśnię - powiedziała radczyni Benzon. - Kiedy przed pięciu laty w ——

(d.c.M.)

—— mnie przekonał, że w prawdziwej, głębokiej

duszy poetyckiej mieszka również dziecięca cnota i litość nad niedolą bliźnich.

Pewna melancholia, ogarniająca częstokroć młodych romantyków, gdy w swym rozwoju przechodzą walkę wielkich, wzniosłych myśli, kazała mi szukać samotności. Nie odwiedzane więc były przez czas dłuższy dach, piwnica i strych. Wraz z owym poetą odczuwałem słodkie, sielankowe radości w małym domku nad brzegiem szemrzącego strumyka; w cieniu posępnego listowia płaczących brzóz i wierzb, oddany mym marzeniom, nie ruszałem się spod pieca. Wskutek tego tak się złożyło, że nie zobaczyłem już Miny, mej lubej, pięknie łaciatej matki. W naukach znalazłem pociechę i ukojenie. O, jest coś cudownego w naukach! Dzięki, gorące dzięki składam szlachetnemu człowiekowi, który je wynalazł. O ileż wspanialszy, o ileż pożyteczniejszy jest ten wynalazek niż wynalazek strasznego mnicha, który pierwszy podjął się fabrykowania prochu, rzeczy, której dla jej natury i działania wprost nie znoszę. Toteż świat potomny, wydając sąd, ukarał barbarzyńcę, piekielnego Bartholda, urągliwą pogardą w ten sposób, że chcąc jakiegoś bystrego uczonego czy rozgarniętego statystyka, krótko mówiąc, każdego człowieka o wyśmienitym wykształceniu szczególnie wynieść, mówi się po dziś dzień przysłowiowo: „On prochu nie wymyśli".

Ku pouczeniu kociej młodzieży, rokującej wiekie nadzieje, nie mogę nie wspomnieć, że wskakiwałem z zamkniętymi oczami do biblioteki mojego mistrza, gdy chciałem się uczyć, i książkę, którą drapnąłem pazurem, wyciągałem i czytałem, obojętnie, jakiej była treści. Dzięki temu sposobowi uczenia się duch mój pozyskał ową giętkość i wszechstronność, a moja wiedza barwne, błyskotliwe bogactwo, które potomność będzie we mnie podziwiać. Nie wymienię tu książek, które w owym okresie poetyckiej melancholii kolejno przyczytałem, po części dlatego, że znajdzie się może stosowniejsze ku temu miejsce, a po części, gdyż zapomniałem również ich tytułów, a to znowu dlatego, że tytułów przeważnie nie czytałem, tym samym więc nie znałem. Każdy zadowoli się takim wytłumaczeniem i nie oskarży mnie o biograficzną lekkomyślność.

Czekały mnie nowe doświadczenia.

Pewnego dnia, kiedy mój mistrz zagłębił się właśnie w dużej księdze, którą rozłożył przed sobą, a ja, leżąc tuż przy nim pod biurkiem, ćwiczyłem się na arkuszu najpiękniejszego papieru w alfabecie greckim, niezwykle podatnym dla mej łapki, wszedł szybkim krokiem pewien młody człowiek, którego już kilkakrotnie widywałem u mistrza, a który odnosił się do mnie z uprzejmym szacunkiem, a nawet miłym uwielbieniem, jakie należy się znamienitemu talentowi i niewątpliwemu geniuszowi. Nie tylko, że po przywitaniu się z mistrzem mówił do mnie za każdym razem: „Dzień dobry, kocie!", ale zawsze skrobał mnie również lekką ręką za uszami i głaskał łagodnie po grzbiecie, tak że zachowanie się jego dodawało mi bodźca do zabłyśnięcia wszystkimi mymi wewnętrznymi darami.

Dzisiaj wszystko miało być inaczej!

Jak nigdy jeszcze, za młodym człowiekiem wskoczył drzwiami jakiś czarny, kudłaty potwór z gorejącymi oczami, a kiedy mnie ujrzał, rzucił się wprost ku mnie. Ogarnął mnie nieopisany strach, jednym susem znalazłem się na biurku mego mistrza i wydawałem z siebie dźwięki przerażenia i rozpaczy, podczas gdy potwór przyskakiwał do stołu, robiąc przy tym zabójczy hałas. Mój dobry mistrz w obawie o mnie wziął mnie na rękę i wsadził pod szlafrok. Młody człowiek jednak rzekł:

- Nie obawiajcie się, kochany mistrzu Abrahamie. Mój pudel nigdy nie skrzywdzi kota, on tylko chce się pobawić. Posadź spokojnie kota, miło ci będzie przyjrzeć się, jak mój pudel i pański kocur zawrą znajomość ze sobą.

Mój mistrz rzeczywiście chciał mnie posadzić, ale ja trzymałem się go mocno i zacząłem żałośnie biadać, dzięki czemu uzykałem przynajmniej tyle, że mistrz usiadłszy tolerował mnie tuż obok siebie na krześle.

Nabrawszy otuchy po opieką mego mistrza, przybrałem, siedząc na tylnych łapach z zawiniętym ogonem, postawę, której dostojeństwo i szlachetna duma musiały zaimponować mojemu rzekomemu przeciwnikowi. Czarny pudel usiadł przede mną na podłodze, nie spuszczając ze mnie oka, i przemawiał do mnie w urywanych słowach, których oczywiście nie rozumiałem. Mój lęk rozpraszał się pomału i uspokoiwszy się, zdołałem w duchu zauważyć, że z oka pudla nie wyziera nic poza dobrodusznością i poczciwością. Mimo woli począłem łagodnymi poruszeniami ogona objawiać ufność ogarniającą mą duszę i pudel natychmiast zaczął w najwdzięczniejszy sposób merdać krótkim ogonkiem.

O! dusza ma przemówiła do niego, sympatia naszych serc nie ulegała wątpliwości! Jakże to, mówiłem sam do siebie, jakże to mogło niezwykłe zachowanie nieznajomego tak bardzo cię przerazić i wystraszyć? Czyż te skoki, te szczekania, szaleństwa, hasania i wycia nie były afirmacją młodzieńca głęboko poruszonego namiętnością i uczuciem radosnej wolności życia? O! niewątpliwie cnota, szlachetna pudlowatość, mieszka w tej piersi obrośniętej czarnym futrem! Pokrzepiony tymi myślami postanowiłem uczynić pierwszy krok celem bliższego, ściślejszego zespolenia naszych dusz i zejść z krzesła mistrza.

Gdy tylko się podniosłem i przeciągnąłem, pudel zerwał się i zaczął uganiać po pokoju z głośnym szczekaniem - objawem wspaniałej tężyzny życiowej! Nie było się już czego obawiać, zstąpiłem więc natychmiast i cichutkim krokiem zbliżyłem się ostrożnie do nowego przyjaciela. Rozpoczęliśmy ową fazę, która w doniosłej symbolice wyraża bliższe poznanie pokrewnych dusz, zawarcie przymierza wypływającego z głębi serca, a którą krótkowzroczny, występny człowiek określa ordynarnym, nieszlachetnym mianem „obwąchiwania". Mój czarny przyjaciel objawił chęć skosztowania kości kurczęcia leżących w mej misce. Dałem mu do poznania, jak umiałem, że podług wymagań savoir vivre'u i uprzejmości wypada mi go poczęstować jako mego gościa. Żarł ze zdumiewającym apetytem, a ja przyglądałem się z daleka. Jednak dobrze się stało, że usunąłem smażoną rybę, zamagazynowawszy ją pod moim legowiskiem. Po posiłku rozpoczęliśmy najucieszniejsze harce, aż w końcu, stanowiąc jedno serce i jedną duszę, objęliśmy się i turlając się w mocnym uścisku przysięgliśmy sobie serdeczną przyjaźń i wierność.

Nie wiem, co w tym spotkaniu pięknych dusz, w tym poznaniu się uroczych młodocianych charakterów mogło być śmiesznego, jest jednak pewne, że obaj, mój mistrz i nieznajomy młody człowiek, śmiali się bez przerwy do rozpuku, co mnie bardzo gniewało.

Nowa znajomość wywarła na mnie głębokie wrażenie, tak że w słońcu i w cieniu, na dachu i pod piecem o niczym innym nie myślałem, o niczym nie medytowałem i nie marzyłem, tylko: pudel! pudel! pudel! W ten sposób ujrzałem charakter pudlowatości we wspaniałych kolorach i dzięki temu poznaniu narodziło się wnikliwe dzieło, o którym już wspomniałem, mianowicie: „Myśli i intuicja, czyli kot i pies". Wywiodłem w nim rozwój obyczajów, zwyczajów, języka obu rodów jako głęboko uwarunkowanych przez właściwy im charakter i dowiodłem, że oba są jedynie różnymi promieniami rzucanymi z jednego pryzmatu. Wspaniale zwłaszcza ująłem zagadnienie charakteru języka i dowiodłem, że jest on w ogóle tylko symbolicznym wyobrażeniem zasady przyrody w postaci dźwięku, że więc tym samym może istnieć tylko jeden język i że zarówno język koci jak psi, z uwzględnieniem szczególnej formacji języka pudlowego, jest gałęzią jednego drzewa, z czego wynika, że koty i pudle inspirowane wyższym duchem wzajemnie się rozumieją. Chcąc moje zdanie przedstawić zupełnie jasno, podałem kilka przykładów z obu języków, zwracając uwagę na te same źródłosłowy przy: hau, hau - miau, miau; haf, haf- auwau, kmmiau; wrr, krau -psik, pfsz itd.

Po ukończeniu książki poczułem przemożne pragnienie, by rzeczywiście nauczyć się języka pudlowego, co mi się dzięki mojemu świeżo pozyskanemu przyjacielowi Ponto udało, chociaż nie bez trudu, jako że język pudlów dla nas, kotów, jest naprawdę trudny. Geniusze jednak radzą sobie ze wszystkim, a właśnie tę genialność zapoznaje pewien sławny ludzki pisarz twierdząc, że trzeba nieco błazeństwa, by powtarzać obcy język za obcym narodem z wszystkimi charakterystycznymi jego cechami. Mój mistrz, co prawda, był tego samego zdania, uznając jedynie uczoną znajomość obcego języka, którą to znajomość przeciwstawiał paplaniu. Za paplanie zaś uważał umiejętność przelewania w obcym języku z pustego w próżne. Posuwał się nawet tak daleko, że modę na francuszczyznę u naszych panów i pań ze dworu traktował jako rodzaj choroby występującej ze strasznymi objawami, niczym stany kataleptyczne. Słyszałem go, jak sam wywodził to absurdalne twierdzenie przed marszałkiem dworu księcia.

- Wyświadcz mi tę łaskę, kochany ekscelencjo - mówił mistrz Abraham - racz się sam obserwować. Czyż nieba nie obdarzyły cię pięknym głosem o pełnym brzmieniu? A gdy napadnie pana francuszczyzna, zaczyna pan nagle syczeć, seplenić, charczeć, przy czym waści sympatyczne rysy twarzy straszliwie się wykrzywiają i nawet przystojny, spokojny, poważny umiar, który waszmość pana na ogół cechuje, ginie przez rozmaite dziwne konwulsje. Cóż to może oznaczać innego, jeśli nie burzliwe działanie jakiegoś feralnego chorobowego kobolda we wnętrzu?

Marszałek dworu śmiał się bardzo, bo też rzeczywiście śmieszna była hipoteza mistrza Abrahama o chorobie obcych języków.

Pewien pomysłowy uczony wywodzi w swej książce, że należy starać się myśleć w obcym języku, którego się pragnie wyuczyć. Rada ta jest doskonała, ale wykonanie jej kryje niejakie niebezpieczeństwo w sobie. Udało mi się bowiem w bardzo krótkim czasie myśleć po pudlowemu, ale tak się przy tym zagłębiłem w pudlowych myślach, że biegłość w moim właściwym języku na tym ucierpiała i ja sam nie rozumiałem, co myślę. Spisałem przeważną część tych nie zrozumianych myśli i w zbiorku pod tytułem „Liście akantu" zdumiewa mnie głębia języka, którego dotąd nie rozumiem.

Wydaje mi się, że te krótkie napomknienia o dziejach mych młodzieńczych miesięcy wystarczą, by czytelnikowi dać jasny obraz tego, czym jestem i w jaki sposób się tym stałem.

Nie sposób jednak rozstać się z okresem rozkwitu mego osobliwego życia, obfitującego w zdarzenia, nie wspomniawszy o jednym wypadku, który poniekąd charakteryzuje moje przejście w lata dojrzalszej wiedzy. Kocia młodzież dowie się z tego, że nie ma róży bez kolców i że duchowi dążącemu przemożnie wzwyż stawia się niejedną przeszkodę, rzuca niejedną kłodę pod nogi, o którą obija sobie łapki. A ból takich skaleczeń jest dotkliwy, bardzo dotkliwy!

Zapewne niemal zazdrościłeś mi szczęśliwej młodości, drogi czytelniku, zazdrościłeś dobrej gwiazdy, która nade mną czuwała!

Urodzony w warunkach nędznych przez szlachetnych, ale ubogich rodziców, bliski haniebnej śmierci, dostaję się nagle na łono zbytku, do kopalni złota literatury!

Nic nie stoi na przeszkodzie moim studiom, nic nie sprzeciwia się moim zamiłowaniom, krokami olbrzyma zbliżam się do doskonałości, która wyniesie mnie het, ponad współczesność. Wtem zatrzymuje mnie celnik, domagając się haraczu, któremu wszystko na tym świecie podlega!

Któż by pomyślał, że pod więzami najtkliwszej, najserdeczniejszej przyjaźni kryją się ciernie, które mnie zadrasną, skaleczą, zranią do krwi!

Każdy, komu tak jak mnie bije czułe serce w piersi, bez trudu wywnioskuje z tego, co powiedziałem o moim stosunku do pudla Ponto, czym był ów drogi przyjaciel dla mnie; a jednak on dał pierwszy powód do katastrofy mogącej mnie całkowicie zgubić, gdyby nie czuwał nade mną duch mego wielkiego antenata! Tak, mój czytelniku, miałem przodka, przodka, bez którego bym sam prawdopodobnie nie istniał, wielkiego, znamienitego przodka, cieszącego się stanowiskiem, uznaniem, majątkiem, rozległą wiedzą, obdarzonego wyśmienitą cnotą, mianowicie najsubtelniejszą miłością do ludzi, elegancją i najświeższym zawsze gustem, przodka, który - ale to wszystko mówię teraz tylko mimochodem, a w przyszłości powiem coś więcej o dostojnym przodku, którym był nie kto inny, jak sławny premier Maćko z Kocichgłów, tak drogi całemu światu i ceniony pod imieniem Kota w Butach.

Jako się rzekło, w przyszłości więcej o najszlachetniejszym z wszystkich kotów!

Czyż mogło być inaczej, czyż nabywszy umiejętności lekkiego i zgrabnego wysławiania się w języku pudlów, mogłem z moim przyjacielem Ponto mówić o czymś innym, jeśli nie o tym, co dla mnie było najważniejsze w życiu, mianowicie o sobie i o moich dziełach? Wskutek tego poznał się z moimi szczególnymi zdolnościami, z moją genialnością i talentem i tu odkryłem z niemałym ubolewaniem, że nieprzezwyciężona lekkomyślność, a nawet pewna swawola uniemożliwiła młodemu Ponto uzyskanie jakichś wyników w dziedzinie sztuki i nauki. Zamiast zdumiewać się moimi wiadomościami, zapewniał mnie, że w ogóle nie pojmuje, skąd wpadłem na to, by zajmować się tego rodzaju sprawami; jemu osobiście, jeśli chodzi o sztuki, wystarcza skakanie przez kij i aportowanie czapki pana z wody, a jeśli chodzi o nauki, uważa on, iż istoty takie jak ja i on psują sobie tym tylko żołądek i tracą przy tym wszelki apetyt.

Przy takiej rozmowie, kiedym się starał pouczyć mego młodego, lekkomyślnego przyjaciela, wydarzyła się ta rzecz okropna. Nimem się opatrzył, skoczył ——

(Mak)

—— I zawsze tą fantastyczną egzaltacją - odparła radczyni

Benzon - tą raniącą serca ironią nie wzbudzisz pan nic innego jak niepokój, zamieszanie, kompletny dysonans w tych konwencjonalnych stosunkach, jakie istnieją.

- Cóż za cudowny kapelmistrz - zawołał Jan Kreisler ze śmiechem - co takimi dysonansami rozporządza!

- Proszę być poważnym - ciągnęła radczyni dalej - nie wykręcisz się pan gorzkimi żartami! Trzymam pana mocno, kochany Janie! Tak będę pana nazywać, łagodnym imieniem Jan, bym przynajmniej mogła mieć nadzieję, że za maską satyra kryje się jednak łagodny miękki charakter. A zresztą przenigdy nie dam się przekonać, że cudaczne nazwisko Kreisler nie zostało przemycone i podsunięte na miejsce całkiem innego nazwiska rodowego!

- Pani radczyni - rzekł Kreisler, podczas gdy cała jego twarz drgała dziwną grą mięśni, tysiącem zmarszczek i bruzd - najdroższa pani, co się pani w moim uczciwym nazwisku nie podoba? Może kiedyś nosiłem inne, ale to dawno temu, i jest ze mną tak, jak z doradcą w „Sinobrodym" Tiecka, który powiada: „Miałem kiedyś wielce znakomite nazwisko, ale to tak dawno temu, że prawie go zapomniałem i tylko niewyraźnie coś sobie przypominam".

- Niech się pan zastanowi! - zawołała radczyni, przeszywając go błyszczącym spojrzeniem - na wpół zapomniane nazwisko na pewno się panu przypomni.

- Bynajmniej, droga pani - odparł Kreisler -jest to niemożliwe i przypuszczam nieomal, że niejasne wspomnienie, jakim byłem, jeśli chodzi mianowicie o stosunek mego wyglądu do mego nazwiska jako paszportu w życiu, pochodzi z tych miłych czasów, kiedy się jeszcze w ogóle nie urodziłem. Racz mi wyświadczyć ten zaszczyt, wielce łaskawa pani, i patrz na moje proste nazwisko w odpowiednim świetle, a znajdziesz je pani uroczym pod względem rysunku, kolorytu i fizjonomii! Nie dość na tym! Nicuj je pani, rozetnij gramatycznym skalpelem, a coraz wspanialsza ukaże się jego wewnętrzna treść. Zupełnie niemożliwe, łaskawa pani, abyś pani znajdowała źródłosłów mego nazwiska w słowie Kraus, nie zaś podług analogii ze słowem Haarkräusler uważała za fryzjera dźwięków albo w ogóle za Kräuslera, ponieważ w tym wypadku musiałbym się nazywać Kräusler. Nie oderwie się pani od słowa Kreis i, daj Boże, abyś pani wtedy od razu pomyślała o cudownych kręgach, w których obraca się cały nasz byt i z których nie możemy się wydostać, choćbyśmy nie wiem co wyprawiali. W tych kręgach krąży Kreisler i zdarza się, że nieraz, znużony skokami tego tańca świętego Wita, do jakiego został zmuszony, prawując się z mroczną, niezbadaną potęgą, która te koła zakreśliła, pragnie tęsknie i usilniej, niż służy to żołądkowi, będącemu i tak wątłej konstytucji, wydostać się z nich na wolność. A głęboki ból owej tęsknoty może być właśnie ironią, którą pani tak gorzko ganisz, nie bacząc, że silna matka zrodziła syna wchodzącego w życie jak władny król. Mam na myśli humor, nie mający nic wspólnego ze swoim nieudanym bratem szyderstwem.

- Tak - rzekła radczyni - to właśnie humor, ten podrzutek rozpasanej, cudacznej fantazji, bez kształtu, bez barwy, o którym wy, twardzi mężczyźni, sami nie wiecie, za co go podać z urzędu i godności, właśnie ten humor pragnęlibyście nam podsunąć jako coś wielkiego, wspaniałego wtedy, gdy wszystko, co nam drogie i cenne, staracie się utopić w gorzkim szyderstwie. Czy pan wie, że księżniczka Jadwiga jeszcze do tej pory nie ochłonęła po pańskim zjawieniu się i zachowaniu w parku? Drażliwa z natury, rani ją każdy żart, w którym wyczuje choćby najlżejsze wykpienie swej osoby, a poza tym raczyłeś pan, kochany Janie, zaprezentować się jej jako kompletny szaleniec, budząc w niej takie przerażenie, że mogła się obłożnie rozchorować. Czyż można to wybaczyć?

- Tak samo nie, jak to - odparł Kreisler - że jakaś królewienka, spotkawszy przypadkiem w dostępnym publiczności parku swego tatusia człowieka nieznajomego o uczciwym wyglądzie, chce mu swą małą osóbką zaimponować.

- Mniejsza z tym - ciągnęła radczyni dalej. - Pańskie awanturnicze zjawienie się w naszym parku pociągnąć mogło za sobą fatalne skutki. Że temu zapobieżono, że księżniczka przynajmniej oswoiła się z myślą, iż cię znowu zobaczy, wszystko to zawdzięczasz pan mojej Julii. Ona jedynie bierze pana w obronę, widząc we wszystkim, coś pan wyrabiał, tylko wyraz egzaltowanych humorów, jakie często bywają udziałem głęboko zranionego albo nazbyt drażliwego serca. Krótko mówiąc, Julia, która dopiero niedawno poznała „Jak wam się podoba" Szekspira, porównała cię do melancholijnego monsieur Jacques'a.

- O natchniony aniele! - wykrzyknął Kreisler, przy czym łzy stanęły mu w oczach.

- Poza tym - podjęła znowu radczyni - kiedyś pan snuł swoje fantazje na gitarze, śpiewając przy tym i gadając, jak Julia opowiadała, rozpoznała ona w tobie subtelnego muzyka i kompozytora. Twierdzi, że w tej chwili pojęła szczególnego ducha muzyki i, jakby przymuszona niewidzialną jakąś siłą, musiała śpiewać i grać, i że udało się jej to, jak jeszcze nigdy. Trzeba ci wiedzieć, że Julia nie mogła się z tym pogodzić, iż nie zobaczy już osobliwego człowieka, iż zjawił się jej on tylko jako dziwnie urocza muzyczna mara; natomiast księżniczka twierdziła z całą właściwą sobie porywczością, że druga wizyta upiornego szaleńca przyprawiłaby ją o śmierć. Ponieważ dziewczęta były zawsze jednym sercem i jedną duszą i nigdy żaden rozdźwięk między nimi nie powstał, mogłam zupełnie słusznie twierdzić, że powtarza się odwrócona scena z wczesnego dzieciństwa, kiedy Julia chciała ofiarowanego sobie, nieco cudacznego Skaramusza koniecznie wrzucić do kominka, księżniczka zaś broniła go nazywając swoim faworytem.

-Niczym drugi Skaramusz - przerwał Kreisler radczyni z głośnym śmiechem - dam się przez księżniczkę wrzucić do kominka i zdaję się na słodką łaskę lubej Julii.

- Wspomnienie Skaramusza musisz pan uważać za humorystyczny pomysł - ciągnęła dalej radczyni - a zatem nie powinieneś go, zgodnie ze swą teorią, źle tłumaczyć. Zresztą możesz pan sobie imaginować, że z opisu, jaki mi dziewczęta dały o tobie, o całym zajściu w parku, poznałam cię natychmiast i że obeszłoby się bez tęsknoty Julii, która pragnęła cię ponownie zobaczyć. I tak poruszyłam w następnej chwili wszystkich ludzi, jakich miałam do dyspozycji, celem przeszukania parku, całego Sieghartsweiler, by odnaleźć waszmość, tak mi drogiego po krótkiej znajomości. Wszystkie poszukiwania były daremne, sądziłam żeś pan zniknął, tym większe moje zdumienie, kiedy dziś rano wszedłeś do mnie. Julia bawi u księżniczki, cóż za rozdźwięk sprzecznych uczuć powstałby, gdyby panny dowiedziały się w tej chwili o pańskim przybyciu. Co też ciebie, którego spodziewałam się na dworze wielkiego księcia w charakterze dobrze sytuowanego kapelmistrza, tak nagle tutaj sprowadza, w tym względzie domagam sie wyjaśnienia jedynie, jeśli będzie waszmości miło i dogodnie coś mi o tym powiedzieć.

Kiedy radczyni to wszystko mówiła, Kreisler popadł w głęboką zadumę. Wbił oczy w ziemię i pocierał czoło jak ktoś, kto stara się przypomnieć sobie rzecz zapomnianą.

- Ach - odezwał się, kiedy radczyni umilkła - to bardzo niemądra historia, niewarta prawie opowiedzenia. Jest jednak pewne, że to, co mała księżniczka raczyła uważać za pomylone brednie wariata, ma swe uzasadnienie w rzeczywistości. Istotnie wojażowałem wtedy celem odwiedzin, kiedy miałem nieszczęście przestraszyć małą, drażliwą osóbkę, gdy powracałem właśnie z wizyty złożonej ni mniej, ni więcej tylko samemu najjaśniejszemu wielkiemu księciu, a tu w Sieghartsweiler zapragnąłem po prostu kontynuować nadzwyczajne, arcymiłe odwiedziny.

- Drogi panie - zawołała radczyni, uśmiechając się z lekka (nigdy bowiem nie śmiała się głośno) - to z pewnością znowu jakiś cudaczny pomysł, któremuś dał folgę. Jeśli się nie mylę, rezydencja oddalona jest przynajmniej o trzydzieści godzin od Sieghartsweiler?

- Tak jest - odparł Kreisler - ale wędruje się przez ogród, który zda mi się być założony w tak wielkim stylu, że nawet sam Le Nôtre by się zdumiał. Jeśli pani nie chcesz uznać mojego wojażu celem odwiedzin, proszę zważyć, że wrażliwy kapelmistrz, z głosem w krtani i piersi a gitarą w ręku, przechadzający się po pachnących lasach, przez świeżą zieleń łąk, dziko spiętrzone skały, po wąskich kładkach, pod którymi szumią rwące potoki leśne - że więc taki kapelmistrz, wtórujący jako solista chórom rozbrzmiewającym wokół niego, bardzo łatwo może nieumyślnie, niechcący zabłąkać się w jakąś partię ogrodu. Tak i ja dostałem się do książęcego parku w Sieghartshof, który jest tylko drobną cząstką ogromnego parku, założonego przez przyrodę. Lecz nie, nie tak było! Kiedyś pani przed chwilą opowiadała, jak to zaalarmowano całą gromadę ochotnych myśliwych, by mnie schwytali jak zbłąkaną zwierzynę, nabrałem dopiero wewnętrznego głębokiego przekonania o konieczności mego tutaj pobytu. Choćbym nawet chciał kontynuować mój bieg na oślep, konieczność ta musiałaby mnie zapędzić w sidła. Wspomniałaś pani łaskawie, że znajomość ze mną jest dla ciebie cenna, a czyż przy tym nie musiałabyś sobie przypomnieć owych feralnych dni zamętu, ogólnej niedoli, kiedy nas los ze sobą zetknął? Zastałaś mnie pani wtedy miotającego się na wszystkie strony, niezdolnego do powzięcia jakiegokolwiek postanowienia, z rozdartym sercem. Przyjęłaś mnie pani życzliwie, a otwierając mi jasne, bezchmurne niebiosa spokojnej, zamkniętej w sobie kobiecości, aby mnie pocieszyć, ganiłaś pani i jednocześnie wybaczałaś mi szalone rozbrykanie mego zachowania, które przypisywałaś pani beznadziejnej rozpaczy, wywołanej naporem okoliczności. Wyciągnęłaś mnie pani z otoczenia, które sam musiałem uznać za dwuznaczne, twój dom stał się spokojnym, życzliwym azylem, gdzie szanując twój cichy ból, zapomniałem o moim. Rozmowy pełne pogody i łagodności podziałały jak dobroczynne lekarstwo, mimo żeś pani nie znała mojej choroby. Niegroźne wypadki, mogące przekreślić moje stanowisko w życiu, wpłynęły na mnie tak nieprzyjaźnie. Od dawna pragnąłem porzucić warunki, które mnie przygnębiały i niepokoiły, i nie mogłem gniewać się na los, że zdziałał to, do czego mnie samemu tak długo brakło odwagi i sił. Nie! Kiedy poczułem się wolny, ogarnął mnie ów nieopisany niepokój, który od najwcześniejszych lat młodości tak często mnie wewnętrznie rozdwaja. To nie tęsknota, która -jak pięknie mówi ów głęboki poeta -„zrodzona z wyższego życia, trwa wiecznie, gdyż wiecznie jest nie spełniona"; nie zawiedziona ani oszukana, lecz po prostu nie spełniona, by nie umarła; nie, często wybucha nieokiełznane szalone pragnienie czegoś, czego w nieustannym ruchu poszukuję poza sobą samym, chociaż ukryte jest w mej własnej duszy; jakaś tajemnica, chaotyczne, zagadkowe marzenie o raju najwyższego zaspokojenia, którego nawet marzenie nie umie nazywać, zaledwie przeczuć, i to przeczucie dręczy mnie mękami Tantala. Owo uczucie ogarniało mnie już, kiedy byłem dzieckiem, i to nieraz tak nagle, że spośród najweselszej zabawy z towarzyszami uciekałem do lasu, na jakąś górę, gdzie rzucałem się na ziemię, rozpaczliwie płacząc i szlochając, mimo że przed chwilą byłem najswawolniejszym, najbardziej rozdokazywanym chłopcem ze wszystkich. Później nauczyłem się skuteczniej zwalczać te nastroje, ale nie potrafię opisać mojej męki, gdy w pogodnym otoczeniu miłych, życzliwych przyjaciół, przy jakichś artystycznych rozkoszach, a nawet w chwilach, kiedy próżność moja w ten czy ów sposób była zaabsorbowana, wszystko nagle wydawało mi się nędzne, błahe, bezbarwne, martwe i czułem się przeniesiony w beznadziejne pustkowie. Istnieje tylko jeden anioł światła, mający władzę nad złym demonem. Jest to duch muzyki, zwycięsko nieraz powstający ze mnie samego, przed którego mocarnym głosem milkną wszystkie cierpienia doczesnej niedoli.

- Zawsze uważałam - zabrała głos radczyni - że muzyka działa na pana za silnie, niekiedy nawet zgubnie, gdy bowiem przy wykonywaniu jakiegoś świetnego dzieła zdawałeś się pan cały nim przenikniony, pańska twarz zmieniała się zupełnie. Bladłeś pan, nie byłeś zdolny cośkolwiek wykrztusić, znajdowałeś pan tylko westchnienie i łzy, a potem napadałeś z najgorszym szyderstwem, z głęboką ironią na każdego, kto chciał choć słowo powiedzieć o dziele mistrza... A nawet gdy...

- O zacna radczyni! - przerwał Kreisler pani Benzon, wpadając znów w szczególny, właściwy sobie ironiczny ton, mimo że chwilę temu przemawiał tak poważnie i z takim przejęciem - o zacna radczyni, to wszystko się obecnie zmieniło. Nie wiesz, pani, jaki zrobiłem się grzeczny i mądry na dworze wielkiego księcia. Potrafię z największym spokojem i pogodą wybijać takt do „Don Juana" i do „Armidy", potrafię przyjaźnie skinąć na primadonnę, gdy w najcudaczniejszej kadencji hasa po skali dźwięków; gdy marszałek dworu po „Porach roku" Haydna szepnie mi: C'était bien ennuyant, mon cher maître de chapelle, potrafię z uśmiechem kiwnąć głową i zażyć tabaki w sposób znaczący, a nawet potrafię cierpliwie słuchać, gdy szambelan, mistrz spektakli i koneser sztuki, poucza mnie rozwlekle, że Mozart i Beethoven nie mają pojęcia o śpiewie, a Rossini, Pucitta i jak tam się ci grajkowie jeszcze zwą, wznieśli się á la hauteur wszelkiej muzyki operowej. Tak, dobrodziejko, nie uwierzysz, pani, ile skorzystałem w ciągu mego kapelmistrzostwa, głównie zaś zyskałem piękne przeświadczenie: jak to dobrze, gdy artyści są zatrudnieni na posadach, inaczej bowiem sam diabeł i jego babka nie wytrzymaliby z tą dumną, zuchwałą bracią. Zamianujcie zacnego kompozytora kapelmistrzem albo dyrektorem orkiestry, poetę - nadwornym literatem, malarza - nadwornym portrecistą, rzeźbiarza - plastykiem dworu, a rychło pozbędziecie się nieużytecznych fantastów i będziecie mieć w państwie samych pożytecznych obywateli, o dobrych manierach i łagodnych obyczajach.

- Cicho, cicho! - zawołała radczyni z niezadowoleniem. -Przestań pan, starym zwyczajem pański konik znowu zaczyna stawać dęba. Zresztą przeczuwam coś niedobrego i istotnie usilnie pragnę dowiedzieć się, co za nieszczęśliwe wydarzenie zmusiło cię do śpiesznej, pochopnej ucieczki z rezydencji. Wszystkie bowiem okoliczności pańskiego zjawienia się w parku wskazują na taką ucieczkę.

-A ja - odparł Kreisler spokojnie, nie spuszczając oczu z radczyni - a ja mogę tylko zapewnić, że niedobre wydarzenie, które wypędziło mnie z rezydencji, niezależnie od wszelkich zewnętrznych okoliczności, miało miejsce wyłącznie we mnie samym. Właśnie ów niepokój, o którym przed chwilą mówiłem, może więcej i poważniej niż należało, ogarnął mnie tak jak nigdy; nie mogłem dłużej pozostać. Wiadomo ci, pani, jak cieszyłem się na moje kapelmistrzostwo u wielkiego księcia. Niemądry, sądziłem, że żyjąc dla sztuki, na tym stanowisku właśnie się uspokoję, że zwyciężę demona mieszkającego we mnie. Z niewielu słów wypowiedzianych o mojej edukacji na dworze wielkoksiążęcym możesz pani wywnioskować, jak bardzo się omyliłem. Proszę mi darować opis, jak nudne bawienie się świętą sztuką, do którego z konieczności musiałem przykładać ręki, bzdury bezdusznych szalbierzy sztuki i niesmacznych dyletantów, wir życia towarzyskiego świata marionetek coraz bardziej otwierały mi oczy na nędzną małość mojej egzystencji. Pewnego ranka musiałem stawić się u wielkiego księcia, by dowiedzieć się o moich zadaniach podczas mających się odbyć w najbliższych dniach uroczystości. Mistrz od aranżowania spektakli był oczywiście obecny przy tym i rzucił się na mnie z rozmaitymi bezsensownymi i niegustownymi pomysłami, którym miałem się poddać. Głównie chodziło o prolog ułożony przez niego samego, do którego jako do celu uroczystości teatralnych zażądał muzyki skomponowanej przeze mnie. Ponieważ tym razem -mówił do księcia, rzucając kose spojrzenie na mnie - chodzi nie o uczoną niemiecką muzykę, lecz o gustowny włoski śpiew, sam napisał kilka subtelnych melodii, które ja mam odpowiednio umieścić. Wielki Książę nie tylko na wszystko się zgodził, ale jeszcze przy tej okazji napomknął mi ogólnikowo, że spodziewa się i tuszy, iż pogłębię moje wykształcenie przez gorliwe studiowanie nowszych mistrzów włoskich! Gdy stałem tak upokorzony, czułem dla siebie głęboką wzgardę. Wszystkie poniżenia zdały mi się sprawiedliwą karą za moją dziecinną, niedorzeczną pobłażliwość! Opuściłem zamek, by nigdy nie powrócić. Jeszcze tego samego wieczora chciałem zażądać mego zwolnienia, ale nawet to postanowienie nie potrafiło mnie uspokoić co do siebie samego, gdyż widziałem się już wygnany mocą jakiegoś tajnego ostracyzmu. Gitarę, zabraną w innym celu, wyjąłem z powozu, który przed bramą odesłałem, i biegłem przed siebie bez zatrzymania, dalej, coraz dalej! Słońce już zachodziło, cienie gór i lasu ścieliły się coraz szersze i czarniejsze. Myśl powrotu do rezydencji wydała mi się nieznośną, a nawet zgubną. „Jakaż siła zmusza mnie do powrotu!" - wykrzykiwałem głośno. Wiedziałem, że znajduję się na drodze do Sieghartsweiler, przypomniałem sobie starego mistrza Abrahama, od którego w przeddzień miałem list; przeczuwając moją sytuację w rezydencji, wyrażał pragnienie, iżbym stamtąd wyjechał, i zapraszał mnie do siebie.

- Jak to? - przerwała radczyni kapelmistrzowi - pan znasz starego dziwaka?

- Mistrz Abraham - ciągnął Kreisler dalej - był najserdeczniejszym przyjacielem mego ojca, moim nauczycielem, po części moim wychowawcą. Teraz wiesz pani dokładnie, jak dostałem się do parku zacnego księcia Ireneusza, i nie wątpisz chyba, że jeśli trzeba będzie, potrafię wszystko spokojnie, z odpowiednią historyczną ścisłością tak przyjemnie opowiedzieć, że mnie samego ciarki przechodzą. W ogóle cała historia mojej ucieczki z rezydencji, jak już mówiłem, wydaje mi się tak głupia i tak zabójczo oschła dla wszelkiego ducha, że nie można o tym mówić bez wpadania samemu w jakąś słabość. Ale podaj, pani, tę płytką przygodę przerażonej księżniczce jako krople uśmierzające, żeby się uspokoiła. Proszę też pamiętać o tym, że uczciwy niemiecki muzyk, który dopiero co włożywszy jedwabne pończochy rozparł się jak wykwintniś w porządnej karecie, został przepłoszony przez Rossiniego i Pucittę, Pavesiego i Fioravantiego i Bóg raczy wiedzieć jeszcze jakich ...inich i ...ittich, w żaden sposób nie mógł się zbyt mądrze zachować. Mam nadzieję, że uda mi się uzyskać przebaczenie! Jako poetyczny zaś podźwięk tej nudnej przygody powiem ci, najdroższa radczyni, że w chwili kiedy gnany przez mojego demona chciałem uciec, przykuł mnie do miejsca najsłodszy urok. Demon usiłował właśnie złośliwie splugawić najgłębszą tajemnicę mego serca, kiedy potężny duch muzyki rozpostarł skrzydła, a przy ich melodyjnym szumie zbudziła się pociecha, nadzieja, a nawet tęskonota, która jest nieprzemijającą miłością i zachwytem wiekuistej młodości - Julia zaśpiewała!

Kreisler zamilkł. Radczyni Benzon nadstawiła uszu, ciekawa, co teraz nastąpi. Ponieważ kapelmistrz zdawał się tonąć w niemej zadumie, zapytała z chłodną uprzejmością:

- Pan istotnie uważasz śpiew mojej córki za przyjemny, kochany panie?

Kreisler drgnął gwałtownie, ale to, co zamierzał powiedzieć, zdławiło westchnienie z głębi serca.

- Cóż - ciągnęła radczyni dalej - bardzo mi miło. Julia może się od pana dużo nauczyć, jeśli chodzi o prawdziwy śpiew, bo uważam za rzecz postanowioną, że pan teraz tu pozostaniesz.

- Łaskawa pani - zaczął Kreisler, ale w tej chwili otworzyły się drzwi i weszła Julia.

Kiedy spostrzegła kapelmistrza, słodki uśmiech rozjaśnił jej powabne oblicze i lekkie: „Ach!" wionęło z jej ust.

Radczyni Benzon wstała, ujęła kapelmistrza za rękę i poprowadziła go ku Julii, mówiąc:

- Otóż, moje dziecko, to jest ten niezwykły ——

(d.c.M.)

—— młody Ponto prosto na mój najnowszy

rękopis, leżący przy mnie, porwał go w zęby, zanim temu zdołałem przeszkodzić, i uciekł z nim w te pędy. Wybuchnął przy tym urągliwym śmiechem i już to samo powinno mi było nasunąć przypuszczenie, że nie tylko młodzieńcza swawola natchnęła go do tego złego czynu, lecz jeszcze coś ponadto. Wkrótce się o tym dowiedziałem.

Po kilku dniach do mojego mistrza przyszedł człowiek, u którego Ponto miał kondycję. Był to, jak się później dowiedziałem, pan Lothario, profesor estetyki w gimnazjum Sieghartsweiler. Po zwykłym przywitaniu profesor rozejrzał się po pokoju i rzekł, ujrzawszy mnie: - Czy nie zechcielibyście, drogi mistrzu, oddalić z pokoju tego stworzenia?

- Dlaczego? - zapytał mistrz. - Przecież na ogół lubisz waść koty, profesorze, a szczególnie mojego ulubieńca, zgrabnego mądrego kota Mruczusia!

- Tak - powiedział profesor śmiejąc się przy tym ironicznie - rzeczywiście zgrabny i mądry, to prawda! Ale zróbcie mi tę przyjemność, mistrzu, i oddalcie waszego faworyta, gdyż mam z wami do pomówienia o sprawach, o których on absolutnie słyszeć nie powinien.

- Kto? - zapytał mistrz Abraham, wlepiając osłupiały wzrok w profesora.

- No, wasz kot - ciągnął profesor dalej. - Błagam, nie pytajcie dłużej, tylko róbcie, o co was proszę.

- To bardzo dziwne - powiedział mistrz, otwierając drzwi gabinetu i wołając mnie. Usłuchałem go, ale nie spostrzeżony przez niego wśliznąłem się z powrotem i ukryłem na dolnej półce szafy z książkami, tak że nie zauważony mogłem widzieć pokój i zrozumieć każde słowo, jakie mówiono.

- Ale teraz - rzekł mistrz Abraham, sadowiąc się naprzeciw profesora w swoim karle - teraz, na miłość boską, chciałbym się dowiedzieć, co za tajemnicę chcesz mi pan wyjawić, która ma być sekretem dla mojego zacnego kota Mruczka.

- Powiedzcie mi - zaczął profesor, bardzo poważny i zamyślony - powiedzcie mi nasamprzód, kochany mistrzu, jakie jest pańskie zdanie o takiej zasadzie, że bez względu na wrodzone duchowe zdolności oraz talent czy geniusz - z góry przyjmując tylko zdrowie fizyczne za konieczny warunek - z każdego chłopca da się dzięki odpowiednio postawionemu wychowaniu w krótkim czasie, jeszcze w wieku młodzieńczym, uczynić herosa nauki i sztuki?

- Ejże! - odrzekł mistrz - cóż mogę innego powiedzieć o takiej zasadzie, jak nie to, że jest niemądra i niesmaczna. Możliwe, a nawet łatwo zapewne dziecku, posiadającemu pojętność taką, jaką mniej więcej spotykamy u małp, oraz dobrą pamięć, systematycznie wbić do głowy szereg wiadomości, którymi popisuje się potem przed ludźmi, tylko że takie dziecko musi być pozbawione wszelkiego wrodzonego ingenium, gdyż normalnie owa lepsza wewnętrzna część ducha sprzeciwia się takiemu bezecnemu procederowi. Ale któż takiego głupiego chłopca, tuczonego rozmaitymi dającymi się połknąć kęsami wiedzy, nazwałby uczonym w prawdziwym tego słowa znaczeniu?

- Świat! - wykrzyknął profesor porywczo - cały świat! O, to straszne! Cała wiara w wewnętrzną, wyższą, wrodzoną moc ducha, która jedynie stwarza uczonego i artystę, bierze w łeb przy tej nikczemnej, szalonej zasadzie!

-Nie unoś się, waść! - rzekł mistrz Abraham z uśmiechem. - O ile mi wiadomo, w naszej kochanej ojczyźnie dotychczas pokazano nam tylko jeden wytwór tej metody wychowawczej, o którym świat jakiś czas mówił i mówić przestał, gdy zmiarkował, że produkt się nieszczególnie udał. W dodatku rozkwit owego preparatu przypadł na okres, w którym nastała moda na cudowne dzieci, pokazujące swe sztuki za niewielką opłatą, jak mozolnie tresowane psy i małpy.

- Tak teraz mówisz, mistrzu Abrahamie - zabrał profesor głos - i wierzono by wam, gdyby nie znano ukrytego w tobie figlarza, gdyby nie wiedziano, że całe twe życie stanowi szereg najcudaczniej szych doświadczeń. Wyznaj, mistrzu Abrahamie, wyznaj przecie, że całkiem po kryjomu, w największej tajemnicy robiłeś doświadczenia podług tej zasady, ale chciałeś prześcignąć tego człowieka, twórcę owego preparatu, o którym mówiliśmy. Zamierzałeś po ukończeniu doświadczenia wystąpić ze swoim wychowankiem i wszystkich profesorów świata wprawić w zdumienie i rozpacz, chciałeś całkowicie obalić piękną zasadę non ex quovis ligno fit Mercurius. Cóż, krótko mówiąc, quovis jest, ale nie Merkury, lecz kot!

- Co mówisz? - zawołał mistrz, wybuchając głośnym śmiechem - co mówisz, kot?!

- Nie zapieraj się, waść - ciągnął profesor dalej - że na tym małym jegomościu w pokoiku obok próbowałeś tej abstrakcyjnej metody wychowawczej, uczyłeś go czytać, pisać, wpoiłeś mu nauki, tak że już teraz zaczyna grać rolę autora i nawet wiersze układa.

- Hm - rzeki mistrz - to w istocie najbardziej szalona historia, jaka mi się w życiu zdarzyła. Ja miałbym wychowywać mojego kota, wpajać mu nauki? Powiedz, co ci się w głowie roi, profesorze? Zapewniam cię, że o wykształceniu mojego kota nic nie wiem i zresztą uważam je za niemożliwe.

- Tak? - zapytał profesor przeciągle, wyjął z kieszeni zeszyt, w którym natychmiast rozpoznałem zrabowany mi przez młodego Ponto rękopis, i zaczął czytać:

TĘSKNOTA ZA WZNIOSŁOŚCIĄ

Jaka burza moimi rządzi uczuciami?

O czym świadczy niepokój, przeczuć pełne drżenie?

Czy duch do potężnego skoku niewzruszenie

Sposobi się, geniuszu spięty ostrogami?

Jaki wicher moimi kieruje myślami?

Czego chce nieukojne, palące dążenie

Od życia, w którym kipi miłosne pragnienie?

Jakimi serce moje wre namiętnościami?

I zapadam się w obce czarodziejskie kraje,

Mój język jest związany: ni dźwięku, ni słowa,

Czas nadzieję jak świeżość wiosny mi podaje,

Ona moje kajdany ciążące rożkowa!

Wyśniona, w najzieleńszej wyczuta zieleni!

W górę serce! Chwyć skrzydło, co w słońcu się mieni!

Mam nadzieję, że każdy z moich łaskawych czytelników dostrzeże doskonałość tego wspaniałego sonetu, jaki wypłynął z najgłębszych tajników mej duszy, i będzie mnie tym bardziej podziwiał, gdy go zapewnię, że sonet ów należy do pierwszych w ogóle przeze mnie napisanych. Profesor jednak w swej złośliwości czytał go bez jakiejkolwiek intonacji, tak obrzydliwie, że sam prawie siebie nie poznałem, i porwany nagłą pasją, będącą udziałem młodych poetów, chciałem wyskoczyć z mej kryjówki prosto w twarz profesorowi i dać mu odczuć ostrość mych pazurów. Roztropna myśl, że z konieczności przegram, jeśli we dwójkę, profesor i mistrz, zabiorą się do mnie, pomogła mi mój gniew zwalczyć jakoś, mimo woli jednak wyrwało mi się gniewne miauknięcie, co by mnie niechybnie było zdradziło, gdyby mistrz po skończeniu sonetu nie wybuchnął na nowo gromkim śmiechem, który mnie bodajże jeszcze więcej uraził niż nieudolność profesora.

- Ho! ho! - zawołał mistrz - zaiste sonet godny kota, ale ciągle jeszcze nie rozumiem twego żartu, profesorze. Powiedz mi raczej wprost, o co ci chodzi.

Profesor, nie odpowiadając mistrzowi, wertował rękopis i czytał dalej:

GLOSA

Na wszystkich drogach miłość bywa,

Przyjaźń zostaje zawsze sama;

Naprzeciw leci miłość żywa,

Przyjaźń chce być poszukiwana.

Trwożne wokoło słyszę żale:

Czy umysł wdrażać do cierpienia,

Czy do boskiego upojenia

Nie umiem ci powiedzieć wcale;

Nie mam zupełnej świadomości

Śnię czy to dzieje się na jawie...

Serce, daj mojej wątpliwości

Mowę właściwą wzruszeń sprawie!

Na dachu, w ciemni piwnic - żywa,

Na wszystkich drogach miłość bywa!

Ale miłosne ciężkie rany

Wszystkie zostają uleczone;

W ranek, pogodnym tchem owiany,

Serce i duch, z mąk wyzwolone,

Uleczą się — osamotnione.

Czy będzie się rozlegał wiecznie

Koci pisk od samego rana ?

Nie! Zła niech się wypieni piana!

Pod piec z tym pudłem ostatecznie!

Przyjaźń zostaje zawsze sama...

Tak, o tym wiem...

- Nie - przerwał mistrz w tym miejscu czytającemu profesorowi - nie, przyjacielu, w istocie zaciekawiasz mnie! Ty czy też jakiś inny filut zabawił się, układając wiersze w duchu kota, którym ma być mój poczciwy Mruczek, i teraz nabierasz mnie przez cały ranek. Żart jest zresztą niezły i spodoba się głównie Kreislerowi, który zapewne nie omieszka urządzić z jego pomocą małego polowania z nagonką, gdzie w końcu tobie przypadnie rola szczutej zwierzyny. Ale teraz porzuć twoją pomysłową alegorię i powiedz mi otwarcie i zwięźle, na czym właściwie rzecz polega w tym twoim dziwnym żarcie!

Profesor zamknął manuskrypt, spojrzał mistrzowi poważnie w oczy i przemówił:

- Te kartki przyniósł mi kilka dni temu mój pudel Ponto, żyjący, jak wam wiadomo, z waszym kotem Mruczkiem w przyjacielskich stosunkach. Wprawdzie niósł rękopis w zębach, tak jak wszystko zwykł nosić, ale położył mi go w stanie zupełnie nie uszkodzonym na kolanach, dając mi dokładnie do zrozumienia, że ma go nie od kogo innego, tylko od swojego przyjaciela Mruczysława. Gdy rzuciłem okiem na manuskrypt, uderzyło mnie natychmiast bardzo dziwne, niezwykłe pismo, kiedy zaś przeczytałem coś niecoś, nasunęła mi się, sam nie wiem jakim dziwnym cudem, osobliwa myśl, że Mruczysław mógł sam to wszystko napisać. Mimo że rozsądek, jak również pewne doświadczenie życiowe, którego wszyscy z czasem nabieramy i które ostatecznie nie jest niczym innym jak rozsądkiem, mimo że mi właśnie ów rozsądek mówi: myśl jest bezsensowna, ponieważ kocury nie potrafią ani pisać, ani układać wierszy, nie mogłem się jednak tej myśli pozbyć. Postanowiłem waszego kota obserwować i wiedząc od mojego Ponta, że Mruczek dużo przebywa na strychu, wszedłem na mój strych, gdzie zdjąłem kilka dachówek, tak że miałem otwarty widok na wasze okienka w dachu. I cóż zobaczyłem! Słuchajcie i zdumiewajcie się, mistrzu! W najbardziej samotnym zakątku strychu siedzi wasz kot, siedzi wyprostowany przed małym stolikiem, na którym stoją przybory do pisania i papier, siedzi i trze łapą czoło i kark, przejeżdża nią po twarzy, zanurzy pióro, pisze, znowu przestaje, pisze od nowa, odczytuje to, co napisał, mruczy (mogłem to słyszeć), mruczy z lubości. A dokoła niego leżą rozmaite książki, wyjęte z waszej biblioteki, sądząc po okładkach.

- Tam do licha! - zawołał mistrz - zajrzę zatem od razu, czy mi nie brak książek.

Przy tych słowach wstał i poszedł ku bibliotece. Gdy tylko mnie zobaczył, cofnął się o trzy kroki i wpatrzył się we mnie zdumiony. Ale profesor zawołał:

- Widzisz, mistrzu! Sądzisz, że mały siedzi niewinnie w izdebce, w której go zamknąłeś, a on zakradł się do szafy z książkami, by studiować albo, co jeszcze prawdopodobniejsze, by nas podsłuchiwać. Teraz wszystko słyszał, co mówiliśmy, i odpowiednio do tego może coś postanowić.

- Kocie - zaczął mistrz, nie odwracając zdumionego wzroku ode mnie - kocie, gdybym wiedział, że ty, zapierając się całkowicie swej uczciwej, prawdziwej natury, rzeczywiście zabierasz się do składania tych zwariowanych wierszy, które profesor czytał, gdybym miał wierzyć, że ty naprawdę polujesz na wiedzę zamiast na myszy, wydaje mi się, że bym cię za uszy wytargał albo nawet...

Ogarnęło mnie okropne przerażenie, zamknąłem oczy i udałem, że mocno śpię.

- Ale nie, nie - ciągnął mistrz dalej - spójrz tylko, profesorze, jak mój zacny kot beztrosko śpi, i powiedz sam, czy na jego dobrodusznym obliczu widnieje coś, co wskazywałoby na te skryte fantastyczne szelmostwa, o które go obwiniasz. Mruczek! Mruczek!

Mistrz mnie zawołał, a ja nie omieszkałem jak zwykle odpowiedzieć moim „krr, krr!", otworzyć oczu, podnieść się i wygiąć grzbiet w wysoki, nader wdzięczny łuk.

Profesor, ogromnie zgniewany, cisnął mi mój rękopis na głowę, ja zaś udałem (wrodzona chytrość mi to podsunęła), jakobym chciał się nim bawić, skacząc i tańcząc darłem papiery, aż strzępy fruwały.

- Teraz się wydało, profesorze - powiedział mistrz - że zupełnie nie macie racji i że Ponto was okłamał. Spójrzcie tylko, jak Mruczek obrabia wiersze! Któryż poeta obszedłby się w ten sposób ze swoim rękopisem?

- Ostrzegłem was, mistrzu, czyńcie teraz, co chcecie! - odparł profesor i opuścił pokój.

Sądziłem, że burza została zażegnana. Ale jakże się myliłem! Mistrz Abraham, ku mojemu wielkiemu nieukontentowaniu, wypowiedział się przeciwko mojej edukacji i chociaż udał, jakoby wcale nie wierzył słowom profesora, zmiarkowałem jednak rychło, że śledzi mnie na każdym kroku, odciął mi też możność korzystania z biblioteki, zamykając starannie szafę, i żadną miarą już nie chciał zgodzić się na to, bym jak dawniej układał się wśród papierów na jego biurku.

Tak to do mojej rozkwitającej młodości zakradło się cierpienie i zgryzota. Cóż może geniuszowi sprawić większy ból jak nie świadomość, że jest zapoznany, a nawet wyśmiany. Cóż może wielkiego ducha bardziej rozgoryczyć niż natykanie się na przeszkody tam, gdzie spodziewał się jak największego poparcia! Lecz im silniejszy ucisk, tym większa sił oporu; im łuk bardziej napięty, tym śmiglejsza strzała. Skoro uniedostępniono mi lekturę, mój własny duch pracował tym swobodniej i tworzył sam z siebie.

Rozgoryczony, spędzałem w tym okresie niejedną noc, niejeden dzień w piwnicach domu, gdzie rozstawiono kilka pułapek na myszy i gdzie ponadto zbierało się mnóstwo kocurów rozmaitego wieku i stanu.

Tęgiej filozoficznej głowie nigdzie nie ujdą najtajniejsze związki życia w życiu i poznaje ona, jak z nich właśnie kształtuje się życie w zapatrywaniach i czynach. Tak i ja w piwnicach zrozumiałem związek mysich pułapek i kotów w swym wzajemnym oddziaływaniu. Jako kocurowi o szlachetnym, prawym charakterze, serce mi się krajało, gdy spostrzegłem, że owe martwe maszyny swym nieomylnym działaniem wywołują ogromną ślamazarność w kocurzej młodzieży.

Chwyciłem za pióro i napisałem nieśmiertelne dzieło, o którym już poprzednio wspomniałem, mianowicie: „O pułapkach na myszy i ich wpływie na charakter i energię kociego rodzaju". W książeczce tej podsuwałem przed oczy zniewieściałym kocim młodzieńcom zwierciadło, w którym mogli ujrzeć samych siebie rezygnujących z własnej siły, gnuśnych, ospałych, spokojnie przyglądających się, jak podłe myszy biegną do słoniny. Grzmiącymi słowy wyrywałem ich ze snu. Poza pożytkiem, jaki powyższe dziełko musiało przynieść, miało ono jeszcze i tę korzyść dla mnie, że sam nie łowiłem myszy, a po mojej dziarskiej przemowie chyba nikomu nie przyszłoby do głowy wymagać ode mnie, bym osobiście miał dawać czynny przykład głoszonego przeze mnie heroizmu.

Na tym mógłbym zakończyć pierwszy okres mego życia i przejść do właściwych miesięcy młodzieńczych, graniczących z wiekiem męskim. Nie sposób jednak nie podzielić się z łaskawymi czytelnikami dwiema ostatnimi strofami wspaniałej glosy. Oto one:

Tak, dobrze wiem, że nie ma siły

Oprzeć się tchnieniu słodkiej róży,

Gdy pośród róż pachnącej burzy

Miłosne głosy cię spowiły.

Oczy chcą widzieć cel pieszczoty,

Jak miła mknie na smukłych nóżkach,

Na kwietnych nasłuchując dróżkach

Gdy tylko zabrzmi zew tęsknoty,

Ufnie do ciebie wnet przybywa:

Naprzeciw leci miłość żywa.

Choć owa tęskność i omdlałość

Słodko upaja nas najczęściej,

Czyż długo mogą dawać szczęście

Skoki, pogonie, myśli śmiałość?

Przyjaźni budzą się popędy,

W blaskach zachodu promienieją,

Na płoty wspinam się z nadzieją

I szukam Szlachetnego wszędy,

Którego dusza nieskalana:

Przyjaźń chce być poszukiwana.

(Mak.)

——— właśnie ów wieczór w tak pogodnym, przyjemnym

nastroju, jakiego od dłuższego czasu u niego nie zauważono. I dzięki temu nastrojowi mogło się zdarzyć coś tak niesłychanego. Zamiast bowiem zerwać się gwałtownie i uciec, jak to zwykł czynić w podobnym wypadku, słuchał spokojnie, a nawet z dobrotliwym uśmiechem długiego, a jeszcze bardziej nudnego pierwszego aktu okropnego dramatu, napisanego przez młodego, wielce obiecującego porucznika o rumianych policzkach i pięknie ufryzowanych włosach, który wygłaszał go z całą pretensjonalnością uszczęśliwionego autora. Mało tego, kiedy wspomniany porucznik po skończeniu dopytywał się natarczywie, co sądzi o dziele, poprzestał na tym, że z najłagodniejszym wyrazem wewnętrznej uciechy na twarzy zapewnił młodego bohatera wojny i poezji, iż akt próbny, owa przekąska podana łapczywym estetycznym smakoszom, w istocie zawiera wspaniałe myśli, o których oryginalnej genialności mówi już sama ta okoliczność, że uznawani wielcy poeci, jak na przykład Calderon, Szekspir i modny Schiller, także na nie wpadli.

Porucznik uścisnął go mocno i zdradził z tajemniczą miną, że zamierza jeszcze tego samego wieczora całe grono najwybitniejszych panien, wśród nich nawet harabiankę czytającą po hiszpańsku i malującą olejno, uraczyć tym najdoskonalszym ze wszystkich pierwszych aktów. Po zapewnieniu, że doskonale zrobi, wybiegł pełen entuzjazmu.

- Zupełnie dziś nie pojmuję, kochany Janie - odezwał się teraz mały radca tajny - tej twojej niesłychanej łagodności. W jaki sposób zdobyłeś się na tak spokojne, tak uważne wysłuchanie tej zgoła niesmacznej bzdury? Przeraziłem się, kiedy porucznik napadł nas, nie przeczuwających żadnego niebezpieczeństwa, i bez ratunku usidlił tysiącznymi pętlami swoich nie kończących się wierszy. Co chwila myślałem, że wybuchniesz, jak to zwykle czynisz przy mniejszej okazji, ale ty zachowujesz spokój, twój wzrok wyraża nawet upodobanie, i w końcu, kiedy ja już kompletnie osłabłem i oklapłem, odprawiasz nieszczęśnika z ironią, której nawet nie zdoła zrozumieć, i nie mówisz mu, choćby jako ostrzeżenie na przyszłość, że rzecz jest o wiele za długa i należałoby ją znacznie skrócić.

- Ach - odrzekł Kreisler - cóż bym wskórał moją żałosną radą? Czyż taki płodny poeta, jak nasz kochany porucznik, potrafi skutecznie przeprowadzić amputację swoich wierszy? Czyż nie odrosną mu one pod ręką? Czyżbyś nie wiedział, że w ogóle wiersze naszych młodych poetów mają zdolność reprodukcyjną jaszczurek, którym ogonki żwawo odrastają, choćbyś je odciął tuż przy nasadzie? Jeśli zaś sądzisz, żem spokojnie słuchał recytacji porucznika, to się wielce mylisz. Burza minęła, wszystkie trawy i kwiaty w małym ogródku podnosiły schylone główki i chłonęły chciwie niebiański nektar, opadający pojedynczymi kroplami z welonów chmur. Stanąłem pod dużą kwitnącą jabłonią i wsłuchiwałem się w niknący w dalekich górach głos grzmotu, co rozbrzmiewał echem w mej duszy jak wróżba nie wypowiedzianych spraw, i spoglądałem w błękit nieba, wyzierający tu i ówdzie błyszczącym okiem spomiędzy uciekających chmur. Wtem wuj zawołał, że mam grzecznie wrócić do pokoju, nie niszczyć sobie niepożądaną wilgocią nowego, kwiecistego szlafroka i nie nabawić się kataru od mokrej trawy. A potem znów nie był to wcale głos wuja, tylko jakiś filut, papuga czy szpak, za krzakiem czy w krzaku lub Bóg raczy wiedzieć gdzie, urządzał sobie takie zbytki i nabierał mnie, rzucając mi rozmaite wyśmienite myśli z Szekspira. I to był znowu porucznik i jego dramat. Tajny radco, zadaj sobie trud i zrozum, że to wspaniałe wspomnienie z lat chłopięcych oderwało mnie od ciebie i od porucznika! Jako chłopak najwyżej dwunastoletni rzeczywiście stałem w małym ogródku mego wuja, mając na sobie szlafrok z najpiękniejszego cycu, jaki dusza drukarza perkalu kiedykolwiek wymyśliła, i daremnie dzisiaj, o radco tajny, zmarnowałeś swe królewskie kadzidło, gdyż nie czułem nic poza aromatem mej kwitnącej jabłoni, nie wyłączając nawet olejku do włosów wierszoroba, który maści swą głowę, nie mogąc jej nigdy ochronić koroną przed wichrem i deszczem; raczej wolno mu nasadzić tylko pilśń i skórę, przez regulamin uformowaną w czako. Dość, najdroższy! Z nas trzech ty jedynie byłeś barankiem ofiarnym, idącym pod piekielny nóż dramatyczny poetyckiego bohatera. Gdy ja bowiem, chowając starannie wszystkie odnóża, ustroiłem się w mały szlafroczek i z dwunastoletnią, dwunastołutową lekkością wskoczyłem do kilkakrotnie wspomnianego ogrodu, mistrz Abraham, jak widzisz, zużył trzy do czterech arkuszy najlepszego papieru nutowego, by powystrzygać rozmaite ucieszne przywidzenia. Zatem on również umknął porucznikowi.

Kreisler miał słuszność. Mistrz Abraham umiał tak przykrywać kartki kartonu, że wprawdzie z gmatwaniny wyciętych płaszczyzn nie można było nic dokładnego odróżnić, ale gdy się trzymało świecę za kartką, w cieniach rzuconych na ścianę najdziwniejsze postaci tworzyły rozmaite grupy. Ponieważ mistrz Abraham miał wrodzony wstręt do głośnego czytania, a ponadto szczególną niechęć do wierszoróbstwa porucznika, nic dziwnego, że ledwie porucznik zaczął, mistrz sięgnął łapczywie po sztywny papier nutowy, leżący przypadkiem na stole tajnego radcy, wyjął z kieszeni małe nożyczki i oddał się zajęciu, które go całkowicie uchroniło przed zamachem porucznika.

- Słuchaj, Kreisler - zaczął tajny radca - a więc obudziło się w twej duszy wspomnienie lat chłopięcych i zapewne temu wspomnieniu należy przypisać, że jesteś dzisiaj taki łagodny, taki przyjemny. Słuchaj, mój najdroższy przyjacielu, gryzie mnie, podobnie jak wszystkich, którzy cię szanują i kochają, że tak nic a nic nie wiem o twoim dawniejszym życiu, że się tak nieuprzejmie wymykasz najdelikatniejszemu pytaniu na ten temat, że nawet umyślnie rzucasz na przeszłość zasłony, które jednak są niekiedy zbyt przejrzyste, tak że budzą ciekawość rozmaitymi obrazami, przebłyskującymi w dziwacznym zniekształceniu. Bądź szczery wobec tych, których i tak już obdarzyłeś swoim zaufaniem!

Kreisler spojrzał na tajnego radcę wielkimi, zdziwionymi oczami, jak ktoś, kto zbudziwszy się z głębokiego snu, widzi przed sobą obcą, nieznaną postać, po czym zaczął bardzo poważnie:

- W dzień Jana Chryzostoma, to znaczy dwudziestego czwartego stycznia roku tysiąc siedemset i kilka, około południa urodziło się niemowlę, które miało twarz, ręce i nogi. Ojciec jego jadł akurat grochówkę i z radości wylał sobie całą łyżkę zupy na brodę, z czego akuszerka, mimo że tego nie widziała, tak się śmiała, że wskutek wstrząsu pękły wszystkie struny lutniście, co przygrywał oseskowi, i muzykus przysiągł na atłasowy czepek nocny swej babki, że pod względem muzyki mały Jaś Ptaś po wsze czasy pozostanie nędznym partaczem. Na to jednak ojciec otarł brodę i rzekł z patosem: „Ma się wprawdzie nazywać Jan, ale nie będzie partaczem". Lutnista...

- Proszę cię, Kreisler - przerwał kapelmistrzowi mały tajny radca - nie wpadaj w ten przeklęty rodzaj humoru, który mi, muszę przyznać, dech zapiera! Czyż wymagam, żebyś mi dał pragmatyczną autobiografię, czyż pragnę więcej ponad to, żebyś mi pozwolił rozejrzeć się nieco w twoim dawniejszym życiu, nim cię poznałem? Zaiste, nie możesz mi mieć za złe ciekawości, nie wypływającej z innego źródła, jak tylko z serdecznego przywiązania całą duszą. A także musisz się z tym pogodzić, skoro już tak dziwacznie występujesz, że każdy myśli, iż tylko niezwykle barwne życie, szereg fantastycznych wypadków mógł twój psychiczny kształt tak ugnieść i urobić.

- O, cóż za gruba omyłka! - rzekł Kreisler wzdychając głęboko. - Młodość moja przypomina wyschnięty step, bez zieleni i kwiatów, zabijający ducha i duszę beznadziejną jednostajnością.

- Nie, nie! - zawołał tajny radca - tak nie jest, gdyż wiem przynajmniej, że na tym stepie znajduje się ładny, mały ogródek z kwitnącą jabłonią, który swym zapachem głuszy nawet moje najlepsze królewskie kadzidło. No i cóż, sądzę, że wyciągniesz z twej wczesnej młodości wspomnienie, które dzisiaj, jak przed chwilą mówiłeś, ogarnęło całą twą duszę.

- Ja również - odezwał się mistrz Abraham wystrzygając tonsurę świeżo ukończonemu kapucynowi -ja również uważałbym, Kreisler, że w twoim dzisiejszym podatnym nastroju nie mógłbyś nic lepszego uczynić, jak otworzyć serce, duszę, czy jak tam zwiesz swoją wewnętrzną skarbnicę, i wydostać to i owo. To znaczy, skoro już raz zdradziłeś, żeś wbrew woli zatroskanego wuja wybiegł na deszcz i zabobonnie wsłuchiwał się w proroctwa konającego grzmotu, opowiedz coś więcej o tym, co się wtedy wydarzyło. Ale nie kłam, Janie! Wiedz bowiem, że przynajmniej w tym okresie, kiedy nosiłeś pierwsze pantalony i wpleciono ci pierwszy harcap, byłeś pod moją kontrolą.

Kreisler chciał coś odpowiedzieć, ale mistrz Abraham zwrócił się szybko do małego tajnego radcy i rzekł:

- Nawet pan nie wiesz, szanowny radco, jak całkowicie oddaje się nasz Jan złemu duchowi łgarstwa, gdy opowiada o swym najwcześniejszym dzieciństwie, co się jednak niezwykle rzadko zdarza. W wieku, gdy dzieci jeszcze mówią: „Mma-mma" oraz „bba-bba" i palcami sięgają do świecy, on podobno już wszystko zauważył i zajrzał w głąb ludzkiego serca.

- Krzywdzicie mnie - powiedział Kreisler miękkim głosem, łagodnie się uśmiechając. - Bardzo mnie krzywdzicie, mistrzu! Czyż byłoby w mej mocy wam coś naopowiadać o przedwczesnym rozwoju moich umysłowych zdolności, jak robią to pyszałkowate fircyki? A zapytam się ciebie, tajny radco, czy ci się również nie zdarza, iż nieraz w twej duszy powstają wyraziście chwile z okresu zwanego wegetacją przez zdumiewająco mądrych ludzi, co uznają jedynie instynkt, którego wyższą doskonałość przyznać musimy zwierzętom. Myślę, że to jakaś bardzo szczególna historia. Wiecznie niezbadane będzie dla nas pierwsze przebudzenie się jasnej świadomości. Gdyby to mogło się zdarzyć za jednym zamachem, sądzę, że przerażenie wywołane tym mogłoby nas zabić. Któż nie odczuwał strachu pierwszych momentów przebudzenia z głębokiego, kamiennego snu, kiedy czując samego siebie, musiał się sam sobie uprzytomnić! Lecz żeby się zbytnio nie rozwodzić: sądzę, że każde silne psychiczne wrażenie w owym okresie rozwoju pozostawia chyba jakieś nasionko, które wraz z rozrastaniem się duchowych zdolności rozwija się dalej, i tak cały ból, cała rozkosz owych godzin przedświtu żyje w nas dalej i są to rzeczywiście słodkie, rzewne, budzące nas głosy najdroższych, o których sądziliśmy, że słyszymy je jedynie we śnie, a które jeszcze w nas rozbrzmiewają. Ale wiem, do czego mistrz pije. Nie do czego innego, jeno do historii ze zmarłą ciotką, której pragnie mi odmówić. Chcąc go srodze rozgniewać, opowiem ją właśnie tobie, radco, jeśli mi przyrzekniesz, że wybaczysz mi nieco dziecinną czułostkowość. To, co opowiedziałem ci o grochówce i lutniście...

- Och - przerwał tajny radca kapelmistrzowi - zamilczcie! Dobrze miarkuję, że chcesz sobie żarty ze mnie stroić, a to jednak jest przeciwne wszelakiej przyzwoitości.

- Bynajmniej, serce moje! - podjął Kreisler. - Ale muszę zacząć od lutnisty, gdyż on tworzy najbardziej naturalne przejście ku lutni, której niebiańskie tony kołysały dziecko do słodkich snów. Młodsza siostra mej matki była wirtuozką tego instrumentu, wygnanego w owych czasach do muzycznej rupieciarni. Stateczni ludzie, umiejący pisać i czytać, i jeszcze coś więcej ponadto, ronili w mej obecności łzy, gdy tylko wspomnieli o grze na lutni nieboszczki panny Zofii. Toteż nie można mi się dziwić, że ja, spragnione dziecko, nie zdające sobie jeszcze sprawy z niczego, bez świadomości rodzącej się w słowie i mowie, chciwymi łykami chłonąłem całą rzewność cudownego czaru dźwięków, które lutnistka dobywała z głębi serca. Ów lutnista nad moją kołyską, niskiego wzrostu, o dość krzywych nogach, był nauczycielem zmarłej, nazywał się monsieur Turtel i nosił bardzo czystą, białą perukę z szerokim harbajtlem oraz czerwony płaszcz. Mówię to tylko po to, by pokazać, jak wyraźnie przypominam sobie postacie z owego czasu i że nie wolno ani mistrzowi Abrahamowi, ani nikomu innemu wątpić, jeśli twierdzę, że jako dziecko niespełna trzyletnie widzę siebie na kolanach dziewczęcia, którego łagodnie spoglądające oczy przenikają mą duszę, że jeszcze słyszę słodki głos mówiący do mnie, śpiewający mi, że jeszcze bardzo dobrze pamiętam, iż całą mą miłością, całą czułością darzyłem tę uroczą osobę. To właśnie była ciotka Zofia, zwana w dziwnym zdrobnieniu Nózią.

Pewnego dnia bardzo biadałem, ponieważ nie widziałem cioci Nózi. Niańka zabrała mnie do pokoju, gdzie ciocia Nózia leżała w łóżku, ale jakiś stary człowiek, który przy niej siedział, zerwał się szybko i porywczo łając niańkę wyprowadził ją, trzymającą mnie na rękach. Wkrótce potem ubrano mnie, opatulono w grube chusty i przeniesiono do innego domu, do innych ludzi, wszyscy oni chcieli być moimi wujkami i ciociami i zapewniali mnie, że ciocia Nózia jest bardzo chora i że ja, gdybym przy niej został, byłbym tak samo zachorował. Po kilku tygodniach zabrano mnie z powrotem na dawne miejsce zamieszkania: Płakałem, krzyczałem, że chcę do cioci Nózi. Gdy tylko znalazłem się w owym pokoju, podreptałem do łóżka, w którym leżała ciocia Nózia, i odsunąłem firanki. Łóżko było puste, a jakaś osoba, która też była moją ciocią, powiedziała, zalewając się łzami: „Nie znajdziesz jej tutaj, Janku, umarła i leży w ziemi".

Wiem dobrze, że nie mogłem pojąć znaczenia tych słów, ale jeszcze teraz, wspominając ową chwilę, drżę pod wpływem tego samego uczucia, jakie mną wówczas owładnęło. Śmierć wtłoczyła mnie w swój lodowaty pancerz, jej dreszcze przeniknęły mię do głębi i od nich stężała cała radość pierwszych lat dzieciństwa. Co zrobiłem, nie pamiętam, a może nawet wówczas nie wiedziałem, ale aż nadto często opowiadano mi, że z wolna opuściłem firanki, chwilę postałem poważny i cichy, potem zaś, jakby głęboko zadumany i rozmyślając nad tym, co mi powiedziano, usiadłem na małym trzcinowym krzesełku, stojącym w pobliżu. Dodawano, że ten cichy smutek dziecka, skłonnego na ogół do żywych wybuchów, miał w sobie coś nieopisanie wzruszającego i że nawet obawiano się ujemnego psychicznego wpływu, ponieważ kilka tygodni trwałem w tym stanie, nie płacząc, nie śmiejąc się, nie mając ochoty do zabawy, nie odpowiadając na życzliwe słowa, nie zwracając uwagi na nic.

W tej chwili mistrz Abraham wziął do ręki kartkę przedziwnie przeciętą w skos i w poprzek, potrzymał ją przed płonącymi świecami i na ścianie odbił się cały chór mniszek grających na osobliwych instrumentach.

- Ho! ho! - zawołał Kreisler, spostrzegłszy wcale zgrabnie ułożony korowód sióstr zakonnych - ho! ho! mistrzu, wiem dobrze, co mi chcecie przypomnieć! I jeszcze teraz twierdzę zuchwale, że nie mieliście słuszności, wymyślając mi i nazywając mnie przekornym, nierozumnym chłopcem, który dysonującym głosem swej głupoty potrafi cały śpiewający i grający zakon wytrącić z harmonii i taktu. Czyż w owym czasie, kiedy zaprowadziliście mnie do klasztoru klarysek odległego od mego rodzinnego miasta o dwadzieścia lub trzydzieści mil, bym posłuchał pierwszej katolickiej muzyki kościelnej, czyż wówczas, mówię, nie miałem najbardziej słusznego prawa do szczytu nieokrzesania, ponieważ byłem właśnie w samym rozkwicie lat szczenięcych? Czy nie tym ładniej, że mimo to z nową siłą ocknął się dawno przebrzmiały ból trzyletniego chłopca, rodząc szaleństwo, które napełniło mą pierś śmiertelnym zachwytem nad rozdzierającym cierpieniem? Czyż nie musiałem uważać i mimo wszelkich perswazyj upierać się przy tym, że nie kto inny gra na przedziwnym instrumencie zwanym trompette mariné, jak ciocia Nózia, chociaż dawno umarła? Czemuż powstrzymaliście mnie od wtargnięcia na chór, gdzie odnalazłbym ją w jej zielonej sukni z różowymi wstążkami?

W tym momencie Kreisler spojrzał na ścianę i rzekł wzruszonym, drżącym głosem:

- Nie może być! Widać ciocię Nózię pomiędzy zakonnicami! Weszła na podnóżek, by lepiej władać trudnym instrumentem.

Ale tajny radca stanął przed nim tak, że zasłonił mu widok chińskich cieni, pochwycił go za ramiona i odezwał się:

- Doprawdy, Janie, byłoby mądrzej, gdybyś nie ulegał swoim dziwnym urojeniom i nie mówił o instrumentach w ogóle nie istniejących, w życiu bowiem nie słyszałem o trompette mariné!

- O czcigodny panie radco! - zawołał mistrz Abraham ze śmiechem, rzucając pod stół kartkę, przez co znikł szybko cały zakon wraz z chimeryczną ciocią Nózią i jej trompette mariné — pan kapelmistrz jest równie teraz, jak zawsze, rozsądnym, spokojnym człowiekiem, a nie fantastą lub kawalarzem, jakim wiele osób chciałoby go nazwać. Czyż nie byłoby możliwe, aby lutnistka po śmierci zabrała się z powodzeniem do cudownego instrumentu, który pan może jeszcze dziś spotkać i podziwiać tu i ówdzie po klasztorach. Jak to? Trompette mariné miałaby nie istnieć? Niechże pan łaskawie sprawdzi ten termin w muzycznym leksykonie Kocha, który pan posiada.

Tajny radca natychmiast to uczynił i przeczytał głośno: „Ten stary, całkiem prosty instrument smyczkowy składa się z trzech cienkich deszczułek, długich na siedem stóp, które w dole, gdzie instrument wspiera się o podłogę, mają sześć do siedmiu cali, w górze zaś zaledwie dwa cale; deski te są posklejane na kształt trójkąta, tak że korpus, mający w górze rodzaj szyjki, zwęża się od dołu ku górze. Jedna z tych trzech desek stanowi rezonator, zaopatrzony w kilka otworów, z naciągniętą jedną jedyną, dość grubą struną. Podczas grania ustawia się instrument ukośnie przed sobą i opiera górną jego część o pierś. Kciukiem lewej ręki grający dotyka bardzo delikatnie, mniej więcej tak samo jak przy flautino albo flażolecie na skrzypcach, struny, tam gdzie leżą odpowiednie tony, natomiast prawa ręka pociąga po strunie smyczkiem. Osobliwy dźwięk tego instrumentu, przypominający brzmienie przytłumionej trąbki, spowodowany jest szczególnym podstawkiem, na którym spoczywa struna umieszczona w dole na rezonatorze. Podstawek ten ma niemal kształt małego trzewiczka, z przodu całkiem niskiego i cienkiego, w tyle zaś wyższego i grubszego. Na tylnej części spoczywa struna i dotknięta, powoduje swoimi drganiami, że przednia, lekka część podstawka porusza się na rezonatorze w obie strony, co wydaje dźwięk chrapliwy i podobny do przytłumionej trąbki".

- Sporządźcie mi taki instrument, mistrzu Abrahamie! - zawołał tajny radca z roziskrzonym wzrokiem. - Cisnę moje skrzypce w kąt, nie tknę więcej eufonium, tylko zadziwię dwór i miasto, grając najśliczniejsze pieśni na trompette mariné.

- Uczynię to - odrzekł mistrz Abraham - i niechaj duch cioci Nózi w zielonej taftowej sukience natchnie was, kochany radco, zachwycając was jako duch!

Tajny radca rozradowany uściskał mistrza, ale Kreisler wszedł między nich, mówiąc niemal ze złością:

-Ejże, czyż nie jesteście gorszymi filutami, niż ja kiedykolwiek byłem, a przy tym niemiłosiernymi względem tego, kogo niby kochacie? Poprzestańcie na tym, że opisem instrumentu, którego dźwięk wstrząsnął mą duszę, wyleliście mi zimną wodę na głowę, i zamilczcie o lutnistce! Cóż, tajny radco, wszak chciałeś, żebym mówił o mej młodości, a skoro mistrz wyciął do niej sylwetki, obrazujące odpowiednio chwile z owego okresu, mógłbyś się zadowolić pięknym wydaniem moich biograficznych szkiców ozdobionych miedziorytami. Kiedy jednak czytał ustęp z Kocha, przypomniał mi się jego leksykalny kolega Gerber i ujrzałem się rozciągniętym jak trup na stole, gotowym do biograficznej sekcji.

Orzeczenie mogłoby brzmieć: „Nic dziwnego, że we wnętrzu tego młodego człowieka w tysiącu żył i żyłek krąży muzykalna krew, gdyż tak samo było z jego licznymi krewnymi i dlatego właśnie jest ich krewnym". Chcę mianowicie powiedzieć, że większość moich ciotek i wujków, których ilość, jak mistrzowi wiadomo, a jak ty się przed chwilą dowiedziałeś, była niemała, uprawiała muzykę, grając przy tym przeważnie na instrumentach, które już wtedy były bardzo rzadkie, obecnie zaś zaginęły, tak że już tylko we śnie mi dźwięczą cudownie brzmiące koncerty, jakich słuchałem mniej więcej do dziesiątego, jedenastego roku życia. Możliwe, że wskutek tego mój talent muzyczny już w zarodku obrał kierunek objawiający się w moim sposobie instrumentowania, a który potępia się jako nazbyt fantastyczny. Jeśli możesz, radco, powstrzymać się od łez słysząc rzeczywiście piękną grę na prastarym instrumencie, na viola d'amore, to dziękuj Stwórcy za swoją krzepką konstytucję! Ja osobiście porządnie beczałem, kiedy słyszałem grającego na niej kawalera Essera, a jeszcze więcej dawniej, kiedy grał mi na niej wysoki, okazały mężczyzna, któremu w stroju duchownego było wyjątkowo do twarzy i który oczywiście także był jednym z moich wujków. Również gra innego krewniaka na viola da gamba była wielce przyjemna i powabna, chociaż wujek, który mnie wychowywał, a raczej nie wychowywał, grając sam na szpinecie z barbarzyńską wirtuozerią, zarzucał mu słusznie brak taktu. Biedak naraził się również na nie lada wzgardę całej rodziny, kiedy dowiedziano się, że z całą niefrasobliwością tańczył pod muzykę sarabandy menueta á la Pompadour. W ogóle mógłbym wam dużo opowiedzieć o muzycznych rozrywkach mej rodziny, nieraz jedynych w swoim rodzaju, ale trafiłby się niejeden groteskowy szczegół, z którego śmielibyście się, a narażać moich czcigodnych krewniaków na wasze śmiechy zabrania mi respectus parentalis.

- Janie - zaczął tajny radca - w swej zacności nie pogniewasz się na mnie, jeśli poruszę strunę w twym sercu, której dotknięcie może cię zaboli. Zawsze mówisz o wujkach, o ciotkach, nigdy zaś nie wspominasz o ojcu, o matce.

- O, przyjacielu - odparł Kreisler z głębokim rozrzewnieniem - właśnie dzisiaj wspominałem... Lecz nie, dość wspomnień, dość marzeń, ani słowa więcej o chwili, która zbudziła dziś całą odczuwaną, a nie rozumianą żałość mego wczesnego dzieciństwa. Ale potem nastał spokój w moim sercu, podobny do wymownej ciszy lasu, gdy burza minie. Tak, mistrzu, macie słuszność: stałem pod jabłonią i słuchałem proroczego głosu zamierającego grzmotu.

Będziesz mógł sobie dokładniej wyobrazić odrętwienie, w którym spędziłem chyba kilka lat po zgonie cioci Nózi, jeśli ci powiem, że śmierć mojej matki, przypadająca na ów okres, nie zrobiła na mnie szczególnego wrażenia. Czemu zaś ojciec mój oddał mnie, czy też musiał oddać, całkowicie pod opiekę brata mej matki, tego nie mogę ci powiedzieć, ponieważ podobne dzieje możesz sobie odczytać w niejednej przestarzałej powieści familijnej albo w jakiejś komedii Ifflanda o rodzinnych powikłaniach. Wystarczy, jeśli powiem, że spędzenie mego dzieciństwa, a nawet pokaźnej części mej młodości w beznadziejnej monotonii należy chyba przypisać temu, iż byłem pozbawiony rodziców. Zły ojciec, sądzę, jest zawsze jeszcze lepszy niż jakikolwiek dobry, lecz obcy wychowawca, toteż ciarki mnie przechodzą, gdy rodzice w bezrozumnym braku miłości rozstają się z dziećmi i oddają je do tego lub owego zakładu wychowawczego, gdzie podług ustalonej normy przycina się i modeluje biedactwa bez względu na ich indywidualność, której nikt inny właśnie poza rodzicami nie potrafi dokładnie rozpoznać.

Co się zatem tyczy wychowania, nikt na świecie nie powinien się dziwić, że jestem nie wychowany: wuj bowiem wychowywał albo raczej całkiem mnie nie wychowywał, pozostawiając na łasce widzimisię nauczycieli, którzy przychodzili do domu, ponieważ nie wolno mi było uczęszczać do szkoły ani też przez znajomość z rówieśnikami zamącać ciszy domu, gdzie nieżonaty wuj mieszkał sam ze starym, melancholijnym służącym. Przypominam sobie tylko trzy wypadki, kiedy obojętny niemal do tępoty wuj zdobył się na krótki akt wychowawczy, wymierzając mi policzek, tak że naprawdę w dzieciństwie otrzymałem trzy policzki.

Ponieważ zebrało mi się na gadanie, mój radco, mógłbym cię historią o trzech policzkach poczęstować jak romantyczną koniczynką, lecz wybieram tylko środkowy listek, gdyż wiem, jak jesteś ciekaw moich studiów muzycznych i że nie będzie ci obojętne dowiedzieć się, w jaki sposób komponowałem po raz pierwszy.

Wuj posiadał dość pokaźną bibliotekę, gdzie mogłem do woli szperać i czytać, co chciałem. Wpadły mi w ręce „Wyznania" Rousseau w niemieckim tłumaczeniu. Pochłonąłem książkę, niekoniecznie dla dwunastoletniego chłopca pisaną, która mogła zasiać niejedno ziarno zła w mej duszy. Ale tylko jeden moment z wszystkich, po części niebezpiecznych wydarzeń tak zaprzątnął mój umysł, że zapomniałem o całej reszcie. Niby prąd elektryczny poraziło mnie opowiadanie, jak młodziutki Rousseau, inspirowany potężnym duchem wewnętrznej muzyki, poza tym zaś bez jakiejkolwiek znajomości harmonii, kontrapunktu oraz praktycznych środków pomocniczych, postanawia skomponować operę, jak zasuwa firanki, rzuca się na łóżko, by się całkowicie oddać natchnieniu wyobraźni, i jak mu się jego dzieło wyłania niczym wspaniały sen. Dniem i nocą nie opuszczała mnie myśl o tym momencie, który zdał mi się szczytem szczęścia dla młodego Rousseau.

Często zdawało mi się, jakobym i ja już dostąpił tej szczęśliwości i że trzeba tylko mocnego postanowienia, bym się też wzbił do owego raju, ponieważ duch muzyki jest we mnie równie potężnie uskrzydlony. Jednym słowem, postanowiłem naśladować ów wzór. Kiedy w pewien burzliwy wieczór jesienny wuj wbrew swoim zwyczajom wyszedł z domu, zasunąłem natychmiast firanki i rzuciłem się na łóżko wuja, by jak Rousseau duchem począć operę. Ale mimo że warunki były doskonałe, mimo że bardzo się starałem zwabić ducha poezji, ów w przekornym uporze nie nadchodził. Zamiast wszystkich wspaniałych myśli, jakie miały mi się nasunąć, brzęczała mi w uszach stara, licha piosenka, której płaczliwy tekst zaczynał się od słów: „Kochałem tylko Ismenę, Ismena kochała tylko mnie", i nie odstępowała ode mnie, chociażem się usilnie bronił. „Teraz wpada wzniosły chór kapłanów z wyżyn Olimpu" - mówiłem sobie, ale melodia „Kochałem tylko Ismenę" brzęczała wciąż i wciąż, aż wreszcie mocno zasnąłem.

Obudziły mnie podniesione głosy i nieznośny swąd wleciał mi do nosa, zapierając oddech. Cały pokój był napełniony gęstym dymem, a w jego obłokach stał wuj zadeptując resztki płonącej firanki, co zasłaniała szafę, i wołał: „Wody! prędzej wody!", dopóki stary sługa nie naniósł większej ilości wody, którą wylał na podłogę, gasząc w ten sposób ogień. Dym uchodził wolno przez okna. „Gdzie ten nieszczęśnik?" pytał wuj, świecąc po pokoju. Dobrze wiedziałem, jakiego nieszczęśnika ma na myśli, i siedziałem w łóżku cicho jak mysz, dopóki wuj nie podszedł i gniewnym: „A wyjdziesz ty stąd zaraz!" nie postawił mnie na nogi. „Jeszcze mi ten łotrzyk dom nad głową podpali!" ciągnął wuj dalej. Na dalsze zapytania odpowiedziałem całkiem spokojnie, że tak samo jak młody Rousseau w swoich „Wyznaniach" komponowałem opera seria w łóżku i że absolutnie nie wiem, w jaki sposób powstał pożar. „Rousseau? Komponowałeś? Opera seria? Ośle!" - wuj aż się jąkał ze złości i wymierzył mi siarczysty policzek, drugi z rzędu, jaki otrzymałem, tak że zdrętwiały ze strachu oniemiałem i w tym momencie usłyszałem wyraźnie niby echo uderzenia: „Kochałem tylko Ismenę" itd., itd. Od tej pory żywiłem gwałtowny wstręt zarówno do owej piosenki, jak w ogóle do kompozytorskiego entuzjazmu.

- Ale z czego powstał pożar? - zapytał tajny radca.

- Dotychczas nie pojmuję - odrzekł Kreisler - wskutek jakiego przypadku zapaliła się firanka, pociągając w otchłań zniszczenia ładny szlafrok mego wuja oraz trzy czy cztery pięknie ufryzowane tupety, które wuj zwykł nakładać jako fragmentaryczne studia perukowe swej fryzury. Zawsze mi się zresztą wydawało, że policzek otrzymałem nie z powodu nie zawinionego pożaru, lecz za zamierzoną kompozycję. Dziwnym trafem wuj przynaglał mnie surowo jedynie do uprawiania muzyki, mimo że nauczyciel, zwiedziony moją chwilową tylko ku temu niechęcią, uważał mnie za przeciwstawienie talentu muzycznego. Czego się poza tym chciałem lub nie chciałem uczyć, było wujowi zupełnie obojętne. Nieraz wyrażał żywe niezadowolenie, że tak trudno mnie zachęcić do muzyki, należałoby więc sądzić, iż powinien być przepełniony radością, kiedy po kilku latach duch muzyki odezwał się we mnie tak potężnie, że zagłuszył wszystko inne. Ale wcale tak nie było. Wuj uśmiechał się tylko z lekka, spostrzegłszy wkrótce, że gram z niejaką wirtuozerią na kilku instrumentach, a nawet skomponowałem niejeden drobny utwór ku zadowoleniu mistrzów i znawców. Tak, uśmiechał się tylko z lekka i gdy zarzucano go pochwałami, mawiał z przebiegłą miną: „Owszem, mój mały siostrzeniec jest trochę pomylony".

- Wobec tego zupełnie nie pojmuję - odezwał się tajny radca - czemu wuj nie folgował twojemu zamiłowaniu i zmusił cię do innej kariery. O ile mi bowiem wiadomo, twoje kapelmistrzostwo jest rzeczą dość nową.

- A także nie najlepszą - zawołał mistrz Abraham ze śmiechem i rzucając na ścianę portret niskiego, dziwacznie zbudowanego człowieka, ciągnął dalej: - ale teraz muszę się ująć za poczciwym wujem, nazwanym przez bezecnego siostrzeńca wujem Oj-waj, ponieważ nazywał się Ottfried Wenzel, tak, muszę się za nim ująć i stwierdzić przed światem, że jeśli kapelmistrzowi Kreislerowi strzeliło do głowy być radcą legacyjnym i parać się sprawami przeciwnymi jego wewnętrznej naturze, najmniejszę winę w tym ponosi wujek Oj-waj!

- Ach, przestańcie, mistrzu - odezwał się Kreisler - i zdejmijcie mi wuja ze ściany! Bo choć rzeczywiście był może śmieszny, nie chciałbym właśnie dzisiaj śmiać się ze starca, który dawno spoczywa w grobie.

- Przesadzacie dziś w swej wrażliwości na to, co wypada i nie wypada - odrzekł mistrz, ale Kreisler zbył go milczeniem i powiedział zwrócony do tajnego radcy:

- Pożałujesz, żeś mnie zachęcił do gadania, gdyż spodziewałeś się może jakichś nadzwyczajności, a ja mogę cię jedynie uraczyć pospolitymi sprawami, jakie powtarzają się po tysiąc razy w życiu. Toteż z pewnością nie przymus wychowania, nie szczególny upór losu, tylko najzwyklejsza kolej rzeczy pchnęła mnie dalej, tak że mimo woli tam się skierowałem, gdzie wcale nie miałem ochoty. Czy nie zauważyłeś, że w każdej rodzinie znajdzie się ktoś, kto dzięki geniuszowi albo przez szczęśliwy zbieg korzystnych okoliczności wybija się na pewną wyżynę: stoi on potem w środku kręgu jak heros, do którego kochani krewni pokornie wznoszą wzrok, jego władczy głos rozlega się w decydujących wyrokach, od których nie ma apelacji. Tak było z młodszym bratem mego wuja, który uciekł z muzykalnego gniazda rodzinnego i w rezydencji, jako tajny radca legacyjny, w otoczeniu księcia został dość ważną figurą. Jego wzlot wprawił rodzinę w zdumiony podziw, nie słabnący z czasem. Wymieniano radcę legacyjnego z uroczystą powagą, a jeśli mówiono: „Pan tajny radca legacyjny pisał, pan tajny radca legacyjny powiedział to a to", wszyscy nadstawiali uszu w niemej czci. Wskutek tego już od najwcześniejszego dzieciństwa przywykłem uważać wuja w rezydencji za człowieka, który osiągnął najwyższy szczyt ludzkich dążeń i za rzecz naturalną uważałem nie robić nic innego, lecz wstąpić w jego ślady. Portret wytwornego wuja wisiał w paradnym pokoju i moim największym pragnieniem było chodzić tak uczesanym, tak ubranym, jak wujek na obrazie. Wychowawca spełnił to moje życzenie i jako dziesięcioletni chłopczyk musiałem naprawdę czarująco wyglądać z niebotycznym fryzowanym tupetem i małym, idealnie okrągłym harbajtłem, w zielonym jak czyżyk fraczku z wąskim srebrnym haftem, w jedwabnych pończochach i z małą szpadą u boku. Ta dziecinna ambicja pogłębiła się, kiedy w starszym wieku, dla zachęcenia mnie do choćby najsuchszych nauk, dość było powiedzieć, że studia te są potrzebne, bym podobnie jak wuj mógł kiedyś zostać radcą legacyjnym. Do głowy mi  nie przyszło, że sztuka przepełniająca me wnętrze powinna być jedynym moim celem, jedyną prawdziwą tendencją mego życia, tym bardziej że przywykłem słyszeć o muzyce, malarstwie, poezji jako o zgoła przyjemnych rzeczach, mogących służyć rozrywce i rozweseleniu. Szybkość, z jaką bez najmniejszych przeszkód posuwałem się naprzód, dzięki nabytej wiedzy i poparciu wuja w rezydencji, na drodze poniekąd przeze mnie samego obranej, nie pozostawiała mi chwili czasu na obejrzenie się i spostrzeżenie fałszywego kierunku drogi, jaką obrałem. Osiągnąłem cel, odwrót był już niemożliwy, kiedy w nie przeczuwanym momencie zemściła się sztuka, której się sprzeniewierzyłem, gdy myśl o przegranej całego życia przeniknęła mnie beznadziejnym bólem, i ujrzałem się w okowach, co zdały mi się nierozerwalne!

- Szczęśliwa zatem, zbawienna katastrofa - wykrzyknął tajny radca - która cię wyzwoliła z więzów!

- Nie mów tego! - odrzekł Kreisler. - Za późno nastąpiło oswobodzenie. Dzieje się ze mną jak z tym więźniem, który, wreszcie wyzwolony, tak odwykł od zgiełku świata, a nawet światła dziennego, że niezdolny korzystać ze złotej wolności, tęskni za powrotem do więzienia.

- To znowu jeden z twoich pomylonych pomysłów - zabrał głos mistrz Abraham - którymi zamęczasz siebie i innych. Daj sobie z tym spokój! Los był zawsze dla ciebie życzliwy, a że nie możesz się utrzymać na normalnej drodze, lecz skaczesz raz w lewo, raz w prawo, to tylko twoja wina. Niewątpliwie masz słuszność, że jeśli chodzi o lata dziecięce, zrządzenie twojej gwiazdy było szczególne i ———

Koniec wersji demonstracyjnej.

CZĘŚĆ 2

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ 3

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ 4

Niedostępny w wersji demonstracyjnej