Andrzej Niemojewski

KTÓŻ TEN MĄŻ

Konwersja: Nexto Digital Services

KTÓŻ TEN MĄŻ?

(widzenie księdza Piotra, Dziadów cz. III, scena V)

Niemojewski Andrzej

Liczba czterdzieści cztery, wymieniona dwukrotnie w III-ej części "Dziadów", niepokoiła ustawicznie naszych badaczy. W całej kryształowoprzejrzystej twórczości Mickiewicza jedno jedyne miejsce ciemne! Stawiano tedy różne hypotezy, ale żadna sprawy nie wyjaśniła.

Któż ten mąż? — zapytywali wszyscy kolejno.

Towiański? Napoleon? Może sam Mickiewicz? Utworzyła się cała literatura około tego pytania, aż wreszcie Stanisław Tarnowski orzekł: "Chcieć odgadnąć, co Mickiewicz rozumiał przez swoje "Czterdzieści cztery", przez człowieka, który stoi na trzech koronach a sam bez korony, toby było upierać się nad rozwiązaniem zagadki, która rozwiązaną być nie może" (Historya Literatury Polskiej, T. V. str. 18, Kraków 1900).

Więc zagadka, która rozwiązaną być nie może?

Pytamy jednak: która zagadka nie może być rozwiązaną? Widzimy bowiem dwie zagadki, a nie jedną.

Pierwszą zagadką jest pytanie: "Któż ten mąż?" Szukano go niestety śród "ludzi", powiedzmy: jednostek ludzkich. Drugą zagadką jest pytanie: "A imię jego czterdzieści cztery". Na to pytanie nie znajdziemy nigdy odpowiedzi, dopóki jej nie znajdziemy na pytanie pierwsze.

Krytyk, zabierający się do egzegezy tego szczególnego ustępu, musi przedewszystkiem jasno zdać sobie sprawę ze stanowiska, na jakiem stanąć powinien.

Powiadają, że ustęp ten zawiera proroctwo. Wyjaśnianiem proroctw krytyka zajmować się nie może. Ona nie jest od tego. Krytyka bada za pomocą źródeł, za pomocą logiki, za pomocą gramatyki. Obowiązkiem jej jest poddać analizie tekst.

Zdaje nam się, że wskutek dziwnego daltonizmu literackiego cały ten ustęp poprostu czytano fałszywie. Uwaga badaczy skupiała się' na liczbie 44, więc nie poddano należycie rozbiorowi krytycznemu kilkudziesięciu poprzednich wierszy.

Daltonizm polegał na tem, iż wyrażenie figuryczne "mąż" wzięto za wyrażenie ścisłe.

Jest to pomyłka wielce charakterystyczna. Musiała ona bezwarunkowo gniewać Mickiewicza, skoro na odnośne pytania nie dawał odpowiedzi. Miałże sam dzieła swe wyjaśniać? Niestety, popadłszy potem pod wpływ Towiańskiego, odpowiedź dał i to — fałszywą. Stało się to dnia 28 maja 1844 r. na ostatnim wykładzie w Kolegium francuskiem ("Literatura słowiańska", T. IV, str. 176, przekład Feliksa Wrotnowskiego, Poznań 1865). Mężem owym ma być Towiański. "Człowiek ten z troistem obliczem i troistym tonem ukazał się już Izraelitom, Francuzom i Słowianom: zaświadczyli oni przed niebem, że go widzieli i poznali. Odwołuję się do ich świadectwa*.

Jeżeli twierdzimy, że powyższe wyjaśnienie Mickiewicza jest mylne, to uczynimy najlepiej, zwalczając wieszcza jego własnymi tekstami. Niech z Mickiewiczem spór toczy — sam Mickiewicz.

Przystąpmy tedy do szczegółowego rozbioru całego "Widzenia księdza Piotra".

Jak ongi w Judei, tak obecnie w Polsce powstał tyran, Herod. Cała "Polska młoda" wydana w jego ręce (Prześladowanie studentów na Litwie). Tłumy wozów jak chmury pędzone wiatrami lecą na północ. Czyż wszyscy mają za młodu wyginąć ? Czyż całe ówczesne pokolenie ma pójść na zatratę? Nie, jedno dziecię uszło, rośnie, to obrońca, wskrzesiciel narodu, z matki obcej, krew jego dawne bohatery, a imię jego będzie czterdzieści cztery.

Już tu silnie nas uderza, że "to dziecie" nie wygląda na jakąś jednostkę. Krytyka mniemała, że owem dziecięciem jest Mickiewicz, a mniemała na podstawie słów przedmowy do III-ej części "Dziadów": "Z tylu wygnańców jednemu dotąd udało się wydobyć z Rossyi". Wiedziano, że tym jednym był Mickiewicz. I znowu daltonizm. Ten szczegół z życia Mickiewicza padł jak cień na tekst dzieła poetyckiego i zaciemnił je. Ale dzieło powinno się przedewszystkiem samo tłomaczyć.

Idźmy dalej.

Ksiądz Piotr woła w wizyi: "Panie, czyż przyjścia jego nie raczysz przyspieszyć?" Przyjścia owego wskrzesiciela, który pocieszyć ma "lud" ? Bo tymczasem to, co stanowi "Naród", podlega krzyżowej męce. I tu rozpoczyna się parafraza tragedyi Chrystusowej, wyrażona za pomocą genialnych personifikacyi. Naród jest " kochankiem", "mężem". Motłoch, tyrany, zbójce biega, porwali, "mój Naród" związany, cała Europa go wlecze, nad nim się urąga, wołając: "Na trybunał!" Krzyczą: Gal (Francya) go sądzić będzie! Ale Gal jak

Piłat, nie znalazłszy w nim winy, umywa ręce. Króle wszelako krzyczą na wzór Faryzeuszów: Krzyżuj "Syna Maryi", wypuść Barabasze, on znieważył koronę cesarza (domyśleć się możemy: rosyjskiego. Porównaj z "Reduty Ordona": Gdy Turków za Bałkanem twoje straszą spiże, gdy poselstwo paryskie twoje stopy liże, Warszawa jedna twojej mocy się urąga, podnosi na cię rękę i koronę ściąga). Ukrzyżuj go, bo powiemy, żeś ty wróg cesarza! Gal tedy "wydał", więc Naród porwano, włożono mu na skronie koronę cierniową, że aż Gal zawołał: "Oto naród wolny, niepodległy!" (Ecce homo).

Rozpoczyna się pochód krzyżowy, pochód na Golgotę. Krzyż ma długie "na całą Europę ramiona", a niby z trzech twardych drzew ukuty jest z trzech wyschłych ludów (Rosya, Niemcy i Austrya). Już go ukrzyżowali, już go dźwignęli "na tron pokuty". Rzekł "pragnę". Rakus (Austrya) poi go octem, a Borus (Prusy) żółcią, u nóg zaś stoi zapłakana Matka Wolność (przedtem został nazwany "Synem Maryi", teraz synem Wolności, więc ten ukrzyżowany Chrystus narodów jest synem Maryi-Wolności). I jak ów legendowy Longinus, tak teraz przyskoczył żołdak Moskal, otworzył kopią jego bok i wylał krew niewinną. Ale temu najgłupszemu, najsroższemu z siepaczy (żołdakowi moskiewskiemu) Bóg przebaczy, bo nie wiedział, co uczynił; on przejrzy, on jeden się poprawi. Jest to bardzo znamienny pogląd Mickiewicza na rosyjski lud.

A teraz już "kochanek" głowę konającą spuścił, wołając: "Panie, Panie, czemuś mnie opuścił" (Eli, Eli, Lama Sabachthani. — Mat, XXVII, 46).

On, kochanek, syn Maryi, syn Wolności, Naród — skonał.

Nie!

Rozlega się radosna pieśń zmartwychwstania: "Aleluja, Aleluja!"

Kochanek-Naród ulata ku niebu!

Od stóp jego wionęła biała jak śnieg szata, spadła szeroko, cały świat się w nią obwinął!

Kochanek-Naród uleciał w niebo, ale z przed oczu nie zginął, bo jako "trzy słońca" błyszczą jego "trzy źrenice".

Dotąd — aż do tego miejsca, nikt nigdy na ustęp powyższy nie zapatrywał się inaczej. Odtąd — od tego miejsca — rozpoczyna się dopiero ów daltonizm.

Kto ów mąż?

Czyż może istnieć choćby najmniejsza wątpliwość?

Czyż ksiądz Piotr, zapatrzony w niebiańską wizyę narodu, może nagle z przestworów zwrócić oczy ku ziemi i szukać na niej jakiegoś Ludwika Filipa, Towiańskiego, lub choćby samego Mickiewicza ?

To byłoby wbrew psychologii, wbrew logice, wbrew wszelkiemu sensowi i — dodajmy — wbrew składni.

Koniec wersji demonstracyjnej.