Denis Diderot

KUZYNEK MISTRZA RAMEAU

Konwersja: Nexto Digital Services

Vertumnis, quotquot sunt, natus iniquis.
(Hor., Serm., lib. II, sat. VII, w. 14.)

Czy deszcz, czy pogoda, przechadzam się zwyczajem swoim o piątej godzinie wieczorem w Palais Royal. Widują mnie zawsze samego, dumającego na ławce w alei d'Argenson. Zabawiam się sam z sobą, rozważaniami nad polityką, miłością, smakiem i filozofią, zdając umysł swój jego swawoli; pozwalam mu ścigać pierwszą myśl, która się zjawi, mądrą czy szaloną, jak to w Allée de Foi czynią nasi młodzi nicponie, ścigający kurtyzanę, o wyrazie płochym, twarzy uśmiechniętej, oku żywym, nosie zadartym, opuszczając tą dla innej, zaczepiając wszystkie, nie wiążąc się z żadną. Myśli moje to moje dziewki. Jeśli zbyt zimno lub zbyt dżdżysto, chronię się do Cafe de la Régence. Tam bawię się przypatrując się grze w szachy. Paryż jest miejscem na świecie, a Cafe de la Régence miejscem w Paryżu, gdzie gra ta kwitnie najlepiej; tam to mierzą się z sobą: głęboki Légal, subtelny Filidor, stateczny Mayot; tam widzi się najniespodziańsze posunięcia, tam słyszy się najlichsze rozmowy; bo jeśli można być człowiekiem szerokiego umysłu i wielkim graczem szachowym jak Légal, to można być też wielkim graczem szachowym i głupcem jak Foubert i Mayot. Pewnego popołudnia siedziałem tam patrząc wiele, mówiąc mało i słuchając, jak najmniej mogłem, gdy przystąpiła do mnie jedna z najdziwaczniejszych osób w kraju, któremu ich. Bóg nie poskąpił. Jest to mieszanina wzniosłości i podłoty, zdrowego rozsądku i nierozumu; pojęcia o uczciwości i nieuczciwości muszą być dziwnie pogmatwane w jego głowie, gdyż zalety, którymi go obdarzyła natura, ukazuje bez przechwałki, a wady, które od niej otrzymał, bez wstydu. Zresztą jest mocnej budowy ciała, posiada niezwykle gorącą wyobraźnię i niecodzienną siłę płuc. Jeśli go kiedy spotkacie, a nie uderzy was oryginalność jego, to albo uszy zatkacie palcami, albo umkniecie! Boże! co za straszne płuca! I nie ma nic bardziej doń niepodobnego jak on sam. Czasem jest chudy i blady jak chory w ostatnim stopniu suchot; można by zęby jego policzyć przez policzki; rzekłbyś, że kilka dni nic nie jadł lub wyszedł od trapistów. Następnego miesiąca jest tłusty i gruby, jakby nigdy nie opuszczał stołu finansisty lub jakby był zamknięty u bernardynów. Dziś w brudnej bieliźnie, w spodniach podartych, łachmanami okryty, prawie bez trzewików, kroczy z głową spuszczoną, schodzi z oczu; pokusa bierze przywołać go, by dać mu jałmużnę. Jutro upudrowany, utrzewiczony, uczesany, dostatnio odziany, stąpa z głową do góry, pokazuje się i wzięlibyście go niemal za przyzwoitego człowieka: żyje z dnia na dzień, smutny lub wesoły, wedle okoliczności. Pierwszą troską jego z rana, gdy wstanie, jest wiedzieć, gdzie obiadować będzie; po obiedzie myśli, gdzie pójdzie wieczerzać. Noc także sprowadza mu niepokój; już to zachodzi na stryszek, który zamieszkuje, jeśli gospodyni, znudzona oczekiwaniem czynszu, nie odebrała mu klucza; już to skręca do przedmiejskiego szynku, gdzie czeka dnia między kawałem chleba a garncem piwa. Jeśli nie ma sześciu sous w kieszeni, co mu się zdarza niekiedy, zwraca się bądź do jakiego dorożkarza, przyjaciela swego, bądź do jakiego wielkopańskiego woźnicy, który mu daje leże na słomie obok swych koni. Rano miewa jeszcze część materacu we włosach. Gdy pora roku łagodna, to przez noc całą przemierza Cours lub Pola Elizejskie. Z dniem zjawia się znów w mieście, odziany z wczoraj na dzisiaj, a z dzisiaj nieraz na resztę tygodnia. Nie szanują takich oryginałów; inni czynią z nich sobie poufałych znajomych, nawet przyjaciół. Zatrzymują moją uwagę raz na rok, gdy ich spotykam, gdyż charakter ich odcina się od charakteru innych i przerywa tę nudną szkaradę, którą wytworzyło wychowanie nasze, nasze towarzyskie konwencje i nasze utarte pojęcia o przyzwoitości. Jeśli taki zjawi się w towarzystwie, to jest on jak okruch drożdży, które fermentują, przywracając każdemu odrobinę jego wrodzonej indywidualności. Wstrząsa, wzburza, wywołuje pochwały lub nagany; wydobywa prawdę, daje poznać ludzi dobrych i odsłania łotrów; wówczas to człowiek o zdrowym rozumie słucha i uczy się rozróżniać ludzi. Tego znałem od dawna. Bywał w pewnym domu, gdzie wprowadził go talent. Była tam córka jedynaczka; przysięgał ojcu i matce, że się ożeni z ich córką. Ci wzruszali ramionami, śmiali mu się w nos mówiąc mu, że oszalał. I widziałem chwilę, gdy rzecz się do- konała. Pożyczał ode mnie po kilka talarów, które mu dawałem. Dostał się, nie wiem jak, do kilku domów przyzwoitych, gdzie miał swe miejsce u stołu, lecz pod warunkiem, że nie będzie mówił bez pozwolenia. Milczał i jadł z wściekłości; pyszny był widok jego w tych pętach. Gdy go brała ochota złamać układ i gdy otwierał usta, za pierwszym słowem krzyczeli wszyscy biesiadnicy: — Rameau! Wówczas gniew iskrzył się w jego oczach; i wracał do jedzenia z jeszcze większą wściekłością. Byliście ciekawi dowiedzieć się imienia tego człowieka i oto znacie je: to Rameau, wychowa nek sławnego Rameau, który nas wyzwolił od śpiewu kościelnego , co go psalmodiujemy od stu lat z górą; który napisał tyle niezrozumiałych wizji i prawd apokaliptycznych o teorii muzyki, z czego ani on, ani nikt nigdy nic nie rozumiał; który obdarzył nas pewną liczbą oper, gdzie jest harmonia, okruchy śpiewu, myśli bez związku, zgiełk, wzloty, tryumfy, wybuchy, glorie, pomruki, śpiewy zwycięstwa do utraty tchu, melodie taneczne, co trwać będą wieczność; i który pogrzebawszy Florentczyka, pogrzeban będzie przez wirtuozów włoskich, jak to przeczuł i — spochmurniał, po smutniał i zjadowiciał. Gdyż nikt nie jest w tak złym humorze — ani nawet piękna kobieta, co budzi się z krostą na nosie — jak autor zagrożony tym, że prze żyje swą sławę: dowodem Marivaux i Crebillon młodszy.

Przystępuje do mnie: „Ach, to pan, panie filozofie! Cóż pan tu robi wśród tej zgrai darmozjadów? Czy i pan traci czas na przesuwaniu drewna?" (Tak zwą pogardliwie grę w szachy lub warcaby.)

Ja

Nie; lecz skoro nie mam nic lepszego do roboty, bawię się chwilę, patrząc na tych, którzy dobrze przesuwają.

On

W takim razie bawi się pan rzadko; prócz Legała i Filidora reszta nie rozumie się na tym zgoła.

Ja

A pan de Bissy, co?

On

Ten jako gracz w szachy jest tym, czym panna Clairon jako aktorka: oboje wiedzą o swoich grach wszystko, czego by się można nauczyć.

Ja

Jest pan wymagający i widzę, że darzy pan łaską tylko ludzi najznakomitszych.

On

Tak, w szachach, w warcabach, w poezji, w wymowie, w muzyce i wszystkich podobnych głupstwach. Komu na co mierność w tych rodzajach?

Ja

Zgadzam się z panem prawie zupełnie. Jednak wielu musi się do tych sztuk przykładać, by powstał człowiek genialny; wówczas jest on jeden wśród mnóstwa. Lecz dajmy temu pokój. Nie widziałem pana wieczność całą. Nie myślę zgoła o panu, gdy pana nie widzę, lecz miło mi zawsze pana spotkać. Cóż pan porabiał?

On

To, co pan, ja i wszyscy inni czynimy: trochę dobrego, trochę złego i nic. Poza tym głodowałem i jadałem, gdy nadarzyła się sposobność; zjadłszy, miewałem pragnienie i pijałem niekiedy; tymczasem rosła mi broda i gdy urosła, kazałem ją zgolić.

Ja

Źle pan uczynił; jedyna to rzecz, której brak panu, by być mędrcem.

On

Oczywiście; mam czoło wysokie i pomarszczone, oko płonące, nos wystający, policzki duże, brwi czarne i gęste, usta szerokie, wargi grube i twarz czworokątną. Gdyby ta ogromna broda pokryta była długim włosem, wie pan, że wyglądałoby to wszystko bardzo dobrze w brązie lub marmurze.

Ja

Obok Cezara, Marka Aureliusza, Sokratesa.

On

Nie. Wolałbym stać między Diogenesem i Fryne. Jestem bezwstydny jak on i chętnie bywam u tamtych.

Ja

Czy zawsze czuje się pan dobrze?

On

Tak, zazwyczaj; lecz dzisiaj nieosobliwie.

Ja

Jak to! z pańskim brzuchem Sylena i twarzą...

On

Z twarzą, którą by wziąć można za zadek. Zły humor, który wysusza mego drogiego stryja, przyczynia prawdopodobnie tłuszczu jego drogiemu... bratankowi.

Ja

A propos tego drogiego stryja. Widuje go pan czasem?

On

Tak, gdy przechodzi ulicą.

Ja

Czy nie dopomaga panu?

On

Jeśli czyni komu co dobrego, to nie wiedząc o tym. Jest swego rodzaju filozofem; myśli tylko o sobie, reszta świata obchodzi go tyle, co śnieg zeszłoroczny. Córka jego i żona mogą umrzeć, kiedy im się podoba; byle dzwoniące po nich dzwony parafialne pobrzmiewały duodecymą i septdecymą, to wszystko będzie w porządku. Szczęśliwy człowiek — i to właśnie cenię szczególnie w ludziach genialnych. Zdolni są tylko do jednego, do niczego poza tym. Nie wiedzą, co to być obywatelem, ojcem, matką, krewnym, przyjacielem. Mówiąc między nami, należałoby być do nich podobnym, ale nie trzeba życzyć sobie, by nasienie zbyt się rozpowszechniło. Trzeba ludzi, nie ludzi genialnych. Nie, zaiste, tych nie trzeba! Oni to zmieniają oblicze ziemi; a głupota w najmniejszych nawet sprawach jest tak powszechna i potężna, że nie poprawisz jej bez harmideru. Po części staje się, co uroili sobie, po części zostaje po staremu; stąd dwie ewangelie, kabat arlekina. Mądrość mnicha rabelesowego jest prawdziwą mądrością dla jego spokoju i spokoju innych: jako tako czynić swą powinność, mówić zawsze dobrze o księdzu przeorze i niech się świat toczy, jak mu się podoba. Dobrze się toczy, skoro tłum zadowolony. Gdybym znał historię, wykazałbym panu, że zło na ziemię sprowadzali zawsze ludzie genialni, lecz nie znam historii, bo niczego nie znam. Niech mnie diabli wezmą, jeślim się czego kiedykolwiek uczył, a mimo żem się niczego nie uczył, nie jest mi przez to gorzej. Byłem dnia pewnego u stołu królewskiego ministra, który ma rozumu za czterech. Otóż, wykazał nam jasno, jak dwa a dwa cztery, że nie było nic pożyteczniejsze go dla ludów nad kłamstwo i nic szkodliwszego nad prawdę. Nie pamiętam dobrze jego dowodów; lecz wynikało z nich jasno, że ludzie genialni są ohydni i że dziecko, które by przy urodzeniu miało na czole cechę tego niebezpiecznego daru natury, należałoby albo udusić, albo utopić.

Ja

Jednakże wszystkie te osoby, tak wrogie geniuszowi, mają pretensje do posiadania go.

On

Sądzę, że w duchu tak myślą; lecz nie wierzę, by śmieli się przyznać do tego.

Ja

To ze skromności. Więc powziął pan straszną nienawiść do geniuszu?

On

Nieprzebłaganą.