Solórzano Alonso Castillo

Lasica z

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PROLOG

KSIĘGA PIERWSZA

KSIĘGA DRUGA

NOWELA PIERWSZA

KSIĘGA TRZECIA

NOWELA DRUGA

KSIĘGA CZWARTA

NOWELA TRZECIA

ŁASICA Z SEWILLI CZYLI WĘDKA NA SAKIEWKI

Castillo Solórzano Alonso

Wielce znamienitemu panu don Martinowi de Torrellas y Bardaxi Heredia Luna y Mendoza, Andrada y Rocaberti, hrabiemu de Castel Florido, panu na baroniach de Antilión i de Novallas, miast Almolda, Naval i Alarcón etc.

Dzieła, które z samej swej natury mają kruche podstawy, potrzebują niepomierniej mocnego oparcia niż te, które stawia się w głębokich wykopach, a na mocnych fundamentach. Dlatego to dzieło, które miałkością tematu pokazuje, jak słabe pióro je napisało, jak ograniczony talent je obmyślił i jak niewielkie bogactwo wydobywa na światło, potrzebuje wspomóc się forytowaniem Waszej Wielmożności, ku czemu skłania się jego twórca, by Wasze imię i starożytność klejnotu je uzacnily, a jego szlachetna opieka osłoniła.

Jest rzeczą ze wszech miar właściwą u panów tak zacnej krwi jak Wasza Wielmożność dodawać znaczenia pomiernym i ducha strapionym; zacne czynienie, bo ono rodzi odwagę do podejmowania większych zadań; a zatem łaska uczyniona pisarstwu, rozwijanie go i podnieta, dzięki której talenty sposobią się do większego sukcesu. Mój wybór był słuszny, choć samo zwalenie tematu nie zanadto, a pod protekcją Waszej Wielmożności (w której zbiegają się cnoty, jakie winien mieć wielki rycerz i pan roztropny) będzie mogło ujrzeć światło, choć jest rzeczą pewną, że krytyk źle się z nim obejdzie, a oszczerca je zgani.

Autor dzieła chciałby, by cały ten tom traktował o doskonałości i zacności przodków Waszej Wielmożności, o ich zacnej krwi, wielkiej estymie, o czołowym miejscu, jakie zajmuje w tym starym królestwie, o ich sławetnych czynach podtrzymywanych przez Waszą Wielmożność — jego miłe usposobienie i ujmująca gościnność jednają życzliwość wszystkich innych — lecz to byłoby sprowadzeniem do niewielkich rozmiarów stii, która wymaga opasłych tomów. Niechaj zatem Wasza Wielmożność przyjmie tę małą ofiarę i niech z łaski swojej nie uznaje jej za niegodną ze względu na materię, o jakiej traktuje, wszak wielkim książętom ofiarowywano liczne w tym rodzaju i zostały przyjęte, nie tyle dla echa, jakie w nich rozbrzmiewa, ile ze względu na cel, dla jakiego je napisano, a jest nim naprawa obyczajów i ostrzeżenie niebacznych, by jedni się doskonalili, a drudzy nabierali doświadczenia.

Autor pokłada nadzieję w dobroci Waszej Wielmożności, że wyrazi zgodę na ten podarek, by z silniejszym, duchem chwytał za pióro w dużo ważniejszych sprawach, zabawiając się sławieniem możnych rodów.

Niechaj Bóg strzeże Waszą Wielmożność, jak tego życzy

sługa Waszej Wielmożności Don Alonso de Castillo Solórzano.

PROLOG

Czytelniku, przyjacielu mój! Łasica z Sewilli wychodzi na rynek, by stać się celem dla strzałów ze wszystkich stron. Skromność jej autora przyznaje, że będzie w niej dużo błędów, które możesz wytknąć; ta świadomość ochroni ją przed naganą z twej strony, bo tego oczekuje, byle nie pozbawiała chęci zabawienia ciebie własnymi trudnościami, gdy widzi cię surowym wobec jego pióra. Lecz czym się posłuży, by zjednać twą życzliwość, jeśli twoje krytyczne usposobienie musi uczynić to, do czego budzi się w nim chęć? Niechaj Bóg rozwiesi oględność na twych dłoniach, bo jeśli nie czytasz tego w dobrej intencji, to, co najbardziej dobrane, wyda ci się prostackie i nie znajdziesz niczego, co by cię zadowoliło. Zrzędź, kpij, strój żarty, wyśmiewaj się, ale nie odrzucaj tego, co zdrowe i zacne, bo dałem ci materię, byś mógł wystawić na próbę swój zaczepny obyczaj. Vale.

KSIĘGA PIERWSZA

Łasica (nazywana tak pospolicie) jest zwierzęciem, które — jak piszą naturaliści — ma skłonność do czynienia szkody, kradnąc, i to nocą; jest nieco większa od fretki, szybka i przebiegła; jej łupem stają się kury; gdzie stąpi, nie ma pewnego kurnika, ściany dość wysokiej ni bramy dość szczelnej, bo w każdej szczelinie znajdzie dość luzu, którym zdoła się przepchnąć. Tematem tej książki jest sprawa pewnej kobiety nazwanej przeze mnie Łasicą, bo urodziła się ze skłonnością przyrodzoną temu zwierzęciu, o którym mowa. Była dziewczyną swobodną i zmienną, córką rodziców, którzy, gdyby zabrakło środków na jej wychowanie, byli takich obyczajów, że nie zapobiegliby zepsuciu, jakie groziło ich córce. Wykiełkowała wielce podobna do swych porodzicieli, z figlarnym usposobieniem, z nadmierną swobodą i zuchwałą żywością umysłu. W młodości goniła z nieokiełznanym zuchwalstwem, oddana swej bałamutnej skłonności, i nie było sakiewki dość ukrytej ani bogactwa dość strzeżonego przeciw fałszywym kluczom jej sprytu i wytrychom jej chytrości.

Niechaj zatem służy ku ostrzeżeniu czytelnika to malowidło, dokonane z natury, przed tym, co wydarza się z osobami tego pokroju. Wszystkie podobne sobie lisice tu prezentuje jedna osoba jako przykład, a to w tym celu, by ulegli zechcieli stawiać opór, śmiali zyskali na doświadczeniu, a niefrasobliwi zostali w porę ostrzeżeni, bo sprawy, o których piszę, nie są zrodzone w wyobraźni, lecz bardzo prawdziwe w naszych czasach. W tej myśli daję początek mojej opowieści.

W Przygodach bakałarza Trapazy zostawiliśmy tę postać na galerach; przyczyna była prosta: przywdzianie płaszcza Zakonu Chrystusowego bez posiadania dostatecznych dowodów, że nadała mu ten przywilej Jego Królewska Mość przez swą Radę Najwyższą Portugalii. Było jego celem wejście do stolicy w estymie rycerza, by to stało się osłoną dla jego szelmostw, jakie zamierzał czynić, ale nie skrywana zazdrość Stefanii, jego damy, przymusiła go do służby, i to bez żołdu, dla wielkiego monarchy zjednoczonej Hiszpanii; to dzięki niej stał się wioślarzem na galerach przez cały czas, na jaki został skazany, a nawet nieco dłużej.

W tym stanie spraw znalazł się w konwoju galerników, jaki co roku wyrusza z cesarskiego miasta Toledo — roczny przerób trybunału Jego Królewskiej Mości — dla różnych eksadr przeznaczonych dostrzeżenia i obrony wybrzeża królestwa; z ich pomocą statki wypłaszają nienawistnych korsarzy grabiących na bezkresach morskich Neptuna. Taki los dotknął Hernanda Trapazę, ojca naszej heroiny; pływał w eskadrze Królestwa Hiszpanii i dlatego towarzyszył zagarniętemu rojowi, kierowanemu do Puerto Santa Maria. Płynął rozżalony, że nie wykorzystał zbożnego zamiaru względem siebie, czyli próby wyswobodzenia się przy pomocy głuchych pilników z udziałem całej grupy; nie wyzwoli go przecież pani Stefania, sprawczyni jego nieszczęścia.

Zupełnie inny zamysł miała zazdrosna dama, bo ledwie dowiedziała się o jego zsyłce na tak ciężkie praktyki, wnet pożałowała szczerze, że stała się sprawczynią jego cierpienia, i choć nie była zbyt sprawiedliwa, jednakże robaczek sumienia począł drążyć jej serce; wydało się jej, że ta krzywda nie sprawiła jej zadowolenia; warto, by pobrała się z Trapazą (wszak miała z nim córkę), wtedy jak przestanie być galernikiem. Z tym zamiarem opuściła stolicę udając się do Sewilli, bo w tym wielkim mieście spodziewała się złapać trochę nowin o tym, którego już pragnęła widzieć na wolności, z dala od tego obmierzłego życia; chętnie bym je odmalował pokrótce, jakbym tylko potrafił, gdyby moje pióro nie było zatrudnione innymi pomysłami z większą chwałą i erudycją.

Stefania była majętna, wszak pozostała jej fortuna po mężu genueńczyku, i za taką uchodziła w Madrycie, gdzie straciła jednak na opinii, odkąd stało się wiadome, że przez zazdrość pewnego intryganta i blagiera zesłała na galery; wśród jej przyjaciółek wrzało od plotek, bo chyba musiała mieć niecne zamiary, by zakochać się w jakimś oszuście. To ją zmusiło do opuszczenia Madrytu i udania się do Sewilli; i wcieliła to w czyn, wyprzedając wszystkie cenne rzeczy, powiadam te, które są tylko zawadą w długiej podróży, jak biurka, biureczka, obrazy wielkich formatów, a miała ich wiele, i to bardzo dobrych; zebrała niezłą sumkę pieniędzy, wtedy z dwiema służebnicami, jakie stale jej towarzyszyły, zamówiła wóz pocztowy na własny rachunek i we trzy wjechały do owego miasta, głośnego w świecie jako skarbiec bogactw Zachodu. Tam zajęła dom podle swego gustu, wyczekując na Trapazę przez długi czas, jaki pozostawał mu do końca pobytu na galerach; a jeszcze pobożną panią Stefanię czekał z nim rozrachunek. Gdy upłynął przewidziany czas, dowiedziała się, że galery Króla Hiszpanii znajdują się w Puerto de Santa Maria, i przygotowała się tam jechać; ale nie w wyniosłej postawie, z jakiej była znana w Sewilli, lecz całkiem odmiennej, kornej, by nie mówiono, że choć nosi się z godnością, jest przecież żoną galernika, a co najmniej tego, którego ma wykupić z galer.

Dowiedziała się niebawem, że jej skazaniec wśród innych w obsadzie statku czuł się bardzo dobrze, że pełnił funkcję starszego, co go zwalniało od zbyt ciężkich wysiłków, czyli samego wiosłowania; uzyskał to od samego Admirała za zawsze dobry nastrój. Dzierżąc taką funkcję, pogodził się z bytowaniem na morzu i zostałby z dobrej woli wioślarzem po zakończeniu kary. Cóż, kiedy zapobiegło temu przybycie pani Stefanii, która wnet Wszczęła starania, by przywrócono mu wolność, układając to z osobami ustosunkowanymi i jednając je sobie pieniędzmi; nie wiedział o tym Trapaza, nie znał nawet daty opuszczenia galery; uznał przeto za rzecz niezwykłą, gdy go powiadomiono, że ktoś usilnie zabiega o jego zwolnienie nie szczędząc pieniędzy: nie przypuszczał, by to jego Stefania chciała odmienić to, co srogie, w to, co miłe. Gdy już dokonało się wszystko, co konieczne, gdy już opuścił ławę i zdjęto mu łańcuchy, i wreszcie poczuł się wolny, ciągle nie wiedział, komu to zawdzięcza Z galery odstawił go dozorca galerników i stawił wobec co chciała go zabrać, jak to było możliwe najszybciej, wiadomo bowiem, że gdy galernicy kończą już karę, zawsze znajdą się powody, by im pobyt przedłużyć; stąd taki, co otrzymał cztery lata, odrabia zazwyczaj pięć albo sześć.

Stanął Hernando Trapaza przed swą Stefanią, cały przejęty, bo to ona z nieustanną troską zabiegała o zwolnienie go z galer Teraz o tym go powiadomiono. Ona podeszła i objęła go ramionami, wtedy czułością zapłacił za czułość, bo byłby to prawdziwy niewstyd, gdyby tej, co uznała swój błąd i naprawiła go uwalniając od cierpień, nie przyjął wspaniałomyślnie i chętnie zapominając o gniewie przeciw niej; nadto doznał dla niej współczucia, widząc ją teraz w skromnych szatach, choć w Madrycie zostawił ją w zbytkownym przepychu. Nie odgadł jej chytrości, do jakiej uciekła się Stefania przybywając tu jakby w przebraniu; nie można spodziewać się, by tacy świadkowie jak dozorca i pisarz na galerach, ludzie pozbawieni skrupułów nie byli wrażliwi na wystawność; widząc jednak osobę skromnie odzianą bardziej przypisywali to jej poświęceniu w imię przyjaźni niż obowiązkowi małżonki. Zostali zaproszeni przez Stefanię na przyjęcie i wynagrodziła ich dostatecznie. Po posiłku każdy z nich udał się na swą kwaterę. Trapaza z damą nie opuścili owej izby, bo dobra to była gospoda. Gdy zostali sami, zabawa zaczęła się na nowo, bo zalotny galernik z niezwykłą misternością dziękował Stefanii za okazane wobec niego miłosierdzie; ona zapewniała go, że jej zamiarem, po wydobyciu z podłego bytowania, jest zadośćuczynić za krzywdę, jaką mu wyrządziła, pojąć go za małżonka, jeśli mu to przypada do gustu. Jest sama z córką, jego córką, a majątek ma dostateczny, by żyć bez troski; taki sam, z jakim zostawił ją w Madrycie. Tu Trapaza otworzył szeroko oczy i ujrzał nad sobą otwarte niebiosa; nawet gdyby mniejsza była łaska Stefanii, to tak był odmieniony po odprawieniu pokuty, że każdą zmianę uznawał za ziemię obiecaną dla siebie. I znów płacił pieszczotami za nowiny tak radosne, jakie teraz słyszał; przystawał na propozycję i tak korzystny ożenek, spragniony zobaczenia córki. Wtedy Stefania wyłożyła przygotowany dla niego strój podróżny, nie zbytkowny, by nie dawać powodu do szeptów wśród galerników osądzających z postawy i niewiastę, i jej zalotnika.

Tego samego wieczoru wyjechali do Sewilli, gdzie Trapaza mógł nacieszyć się swą córką, która już miała pięć lat, i wypełnił jako chrześcijanin to, czego jako poganin dotąd nie dopełnił: ożenił się ze Stefanią in facie Ecclesiae.

Zamienili dom na inny, w innej dzielnicy, bo Stefania zabiegała teraz, by małżonek szukał w Sewilli jakiejś godziwej rozrywki, by użył jej zacniej w tym mieście, siwe włosy bowiem, z jakimi wyszedł z galer, już mu nie pozwalały na swawolenie jak przedtem ani na niebezpieczne imprezy. Lecz przyrodzone zło niełatwo wykorzenić, tym bardziej u takiego szaławiły jak Trapaza, który okazał się niepoprawny; dotąd żył jakoś w spokoju, głównie dzięki upomnieniom żony i niewątpliwie świadomości, że jest ojcem córki, która chowała się dzięki znacznym ekspensom matki do ósmego roku życia; Trapaza nie miał zajęcia w Sewilli głównie przez własne niedbalstwo; do południa z upodobaniem sterczał na ulicy Gradas, po południu szedł oglądać komedię. Bolała nad tym żona przywiązana do spokojnego życia, zdołała już przecież zapomnieć o jego wybrykach, szalona z radości, że ma przy sobie córkę tak niezwykle piękną.

Próżniactwo, fundament wszelkiego występku, skłoniło Trapazę, by wrócił do dawnej gry „w tratwę", w której już tyle fortun utonęło. Zaczął zwyczajnie dla rozrywki, wkrótce pozwolił sobie na większe ryzyko, by odrobić straty nie takie znowu wielkie, a poniósł dotkliwsze.

Stefania dostrzegła brak niektórych klejnotów, domyślając się, że to mąż jest sprawcą tego złodziejstwa; płakała i wykłócała się z nim jednocześnie; Trapaza przyrzekał poprawę, lecz obietnicy nie spełnił i w ciągu czterech lat, w których uprawiał hazard, nie zostało — jak powiadają — nawet gwoździa w ścianie. Już brakło pieniędzy, tu naciska potrzeba, stąd nieustanne Przykrości, wtórne skutki gry. Aż kiedyś dostał się do stoczni Pewnego zacnego mieszkańca Sewilli; nie pamiętano już go od czasów, gdy jeszcze był chłopcem; teraz był już nie do poznania, przybyło wiele siwych włosów, lepiej dla niego było nie wać się z płochymi; chciał, by Stefania znalazła sobie jakiej młokosa, nawet kosztem jego opinii, lecz widział w niej niewiastę tak zacną, że nie ośmielił się jej tego powiedzieć; ona zaś miała za jedyny cel pomagać mu w pracy i wychowywać córkę, jego córkę, która już doszła dwunastu lat; młódka okazywała mało skłonności do skupienia się, była za to wielką amatorką wysiadywania w oknie. Matka tak była przejęta wyskokami Trapazy, że mało miała czasu, by zajmować się córką choć okazywała jej miłość, ale ani jej nie wychowywała, ani strofowała za przewiny. Jest to winą wielu matek, bo zapominają o swym obowiązku, wprowadzając nieszczęście do domu.

Smutek trawiący ją odkąd ujrzała się biedną, i doznane przykrości złożyły Stefanię do łoża, skąd pod koniec roku zabrał ją Bóg, gdy uczyniła wszystko, co winna uczynić jako chrześcijanka; bo po zrozumieniu winy przychodzi żal za grzechy popełnione i odczuwa się skruchę. Miała dobrą śmierć, mimo że Trapaza dał jej ciężki żywot, pogrzeb był skromny, bo Trapaza nie miał za co jej pochować, tak jakby tego pragnął; bardzo odczuł jej śmierć i wtedy dopiero pojął, jak zawinił, bo z tym, co żona wniosła mu w posagu, mógł pędzić żywot bez troski.

Pocieszył się córką, patrząc na jej nadobne lica, i idąc śladem żony rozmyślał ustawicznie, jak to dla swej urody wstąpi ona w stadło małżeńskie, które dla obojga będzie deską ratunku. Kruchy to fundament, dla tych co w nim pokładają ufność, bo w tych czasach ani uroda, ani cnota nie przyciągają bogatych; pieniądz szuka pieniądza, a gdzie go spotka, tam nie ma wahań, choćby niewiasta była najbrzydsza na świecie.

Dla zaspokojenia swych potrzeb Trapaza udawał się do domów gry, nie po to, by grać, bo był za biedny, ale wyciągał datki od graczy; nie można się ich spodziewać u oszustów, bo ci na nic nie zważają poza okazją, jaka się nadarza; kogo widzą przy pieniądzach, temu nadskakują, a tym, co je stracił gardzą

Gdy Trapazy nie było w domu, jego córka miała zupełną swobodę, toteż pozwalała sobie wysiadywać w oknie, by ją oglądano. Wieść o jej urodzie przyciągnęła na jej ulicę wielu kandydatów. Ojciec dobrze o tym wiedział, a choć mógłby przeszkodzić temu zelżywym słowem, widząc się w nędzy, a swą córkę dorodną, ustalił, że dla poratowania jego potrzeb nie ma lepszego rozwiązania, niż znaleźć jej bogatego zalotnika. To widział jako najbardziej zacne wyjście z sytuacji. Zostawił swej córce całkowitą swobodę, by sobie znalazła galanta. Chciał, aby Rufina — takie miała imię — zagarniała niby siecią do łowienia sakiewki młodzieńców, którzy ją adorowali.

Ona miarkowała lepiej, niż to sobie wyobrażał Trapaza, bo wśród wzdychających znalazł się taki bogaty z bogatych, który czuł podziw dla jej urody. Miała dziewczyna nieco talentu oddziedziczonego po zmarłej matce, ale gdyby nawet nie miała, była tak próżna, że zabrałaby się do tego, bo to tak niewiele kosztuje.

Chodził przed jej domem plenipotent interesów pewnego Peruwiańczyka, męża o większym rozgłosie niż majątku, uznanego jednak za człowieka wiarygodnego w Trybunale Handlowym. Miał lat pięćdziesiąt. Dowiedziawszy się, jak nikły posag ma dama i jak biednym jest jej ojciec, rozmiłował się w takiej, jak ją stworzyła natura. Gdy uczucie owładnie starszym już człowiekiem, niepodobna go przemóc. I tak się rozmiłował Lorenzo de Sarabia — takie miał imię — w naszej młódce, że po ośmiu dniach, od chwili, gdy uzyskał jej zgodę, ujrzał się mężem i panem owej piękności. Był zacnym człowiekiem i czułym w sprawach honoru. A oto obarczył się żoną i teściem i zawiózł ją do swego domu wraz z ojcem, tą kulą u nogi, pomnąc, jak wielkim szulerem jest Trapaza, którego w Sewilli zwano Hernando de Quinones.

Pierwsze dni po ślubie są zawsze radosne. Sarabia żonie sprawiał stroje balowe, jednak skromne, jako że był już wiekowy i nie lubił zbytków, co Rufina, wielka zwolenniczka strojenia się, odczuła boleśnie. Chciałaby mieć takie same, jakie widziała u innych kobiet. I to przyczyniło się, że nie miała nazbyt wiele serca do męża. Skłonność do oszczędzania była podstawową cechą jego charakteru, a teraz starał się o to jeszcze bardziej, wiedząc, że jego teść jest znanym szulerem, człowiekiem już straconym; dlatego nie powierzał pieniędzy ani pozwalał na swobodne wydatki swej żonie. I tak zwiędły nadzieje Hernanda

Trapazy, który projektował, że wraz z małżeństwem córki będzie mógł grać dalej za to, co ona wzięłaby w posiadanie. Tak pasjonowała go gra. Ona zaś pomagała mężowi, a zajęcia Sarabii w kantorze dawały Rufinie możność wychodzenia każdego ranka z domu, pod pretekstem, że odprawia nowennę w intencji, by Bóg dał jej syna; to dla męża, a naprawdę było wcale inaczej; wychodziła po prostu, by ją oglądali i mogli podziwiać na ulicy Francos albo w kościele Mayor. Wśród wielu tych jacy zdążali do obu tych miejsc, tłumnie odwiedzanych przez mieszkańców miasta, by ją podziwiać, był młody sewilczyk, jeden z najbardziej figlarnych młokosów, niewiele mniejszy marnotrawca od Trapazy, chociaż syn zacnych rodziców; jak wielu niepomnych na swój zacny klejnot, którzy przystali do łazęgów wzbudzając obrzydzenie do swej osoby. On właśnie był takim, a na imię miał Roberto.

Ze zalecał się do Rufiny, a chłopiec był dorodnej postaci zwróciła na niego uwagę, płacąc wzajemnością, mimo że oszukał ją już w pierwszych słowach, gdy powiadał, że jest fortunat. Rufina chciwa z natury uwierzyła mu, bo pragnęła dojść do pieniędzy, dlatego że jej małżonek nie był zamożny, a przytym dusił sakiewkę. W pierwszej prośbie, z jaką wystąpiła, była sprawa kupna stroju, takiego jaki widziała u sąsiadki; przyrzekła mu, że po takim prezencie nie będzie mu niewdzięczna. wierząc, że spełni jej pragnienie. Roberto zadośćuczynił prośbie, ale puścił się na oszustwo, by zaspokoić niezwykły kaprys. Znał pewną damę, która miała strój podobny do tego, jaki miał sprawić Rufinie. Udał się zatem do jej domu, prosząc o wypożyczenie, jakoby dla wystawienia komedii, którą właśnie gotują w żeńskim klasztorze. Nie mogła mu odmówić i po trzech dniach bo udawał wobec Rufiny, że przeciąga się sprawa, wręczył jej strój owinięty w zieloną neapolitańską kapę, obszytą lamówkami z jedwabiu kolorowego. Zaniósł jej to służący pewnego ranka, w czasie gdy małżonek był poza domem w swym kantorze. Bardzo ucieszyła damę galanteria nowego zalotnika, wyświadczona w tak krótkim czasie, a że nie chciała okazać się niewdzięczna, nim wyszedł Roberto z jej domu, otrzymał nagrodę, jakiej pragnął. Pożegnał ją pogrążoną w zamyśleniu, co powiedzieć o tym mężowi — chyba że strój ten przysłał jej kuzyn z Madrytu — by nie wzbudzić podejrzenia u Sarabii. Roberto też wyszedł z niemałą troską, bo jaki obmyślić sposób, by strój wrócił do prawej właścicielki? Sarabia przecież go nie zna, na tym więc oprze swą intrygę. Tak też uczynił. Gdy minęły trzy, a może cztery dni i rzekoma uroczystość już się odbyła, przebrał się w skromną odzież służącego i w porze obiadowej, gdy już kończyli spożywanie, zapukał do domu Sarabii, powiadając się służącym pani, właścicielki wypożyczonego stroju. Gdy Sarabia wpuścił go do środka, oświadczył wobec niego, że jego pani przysłała go po strój pożyczony pani Rufinie, by go znów mieć u siebie; Sarabia poszedł do małżonki i tak rzekł:

— Siostrzyczko, o jaki* strój prosi ten zacny młodzieniec? A ona, zmieszana nieco, bo już poznała Roberta, rzekła:

— Przyjacielu, przyjdź jutro, to ci go oddam. Na co Roberto odrzekł:

— Moja pani kazała, bym nie wracał bez niego, bo dziś wieczór wystąpi jako chrzestna matka i musi go założyć.

Wtedy Rufina podeszła do niego mówiąc:

— Skąd mogę wiedzieć, czy jesteś służącym tej pani, bym mogła ci strój wręczyć?

Ale filut widząc, jak odparto jego podstęp, ze śmiałością, która go nigdy nie opuszczała, odparł:

— Strój jest w takim a takim kolorze, ma takie i takie przybrania — (tu opisał wszystkie szczegóły całości) — został owinięty w zieloną kapę włoską, obszytą lamówkami z gazy ciemno czerwonej, haftowaną jedwabiem kolorowym.

Gdy to usłyszał Sarabia, rzekł do żony:

— To dostateczne dowody, nie ma co odmawiać, daj, pani moja, bez zwłoki ten strój, gdy prosi z takim przejęciem; trzeba oddać, gdy jest potrzebny, jak mówi, a jeśli ty sama nie chcesz się trudzić, daj klucze od kufra, w którym jest złożony, to ja pójdę po niego.

Na to Rufina nie znalazła odpowiedzi, wstała od stołu i kipiąc gniewem wydobyła strój z kufra, owinęła w kapę i wręczyła Robertowi, mówiąc:

— Całuję rączki pani Leonorze, niechaj wybaczy mi, że nie mogłam odesłać wcześniej; lecz nie zdołałam się zobaczyć z moją przyjaciółką, która pragnęła zrobić sobie inny według tego. To mówiąc wręczyła go przebranemu zalotnikowi, sypiąc z oczu snopy iskier ognistych, i odprawiła podstępnego Roberta. Wielki był jej gniew na niego. Gdy rzekomy służący wyszedł z ich domu, Sarabia spytał dla kogo pożyczała tę suknię; odparła, że dla jednej z przyjaciółek, która chciała zamówić podobną, na wzór tej. To nie wzbudziło podejrzenia, a mimo to Rufina ciągle była wzburzona haniebnym podstępem wobec niej; odebrano jej suknię, gdy poczuła się jej panią.

Od tego dnia przemyśliwała, jak zemścić się na Robercie za taką zniewagę. Zwierzyła się z tego jednej ze swych służebnych, opisując całe wydarzenie. Tak się złożyło, że Trapaza miał możność wysłuchania tej relacji; wziął zemstę na swój rachunek, bo drzemały w nim jeszcze resztki dawnego figlarza, tego z dawnych czasów. Znał sprawcę żartu i bywał w szulerniach, w których tamten grasował; pewnego dnia zaczepił go i wyprowadził na Campo de Tablada, gdzie wyjawił mu powód swego zainteresowania i po co go tu przyprowadził. Obnażyli szpalidy, ale wszystko układało się przeciw Trapazie; był to już ostatni dzień jego życia. Jednym ciosem Roberto pozbawił go tchu, nawet nie zdołał wyrazić skruchy; taki koniec mają ci, co żyją jak on.

Roberto zapewnił sobie bezpieczeństwo. Trapazę przeniesiono do domu zięcia, gdzie spotkało go słodkokwaśne przyjęcie kwaśne, bo trzeba było ponieść wydatki na pogrzeb, słodkie bo spadł kłopot z głowy. Charakter Trapazy sprawiał, że niekiedy trudno było z nim wytrzymać, choć Sarabia okazywał mu wiele dobroci; był marnotrawcą, po prostu człowiekiem zgubionym.

Opłakała ojca pani Rufina, i to obu oczami. Niech mi powie choć jeden oszczerca, że widział, jak płakała jednym; wtedy odpowiem, że gdy w grę wchodzi prawdziwe uczucie, płacze się serdecznie, a gdy go nie ma, część łez sama wysycha. Rufina opłakiwała szczerze, a tego brakło jej mężowi, który dla oka wzdychał, a w głębi siebie pokpiwał.

Rufina była mężatką, a to u kobiety o dobrych skłonnościach byłoby pociechą po stracie ojca. Cóż, kiedy mąż nie był wedle jej gustu, a to gasiło jej uczucie; i tu wina jest po stronie rodziców, że łączą swe dzieci w nierównym wieku.

Za to Sarabia odczuwał zadowolenie, widząc się mężem młodej i pięknej żony; u Rufiny było na odwrót; jej wiek domagał się równego sobie wiekiem, choćby nawet brakło dostatków i wygód. To skłoniło młodą damę do splugawienia niewieściej zacności i skalania związku małżeńskiego, zabiegając tylko o przyjemności i o to, co przynosi pożytek; a zarazem, by to, czym kupczyła, szykowało zemstę na Robercie za psotę, jaką jej wyrządził; tu dawała folgę swej zawziętości i jej poświęciłaby wszystko; byle znaleźć kogo, co by mu odpłacił za okazaną jej wzgardę. Niebawem nadarzyła się sposobność ku temu, bo dostrzegała możność ograbienia własnego męża, w czasie gdy był pochłonięty swymi interesami. I w takim trybie potoczyły się działania.

Pewnego dnia świątecznego, jednego z wielu, jakie Sewilla obchodzi uroczyście szumnymi zabawami przy tłumnym udziale ludzi, w okresie między Zmartwychwstaniem i Zesłaniem Ducha Świętego, w Trianie, kędy przepływa jasny Gwadalkiwir, najsławniejsza rzeka Andaluzji, której zwierciadło odbija mury miasta, na jednym z licznych statków przybranych zielenią, jakie dla chętnych gotują przewoźnicy, by zwiększać własne zasoby kosztem próżnujących, jechała Rufina, za oczywistym przyzwoleniem swego męża, pod opieką jednej z sąsiadek, do której Sarabia miał pełne zaufanie. Ufał jej, bo nie wiedział, co kryło się w tej damie, powierzył jej swą żonę, jak czyni to wielu mężów, którzy nie znają osób, z którymi obcują ich żony; z tych przyjaźni wynikają potem siurpryzy i despekty. Sąjsiadka była kobietą nieco próżną i zarozumiałą, skorą do okazowania się i paplaniny. To dla niej głównie wynajęto statek, potem dołączyła Rufina i dwie inne przyjaciółki. Ale żeglarz przez chciwość zabrał więcej osób; przekupiony przez pewnego szlachcica, właściciela pięknych ogarów w Sewilli, który wraz z trzema towarzyszami czatował na brzegu rzeki, wypatrując okazji. W chwili gdy wchodził na pokład, Rufina odsłoniła oblicze; wtedy dostrzegł ją galant, nazwijmy go Feliciano, i wydała mu się wcale, wcale; bez trudu namówił towarzyszy, by popłynąć razem z damami, jak i szypra z pomocą pieniędzy, a te usunęły wszelkie trudności. Wtedy już wszyscy znaleźli się na pokładzie, a Feliciano usadowił się obok Rufiny, by przystąpić do spełniania niecnych zamiarów. Był synem bogatego szlachcica, który zajmował się handlem z Indiami Zachodnimi, a że szedł mu dobrze, znacznie powiększył majątek. Prócz jednego syna nie miał więcej dzieci, za to ten na swoje dystrakcje rozporządzał majątkiem ojca, tak jak chciał, nie ograniczając niczym, swych wydatków. W miarę jak wydatki się zwiększały, fortuna ojca malała, a on grał, zalecał się i otaczał towarzyszami, co to bez ustanku odwiedzają bodegi i tawerny, a przy tym był tak hojny, że pokrywał wszystkie rachunki, nawet takich, co przypadkowo znaleźli się w tamtych stronach. Ponadto był trochę zawadiaką, czym zresztą grzeszą liczni synowie wychowujący się w nadmiernej swobodzie, jak ów, o którym mowa.

Usadowił się zatem obok Rufiny, a jego towarzysze obok jej przyjaciółki; statek odbił od przystani, płynąc wzdłuż brzegu w odległości nie większej niż na pół godziny od lądu, jak nakierował szyper, za co go sowicie wynagrodzono; Feliciano zaś nie tracił czasu i zdołał przekonać Rufinę o swym wielkim afekcie, a ona, wierząc jego słowom przyprawionym czułościami, zaczęła po ludzku dopuszczać go do swych łask. Feliciano był zmyślny i wielkiego dowcipu i przy każdej sposobności jak ta rozwiązywał worek z tym towarem; dzięki niemu rzadko kiedy nie czynił spustoszenia wśród dam, zadowolonych z jego miłych słówek; taka też była nasza słuchaczka, chętnie przystająca na rozmowę żywo prowadzoną przez zalotnika. Opowiedział jej o sobie, podał imię, określił dom rodzinny, nic a nic nie skrywając przed nią; ona odwzajemniała się Felicianowi nie tając niczego, co dotyczyło jej osoby: ani kim jest, jaki ma majątek, ani innych rzeczy, które chciała mu podać.

Cały wieczór przeszedł na zawiązywaniu tej przyjaźni, z wielkim ukontentowaniem galanta i ku prawdziwej radości Rufiny, skupiającej uwagę na dwu sprawach: raz, by Feliciano zemścił się na Robercie, dwa, by go potem ograbić z mienia, ile to tylko będzie możliwe. Spełniły się oba niecne zamiary, i to tak, jak tego pragnęła, o czym powiemy dalej.

Od tego dnia Feliciano zaczął pokazywać się na ulicy przed domem Rufiny wraz z liczną kompanią, ale zawsze w tym czasie, gdy Sarabia urzędował w Trybunale Handlowym albo u siebie w kantorze. Dama nie przystała, by znalazł ją powolną sobie, o czym nie przestawał myśleć; pamiętała o doświadczeniu z Robertem. Ale nim uzyskał wstęp do jej domu, sypały się na nią podarki: a to rzeczy przeznaczone do spożycia, a to stroje, a to klejnoty; i tak płacił a płacił, za siebie i za Roberta. Dopiero wtedy uzyskał prawo do pieszczot.

Zazwyczaj to, co już się osiągnęło, przestaje kontentować; a tu było odwrotnie, bo Feliciano tak był rozmiłowany w Rufinie, jakby jej jeszcze ręką nie dotknął.

W tym samym czasie Roberto wygrał ponad sześćset skudów i wbrew naturze szulerów, którzy nie dbają o swój wygląd, jeno by mieć czym grać dalej, fortunny młodzieniec wystroił się modnie i spacerował po ulicach cały lśniący i błyskotny. Widząc, że Feliciano tak często paraduje na ulicy, gdzie stał dom Rufiny, zawziął się, by ją rozkochać w sobie od nowa, naprawiając krzywdę, jaką jej wyrządził. Z tak mocnym postanowieniem zaczął odbywać spacery, by skierować na siebie uwagę Feliciana, bo przez wzgląd na niego były owe włóczęgi. Rufina rozumiała, widząc znów Roberta pod swymi oknami, że odżył jego afekt, ale za każdym razem gdy go ujrzała, wzbierał w niej gniew na samą myśl o drwinie, na jaką sobie pozwolił względem niej. I to skłaniało ją ku zemście za wszelką cenę. Wydało się jej, że nikt by nie wykonał tego w jej imieniu lepiej niż galant Feliciano; w takich przypadkach kobiety najchętniej zatrudniają tych, którzy im nadskakują, a wynikiem tego krwawe żniwo śmierci, czego tysiące przykładów mamy każdego dnia.

Nie chciała Rufina wyjawić Felicianowi, co jej się przydarzyło z Robertem, lecz by go zobligować, poprowadziła sprawę inną drogą; oświadczyła tylko, że jej nadskakiwał, że przysyłał Prezenty, a mimo to odepchnęła go ze wzgardą; i tak dorzucając drew do ognia, jakim płonął Feliciano, rozpaliła w nim zazdrość, bo przyjął za prawdę wszystko, co usłyszał od niej. Widział go co dzień paradującego pod jej oknami, i to mu zaczęło się stawać dokuczliwe, po prostu przeszkadzało w korzystaniu z jej względów; Rufina bowiem zaprzestała pojawiać się w oknie, by go jeszcze bardziej rozsrożyc przeciw Robertowi. Feliciano szalał z zazdrości, a że był jednym z najbardziej odważnych młodzieńców Sewilli, którejś nocy natknął się na Roberta, nie opodal domu swej damy. Rufina już spoczywała w łożu, a jej mąż zajęty był obliczeniami w swoim kantorze. Gdy zatem Feliciano zobaczył Roberta, zawołał nań po imieniu; znalazł się naprzeciw niego, a nie chcąc czynić hałasu na ulicy, zawiódł go w najbliższy zaułek bez wyjścia, przy którym była pracownia Sarabii: tam przechowywał on wszystkie dokumenty. Gdy obaj rywale tam się znaleźli, Feliciano odezwał się pierwszy:

— Panie Roberto, od wielu już dni widzę, że siłakroć jesteście w tej stronie miasta i po tej ulicy uparcie i nazbyt często spacerujecie; nie byłem pewny, jaka może być tego przyczyna co też może w was wzbudzać tyle niepokoju, przecież mieszkaja na niej damy wielce zacnej konduity, lecz moja czujność wykryła, że was tak ciągnie do pani Rufiny. Sam to sprawdziłem, na moje własne oczy, zostałem też powiadomiony przez jej służebne, z którymi rozmawiacie, szukając pośredniczek dla swych zabiegów. Od wielu dni śledzę wasze kroki; swymi upominkami dobrzem zasłużył na jej łaskę i na wszystko, co potem przypada w udziale. By zagrodzić drogę waszym pragnieniom, których nie skrywacie, muszę wam wyjawić to, o czym wiem, a co — jak sądzę — zachowacie w tajemnicy jako mąż dobrze urodzony. Skoro już wiecie o mojej miłości i ile mnie ona kosztowała, proszę, byście wyrzekli się swojej, a wtedy wybaczymy sobie wszelkie żale. Wasze roszczenia nie mogą osiągnąć celu.

Uważnie słuchał Roberto propozycji swego współzawodnika. A z taką samą, a nawet i większą uwagą słuchał mąż Rufiny, stojąc w oknie swego kantoru, z silnym bólem w sercu, dowiadując się, jak bardzo splamiono jego honor. I choć już wiedział pod dostatkiem, chciał jeszcze posłuchać odpowiedzi Roberta, która tak brzmiała:

— Panie Feliciano, wcale się nie dziwię, że wasza czujność odkryła we mnie chęć nadskakiwania pani Rufinie; to, coście wyjawili, to wasza sprawa, ale nie dziwcie się, jako jej wielbiciel, że ja podjąłem takie starania, bo nie wiecie, na jakich są podstawach. Ja również nie pragnę się chełpić swym szczęściem, lecz musicie mnie wysłuchać, by nie winić moich kroków. Jam był wcześniej przez damę wyróżniony i dostałem wszystko to co i wy; przez przypadek utraciłem jej łaskę, teraz chcę wrócić do niej i jeśli mnie przyjmie, czego się spodziewam, będziecie musieli okazać cierpliwość, bo nie tylko nie wyrzeknę się swoich roszczeń, ale uczynię wszystko, co w mojej mocy, by was wymazała z pamięci i nie pozwoliła na dalszą zażyłość.

Wynikiem tej tyrady było dobycie szpad przez obydwu; Feliciano był pewien, że jemu przypadnie łup, a nie Robertowi, i nie zawiódł się; jego szpada była bardziej szczęśliwa, pozbawiła życia Roberta po okrutnym pchnięciu w lewą pierś; nie zdążył nawet wyszeptać: „O Jezu!"

Zwykły to tragiczny koniec tych, co wstępują na śliską ścieżkę zabiegając o względy cudzej żony i znikają jak ten nieszczęśnik.

Szczęk broni był krótki, bo szpada Feliciana uwinęła się, nim rozprawa zdążyła stać się awanturą publiczną; nie usłyszał jej odgłosów nikt w tej dzielnicy, prócz jedynego Sarabii, który był o krok od walczących. By nie znaleziono w tym miejscu ciała Roberta, przezorny Feliciano dźwignął je i na ramionach przeniósł aż pod bramę pewnego klasztoru i tam je złożył, a sam schronił się do innego, by przeczekać sprawę.

Sarabia, przejęty tym, co widział, i rozjątrzony przeciw występnej małżonce, miotał się w swym pomieszczeniu, pałając zemstą za znieważony honor; zdumiewał się, że tak niewiele uczciwości dochowała mu Rufina; a ta, nieświadoma tego, co się wydarzyło, pogrążona była w głębokim śnie.

Pierwszą myślą Sarabii było dokonanie zemsty; pójść do jej łoża, tam gdzie spała zdradliwa małżonka, i sztyletem zadać jej śmierć; zważył jednak — boć na własne oczy widział, jak zabójca wynosił nieboszczyka — że gdyby pozbawił ją życia, przypisano by mu bez podstawy i tamtą zbrodnię, a miałby przeciw sobie dwu świadków, obie jej służebne. Decydował się zatem nieznacznie podać jej truciznę, która by działała przez jakiś czas, ale to nie zaspokoiłoby w pełni jego słusznego gniewu; po co rozciągać to, co domagało się szybkiego wykonania. Z drugiej strony począł się zastanawiać, czy nie opuścić jej i nie wyjechać z Sewilli, lecz i co do tego nie był zdecydowany; musiałby zostawić wiele napiętych spraw, zdać je na osąd innych ludzi, którzy mogliby powiedzieć, co by chcieli, ku jego hańbie. I znów wrócił do pierwszego projektu, by Rufinę pozbawić życia, ale przed wykonaniem tak surowego wyroku — co przezcięż było tylko słuszną karą za jej winę — uznał za właściwie podać na piśmie powód dokonania owego zabójstwa i jego usprawiedliwienie. Biorąc zatem przybory do pisania zaczynał zdawać sprawę ze swej krzywdy i pomsty; ale ciągle wydawało mu się, że nie daje racji dość przekonywających, które miały w pełni pokazać jego krzywdę; podarł arkusz i zaczął pisać na nowym. Potem podarł jeszcze trzy, z umartwienia i upadku ducha — był już wiekowy i każdy przypadek trapił go nad miarę, a ostatnia zniewaga jego honoru nawet silniejszemu duchem od niego kazałaby zwątpić we wszystko. W końcu wziął czwarty arkusz i pisał, już bardziej z pisania kontent. Namyślał się, zastanawiał, jak nazwać tych, co znieważyli go tak niecnie, ale nie znał imienia żadnego z nich, jak i ich samych. Dobrze wiedział, że należało odszukać owych cudzołożników i pozbawić ich życia, a dopiero wtedy ukarać własną żonę. Cóż, nie znał ich, jak zatem wziąć słuszną zemstę? Pozostało mu zatem tylko ją pozbawić życia. Wśród takich wątpliwości strawił większą część nocy pisząc, kreśląc i drąc papiery, ku jeszcze większemu utrapieniu. Mimo tak wyraźnego niezdecydowania postanowił zakończyć sprawę od ręki i zastanowiwszy się chwilę, co ma napisać, wypisał samą istotę doznanej zniewagi; wtedy chwycił go nagły atak duszności i pozbawił wszelkich sił, a także i życia; ciało wyzbyte świadomości upadło na ziemię.

Gdy to się rozgrywało w jego domu, Rufina spała nieświadoma wszystkiego. Gdy zbudziła się, znalazła puste miejsce obok siebie, które zwykle zajmował jej mąż; poczęła go wołać, ale nikt nie odpowiadał; wzięła nakrycie i zeszła do jego pracowni, gdzie przy zapalonym świetle zobaczyła Sarabię leżącego na ziemi bez życia. Przerażona poczęła wołać na służące; podniosły się z posłania, stając się świadkami tego, co się stało; zdumiewały się tak niezwykłym wydarzeniem, popłakując po cichu, by nie obudzić sąsiadów. Rufina opłakiwała męża, one mało chwalebną śmierć swego pana. Mało zbolała żona, chcąc zanieść ciało do głównej komnaty, gdzie zazwyczaj przebywano, dostrzegła papier zapisany do połowy, a na nim taki wywód:

„By usprawiedliwienie moje było wszem znane, tym, co czytać będą widząc moją surowość, powiadam, że stało się tak przez bezwstyd mojej żony występnej, która znieważając święty sakrament małżeństwa, węzeł, jakim związał nas kościół, nie troszcząc się o miłość serdeczną, jaką miałem dla niej, dopuściła do siebie dwóch kochanków w jednym czasie; to stało się przyczyną — gdy przedkładała jednego nad drugiego — że bardziej nieszczęśliwy musiał umrzeć; byłem świadkiem naocznym tego nieszczęścia i świadkiem własnej hańby; niebo uczyniło mnie rozsądcą, by to ukarać..."

Do tego miejsca doszło pióro; tu jego serce chwyciła rozpacz tak silna, że pozbawiła go sił; wtedy wyzionął ducha.

Rufina stała zdumiona tym, co widziała i wyczytała i przez pół godziny niezbyt panowała nad sobą; zastanowiła się, jak niewiele jest tajemnic nieodgadnionych, gdyż niebo zezwala je odkryć: albo dla poprawy, albo dla kary. Ogarnął ją nieopisany strach i smutek po śmierci dobrego Sarabii. Strach, bo była roztrzęsiona na myśl, że skończył życie mając świadomość, iż wyrządzono mu srogą zniewagę, smutek, bo widzi się samą ze zmarłym, a nie wie, w jaki przemyślny sposób ukryć Powód jego śmierci. Gorący afekt do żony stał się przyczyną jego śmierci gwałtownej. Nie myślałby przecież czynić tego z własnej dobrej woli, ale widząc, że wszystko mu przeciwne, gorzko się rozczarował i bez zwłoki żywot zakończył. To skłoniło ją, by pójść za radą jednej ze służebnych, którą miała stale przy sobie; to ona pokrywała wybryki swej pani, a teraz szepnęła jej, by ułożyła męża w łożu i o świcie okazała jak największy smutek, widząc, iż leży martwy u jej boku; ona i jej towarzyszka pomogą pani w zatajeniu sprawy, głosząc, że pomarł tej nocy po zbyt obfitym posiłku. I tak się stało.

Skoro nadszedł dzień, Rufina zaczęła krzyczeć tak głośno, że pobudziła sąsiadów. Pomagały jej w tym obie służebne; gdy najbliżsi sąsiedzi zebrali się w ich domu, znaleźli Rufinę rozciągniętą na twardej posadzce, na pół ubraną i udającą zemdlenie. Już zdążyła spalić list swego męża, by go nie znaleziono ze szkodą dla niej; niektóre z przybyłych starały się przywrócić ją do przytomności z pomocą różnorakich środków, ale wciąż daremnie; w końcu jednak odzyskała świadomość, a wtedy zaczęła zawodzić, a skrawek płótna stał się powiernikiem jej łez nielicznych albo zgoła udanych, bo rzekomo je wylewała. Służebne opowiadały o przyczynie śmierci Sarabii, o tym, jak go ostrzegały, by nie jadł tyle, jako że człowiek wiekowy; ci, co się pytali o powód zgonu, zadowolili się takim tłumaczeniem. Przybyły władze sądowe, których nigdy nie zabraknie w podobnych okazjach, i za poręką sąsiadów, że małżonkowie żyli dobrze ze sobą, nie wysunęły żadnych podejrzeń, jakie mogły się zrodzić przy tak nagłym zgonie. Pogrzebano zacnego Sarabię, a wdowa z powodu turbacji, jaką ciągle odczuwała, nie zabiegała, jak inne wdowy, o ukrycie mienia po nieboszczyku. Toteż bratanek zmarłego, po pogrzebie stryja, załadował na wozy wszystko, co było w domu, i dopiero trzeba było wytoczyć proces, by mu odebrać to, co mąż zapisał był Rufinie.

Wróćmy tam, gdzieśmy zostawili ciało Roberta, następnego ranka znalezione przez zakonników; nie wiedzieli, kto zacz, i chcieli go pochować, ale któryś z mieszkańców zwrócił im uwagę, że lepiej wyłożyć ciało w jakimś publicznym miejscu by je rozpoznano; jeśli w tym mieście ma rodziców albo krew nych, trzeba, by się dowiedzieli o nieszczęściu, a przy tym nie poniosą strat, jeśli ma majątek; wzięliby udział w spadku po nim, troszczyliby się o jego duszę i mieli na koszty pogrzebu Przeor uznał to za właściwe, wtedy wezwano władze sądowe, wyłuszczając szczegółowo, w jakich okolicznościach znalezione owego młodzieńca martwego przed bramą klasztoru. Złożone ciało przed klasztorem, postawiono dwie zapalone gromnice; i w niedługim czasie ktoś go rozpoznał i podał, kim byli jego rodziciele; przywiodła ich ta żałobna nowina; w swej cichej starości doznali wstrząsu na wieść o śmierci syna; sędziwy już ojciec przepowiadał mu to, co go spotkało, cóż, kiedy oboje nie mogli pohamować jego wybryków. Wkrótce odbył się jego pogrzeb w tym samym klasztorze, a władze sądowe starały się znaleźć  sprawcę śmierci. Ale Sewilla jest wielkim miastem i dlatego pozostało na zawsze tajemnicą, kto był zabójcą. I tylko Rufina znała sprawcę, dostrzegłszy nieobecność swego zalotnika i wiedząc, że Roberto nie żyje; z jego śmierci cieszyła się wielce, ciągle czując zaciekłą nienawiść do niego za to, co jej był uczynił. Doznawała niemałej radości, że nie znaleziono śladu krwi zabitego w ślepej uliczce; gdyby władze sądowe natrafiły na nie, pani Rufina nie ustrzegłaby się groźnych następstw; wszak sąsiedzi wiedzieli o każdej sposobnej chwili obu galantów.

Już widzimy Rufinę wdową — i co najgorsze, biedną. Będąc w opłakanym stanie, przy swym figlarnym usposobieniu uznała, że należy posłużyć się ładnym obliczem i zdobyć środki na utrzymanie. To się zdarza mało rozważnym, bo przezorne szukają godziwych sposobów na zaspokojenie potrzeb; a czynią tak, by nie obrażać Boga, i za to otwiera się przed nimi droga, by mogły sobie poradzić.

Gdy skończyły się uroczystości pogrzebowe, bratanek Sarabii przejął całe mienie; Rufinie pozostało to, co zagwarantowano jej w intercyzie, gdy szła za mąż; musiała teraz zmieniać mieszkanie, w coraz to innej dzielnicy, gdzie obowiązywał niższy czynsz; już zasoby nie pozwalały utrzymać tego, które dotąd zajmowała, bo Sarabia mimo wszystko prowadził żywot wystawny.

Bratanek Sarabii nie wykorzystał jednak mienia po stryju, jak powszechnie mniemano: okazało się, że stryj prowadził różne interesy, teraz zbiegli się wierzyciele, by dokonać rozliczeń, i po obrachunku niewiele zostało; zachłanność bratankowi nie wyszła na korzyść, musiał kontentować się tym, co zostało.

Rufina, młoda, energiczna i tryskająca zdrowiem, nie zaniedbała żadnej okazji, by ciskać zalotne spojrzenia młodzieży już w nowej dzielnicy, gdzie zamieszkała, podobnie jak i inne wdowy, które ledwie pochowają mężów, wnet wchodzą w świat, by się weselić i wystawiać się na pokaz, i zabiegać o wtórne zamążpójście.

W tym czasie na statku wracającym z Peru przybył bewien szlachcic, który zaczynając jako zwykły sługa kupca w Sewilli zbogacił się kosztem swego pana, a potem w stosunkowo krótkim czasie tak pomnożył swe bogactwo na handlu w Indiach Zachodnich, że zyskując stale na znaczeniu, w końcu stał się możnym panem. Z nabytym doświadczeniem udał się do Peru, tam jeszcze podwoił swój majątek i wrócił do Sewilli wraz z flotą płynącą tego roku do kraju, dysponując jeszcze większymi zasobami. W Sewilli pozbył się towarów, sprzedał je po swojej myśli, zarabiając podwójnie. Ów Peruwiańczyk zwał się Marquina, miał lat niespełna pięćdziesiąt, włos już siwy i był największym skąpcem, jakiego wydała natura, bo nawet ograniczał pokarm dla własnego ciała, pościł, a oszczędzał. Jego czeladź była nieliczna: faktor, młody chłopiec, czarny niewolnik i gospodyni, która mu przyrządzała coś niecoś do jedzenia. Wszyscy oni byli tak śmiertelnie wygłodzeni, że uznawano w Sewilli za cud, gdy znalazł się ktoś, kto chciał mu służyć.

O sknerstwie Peruwiańczyka Marquiny wiele mówiło się w mieście, układano żartobliwe anegdoty, które kogoś innego — choć jego nie — srodze by obrażały; Peruwiańczyka mało co dotykały, bo tak był pochłonięty dokładaniem do wcale znacznych sum.

Rufina słyszała to wszystko, co mówiono o tym człowieku i uznała za właściwe wyłudzić coś niecoś od niego, jego ledwie by to drasnęło, a ona by znacznie lepiej prosperowała. Marquina od jednego ze swych wierzycieli przejął za długi, po jego bankructwie, posiadłość pod miastem, z której nie korzystał dla własnych potrzeb, bo nie troszczył się o nic poza nieuszczuplaniem fortuny, także i o nią, poza tym, że została przejęta za długi i stało się to kosztem stosunkowo niewielkiej sumy. Znajdowała się niedaleko klasztoru San Bernardo, we wcale nadobnym otoczeniu. Ale w końcu zamieszkał tam, bo w taki sposób oszczędzał na czynszu. Była dobrze opatrzona od złodziei, a to przez wstawienie mocnych drzwi i dzięki grubości murów i krat w oknach; dla obrony posiadał Marquina zawsze naładowane strzelby oraz dzidy i partezany, zawieszone przy bramie. By móc użytkować ogród i ciągnąć korzyść z jego uprawy, musiał nająć ogrodnika, człowieka żonatego, który zajmował się sprzedażą warzyw i owoców, jakie dawał ogród; tak zachłanny był Marquina. Skarbiec swój miał w pomieszczeniu obok alkowy, w której spał, tam stały skrzynie żelazne. Co wieczór, nieprzerwanie, przeglądał cały dom, powracał, zanim zapadła noc, i w takim nieustannym strapieniu żył żałosny strażnik swej chudoby; a nie miał dzieci, by im to zostawić, bo nigdy nie stanął na kobiercu ani miał ducha po temu, mimo że trafił mu się niejeden ożenek, i to bogaty.

Skoro zatem Rufina zabrała się do wykpienia starego chciwca, taki sposób przewidziała dla tej drwiny: przede wszystkim należało posłużyć się do tego celu właściwą osobą; najlepszym do tego byłby dawny przyjaciel jej ojca, Trapazy, który już jako chłopiec popełnił w Madrycie wiele wykroczeń; stamtąd przeniósł się do Kadyksu, a od niedawna do Sewilli; działał w tym mieście utajony, korzystając z jakichś pieniędzy, które zdobył w „uczciwej grze", i tu poznał się z Trapazą. W sztuce łupieskiej był jedyny, choć żył w stałej obawie, by mu nie przypomnieli, gdyby wpadł w ręce sprawiedliwości, dawnych występków, których było co niemiara. Z Trapazą poznał się na galerach, w tym krótkim czasie, jaki tam spędził; gdy schodził ze statku już po odcierpieniu kary, Trapaza właśnie wstępował na pokład; w tym krótkim czasie zdołał zadzierzgnąć z nim przyjaźń, która trwała i potem, w Sewilli. Zwał się Garay; jego wybrała Rufina jako oparcie dla swej drwiny, czyli szalbierstwa; był już leciwy i to uznała za najbardziej odpowiednie dla swoich zamierzeń. Pewnego dnia, gdy Marquina był na Giełdzie w swoich sprawach, w porze popołudniowej, nieco przed zwykłym powrotem do domu, a zatem już pod wieczór, przed zachodem słońca, zatrzymali się przed jego siedzibą wiejską, Rufina na osiołku, a Garay na szkapie. Jechała owa śmiała niewiasta nie w szatach wdowich, lecz stroju podróżnym, bardzo ozdobnej pelerynce i kapeluszu z piórami, na swym osiołku, w siodle damskim; nadjechali przed dom w chwili, gdy ogrodnik otwierał bramę; Garay skierował się ku niemu i rzekł

— Mój dobry panie, zależy mi, by ta dama nie jechała nocą do Sewilli, chciałbym bardzo, by zatrzymała się na nocleg w tym domu, jeśli wam to trafia do przekonania; dobrze wynagrodzę za to; a chciałbym dodać, że jeśli tak się stanie, wyjdzie to jej na dobre; bo uchronicie ją od niepowetowanej szkody, jaką mogłaby ponieść, gdyby się tu nie zatrzymała, a nawet od utraty życia.

Ogrodnik był niezdecydowany, czy zadośćuczynić życzeniu, bo obawiał się surowości swego pana, pamiętając o jego zapowiedzi, by nikomu nie dawać wstępu do domu, i to mu powiedział; wtedy Garay wyjął z kieszeni kilka monet, po osiem reali każda, i rzekł do niego:

— To wam daję jako zapłatę, a i więcej, jeśli zechcecie. W chwili gdy to wręczał, nadeszła żona ogrodnika, by zobaczyć, z kim jej mąż rozmawia, usłyszała ostatnie słowa i dojrzała datek; połakomiła się na miłe pieniążki, jakie im podsuwali; dlatego nakłoniła męża, by przyjął do domu tę kobietę, powiadając, że pan ma swój pokój daleko od ich pomieszczenia; może zatem bez obawy ją przyjąć, nie będzie przecież ich los aż tak niepomyślny, by tej nocy pan przeszukiwał cały dom, a nawet ich własne pomieszczenie; i tak mu perswadowała, że w końcu nakłoniła go do przyjęcia gościa w tajemnicy przed panem; stało się to także i dlatego, że Garay, dając sześć monet po osiem reali każda, podsuwał jeszcze więcej. Dzięki temu Rufina zsiadła z osiołka prosto w ich ramiona i została wprowadzona do domostwa; ale przedtem pożegnała się z Garayem, który ustalił pewien tryb postępowania, o czym będzie później mowa, i zaczął dozorować w oznaczonym miejscu.

Teraz, w mieszkaniu ogrodnika, już zrzuciła szal, którym się osłaniała, dobrze opłacając oboje małżonków widokiem swej pięknej twarzy, na której jednak widniał pewien smutek, jakby ślad jakiegoś wielkiego niepowodzenia; ona zaś tylko rozmyślała, ile się jej uda wyskubać z majątku chciwca Marquiny.

Ledwie zaszło słońce, Marquina wrócił do swego dworku na mule, poprzedzany przez niewolnika Murzyna; zawołał i brama otwarła się przed nim, on zaś własnoręcznie, jak to miał we zwyczaju, zamknął bramę, a klucz schował do kieszeni. Był co nieco zmęczony, na wieczerzę zjadł trochę owoców z własnego ogrodu, których jeszcze nie przerobił na konfiturę, do tego kromkę chleba, popił łykiem wody i szedł się położyć; ale pierwej przepatrzył swój pokój, nie schodząc jednak do izby ogrodnika, którą także lustrował; tego dnia czeladź spożyła skromną wieczerzę, był właśnie piątek, i obowiązywał ich ścisły post, zachowywali go, choć bez przekonania; i tak mijał czas aż do następnego ranka; Marquina wstawał o oznaczonej godzinie, wydawał niewolnikowi prowizję na posiłki i udawał się na Giełdę; niewolnik wracał do dworku z produktami i przyrządzał je, czekając na powrót Marquiny.

Rufina zaczęła wątpić, by zdołała osiągnąć swój cel, bo wydało się jej, że źle zabrała się do tego, ale czekała na lepszą sposobność; ogrodnikowi oświadczyła, że zaczyna odczuwać niepokój o stryja, który odwlekał swój przyjazd; i okazowała głęboki smutek, mimo starań ogrodniczki, pragnącej ją rozerwać.

Marquina wrócił w południe, by spożyć posiłek we własnym domu; gdy już prawie kończono przyrządzanie skąpego dania, zachciało mu się zobaczyć, w jakim stanie jest ogrodowy czerpak do wody, czy nie potrzebuje naprawy; stwierdził brak jakiejś klapki do sprawnego nawadniania jarzyn; i znów zachciało mu się sprawdzić, czy u ogrodnika nie ma odpowiedniego kawałka drewna do tego celu. Wszedł do jego izby właśnie w chwili, gdy wystraszona ogrodniczka wyprawiała Rufinę do niewielkiej izdebki za tą, w której sypiała; nie udało się dokonać tego tak sprawnie, by Marquina wchodząc nie usłyszał szelestu jedwabiu i nie dostrzegł cienia Rufiny; podniecony wszedł do izby ogrodnika, która znajdowała się na samym dole, i nie zatrzymał się aż w izdebce, gdzie skryła się Rufina, i tam ją odnalazł. Wzburzony, że bez jego zezwolenia dano wstęp do jego domu komuś z zewnątrz, szarpiąc jej rękę wyciągnął Rufinę ku światłu. Ale skoro zobaczył tak ładną twarz, stanął zdumiony; zamiast nagany, jakiej się spodziewała ogrodniczka ze strony swego pana za to, że ją tu sprowadziła, usłyszała tylko Pytanie, kim jest owa dama. Na to zaczęła opowiadać, jak to poprzedniego dnia przybyła ta pani ze starszym już mężczyzną, jak oboje byli bardzo strapieni i prosili ich gorąco, by damie dać nocleg na tę noc, by ustrzec ją od niebezpieczeństwa, jakiego mogła się spodziewać, gdyby wędrowała dalej, jak to wreszcie stało się przyczyną, wbrew jego zakazowi, okazania im miłosierdzia. Gdy ogrodniczka tak mówiła i mówiła, Marquina patrzył uważnie na oblicze nieznanej damy, która miała smutek rozlany na twarzy, co jeszcze podnosiło jej urodę w tak znacznym stopniu, że ta zaczęła przejawiać niepojętą siłę; mogła nie tylko uchylić nienaruszalne zakazy Marquiny, ale rozpętać burzę w jego wysuszonym sercu; i teraz, daleki swemu usposobieniu, z rozjaśnioną twarzą, kierowany raczej czułością niż srogością, rzekł do ogrodniczki:

— Dobrze zrobiliście, żeście przyjęli tę panią mimo moich zakazów, bo w takich sprawach nie można ich przestrzegać, jak w tym wypadku, gdy miłosierdzie obliguje świadczyć przysługę tym, którzy jej potrzebują. Ta pani zasługuje na więcej gościnności niż ta, jakiej doznała w tak nędznej kwaterze; jeśli łaska, ofiaruję jej gościnę w moim domu, gdyż na taką ona zasługuje.

Rufina dziękowała za łaskawość i błagała, by nie planować zmiany pomieszczenia, bo jeszcze tego popołudnia spodziewa się swego stryja, który ma wrócić po nią; na tak krótki czas nie ma potrzeby porzucać tych, którzy chcieli jej usłużyć.

Marquina czuł, już prawdziwie zainteresowany, że taki pobyt w jego dworku byłby za krótki, on chciałby teraz, by trwał dłużej, i dlatego powiedział do niej, że choćby miała być nie więcej niż godzinę, niechże będzie tak dobra i zechce przyjąć usługę, jaką jej świadczy z najlepszą wolą. Rufina chciała tego przeto rzekła mu — by nie okazać niewdzięczności i grubiaństwa za tak szlachetną propozycję — że przyjmuje łaskę, jak jej czyni; i poszła na górę prowadzona pod ramię przez ogrodniczkę uradowaną ze zmiany usposobienia swego pana, przeciw nego jego trudnej naturze.

W górnej części domu ujrzała Rufina piękne zasłony letnie, nowe krzesła kryte skórą cielęcą z Moskwy, różne sekretery i kantorki z hebanu i kości słoniowej, nie służyły jednak dekoracji pomieszczeń właściciela. A właściciel w tym czasie dał pieniądze na zakup prowiantów na wystawną kolację, ów uczynił to aż nadto gorliwie, chcąc dowiedzieć się, kto ma korzystać z owej hojności, rzadko spotykanej u jego pana.

Spożywała Rufina wieczerzę w towarzystwie Marquiny, a on jej podchlebiał z niezwykłą troskliwością, wydzielał najlepsze kęsy, z rosnącym upodobaniem i coraz gorętszym afektem; już go zdążyła zawojować. Po posiłku przeszli do komnaty ozdobionej ciekawymi malowidłami, w niej stało łoże z baldachimem z Indii Zachodnich; i tu ją poprosił, by wypoczęła w czasie sjesty i wyzbyła się wszelkich trosk, gdy jest w jego domu; pragnie jej tak usłużyć, by wszystko wypadło jak najlepiej, mając pewność, że nie będzie czuła do niego urazy. Rufina znów dziękowała za te wszystkie uprzejmości i ulegając jego życzeniu pozostała sama w tej komnacie, będącej sypialnią Marquiny; on sam zszedł na półpiętro, gdzie spędził sjestę w trosce i niepokoju, cierpiąc niewygodę na rzecz gościa, jakiego nagle miał w domu; nie wiedział, w jaki sposób ją nakłonić, by zechciała mu sprzyjać, bo teraz zaczęło mu się wydawać, że gdyby to osiągnął, byłby najszczęśliwszy na świecie.

Przede wszystkim, by owocowały jego miłosne zabiegi, postanowił dowiedzieć się od niej samej, jakie cierpienia jej dolegają, i znać powód przybycia do jego domu, by upewnić się, czy istnieją przeszkody nie pozwalające na służbę dla niej. By to wszystko ustalić, czekał na moment, kiedy się obudzi. A Rufina już obudziła się i rozmyślała leżąc w łożu, co mu powiedzieć, gdyby ją zapytał o cel jej przybycia. Marquina zaś, skoro tylko uznał, że już nadeszła godzina, w której gość winien się przebudzić, wszedł do jej apartamentu, powiadając, że już wieczór, nie pora na spanie, niech zatem mu wybaczy, że jej o tym przypomina, ale czyni to z gorliwości i troski, czy jej się co złego nie przytrafiło; podziękowała za dobre chęci i troskę o jej zdrowie, jaką okazuje, zapewniając, że odkąd legła w tym łożu, raczej nie spała, bo frasunek nie dopuszczał spokoju ani spodziewanej ulgi. Marquina prosił ją z prawdziwą czułością, by mu odstąpiła część swoich cierpień, jeśli już być muszą, proponuje jej swą pomoc, jaką tylko jest w stanie jej ofiarować. Rufina znów dziękowała za szlachetne propozycje, a że uznała, że już czas, by zacząć snuć swe pasmo, usadowiła się obok zakochanego chciwca i tak doń rzekła:

— Granada, przesławne miasto naszej Hiszpanii, jest moim miastem rodzinnym; moi rodzice, których imię przemilczę, bo nie w porę mówić o tym, wywodzą się z dwu najstarszych i szlachetnych rodów, jakie mieszkają w górzystym regionie Burgos; ze swego małżeństwa nie mieli więcej dzieci, tylko mnie i mego brata; brat mój oświadczył, że on już musi obcować z młodzieżą, czuje skłonność do kobiet, że przestaje z przyjaciółmi w tym samym wieku co on, którzy z nieróbstwa i dobrobytu myślą tylko o figlach i wybrykach; niektóre wybryki jakie wyczyniał, sprawiły, że zniknął z Granady w obawie przed sprawiedliwością, która deptała mu po piętach, by go ukarać za niejedną swawolę. Ja starałam się tylko o wygody dla moich starszych rodziców i swoje robótki, daleka od innych rozrywek, jakie przynęcały moje przyjaciółki, raczej stroniłam od tych, co rozpowiadały, że ich potrzebują; nie wiedziałam, co to znaczy miłość, ani nie wysiadywałam w oknie, by mnie oglądano, kpiłam, ilekroć opowiadano o własnych sprawach miłosnych. Wydaje mi się, że miłość przyjęła na swój rachunek zemstę za kpiny z moich przyjaciółek; pewnego razu, gdy moi rodzice byli poza domem, u jednego z krewnych, któremu zmarła żona, posłyszałam na ulicy szczęk broni, jakby wszczął się jakiś spór wyjrzałam oknem, by zobaczyć, co się dzieje; nigdy dotąd nawet na myśl mi nie przyszło, by to robić; teraz zaczęłam płakać, bo oto ujrzałam na własne nieszczęście, jak trzech ludzi napastowało jednego, który odpierał atak z rzadką śmiałością i przez jakiś czas mocno stawał, broniąc się z zapartym tchem i lżąc swych przeciwników; w takim trybie dwu z nich ranił w głowę, ale i sam przy tym oberwał; owi trzej widząc, że są traktowani z pogardą, przykładali się gorliwie, by skończyć z życiem tego, co sam jeden stawiał im opór; z wściekłością wzmożoną ranami z jego ręki, poczęli go osaczać, tak że musiał cofać się aż do drzwi mego domu; tu zadali mu dwie rany w pierś wtedy upadł na ganek prawie bez tchu.

Wezbrało we mnie współczucie, gdy patrzyłam, jak okrutnie, przy takiej przewadze, traktowano tego śmiałego junaka; wyszłam na ganek, wzywając służebne, by czyniły, co tylko można, aby mu pomóc; ulica nasza była w dzielnicy słabo zamieszkałej, a ci, co przybiegli zwabieni walką, nieliczni i bez broni, nie byli w stanie ich rozdzielić. Rannego wniosłyśmy do wnętrza i zamknęłyśmy bramę domu, potem przywołałyśmy chirurga, by go ratował. Przybył bez zwłoki i polecił go gdzieś ułożyć, oddałam mu więc łoże swego brata w jednej z komnat na dole. Młodzieniec dziękował za opiekę, jakiej doznał w moim domu; to, co zaczęło się z litości, zakończyło się miłością. Chirurg obejrzał mu rany, ale nie wiedział, co sądzić o nich, choć ustalił, że ogólnie biorąc są niebezpieczne; obudziło to we mnie niepokój, bo widząc, jaką okazywał odwagę w czasie walki, już poczułam skłonność do niego. Objawiał mi swą wdzięczność za okazaną mu litość i gościnę, dając temu wyraz w sposób, na jaki pozwalało mu słabo odczuwane tchnienie.

Wrócili moi rodzice, ale nim weszli do domu, dowiedzieli się od sąsiada, człowieka starego i godnego zaufania, o tym, co się wydarzyło, że to ja przeszkodziłam skutkom napaści dając rannemu wstęp do mego domu, trapiona niepokojem, by go nie uśmiercili. Ucieszyli się rodzice, że okazałam miłosierdzie w chwili twardej konieczności wobec owego szlachcica, było to bardzo po ich myśli, bo zawsze byli gotowi do niesienia pomocy.

Obejrzeli rannego, a litując się nad jego niedolą, dodawali otuchy i zaofiarowali się usługiwać mu w swym domu; mnie dziękowali, że za moją przyczyną nie udało się pozbawić go życia; wobec tego ośmieliłam się okazać pokłutemu jeszcze więcej miłosierdzia, co dziś mnie drogo kosztuje.

Przy drugim opatrunku chirurg oświadczył, że rany nie są śmiertelne, co nas wszystkich bardzo ukontentowało, a mnie najwięcej, bo już wzmagała się moja skłonność do niego. Każdego dnia, gdy nie byłam zajęta, w tajemnicy przed rodzicami Przychodziłam, by go zobaczyć, a on okazywał, że mu to sprawia szczególną przyjemność.

Szlachcic ten pochodził z Pamplony, z najlepszych sfer tego miasta. W Granadzie wytoczył proces możnemu przeciwnikowi, który widząc wątpliwą słuszność po swej stronie, a do tego surowość sędziów, którzy chcieli go skazać, umyślił z innym jeszcze znaczniejszym od niego ukręcić łeb sprawie i uwolnić się od adwersarza, każąc trzem swoim służebnikom uśmiercić go, by mieć proces całkiem wyjaśniony. Szybko minął pierwszy miesiąc choroby.

Leonardo, tak ranny się nazywał, wstał z łoża; przez cały ten czas goszczono go i obsługiwano z wielką troskliwością Zaraz drugiego dnia nadarzyła się okazja, by zobaczyć się za mną, bo matka moja miała właśnie odwiedziny znajomych, a ja szukałam pretekstu, by znaleźć się sam na sam z moim gościem; wtedy to wyjawił mi swą miłość, na co rzekłam, że nie lekceważę jego afektu; od tego dnia między obojgiem wiernych sobie zakwitła miłość. Niedługo przedtem, jak to się zdarzyło, moi rodzice mówili o mym małżeństwie z pewnym szlachcicem z Granady, który okazywał wielką chęć do tego, a gdy ja objawiłam to samo, sprawa nabrała rozpędu. Choć Leonardo wiedział, jak sprawy stoją, i bardzo nad tym bolał, nie mógł decydować o swej osobie do czasu zakończenia procesu i omawiał to z moimi rodzicami. Oczekiwał wyroku każdego dnia, zaraz po ogłoszeniu miał mnie prosić oficjalnie, bym została jego żoną. Ja jednak, jak mogłam, urabiałam ojca, by nie naglił mnie z wydaniem za owego szlachcica z Granady.

Leonardo już całkowicie powrócił do zdrowia, wdzięczny bardzo za gościnę, co ocenił i odpłacił prezentami: były tam łakocie i cenne przedmioty; po czym przeniósł się do gospody, powiadając, że niebawem jego proces się skończy. W tym czasie jednak źle dochowywałam mu wiary, gdyż ojciec mój, nie powiadamiając mnie wcale, że czyni coś, co tyczy się mego małżeń| stwa, spisał intercyzę przedślubną z oblubieńcem. A gdy mi to powiedział, moje serce przeszył ostry ból, bo nowina była żałosna dla mnie. Oblubieniec przyszedł, by mnie zobaczyć, ale znalazł we mnie niewiele gościnności, a jeszcze mniej kochania, przeto odszedł srodze zagniewany; a spodziewał się wielkiego ukontentowania z mojej strony.

W końcu, bo nie był głupcem, dorozumiał się, że jednak nie jestem mu rada i że to zrodziło się z ważniejszego powodu niż dziewczęca wstydliwość; a że wiedział o tym, iż gościliśmy w naszym domu rannego, domyślił się, że to jego osoba jest tego przyczyną, gdyż ów gość go ubiegł; toteż z nietłumioną pasją, wywołaną tym podejrzeniem, które okazało się prawdziwe, starał się dociec tego u samych korzeni, by nie zrobić rzeczy, której by potem żałował. Gdyby częściej tak postępowano, nie zdarzałoby się tyle małżeństw nieskładnych, bo przysposobionych, nim zakiełkuje własna żądliwość.

Czułam się zakłopotana tym wszystkim; powiedziałam to Leonardowi, a on odczuł to w sposób widoczny; widział się ze mną tego wieczoru, bo stale przybiegał, by zobaczyć się ze mną, i wtedy ustaliliśmy, że nazajutrz wyjdę z domu rodziców, a on zaprowadzi mnie do swych krewnych i następnego dnia zaślubi wobec wikariusza. Nadeszła oczekiwana godzina, jakże nieszczęśliwa dla mnie przez to, co mi się przydarzyło! Wyszłam z domu wraz z mym zalotnikiem, ale za rogiem ulicy, na której mieszkałam, oczekiwał nas mój oblubieniec, który każdej nocy jak Argos czatował, by utwierdzić swe podejrzenia; okazały się nawet bardziej prawdziwe, niż się spodziewał; skoro poznał nas, a był w towarzystwie dwu służących, napadł na Leonarda zupełnie nieprzygotowanego, tak że nim zdołał wydobyć szpadę, został poraniony śmiertelnie przez wszystkich trzech naraz; padł martwy bez jednego słowa.

Zgiełk walki ściągnął mieszkańców, którzy wybiegli ze światłem; napastnicy uciekli z obawy, by ich nie rozpoznano. A w domu mego ojca podniosła się wrzawa, już dostrzeżono, że mnie nie ma — dobrze wiem o tym; widząc się w takim rozgardiaszu, przejęta śmiercią kochanka, znalazłam jedyną radę: podkasać spódnicę i biec co sił do domu znajomego mego ojca, starego i biednego; opowiedziałam mu o wszystkim, co się wydarzyło, więc nie pozostając dłużej w Granadzie w największym pośpiechu umknęliśmy; wsadził mnie na konia, dojechaliśmy do pierwszego popasu, stamtąd na innym wierzchowcu przyjechałam tutaj, wymykając się alguacilom i memu ojcu, bo wyjechał z domu, by mnie szukać; o tym dowiedzieliśmy się w drodze. Wydało mi się, że lepiej nie wjeżdżać do miasta, w obawie, by w bramie miejskiej nie rozpoznał mnie ktoś z poszukujących. Dlatego uznałam za właściwsze zatrzymać się w tym domu, w którym, na moje niewinne, choć, przyznaję, natarczywe prośby, ogrodnik przyjął mnie na tę noc.

Taka jest historia nieszczęśliwej niewiasty, nie znającej in| nej pociechy krom znalezienia w waszym domu gościnności, jakiej mi udzieliliście. Niechaj niebiosa zapłacą wam za tak pobożny uczynek, bo jest on wielkim wspomożeniem dla potrzebującej pomocy, cierpiącej przez nieszczęśliwy splot wydarzeń.

Ciągnąc swą oszukańczą historię, dobrze przemyślaną, Rufina nie przestawała zalewać się łzami, aż dobry Marquina uwierzył we wszystko i zawtórował jej płaczem; był to widomy objaw afektu rodzącego się w jego sercu. Chytra Rufina osuszając fałszywe łzy chustką, złożyła ją tak, by jej oczy mogły widzieć, co czyni Marquina; dojrzawszy jego ubolewanie nad jej dolą, nabrała pewności, że uwierzył kłamliwej opowieści; teraz uznała się zwycięzcą w przedsięwzięciu, jakie podjęła.

Przez długą chwilę trwali w takim stanie, Rufina ciągle popłakiwała, a Marquina ją pocieszał; ale to pocieszanie nie mo. gło dostarczyć skutecznego leku, ba, nawet nie popuściło cugli jego skąpej naturze, by hojność wymiotła sknerstwo z jego serca. Obserwując jej ładną twarz, jej ciężki frasunek, jak i samo zjawienie się tak niespodziewane, osądził, że to same niebiosa tu ją przywiodły, by mu przyczynić radości.

Było to pierwsze uczucie, jakie poznał Marquina; u każdego człowieka taka namiętność spóźniona, ale pierwsza w jego życiu, zawsze przychodzi w takim stanie rzeczy, że przewyższa wszystko możliwe w tym zakresie. Czy Marquina już ją miłował? A zatem winien być hojny. Czy przyjmie gościa do swego domu? Wtedy źle wyjdzie na swej gościnności. O miłości, namiętności słodka, powabie świata, pomyłko ludzka! Jakiej przemiany dokonujesz w ludziach! Ile niemego zachwytu, ile zniweczonych inwencji, ile zakłóconego spokoju, ile serc rozdartych! I oto tego chciwca, znanego powszechnie z nieludzkiego stosunku do bliźnich, miłość tak znacznie odmieniła, że skąpca uczyniła hojnym, Midasa Aleksandrem Wielkim. Rufina pokazała mu się z dobrej strony, dlatego ją miłuje i odtąd już będzie panią jego woli i jego majątku.

O wielu rzeczach mówiła Rufina w swej opowieści, które mogłyby wzbudzić podejrzliwość Marquiny, że są nieprawdziwe, gdyby afekt, z jakim słuchał, nie przesłonił mu oczu i nie zatkał uszu, by z jej mowy nie rozpoznał, że go zwodzi, gdyby bowiem Leonardo zawczasu zechciał powiedzieć jej ojcu o swym żywym zainteresowaniu, jasne, że by mu nie odmówił Rufiny; posiadał bowiem przewagę nad każdym innym kandydatem, wszak damę miał po swej stronie. Ale były i inne sprawy, których pleciuga Rufina nie dostrzegała i mogłyby przynieść szkodę i nie wyszłaby na swoje. Niech się cieszy, że znalazła takiego miłośnika, bo ten uwierzyłby w rzeczy jeszcze mniej prawdopodobne.

Wynikło coś niespodziewanego ze skropionej należycie łzami opowieści Rufiny; oto Marquina w pełnym galopie ofiarowywał jej swoje względy, majątek, życie i serce, czyniąc panią wszystkiego, co więcej, błagając, by zechciała zapomnieć o wszelkiej gorzkości, jakiej doświadczyła. Teraz znajduje się w jego domu, tu będą ją gościć, dołożą wszelkich starań, by należycie usłużyć i sprawić przyjemność. Dziękowała Rufina za tak szlachetne obietnice nową strugą łez, bo wylewanie ich przychodziło jej z łatwością; jest to zwyczajne zjawisko u kobiet, gdy zachodzi potrzeba; a przez to stawała się jeszcze bardziej absolutną panią woli seńora Marquiny i jego dostatków, z prawem życia i śmierci, gdyby chciała z tego zrobić użytek.

Jedynym marzeniem Marquiny, rozkochanego w dziewczynie, było pochwycić ją w objęcia, a w wypadku gdyby mu się opierała, szturmować przy pomocy darów i perswazji, ciężkich pocisków szczerego wielbiciela; gdyby zaś po tym wszystkim została oporna, powieść ją na małżeńską drogę; to magiczne słowo, którym, jak płaszczem honorowym, osłania się wiele kobiet, mimo że dla niektórych jest to płaszczyk przykrótki i ujawnia wiele defektów zakrytej. O marzeniach Rufiny juże była mowa, dama dobyła już szpady oszustwa i podstępu, by zadać cios staremu sknerze, przyprawić o bicie serca nie wplątując się w inne gmatwaniny spraw, w żadne obietnice na przyszłość, nawet ugody małżeńskiej; nie by to odrzucała, ale to tak łatwo jest przyrzekać, a od czasu szelmostw Roberta wiedziała, jak trudne jest to do spełnienia i bez wielkich widoków na przyszłość.

Przez cały dzień Marquina przebywał w domu, nie wychodząc nawet do pilnowania swych interesów. Za to następnego dnia, już z rana, zostawił swego gościa w uśpieniu, a sam wsiadł na muła i w towarzystwie Murzyna udał się na Giełdę; ale nim wyjechał, zlecił gospodyni, by dała śniadanie gościowi, gdy się rozbudzi, i miała opiekę nad domem. Pomieszczenie, w którym trzymał pieniądze, dobrze zamknął; gdy schodził na dół, wydał ogrodnikowi polecenie, by nie wpuszczał nikogo, za wyjątkiem człowieka, który przybył z Teodorą (takie zmyślone imię podała Rufina); wtedy dopiero udał się na miasto, a tam dał Murzynowi garść pieniędzy, by kupił dużo smakowitych produktów.

Rufina wstała, a gospodyni wypełniła swą powinność, usługując jej z wielką przymilnością, bo już dostrzegła, że te wszystkie wspaniałości rozejdą się z pożytkiem dla każdego; potem dama zeszła do ogrodu; spacerując po nim, chwaliła układ uliczek i dorodność kwietników; tak, ogrodnik musiał być doświadczonym w swym zawodzie, dobrze go utrzymywał, ozdabiał, upiększał mnóstwem kwiatów, rzadkimi roślinami, sadził też drzewa owocowe. Rufina, odczuwając, jak słońce grzeje nadmiernie, schroniła się do domu; tu przypadkiem odkryła gitarę, własność jednego z zaufanych Marquiny, miłośnika muzyki, a jako nawykła do niej, zarówno gdy chodziło o głos, jak i biegłość ręki, wzięła instrument i strojąc go dobywała zeń dźwięczne dysonanse. Gdy tak była zajęta, Marquina wrócił z miasta i odkrył jeszcze jeden urok swego gościa; ona, wyczuwając jego przybycie, pewna, że jej słucha, chcąc go jeszcze silniej rozkochać zaśpiewała taką romancę:

Współzawodniczyć z Jutrzenką

szła Klarynda w dolinę,

aby dodać życia kwiatom

i ptakom więcej radości.

Widząc jasność jej oblicza

słońce blasków nie rozsiewa,

świecić tam, gdzie ich w nadmiarze,

wielkim byłoby zuchwalstwem.

Bóstwo niebieskie ją sądzi,

Betis, i w swych obfitościach

stroi z kryształu zwierciadła,

by patrzeć i portretować.

Sprzeciwiać się jej ponętom

usiłowały piękności,

o równość się ubiegały

z jej urodą i jej gracją.

Doszły do oczywistości,

że pocześnie je przewyższa,

jej urodzie znamienitej

poddały się bojaźliwie.

Bo jej strój i jej pojętność

zjednywać sobie potrafią

u góralek chyba zawiść,

a uznanie u pasterzy,

Gładki Feniso uwielbia

jej oczy arcyniebiańskie,

na magicznym instrumencie

intonuje w takt melodii:

Więzi Klarynda wszelkie swobody,

a ta, co więzi, nie chce wykupu.

Zakończyła piosenkę pasażem słodkim, ale gardłowym, i donośnym dysonansem, a Marquinie wydało się, że to nie może być głos ludzki, lecz przybyły na ziemię od niebiańskich chórów anielskich. Stał czekając, czy nie zaśpiewa drugiej piosenki, ale widząc, że odkłada instrument, wszedł do jej komnaty powiadając:

— Szczęśliwy dzień, godzina i chwila, w której moje oczy, od nowa widząc ten dom, wypełniły się widokiem ciebie, piękna Teodoro, bo z tak zacnego zainteresowania wyjawiła się znajomość takich doskonałości i tylu nieporównanych wdzięków; moja szczęśliwa chatka może być porównana do niebios, gdy taki anioł ją zaszczyca, takie bóstwo w niej mieszka i takie dobro ją wsławia; wcale nie wpadam w przesadę, tyle jest we tonie namiętności, i gdybym w zgodzie ze skłonnością, jaka jest w mej piersi, miał sławić twą osobę, Cycero i Demostenes byliby onieśmieleni mimo swej płomiennej wymowy.

— Powoli, mój panie, powoli — rzekła Teodora okazując zawstydzenie — bo ja znam siebie i wiem, że wszystkie te wielkie pochwały przypadają osobie małej i skromnej; gdybym wiedziała, że mnie słuchacie, porzuciłabym swą zabawę, bo każdemu, kto słyszy sławne głosy w tym wielkim mieście, mój wyda się bardzo kiepskim; ale jest intencją serc szlachetnych popierać i te skromne i dawać im więcej rozgłosu, niż mają zasług.

— Zostawmy grzeczności — rzekł Marquina rozpłomieniony miłością — powtórzę to, co już rzekłem, zapewniając was, pani Teodoro, że choć słyszałem boskie głosy w Sewilli, a są przecież znakomite, wasz może współzawodniczyć ze wszystkimi i z pewnością może je przewyższyć.

— Całuję rączki za rekomendacje — rzekła Rufina — czuję się wyróżniona i chciałabym, by moje troski pozwoliły mi nadal sprawiać wam przyjemność grą na tym oto instrumencie; są one tak poważne, że w chwili gdy go wzięłam do ręki, czyniłam to po to, by wypróbować, czy przy muzyce można oderwać pamięć od własnych smutków.

— W moim domu — rzekł Marquina — winny się one skończyć, a to dlatego, że tutaj służę wam z radością i miłością, jak podałem wam już, by wskazać na możliwość oderwania się od waszego smutku.

— Cenię — rzekła Rufina — tę szlachetną wolę objawioną tylu uczynkami i gdy tak zlecacie, będę starała się o to, ile będę mogła; ale nie wiem, jak tam będzie, skoro ten, co mnie tu trzy dni temu zostawił, zapomina o mnie.

— Niech to was nie niepokoi — rzekł zakochany starzec niebłaha przyczyna musi go naciskać, że nie wraca was zobaczyć.

— Sądzę — rzekła ona — że musiał wrócić do Granady, by go nie brali za wspólnika mej ucieczki; jeśli tak jest, w dobrych rękach mnie tu zostawił, ale zabrał ze sobą tę trochę, co przywiozłam.

— Nie wierzcie temu, bo współczucie dla was, jako że widzi samą i opuszczoną na tej ziemi, nie pozwoli mu opuścić was i odejść; a gdyby wszystko zawiodło, to ja nie mogę was za wieść, bo miłuję was tak prawdziwie i szczerze, że już nie wiem czym ja teraz ten sam co zwykle.

Tu zakochany Marquina objawił swój zamysł i w taki sposób deklarował się swemu gościowi. Ona udała nieświadomą jego skłonności, odpowiedziała tylko na wysunięte propozycje, dziękując za dobre serce i spodziewając się, i ze skutkiem, pomocy z jego strony. Nadeszła godzina posiłku, stół był już zastawiony, usiedli zatem oboje przy nim, a Marquina obdarzał swą damę coraz nowymi podarunkami; bo gdzie miłość gości, nie znajdziesz chciwości; takim był teraz Marquina.

Rufina układała swe plany z Garayem, który przychodził i widywał się z nią, gdy jej wielbiciel był poza domem; a przychodził w lichej, żebraczej odzieży, tak iż nikt nie podejrzewał jego przebrania. Ona zaś głowiła się, ile tylko mogła, by zmiarkować, w jaki sposób można dokonać poważnej kradzieży u nieszczęsnego Marquiny, cóż kiedy pomieszczenie, w którym Marquina ukrywał pieniądze, było nie do zdobycia i już chyba tysiąc razy traciła nadzieję, by zamiar się udał. Minęły znów trzy dni, a Garaya nie było, toteż objawiała stale swe niezadowolenie, co napawało troską Marquinę, który powściągał swą śmiałość w okazywaniu miłości. W tym czasie zdołała wypatrzyć, gdzie stary trzyma klucze od kufrów, i połapać się w rozkładzie jego domu, by dopiąć celu, do którego zmierzała.

Przed zapadnięciem zmroku, gdy Marquina jeszcze nie wracał, Rufina stojąc w oknie wychodzącym na ulicę ujrzała Garaya, który w przebraniu żebraka i o dwóch kulach zbliżał się do jej domu; prosił ją o jałmużnę, gdyż dostrzegł, że z Rufiną była ogrodniczka; dama wychyliła się z okna, pytając, skąd przybywa; odrzekł, że z Granady, czym niezmiernie się ucieszyła, i rzekła do ogrodniczki:

— Przyjaciółko, zejdźmy na dół, jeśli chcesz, bo muszę pomówić z tym przychodźcą z mojej ojczyzny.

Ogrodniczka okazała chęć, po to by sprawić jej przyjemność, i zeszły obie do bramy, polecając fałszywemu biedakowi wejść do środka. Rufina zapytała go, kiedy wyszedł z Granady, odrzekł, że jakieś dziesięć dni temu; wtedy postawiła kilka pytań ogólnych, tak rozwlekłych, że ogrodniczka, zniecierpliwiona już, a mając moc roboty, pobiegła do siebie, zostawiając ich samych; tego ogromnie pragnęli i właśnie w tym celu Rufina przeciągała rozmowę. Gdy już nie stało świadka, oboje zaczęli rozwijać swe plany, o których jeszcze usłyszycie, knując spisek przeciw poczciwemu Marquinie, tarczy, do której strzelali oboje, odkąd zdecydowali się, by go zniszczyć. W końcu Garay pożegnał się z Rufiną, a ona poszła na górę. Ogrodniczce powiedziała, że ma wiele ciekawych wieści ze swej ojczyzny właśnie od tego biedaka, dla niej niezmiernie ważnych, jeśli zechce brać pod rozwagę szybki powrót w swe strony. Nie przypadło to do gustu jej słuchaczce ani gospodyni Marquiny, której też potem to powiedziała; bały się obie, że wraz z jej odejściem znów ujrzą swego pana, jak wraca do dawnej nędznej wegetacji, gdy zabraknie powodów czyniących go hojnym; w taki sposób wyszło na jaw, że cała jego służba jest kontenta z pobytu gościa.

Gdy Marquina wrócił wieczorem do domu, znalazł swą damę z weselszym obliczem niż poprzednio; to go ośmieliło, by bardziej szczegółowo wyjawić swe serdeczne udręki i miłosną żądliwość. Nie wzgardziła nimi Rufina, była bardziej czuła niż dotąd, robiła jakieś nadzieje, nawet forytowała go, co  zacny starzec uznał za oznakę, że twierdza skłania się do kapitulacji; by skrócić czas miłosnych podbojów, tego wieczoru ofiarował jej pierścień, kupiony w tym celu, a w nim oprawiony diament, który mógł kosztować i pięćdziesiąt skudów, otoczony małymi rubinami. Dama objawiła wdzięczność z racji otrzymania tak cennego daru i chciała go zabawić w ten wieczór śpiewaniem piosenek; a że nie lubiła śpiewać przygrywając na kiepskim instrumencie, Marquina ofiarował jej któregoś dnia harfę, gdyż widział, iż skłania się do śpiewu przy jej wtórze. Pragnął być forytowany przez Rufinę, w tym celu obligował ją podarurunkami, wiedząc, jak one skracają zwłokę, ona zaś ciągle szukała sposobu, by jak najspieszniej dokonać kradzieży.

Następnego dnia Garay, jako obeznany z takimi złodziejstwa mi, przygotował się z przyjaciółmi, mistrzami od tego rodzaju praktyk, i śledząc Marquinę odczekał, aż się położy, co zwykle działo się późno, bo Rufina zabawiała go w tym celu. Mogło być dobrze po dwunastej w nocy, gdy Garay i towarzysze przynieśli ze sobą kukłę człowieka uwitą ze słomy, a okrytą płaszczem ustawili na wprost głównego okna domu, okna pokoju

Marquiny. Umocowali ją na tyczce wbitej w ziemię, tak iż wydawało się, że to stoi człowiek. Noc była ciemna, sprzyjała ich celom. Po ustawieniu figury zaczęli dobijać się do bramy z całych sił. Stuk kołatki rozbrzmiewał po całym domu i zastał Marquinę pogrążonego w pierwszym głębokim śnie. Rozbudził się podniecony, wydało mu się czymś niezwykłym, by o tej godzinie ktoś dobijał się do jego domu; coś takiego jeszcze się nie wydarzyło, odkąd tu mieszkał; znając jego życie przykładne, w odosobnieniu, nikt o tej godzinie go nie szukał. Przywołał służącego, polecił mu, by obaczył, kto łomocze do wrót. Służący, zaspany cały, poszedł dowiedzieć się, kto nachodzi ich dom w taki sposób; pytał, kto tam kołacze, ale nikt nie odpowiedział: nie dostrzegł omylnej postaci, jaką ustawiono przed domem; wrócił więc do pana, powiadając, że nie widzi nikogo. Uspokoił się na chwilę Marquina, ale cisza trwała tylko chwilę, bo niebawem jeszcze silniejsze razy zaczął praktykować Garay, sprawca owych sztuczek. Coraz bardziej podniecony Marquina kazał służącemu jeszcze raz sprawdzić, kto tak hałasuje. Ale okazało się, tak samo jak poprzednio, że nikt nie odpowiada; i znów zaniósł tę wiadomość swemu panu; teraz pan polecił mu, by narzucił nań płaszcz, i tak ledwie okryty wyjrzał przez okno, pytając:

— Kto tam dobija się o tej godzinie do mego domu?

Nie było żadnej odpowiedzi; ale patrząc przed siebie uważniej niż służący, dostrzegł postać ze słomy, całkiem nieruchomą, która była punktem węzłowym tego zwodzenia i główną postacią owego planu.

W wielkim strachu znalazł się Marquina, widząc postać, która z pewnością stuka do bramy, ale nie odpowiada, i forsując zwątlałe siły, krzyknął na cały głos:

— Panie galancie, jeśli chcecie zakpić ze mnie dając pokaz próżniactwa i psich figlów młodości, to oświadczam wam, że ich nie cierpię, i proszę iść sobie po dobrej woli i nie zakłócać spokoju, jeśli waść nie chce, bym go stanowił na drodze Sewilli szybciej, niżby tego chciał; oddam do niego dwa, jeśli jeszcze raz zechce nas niepokoić, rzekłszy, wyprostował się, zamknął okno i udał się na spoczynek. Ledwie jednak zamierzył wsunąć się do łoża, znów dały się słyszeć mocniejsze jeszcze i bardziej gwałtowne uderzenia do bramy. To go zmusiło teraz wziąć strzelbę, zawsze nabitą i zawsze gotową do strzeżenia i obrony jego pieniędzy; z nią teraz stanął w oknie, a widząc w tym samym miejscu tego tam stojącego bez ruchu, bo go wciąż nie zabierali, rzekł:

— Za dużo zuchwalstwa i zawziętości, to nie ma nic innego na celu, tylko mnie niepokoić; to grubiaństwo przechodzi wszelkie granice i zasługuje na równie grubą zapłatę. Usuń się, kimkolwiek jesteś, od tego domu, jeśli nie chcesz, bym cię zmusił pójść stąd wbrew twej woli.

To mówiąc odciągnął kurek strzelby i zaczął mierzyć z niej. Widząc, jak niewielkie wrażenie sprawiła jego groźba na owej nieruchomej postaci o tak lekkiej strukturze materialnej, pomyślał, że tamten nie żywi obawy, mimo że on trzyma strzelbę i mógłby go zmusić do pójścia stąd; po prostu kpi sobie z niego; po raz trzeci więc upomniał natręta, by go nie prowokował do gwałtownego czynu. Lecz tamten był nieczuły na te admonicje, wtedy zdecydował wypalić ze strzelby; teraz już nie po to, by go nastraszyć, bo tak też mógłby zrobić, ale by go porazić; wymierzył celnie, nie chybił, umieścił dwie kule w tołubie ze słomy, waląc go na ziemię. Na ten moment czekał Garay z wielką emocją i nie mniejszą uwagą. Widząc, co się stało, a czego tak pragnął, skoro kukła padła na ziemię po strzale, przybiegł bez zwłoki, zawodząc na cały głos:

— Oj, zabili mnie!

Garay i jego towarzysze czynili zgiełk, jakby zdumiewali się tym upadkiem. Krzyczeli wniebogłosy, złorzecząc temu, co uczynił Marquina, bo skąpcy zawsze mają płochliwego dudka a wszystko, co zmierza do pomniejszenia ich zasobów, odczuwają boleśnie.

Marquina zamknął okno i budząc Rufinę chrapliwym krzykiem (ale nie musiał się wcale wysilać, bo nie spała, czuwając, by obserwować dobrze wdrożony jego mozół), opowiedział jej o tym, co się wydarzyło; ona okazała ubolewaanie, ganiąc go z powodu okrutnej decyzji; przecież skoro wiecdział, jak jest bezpieczny w swym domu, mógł pozwolić im, ile by chcieli, dobijać się do jego bramy, bo radniej jest znosić hałasowanie niż teraz nagłe przerażenie, frasując się z powodu tej śmierci. Powiedziała także i wiele innych rzeczy, co sprawiło, że biednego Marquinę ogarnął strach, a nawet trwoga; nie wiedział, co ma czynić. Rufina poradziła mu, by — jeśli chce odzyskać spokój — bez zwłoki udał się do San Bernardo; należy usunąć się stąd, bo niechybnie, jak znajdą tu ciało, to już jutro z rana zabiorą go; zmarły leży tuż przy jego domu, a nie przy żadnym sąsiednim. Teraz Marquina wolałby się nigdy nie narodzić, alterował się i plótł takie brednie, że gdyby Rufina nie była przymuszona udawać, śmiałaby się do rozpuku, widząc go w takim stanie. Zbudził wszystkich domowników, opowiadał, co się wydarzyło; wszyscy mu wyrzucali, że przez swą niepowściągliwość to zrobił, a biedny starzec był bliski utraty zmysłów. Widział się w rękach sprawiedliwości, a swe pieniądze we władaniu jej urzędników; on zaś będzie zdany całkowicie na ich wolę, ryzykując utratą życia, jeśli wyzna swą zbrodnię na okrutnych torturach. Nie brał pod rozwagę, że obrona jest naturalną prerogatywą każdego.

Wśród takich konfuzji postanowił Marquina wyjechać do San Bernardo, ale nie wiedział, pod czyją opieką zostawić pieniądze; zaufanie służebnikom nie mogło wchodzić w rachubę, złożyć oszczędności w domu któregoś z przyjaciół, których miał niewielu ze względu na swą wyjątkową sytuację, także nie mógł; i gdy w takiej rozterce się znajdował, poprosił o radę Rufinę; ona okazywała strapienie i nie mniejszą trwogę niż on i nie mogła się zdecydować, co mu doradzić, bo koniec sprawy już ułożyła sobie w myśli, a tu cel dojrzewał do wykonania. Spytała zatem, czy ma jakieś pieniądze; Marquina wyznał jej bez wahania, że ma w domu cztery tysiące dublonów, prócz dwóch tysięcy dukatów w srebrze. Wtedy rzekła przebiegła dziewczyna:

— Cóż ja bym zrobiła? Wszak to ciężar, nie można go brać ze sobą, do domu waszych przyjaciół odnieść także nie, by tego ktoś nie zobaczył; chyba zakopiecie to gdzieś koło domu, w takim miejscu, by je szybko odnaleźć, stawiając także jakiś znak umowny; to musi być uczynione waszą ręką, tak by nie widział żaden ze służących, dla większego bezpieczeństwa, by wam tego nie skradli; także i ja nie mogą pozostać tutaj, choćbym była bacznym dozorcą wszystkiego, bo jedno jest pewne: jeśli przyjdą lekarze i mnie tu znajdą, mnie pierwszą schwytają; nie pragnę doświadczać takiego sztychu po ucieczce mojej, o której wam już mówiłam.

W obliczu takiej zgryzoty, gdy Marquina usłyszał radę swej damy, wzruszył się bardzo, widząc, ile w niej niepokoju z jego powodu; niechybnie ją straci; i zamartwiał się łkając. Rufina dodawała mu ducha, by jej starania osiągnęły skutek, którego gorąco pragnęła. Marquina odesłał służących do ich stancyjek, nakazując, by nie wychodzili, a sam z Rufiną, którą darzył pełnym zaufaniem ciągle powodowany uczuciem do niej, udał się do pomieszczenia, gdzie były złożone pieniądze. Trzymał je w kufrze okutym żelazem, z kluczem tak niezwykłym, że niepodobieństwem było go podrobić ani wydobyć z sepetu choć jednej monety; z pewnością nie udałoby się i Rufinie, gdyby nie użycie fortelu i zręczne kluczenie, które jej wyszło na dobre.

Wszystkie pieniądze w złocie pomieścili w małej skrzyneczce i zanieśli do ogrodu; z pomocą rydla wykopali głęboki dół i tam złożyli, zostawiając obok miejsce na sześć woreczków z dwoma tysiącami dukatów srebrnych; znieśli je z niemałym trudem, bo Marquina był już wiekowy, a ona, jako kobieta, nie wdrażana do wysiłków ani dźwigania ciężarów na plecach.

Skoro wszystkie pieniądze zostały złożone w owym dole, na wierzchu umieścili znak umowny, ziemię świeżo wzruszoną nakryli trawą przyniesioną z ogrodu; Marquina odliczył dla siebie dwieście skudów w złocie i umieścił w biurku, Rufinie dał pięćdziesiąt, by je gdzieś przechowała, do czasu póki nie uspokoją się te hałasy. Wtedy wspięli się po schodach na szczyt domu i stamtąd ujrzeli ludzi idących z pochodniami przez pole; to Garay i jego towarzysze udawali wysłanników władz sądowych. Jak to już ustalili między sobą Rufina i Garay, należało teraz skłonić Marquinę, by nie pozostawał w domu. Tak też i zrobiła, radząc, by bez zwłoki udał się do San Bernardo i ją zabrał ze sobą. By to uczynić, musieli przejść przez mur, by nie otwierać bramy, bo już do niej dobijali się bohaterowie owej farsy, nachalnie, jakby prawdziwi wysłannicy władz sądowych.

Cała czeladź Marquiny ześlizgiwała się po murze, nie chcąc znaleźć  się z jego winy w rękach sprawiedliwości, płacąc własną niewinnością za jego grzechy i złośliwość; i zostawiali dom bez opieki, a już zaczynało świtać. Marquina i jego dama ukryci w ogrodzie czekali na pełny dzień i otwarcie kościoła San Bernardo; weszli do niego, skoro tylko dostrzegli, że już otwarto wejście.

Z napiętą uwagą czekał Garay, póki nie dojrzał, że doszła do skutku ucieczka Marquiny i jego służby. Skoro zatem już minęły dwie godziny, przebrany za studenta, by się lepiej zataić, pobiegł do owego klasztoru; tam rozmówił się z Rufiną tak sprytnie, że nie dostrzegł tego jej wielbiciel: ciągle jeszcze był ogarnięty wielkim strachem, toteż zaszył się w klasztorze w jakimś miejscu sekretnym, doprowadzony tam przez damę; ustalili między sobą, że przyjdzie do niego, by go uwiadomić o tym, co się stanie. Rufina opowiedziała Garayowi, w jaki sposób zakopano pieniądze, lecz podała fałszywą sumę, wspominając tylko o dukatach srebrnych; czyniła to, by ukryć przed nim większą kwotę, i to w złocie, w celu, jaki się niebawem odkryje; bo choć potrafiła wysługiwać się nim, nie chciała dopuścić do podziału całości.

Następnej nocy, dobrze po dwunastej, przyszedł Garay ze swym kompanem i Rufiną, która stawiła się w odzieniu męskim, by lepiej się zataić; z ich pomocą wspięła się na mur, oni zostali pod murem oczekując na znak, że wewnątrz jest wcale bezpiecznie. Pierwszą rzeczą, jaką zrobiła chytra dziewczyna, było wykopanie skrzynki, ze złotem; rydlem, przedtem dobrze ukrytym, wydobyła ziemię, a następnie z powrotem przysypała ziemią kufer ze srebrem; skrzynkę zaś ukryła w wybranym miejscu, by nie mieć wspólników do niej. Dopiero wtedy przyzwała Garaya i jego kompana; oni odkopali srebro i zabrali je; teraz wszyscy troje udali się do pewnej gospody pod Sewillą. Ledwie usnęli, Rufina, w tym samym stroju i stanie ducha bardziej męskim niż kobiecym, wróciła po ukryty skarb, choć miała duże trudności z dźwiganiem tak ciężkiego ładunku; udało się jej jakoś dobrnąć do gospody bez zwrócenia uwagi swych towarzyszy.

Przez cały dzień następny i dwa dalsze Rufina zaspokajała roszczenia obu zainteresowanych; skwitowała ich skromną sumką, sprawiła sobie dwa kaftaniki za dublony Marquiny i puściła się w drogę wraz z Garayem, który nie chciał pozostawić jej bez opieki, wiedząc, ile jej osoba może przynieść dochodów. Opuszczając Sewillę wybrali drogę na Madryt i tam ich zostawimy, by wrócić do naszego uciekiniera Marquiny.

Był zatem nieborak wielce strapiony, widząc, jak to mija już czwarty dzień, a Rufina — znał ją jako Teodorę — nie stara się go zobaczyć. Pełen niepokoju skorzystał z pomocy zakonnika z tego klasztoru, dobrze zorientowanego w sprawach miasta; prosił go, by wywiedział się akuratnie, jakie kroki poczyniły władze sądowe przeciw niemu i co mówi się w kwestii zabitego. Zakonnik wziął sprawę bardzo do serca i obiegając miejsca, gdzie mógłby się czegoś dowiedzieć, nie znalazł nikogo, kto mógłby mu udzielić informacji o tym, co chciał wiedzieć; z tym wrócił do Marquiny, uszczęśliwionego, że może wyjść na swobodę; i opuścił zacisze klasztorne. Jednak Marquina niej zupełnie ufał temu, o czym zapewniał go zakonnik, i pewnej nocy udał się do swego przyjaciela, któremu zdał sprawę ze swych turbacji. Przyjaciel poczynił te same zabiegi i nie odnalazł żadnego śladu. Udał się zatem do domu Marquiny, kluczem, jaki dostał od niego, otworzył bramę i znalazł dom całkiem bez ludzi, a muła zdechłego, bo nikt nie miał o niego starania, by go nakarmić i napoić; padł z głodu. Z tego zdał sprawę Marquinie, powiadając, że może wyjść spokojnie i chodzić bez obawy, jak dawniej; ucieszył się uciekinier, mimo że stracił muła, wrócił mu za to spokój i wytchnienie; nie przestawał jednak boleć nad tym, że Rufina nie szukała go, ale przypomniał sobie, że musiała się ukrywać przed władzami sądowymi. Wrócił zatem do swego domu, potem wrócił ogrodnik wraz z żoną i inni służebni, którzy przytaili się, póki nie uznali, że już ustało to ceklowanie; a przyprawiło ich ono o tyle strachu. Tej samej nocy, gdy wrócił Marquina, by wreszcie cicho zasypiać we własnym domu, nim to uczynił, poszedł zobaczyć, w jakim stanie są pieniądze i skrzynia, w której je przechowywał. W towarzystwie ogrodnika, który niósł światło, zeszedł do ogrodu, kierując się ku miejscu, gdzie w skrzynce i torbach posadowił był pieniądze. Szukał znaku, jaki zostawił, by je łacnie odnaleźć, ale go nie znalazł: zaniepokoił się mocno; szukali we dwóch po całym ogrodzie, wciąż na próżno, bo Rufina usunęła go; i tak szukając i szukając pieniędzy, był już bliski szaleństwa. I raz, i drugi, i jeszcze wiele razy obeszli to miejsce z napiętą uwagą, jak i lękiem, lecz tej nocy nie odnaleźli znaku, trwałego śladu, którym należało się kierować; biedny Marquina już zatracał rozsądek, wyczyniając rzeczy nie do wiary. Ogrodnik nie bardzo wiedział, czego on szuka, i po co go tu przyprowadził. Tracił rozsądek zdesperowany Marquina, o nic już się nie starał tej nocy i położył się w takiej męce, przecierpiał ową noc jakoś. Ledwie zajrzało światło dnia do jego okien, wstał natychmiast; wziął ze sobą ogrodnika i udał się na to samo miejsce, gdzie byli poprzedniej nocy; szukał umownego znaku i znów bez skutku; wtedy zdecydował skopać całe to miejsce. Dokazał tego ogrodnik; wynik był mizerny, znaleziono dwie jamy, w których były ukryte pieniądze w skrzynkach; to już przyprawiło biednego Marquinę o utratę rozsądku; rzucił się na ziemię, bił się po twarzy, mówił i czynił rzeczy, które budziły litość u tych, którzy się tam znaleźli, jak jego służący, którzy zaczęli rozumieć, że utracił swe pieniądze albo raczej, że zostały mu skradzione wedle wskazań Rufiny. Niechybnie tak było, dlatego kazał szukać jej po całej Sewilli. Lecz dziewczyna z taką głową znalazła się już w bezpiecznym miejscu; opuściła te strony uwożąc ze sobą pieniądze nieszczęsnego starca, który z taką gorącością ją podejmował.

Od tego rozpamiętywania był przez kilka dni złożony niemocą; w Sewilli zaś sławiono tę kradzież; wielu radowało się, że kara spotkała tego, co tak niewiele przyjaźni potrafił okazać, mając wszystkiego w nadmiarze.

KSIĘGA DRUGA

Skoro Rufina ograbiła z pieniędzy biednego Marquinę, wydało się jej, że najlepiej nie czekać tu dłużej, wszak z taką skwapliwoscią poszukują jej władze sądowe, jak i sam skrzywdzony. Zaraz następnej nocy, na dwu mułach, jakie znaleziono, wraz z Garayem udała się do Carmony, miasta o pół drogi od Sewilli; ustalili, że kurierka, jaka jedzie do Madrytu, przejeżdżając przez to miasto zabierze ich; w tym celu opłacili w niej dwa najlepsze miejsca.

W Carmonie wysiedli, zatrzymując się w dobrej gospodzie; tam w ukryciu Rufina postanowiła czekać na następny wóz pocztowy, ustalając w tym czasie, co winna zrobić ze sobą, teraz panią ośmiu tysięcy talarów w pistolach po cztery i po dwacałego bogactwa nieszczęśnika, który z zapałem, nie śpiąc i poszcząc, zdobywał je przebywając morza, poznając nowe i dalekie kraje; to, co miał, zdobył stając się niewolnikiem swych pieniędzy; chciwość zawładnęła nim całkowicie, tak że niewielu było w Sewilli, co by się nie radowali z tej kradzieży; zawsze widzieli go tak chciwym i tak mało skwapliwym, by zrobić komuś coś dobrego, że nawet gdy było to w jego interesie i mogło wyjść mu na dobre, rzadko widziano, by dawał jałmużnę Niechaj skąpcy zostaną surowo upomnieni, pomnąc, że Bóg daje im majątek po to, by przynosił korzyść bliźniemu, by pieniądz nie był dla nich bóstwem.

Wróćmy do naszej Rufiny; w Carmonie czeka na kurierkę, bo nią zdecydowała się udać do Madrytu; wydawało się jej bowiem, że to miasto to prawdziwe mare magnum, w którym wszyscy koczują i żyją, ona więc żyłaby tam lepiej niż inni z taką sumą pieniędzy, nabytych w niecny sposób; choć przecież takie dobra rzadko przynoszą korzyść.

Przybyła do Carmony spodziewana kurierka, w której było sześć osób na osiem miejsc ustalonych taryfą w tego typu wozach pocztowych; jeśli tej taryfy nie naruszy chciwość woźnicy, ładującego do wnętrza dwie osoby dodatkowo. Jechał w tym wozie pewien stary szlachcic z żoną, duchowny wraz ze swym służącym i dwóch studentów. Służący miał nie więcej niż piętnaście lat. Podróżni byli powiadomieni, że w Carmonie Rufina i jej pedagog Garay zajmą dwa główne miejsca w wozie; dlatego nie forowali się owego dnia przy wyjeździe z miasteczka. Garay, jako człowiek uprzejmy, nie chciał uchodzić za gbura, dlatego odstąpił swe miejsce, po lewej stronie Rufiny, żonie owego szlachcica, sam zaś usadowił się obok jej męża, na przodzie wozu. Tak rozsadzeni na całą dalszą drogę wyjechali z Carmony w poniedziałek rano. Był już początek września, pora najkorzystniejsza dla owoców.

Wszyscy podróżni jechali ukontentowani takim dobranym towarzystwem, a Rufina i Garay bardziej jeszcze miłym groszem zrabowanym zacnemu Marquinie. Szlachcic był człowiekiem wesołym, duchowny w znakomitym humorze, studenci nie mniej mili — i dlatego nie odczuwało się trudów podróży; rozmawiali o różnych sprawach, a każdy z nich starał się pokazać od najlepszej strony; duchowny zwłaszcza, bo jak powiadał, jechał do stolicy, by uzyskać pozwolenie na druk dwu książek.

Szlachcic, nazwiskiem Ordóńez, był niezmiernie ciekawy i rad by się dowiedzieć, o czymże to one traktowały; licencjat Monsalve (tak zwał się duchowny) odrzekł, że jest to lektura rozrywkowa, najbardziej lubiana w tych czasach, tytuł jednej z nich Rozkoszna droga, a drugiej Kwiaty Helikonu; na pierwszą składa się dwanaście nowel o charakterze moralnym, przeplatanych wierszami związanymi z tematem; tom o kwiatach Helikonu, ujęty w rymy, napisany został w czasie studiów na Wydziale prawa w Salamance; dodał też, że gdyby nie było to dla nich uciążliwe, zabawiłby ich treścią jednego z takich opowiadań, w momencie gdy urwie się rozmowa. Rufina, przyjaciołka takich książek i takich opowiadań, czytała wszystkie, jakie ukazały się drukiem; z miejsca też wyraziła pragnienie poznania stylu pana licencjata Monsalve i usilnie prosiła go, jeśli to dla niego nie jest zbyt uciążliwe, by wydobył tę książkę, chciałaby usłyszeć choć jedną z nowel, bo spodziewa się, że przy jego talencie musi być dobrze pomyślana, no i pięknie napisana.

— Pani moja — rzekł Monsalve — ile tylko mogłem utrafić w to, co pisze się w naszych czasach, to zrobiłem; moja proza nie jest ani tak afektowana, by prowokować rozdrażnienie tych, co ją będą czytać, ani tak prostacka, by dawała taki sam efekt. Staram się, ile tylko wydołam, nie męczyć rozwlekłością ani odstręczać tym, co grubiańskie; jaką mową się posługuję na co dzień, taką samą i piszę, bo wiem, że chętniej przyjmuje się to, co naturalne, niż to, co afektowane i wymuskane; a jest wielką zuchwałością pisać w tych czasach, gdy widzę oto, jak błyskotliwe talenty wydają na świat płody swego umysłu, zarówno piękne, jak i dowcipnie obmyślane; i to nie tylko mężowie, chwalcy wiedzy humanistycznej; w naszych czasach stawa do walki z wielką chwałą talent Marii de Zayas y Sotomayor, która zasłużyła na miano Sybilli Madrytu, uzyskane dzięki niezwykłym rymom, szczególnemu talentowi i wielkiej rozwadze, po wydaniu drukiem tomu nowel, które budzą zdumienie wśród uprawiających ten rodzaj literatury; przemyślana proza, sama sztuka pisarska, wiersze, które wprowadza, wszystko jest zna komite, onieśmiela najodważniejsze pióra całej Hiszpanii, Zaraz za nią podąża Anna Caro de Mallen, rodem z naszej Sewilli; i jej należą się nie mniejsze pochwały; bo swymi śpiewnymi rymami, dobrze obmyślonymi, zdumiewa i sprawia prawdziwa przyjemność temu, kto je czyta; jak te napisane na ostatnią uroczystość w Buen Retiro, nowym pałacu Jego Królewskiej Mości, zwanym dziesiątym cudem świata; pisze o nim z taką wykwintnością i stosownością, na jakie zasługuje owo wielkie święto, przysposobione wiele dni naprzód dla rozweselenia Ich Królewskich Mości Katolickich.

Tak mówił licencjat Monsalve szukając jednocześnie w kuferku tomu z nowelami; gdy je znalazł, skupił na sobie uwagę wszystkich jadących i ku ich prawdziwej przyjemności odczytał nowelę głośno i wyraźnie:

NOWELA PIERWSZA

KTO WSZYSTKIEGO CHCE, WSZYSTKO TRACI

Walencja, miasto sławne wśród wielu, jakie ma nasza Hiszpania, kolebka szlachetnych rodów, źródło szczerych talentów, sanktuarium sławnych świętych, była gniazdem rodzinnym don Aleksandra, rycerza młodego i wielkich zalet; w dwunastym roku życia wyruszył w towarzystwie jednego z braci swego ojca, gdy ów wybierał się do Flandrii jako kapitan statku wojennego; tam pokazał się z dobrej strony i zasłużył, by po śmierci stryja przejąć jego laskę kapitańską. Pozostawał w służbie Króla Katolickiego Filipa III, występując przeciw owym zbuntowanym prowincjom przez dwanaście lat bez przerwy, za wierną służbę zasłużył na płaszcz rycerski zakonu Santiago wraz ze znacznym jurgieltem. W Antwerpii znalazł się w czasie, gdy dla dokuczliwego zimna zawiesza się służbę przy sterze; wtedy przyszła wiadomość, że ojciec jego spłacił ostatni dług. Po jego śmierci Aleksander odziedziczył ordynację, jako syn pierworodny. Mogąc pędzić żywot dostatnio i wszetecznie, jak wielu podobnych mu rycerzy, wolał uciec od miękkiego nieróbstwa, wystawiać się na niebezpieczeństwa wojny w służbie swego króla, niż żyć w rozkoszach we własnym kraju; spotkał się za to z niechęcią względem siebie. Przykład Aleksandra winni mieć na względzie ci, co nie pragną niczego więcej, jak tylko otoczyć się wygodami w niefrasobliwym życiu, jeśli może być takie, okrywając sromotą swą błękitną krew.

Aleksander pojął, że po śmierci ojca musi jechać, musi rzucić okiem na swą rodzinną Walencję i zaprowadzić ład w majątkach; dlatego prosił o pozwolenie najjaśniejszego arcyksięcia Alberta, który uznając, że powód jest słuszny, dał mu je; zaszczycił go też zaufaniem za to, że przyrzekł wrócić szybko pod jego rozkazy, choć inni powiadali, że chce się wycofać ze służby. Przybył do Walencji, gdzie go serdecznie witali przyjaciele i krewni. Zaczął porządkować swe sprawy majątkowe, ani troszcząc się o rozrywki, jakim oddawali się rówieśnicy, bo choć był żołnierzem, mało objawiał skłonności do zabawy; cnotę ową niewielu młodych praktykuje, należy zatem ją cenić w naszych czasach, gdy z zabaw karcianych rodzą się tysiączne szkody, przykładem żałosne wydarzenia, jakie z nich się wywodziły; teatrem niektórych była Walencja.

Nie interesowały go też amory, mimo że miał niejedną okazję, by zajmować się damami, których uroda wsławia to niezwykłe miasto. Najbardziej owego rycerza interesowało ujeżdżanie koni; miał ich cztery sztuki, piękne i dobrze ujeżdżone, nabyte w Andaluzji. Na nich kłusował w wystawne, uroczyste dni walki byków, jakie odbywały się w mieście, by w czasie corridy złamać kilka pik; przez to zażywał sławy największego toreadora Hiszpanii.

W Walencji jest zwyczaj, skoro zaczyna się wiosna, wyjeżdżania całych rodzin za miasto, by w lubych folwarkach tkać jedwab; to zajęcie trwa od początku kwietnia do połowy maja.

Skoro nastał dzień, Aleksander wyjechał konno w pole, harcując poprzez lubą i rozkoszną huertę* walencjańską w stronach nazywanych, od klasztoru pobliskiego, Nuestra Seńora de la Esperanza; stracił całe popołudnie na objeżdżaniu owych rozkosznych ogrodów, upajał się przesłodkim zapachem kwiatów pomarańczy, który wydzielają krzewy pomarańczowe rozrastające się na tym urodzajnym terenie. Gdy słońce już zaczynało ginąć za walencjańskim horyzontem, przejeżdżał przez jeden z folwarków, położony nad czystymi kryształami Turii; posłyszał wtedy od strony zabudowań mistrzowskie granie na harfie. Zatrzymał konia, bo wydało mu się, że ktoś próbuje śpiewać i czekał przez długą chwilę. Ktoś, co grał na harfie, teraz zajęty był strojeniem wdzięcznego instrumentu; nie dokończył, choć już wiele razy zaczynał; to nazywa się rzucaniem głosu na wiatr.

Niebawem zapadła noc; Aleksander, znęcony przyjemnym otoczeniem, oddał konia służącemu i polecił mu oddalić się, a sam stanął pod zielonym balkonem i słuchał, starając się dojrzeć, kto to tam gra na harfie; po chwili znów była przerwa w strojeniu, ktoś zmieniając miejsce usiadł na krześle z lewej strony balkonu; za zwierciadło służył jasny kryształ rzeki; wtedy ujrzał damę z harfą posadowioną w bardziej chłodnym miejscu; cieszyła się łagodnym muskaniem wietrzyka, jaki zawiewał od rzeki, wracając do ulubionych praktyk; po kilku nowych akordach zaśpiewała słodkim i dźwięcznym głosem:

Życzenia składają kwiaty

kryształowym falom Turii,

oto różana Jutrzenka

wstaje w złocistym obłoku.

Uradowane ptaszyny,

cytry z piórek ulepione,

w chórach lubo rozdźwięczonych

motetami ją witają.

I strumyki uśmiechnięte

wśród powabów się krzyżują

czyniąc węże srebrnołuskie,

klaskają raczej, niż szemrzą,

kiedy Belisa cierpiąca,

by dać ulgę swym boleściom,

przy kojącym instrumencie

śpiewa temu, kto jej słucha:

O słodkie wietrzyki,

co biegacie żwawo,

mówcie o mych chęciach

mego serca panu,

bo odkąd widzę się tutaj bez niego,

czekam go wiernie, choć żyję nie żyjąc.

Słodycz głosu i misterność w akompaniowaniu na harfie zdumiewały Aleksandra tak niepomiernie, że zapragnął, by nigdy nie ustały, ani chciał odejść z tego miejsca. Dama odstawiła instrument, a wsparłszy się piersiami o balkon, mogła, mimo że była noc, zobaczyć dwornego rycerza; on zaś, gdy dojrzał taką sposobność, nie chciał już dopuścić, by minęła; zbliżył się, ile tylko można było, i rzekł do niej:

— Szczęśliwy ten nieobecny, jeśli na to zasługuje, gdy tak miły głos sławi jego osobę; chciałbym wiedzieć, kim jest, by mu zanieść radosną nowinę o szczęściu, jakie go spotyka.

Dama wzdrygnęła się, zaskoczyły ją owe racje; lecz opanowała się szybko i choć nie poznała tego, co to powiedział, odrzekła mu:

— Nie kojarzy się to z żadnym wydarzeniem, żadnym wyjazdem ani żadnym niepokojem, dlatego wybaczę wam troskę o dzielenie się z kimś, kogo tu nie ma, jakimiś nowinami, że ma łaski u mnie.

— Jaką pewność mogę mieć co do tego? — rzekł Aleksander. — Bo z tym smutkiem opuszczonej wiążę cierpienie w waszym sercu.

— Jakie znaczenie może mieć dla was to, co mnie trapi? spytała.

— O, duże — odrzekł — bo nie jest tak słaby czar waszego głosu, by nie zdołał oddziałać na słuchacza, już z dala przyciąga uwagę rękojmią błogiego życia wśród swych miłych upodobań.

Uśmiech rozchylił usta damie, gdy usłyszała to, co rzekł Aleksander, i rzekła doń:

— Jak dobrze czynią niewiasty, którym się schlebia, że nie wierzą mężczyznom, bo oni nigdy nie mówią prawdy.

— Z czego wnioskujecie, że nie są prawdomówni? — spytał Aleksander.

— Choćby z tego że wy, choć dopieroście tu zjechali, już wychwalacie mój głos; już przesadzacie w swych grzecznościach odparła — jak można mieć do was pełne zaufanie? Przez wychwalanie tej lichoty, którą wyśpiewałam, chcecie mnie zapewnić, że mam głos cudowny; to zaś sprawia, że kto go słucha długo, przez samą dworność oczekuje od niego trzech różnych strof naraz.

— Nie pomniejszajcie, pani, swych zalet ani odrzucajcie za wzgardą mojej prawdy — odparł — nadając jej inne imię; wasz głos jest niezwykły; wydarzenia, któreście opiewali, również są takie; niezawodnie do nich odnosi się tekst piosenki; brak jeno dla całkowitej doskonałości jednego jeszcze ludzkiego uczucia, to jest zazdrości; chyba że jesteście pewni, że nie ma do was dostępu.

Dama poprawiła się na swym miejscu, by rozmowę z Aleksandrem skierować bardziej na temat, mimo że go nie znała, sądząc, że ma jakąś podstawę, by mówić do niej tak tajemniczo, przeto rzekła doń:

— Jeśli to, co sławicie jako oczarowanie, jest tak samo prawdziwe jak wasze podejrzenia, to muszę utwierdzić się w przekonaniu, że jesteście zawodowym pochlebcą; przeto proszę was — na moją porękę to mówię — byście czczej melancholii nie przypisywali cierpieniu z przyczyny czyjeś tam niebytności, bo nie wiem, co to znaczy poddawać się mu; tym bardziej nie myślę ulegać mu teraz.

— Gdyby to było prawdą — odparł — dałbym wszystko, co posiadam.

— A dużo tego? — spytała.

— Niewiele — odrzekł — w stosunku do osoby, której bym to ofiarował; lecz przez to samo byłbym już panem świata, bo dałbym to na dobry użytek.

— Chyba dziś wstałam prawą nogą — rzekła dama — bo słyszę tyle dobrego na swoją korzyść; to pozwoliłoby mi wbić się w pychę, gdybym wierzyła, że mam jakieś zalety; bo nie być widzianą i rozkochać kogoś to zaiste niezwyczajność; gdybyście mnie zobaczyli za dnia, nie potwierdzilibyście tego, coście rzekli, i z takim samym afektem.

— O, nie mogę się mylić — odparł — mniemam, że kto w tym jednym okazuje tyle uroku, to taki będzie i we wszystkim innym; o tym nie mogę się przekonać, bo noc mi nie sprzyja; nie mówię wam o olśnieniu, bo do tego uciekają się ci, co prawią dusery i podchlebiają kłamliwymi afektami; Uwierzycie mi, że zaczynam was miłować prawdziwie?

— Tak, chcę wam wierzyć, jeśli powiecie mi, kim jesteście.

— Będę starał się zasłużyć podarkami — odparł — by ich wartość uzupełniła to, czego mi brak w przymiotach duszy.

— Teraz mam was za człowieka cnót — rzekła — bo macie je w sobie, tymczasem musicie mi wybaczyć, bo mnie wzywają na wizytę; muszę odejść, by mnie tu nie znaleźli.

— Zatem będę wam służył — rzekł Aleksander — i pozwolę sobie jutro was oglądać, na tym samym miejscu, o tej samej godzinie.

— Nie wiem, czy będę mogła — rzekła na to — ale przyjdźcie, bo to już zasługa, choćbym nie wyszła.

— Będę tu — odrzekł rozmiłowany na dobre zalotnik bardziej niezawodny niż posady świata, które podtrzymują niebiosa; one zsyłają na was swe dary.

—Wciąż myślę o tej waszej skwapliwości do przesady rzekła — następnym razem przyjdźcie wyzwoleni od tej skłonności, bo nie jestem skora tego słuchać; wszystkich was mam za bajarzy, wszystkich, co tak mówią, zwłaszcza że mam rozeznanie, iż nie zasługuję na takie pochwały.

Złożyła ceremonialny ukłon i odeszła z balkonu; wyrządziła przykrość Aleksandrowi swym nagłym zniknięciem; czuł się zanimowany tak jej głosem, jak i dowcipem; pragnął dowiedzieć się, kim jest. Dama oddaliła się nie mniej zaciekawiona kim istnie jest ów galant; toteż z miejsca zleciła służebnikowa by wywiedział się o to: niech pójdzie za nim tak daleko, póki się tego nie dowie. Służebnik zrobił, jak kazała, lecz nie kosztowało go to wiele zachodu, bo po kilku krokach dojrzał go, jak wsiadał na konia; wtedy pojął, kto to być może. Wrócił z uwiadomieniem do swej pani, która ucieszyła się niemało, gdy się dowiedziała, że to ów sławny Aleksander, o którym słyszała tyle pochwał, a nawet widziała śmiałe wyczyny z bykami na arenie.

Aleksander, wróciwszy do gospody, starał się dowiedzieć od jednego z mieszkańców, kim jest owa dama, z którą rozmawiał; gdy podał mu dokładnie miejsce folwarku, usłyszał w odpowiedzi, że ma na imię Izabela (nazwisko jednak zataję), że jest damą wysokiego stanu i wielu cnót, sławną w tym mieście, że jej uroda równa się jej pojętności. Była córką Antonia Berenguela, rycerza odważnego, który wiele lat spędził na wojnie i dopiero zrzuciwszy zbroję ożenił się w starszym wieku. od niego wywodzi się piękna dama; obecnie jest bez rodziców, dziedziczka pomiernego majątku, gdyż dobra, które należały do don Antonia nie były dziedziczne, ale związane z komandorią, jaką Jego Królewska Mość Filip III nadał mu w nagrodę za wierną służbę. Młoda dama mieszkała tu w towarzystwie starej ciotki, schorowanej już od dłuższego czasu; usunęły się z miasta, by tkać jedwab na onym folwarku. Aleksander o wszystko wypytywał się szczegółowo; o tym, co najważniejsze, o samych zaletach Izabeli, miał już sporo wiadomości, bo w całej Walencji niczego tak nie sławiono jak jej oczywistych talentów i jawnych zdolności, nawet do układania kunsztownych strof; i to również należało cenić u osoby głośnej z cnót już wspomnianych.

Dotąd Aleksander nie widział twarzy swej damy, a coraz goręcej tego pragnął; wiedział teraz, że jest panią owego folwarku, i w miarę jak rosło w nim pragnienie oglądania nieznajomej, nieraz wyjeżdżał na wieś, by szukać nowej okazji do spotkania się z nią, ale nie miał już takiego szczęścia, bo ciotka Izabeli w owym czasie była chora i młoda osoba nie odstępowała jej na krok.

Minęło już ponad dwa tygodnie; wreszcie Izabela mogła — bo w zdrowiu ciotki nastąpiła poprawa — znaleźć się na uroczystości przywdziewania welonu zakonnego przez jedną z probantek nowicjatu klasztornego w Monasterio Real w Zaydia, sąsiadującym z tym folwarkiem. Na uroczystości zebrała się cala socjeta Walencji, rycerze i damy; wśród nich i nasza Izabela, z osłoniętą twarzą, w towarzystwie służącej. Usadowiła się w dość ciemnej kaplicy kościoła. Próżno jej szukał Aleksander, myślał, że nie ma jej tu wśród innych pań, w końcu doszedł do wniosku, że może być w kaplicy pośród tych, co miały zasłonięte twarze; poznał ją i zbliżył się do niej wraz z przyjaciółmi, a dwu ich było. Podchodząc do Izabeli, tak ozwał się do przyjaciół:

- Te damy zniewagę wyrządzają zakonnicy, stroniąc od tego, co wszystkich raduje; przypisuję to temu, że nie mają skłonności do tego stanu, bo nawet nie chcą zobaczyć, jak przywdziewa welon.

Izabelę ucieszyła obecność Aleksandra, którego już dostrzegła w kościele; pragnęła jednak, by był w mniejszym towarzystwie niż to, które wiódł za sobą; i odmieniając głos, rzekła:

— Nie jesteśmy zaproszone na tę uroczystość, tedy nie spełniamy tych warunków co wszystkie inne, które tam są; wam chodzi o stronienie, niebranie udziału w tej uroczystości; widziało to się już nieraz, nie oglądamy każdej, boć wystarczy jedna, by wiedzieć, co należy robić, gdyby przyszło wybierać stan zakonny.

— Z tego dowód — rzekł jeden z przyjaciół Aleksandra że nie należycie do tych, które tego pragną.

— Jak dotąd, nic nie mówię; trzeba czuć powołanie, a ja go nie mam.

— Już przez to — wtrącił Aleksander — dajecie nam do zrozumienia, że przynajmniej nie jesteście zamężną; a czy chcielibyście nią być?

— Nie muszę zdawać sprawy — rzekła na to — do jakiego stanu się skłaniam, i do tego komuś, kto nawet nie jest moim krewnym, by aprobował moje zamysły.

— Zatem nie dacie nam sposobności, by zdeklarować się wam — rzekł — byśmy wiedzieli, jaką drogę wybieracie?

— A jaką doradzacie mi?

— Tę, byście szła za mąż — natarł Aleksander, który już ją rozpoznał.

— A jeśli nie mam udolności po temu — odparła — ani okazji, ani osoby stosownej, co wtedy czynić?

— Gdy zawiedzie wszystko, zapomnieć o sobie samej; kto nie ma powołania ani na zakonnicę, ani na mężatkę, winien pozostać na stronie jako niezdarzony.

— Mogę pójść za taką radą.

— Jeśli zechcecie łaskawie — odrzekł Aleksander — odkryć to, co kryje poła waszego płaszcza, dam wam radę jak najbardziej skuteczną.

Mówił to zbliżając się do niej; w tym czasie Izabela mogła ostrożnie odsłonić jedno ze swych pięknych oczu, i dostrzegli to obaj przyjaciele.

— Jeśli to ma mnie kosztować — rzekła — wolę być zasłonięta, choć za waszą radą mogłabym ośmielić się wbrew własnemu zdaniu.

— Niech ta śmiałość was nie obrazi — rzekł Aleksander — ale już widzieliśmy oznaki, które dodają nam pewności, że potraficie wybrać stan małżeński, zapewniając nie lada szczęście temu, kto by zasłużył na waszą rękę; nie widząc nic więcej, ofertuję się zostać tym, co podjąłby się miłej służby.

To samo ofiarowali obaj jego przyjaciele, zjednani jej wdziękiem i prezencją dającą świadectwo jej doskonałości.

— Czy może być szczęście równe memu — rzekła dama — bo przez swoją niebaczność znalazłam aż trzech kandydatów jako lek dla mnie? Chcę mówić o nim, brak mi bowiem tego, który by mi go znalazł; niech zatem poznam cnoty tych, którzy podejmują się mnie wybrać; wtedy dokonam wyboru tego, który miałby ich najwięcej.

Każdy z nich kpiąco i drwiąco zaczął wyolbrzymiać własne cnoty, śmiesznie bzdurząc, a pomniejszając zalety swych przyjaciół; śmieli się przy tym, wesoło spędzając czas, mimo że miejsce, w którym prowadzili rozmowę, nie było stosowne ku temu; świątynia to nie giełda dla takich spraw, lecz dom modlitwy, bo tak ją nazwał Chrystus.

Wysłuchawszy ich, dama rzekła:

— Jestem uwiadomiona i przestrzeżona o tym, jak wiele należy się rycerzom o takich przymiotach i takiej szlachetności. Zasięgnę rady swej poduszki co do tego, który z was może być najbardziej godny; jeśli rzec prawdę, o jednym z nich mam nieco więcej informacji, a nawet pewne doświadczenie, że jest wielce zdatny; ten, jak sądzę, winien mnie nakłonić, bym go Przyjęła, jeśli się nie obawia, że mam inne zainteresowania, a jego widzę bojaźliwym.

Aleksander pojął, że to do niego się odnosiło, do tego, co Wydarzyło się między nimi, gdy pierwszy raz rozmawiał z Izakelą. Ale był już najwyższy czas dołączyć do orszaku; zatem wśród nowych żartów i dowcipów pożegnali damę; jako ostatni składał ukłon Aleksander, który rzekł do niej:

— Dobrą nagrodę przyznajecie szczeremu miłośnikowi, coście mu serce rozbudzili; niech wasza surowość nie trwa za długo, jeśli nie chcecie, bym sczezł.

Wtedy ona rzekła:

— Usprawiedliwieniem niech będzie chora, którą pielęgnuje; a to rzetelna prawda, bardziej rzetelna niż wasze pochlebstwa; lecz będę się starała skrócić wasze jeremiady, gdy czujecie się tak zaskoczony.

Nie było czasu na dalszą rozmowę, więc pożegnał się Aleksander zostawiając damę hojnie obdarzoną przez niego pragnieniem dalszego dyskursu. Po kilku dniach zabiegał o to pod balkonem, tam gdzie pierwej rozmawiali; przybiegł tam, gdy ona wyszła na balkon, a wtedy zobaczyli się; po tej rozmowie był jeszcze bardziej rozmiłowany, a i dama nie mniej, choć mogła nie narażać się na ryzyko zbytnio mu sprzyjając, co przyniosło jej uszczerbek na honorze; ale o tym dalej będzie mowa.

Aleksander dostrzegając w Izabeli tak żywą pojętność i bystrość nie lada jaką, dzięki czemu cieszyła się sławą mądrej, posłał jej Ust, drugi z kolei (w pierwszym mówiło swych skłonnościach do niej), a w nim umieścił taką decymę:

Tyle w was, pani, bystrości,

Beliso, jest zaborgowane,

myślę, że jesteś wybrana

na pożytek dla rozumu.

Cudu moc, co zachwyt budzi,

dały wam niebieskie moce,

dlatego wasze bogactwo,

co to szczęście ogarnęło,

wykazuje, jak nabyte

wiąże się z tym, co z natury.

Bystrość jednak, gdy spragniona,

jakieś groźby kryje w sobie,

i to w was są owe groźby,

no i szybka egzekucja.

Serce wam dyktuje racje,

lecz wiedziona przez roztropność

każda racja jest wyrokiem,

ogłoszą go wasze usta;

z tego, co mądre i bystre,

rodzi się „piąta esencja".

I talent najdoskonalszy,

 taki, co pyszni się wiedzą,

może nauczyć się od was

choć zaczątków tej bystrości,

to co rządne i dobrane

jest tego talentu panem,

chwałą Imperium Hiszpanii;

a gdyby na Dworze brakło,

dowody by to wskazały,

co wymowne i co dworskie.

Gdyby wasz subtelny talent

znano już w starożytności,

szczery respekt by okazał

jej poganin w swych pomnikach.

Niech cieszy się wiecznym kwietniem

ten zielony wiek młodzieńczy,

bo jego boska rozwaga

w naszym nowoczesnym wieku

słońcem jest, którego blasków

nie uświadczy zmysł człowieczy.

Nie wiedziała Izabela, że Aleksander miał dowcip do tych rzeczy, że składał rymy; bardzo jej się spodobały owe decymy i odpowiedziała mu listem tej treści:

„Jeśli pochwała przerasta osobę, do której jest skierowana, staje się zniewagą dla niej, a nadto utratą zaufania do tego, co ją, głosił; osoba obsypana pochwałami uznaje ją za przesadną, bierze ją za przyganę, a schlebianie za dworowanie sobie, przyprawione ironią. Nie jestem aż tak zarozumiała, by nie widzieć w tym pochlebstwa, ale też nie mam się za coś tak nikłego, bym nie uznała, że trochę z tego mi się należy; tym, co stosowne, zobowiązaliście mnie, a tym, co przesadne, obraziliście. Przy niedostatku wiedzy, jaką mam o waszym stanie, decyduję się uwierzyć rymom; jeśli chwalebny zapał albo zbytek dworności wam to podyktowały, czas winien wyjawić, czy to prawda. Z czasem, jak tego się spodziewam, okaże się, czy się czuć zobowiązaną, czy zelżoną."

Piękna Izabela znalazła sposób, by list dotarł do rąk rozmiłowanego bez granic Aleksandra; a że chciał usatysfakcjonować utyskującą damę, kazał zaczekać doręczającemu, by z miejsca odpisać:

„Wasza krótka pochwała byłaby dla mnie utratą zaufania, gdyby moja miłość nie wyrównywała braków poety; by nie narażać was na podobne wykroczenia, niech proza wyjaśni, czego nie potrafiła ciężka wena poetycka; błagam was, byście wiotką szatą nieufności nie obarczali mych niebacznych afektów, bo choć nie dorastają waszej osoby, jakby z niebios wysłanej, to dlatego że są one rodem z ziemi; nie sięgają tam, gdzie ich pan umieszcza swe przykładne myśli. To, co mówię, w pełni zasługuje na zaufanie, bo tak odczuwam; jeśli zechcecie mieć to za nic przez wrodzoną wstydliwość, to poradźcie się zwierciadła, bo wśród wielu zwycięstw, jakie odnieśliście nad ujarzmionymi przez was, ja jestem pomierną zdobyczą waszej gładkości i kornym brańcem w waszych kluzach. Proponuję, by przejście przez próbę potwierdziło tę prawdę; byście poznali, że staniecie się panią całego mego życia; byście, pełna wdzięczności, odpłacili tym samym za zacne pragnienia, pewna, że nigdy nie doznacie zniewagi."

Po tym liście piękna Izabela zaczęła odczuwać nieco więcej skłonności do Aleksandra i ułatwiała mu zdobycie pierwszeństwa spośród trojga przyjaciół. Spotykali się i wymieniali listy, dzięki czemu uczucie rozwijało się między nimi. Dama poruczyła mu, by przestrzegał dyskrecji w akomodowaniu się jej, więc zastosował się do tego zgodnie z jej życzeniem.

Izabela była w tym nieco przesadna; jeśli w kościele dostrzegła, że jej się przypatruje, że wtedy nie jest sam, ale w towarzystwie przyjaciół, że do tego rozmawiają ze sobą, pewnie o niej, uznawała to za obrazę dla siebie, bo to odkrywało jego zabiegi; wymawiała mu to potem i pisała w listach na ten temat z taką pewnością, jakby sama słyszała te rozmowy.

Aleksander znosił wszystko z wielką cierpliwością; łagodził jej żal i wyciszał gniew, bo miłość przełamuje rzeczy najbardziej nieprawdopodobne. Już nosił się z zamiarem poślubienia owej damy, choć nie miała majątku; zwlekał jednak ze ślubem, mając wystąpić z roszczeniami do komandorii, za zasługi własne i swego stryja we Flandrii. Zwłoka ta wyszła mu na dobre, jak o tym dalej będzie mowa.

Ale przytrafiło się, że wszystkim ostrożnościom, jakie zalecała mu dama — a to by nie zaglądać do jej okien, a to nie bywać na jej ulicy, nie przychodzić nocą na rozmowę z nią| — jako poczynaniom nie w porę, uchybiła sama, dając mu wstęp do swego domu, bez przekraczania tego, co zwyczajowo dozwolone. Stało się to w taki sposób: Karnawał w Walencji obchodzi się maskaradami, turniejami, balami kostiumowymi i wszelkiego rodzaju przebieraniem. Aleksander i jego dama spędzali go wspólnie, tańczyli ze sobą, razem wychodzili z zabawy. Jedna z takich zabaw odbyła się w czasie damskiej biesiady, w domu jednej z przyjaciółek Izabeli. Zaproszono na nią Aleksandra i wielu innych rycerzy. Nie był to bal, lecz spotkanie towarzyskie, gry i tańce na równi.

Izabela przyszła dość wcześnie, była pierwsza na tej zabawie; niezadługo przybyła również inna dama, bardzo śmiała, wyprawiona przez matkę w towarzystwie dwu giermków; macierz pokładała ufność w opiece owej pani, u której odbywała się zabawa, mieszkanki tej samej dzielnicy, szczerze zaprzyjaźnionej. Były zatem obie damy, gdy zjawił się Aleksander, również nieco wcześniej, bez towarzyszy — zgodnie ze wskazaniem swej pani, by właśnie tak postąpił. Powitały go miło, a on zaczął je zabawiać. Potem nadeszły inne niewiasty, wśród żartów i anegdot na czasie.

Dama, która przybyła wcześniej, jak się już rzekło, mieszkanka tej samej dzielnicy, wstała, by obejrzeć robótki na kanwie na serwecie ozdobnej nakrywającej stolik, na którym stały dwie zapalone świece; chwaliła dobry smak w dobieraniu kolorów i to, co było nowe w tej robótce; to skłoniło Aleksandra do zobaczenia tego dzieła; na stoliku tym były rozłożone Przybory do pisania; dama, a na imię miała Laudomia, zaczęła bawić się piórem, rysując coś na białym arkuszu; stawiała delikatne kreski z ujmującym wdziękiem. Aleksander zbliżył się, by lepiej widzieć, co czyni; chwalił jej grację z jawną przesadą, co nie uszło uwagi jego damy, która uczuła wcale nie skąpą zazdrość, widząc go tak blisko Laudomii; a do tego stoi tak blisko, to jeszcze chwali jej pisaniny! Rycerz znał ową damę przez jednego z jej braci, a że był po trochu kpiarzem, to widząc ją tak zajętą skrobaniem piórkiem po papierze, starał się ją wykpić; pociągnął je wraz, z jej ręką ku górze, ukazując niezwykłą białość skóry w zestawieniu z czernią atramentu. Ona, akceptując żart, uderzyła go dłonią w ramię i wytarła rękę uczernioną inkaustem, plamiąc przy okazji kpiącego rycerza za jego poczynania; w odpowiedzi na to rzekł, że inkaust niczego bardziej nie plamił niż jej rąk; dworność była zaprawiona ironią, bo jak już była mowa, rzeczywiście były niezmiernie białe, ona zasię, urażona dwuznacznością, trzepnęła go dłonią po plecach. Izabela bardziej słuchała tego, co się działo, niż słów pani domu; płonąc wściekłą zazdrością, powstała z miejsca i ruszyła w stronę Aleksandra; nie zwracała uwagi na to, co czyni, ani na wrzawę, jaką wywoła, podniosła rękę i zaskakując nie przygotowanego na cios, wymierzyła mu policzek z taką siłą, że pociekła mu krew z nosa i poplamiła kołnierz. Zaskoczony tak niewczesną przygodą, wyjął chustkę i wytarł krew, a zwracając się do damy, tak rzekł do niej:

— Ja nie wyjawiam sekretów tak skoro. I tego dochowałem, póki wasza miłość chciała.

To rzekłszy, złożył jej ukłon, zszedł po schodach i udał się do domu. Ledwie Izabela dała upust swej zazdrości, a już zasmuciła się wielce tym, co była uczyniła, nie tyle przez wzgląd na panią domu, swą serdeczną przyjaciółkę, ile dla samej przyczyny swego gniewu i zazdrości. A w tym czasie przyszły siostry pani domu; wtedy Izabela, zbolała bardzo, usunęła się wraz ze swą przyjaciółką do jednego z dalszych pomieszczeń. Przyjaciółka, widząc że są same, tak powiedziała, niepomiernie zdziwiona tym, co się stało:

— Co ci się przytrafiło, Izabelo? Nie wyobrażałam sobie nigdy czegoś takiego przy twej wstydliwości i skromności! Twoje wystąpienie w tak krótkim czasie powiedziało mi tyle, a nawet więcej niż najdłuższy wywód. Nie znałam twego zainteresowania, ale mi je rychło odkryłaś; więcej zawdzięczam twojej zazdrości niż szczerości. Czy to prawda, że Aleksander jest w służbie u ciebie? Jeśli tak, to cieszę się bardzo.

Izabela nie potrafiła już odpowiedzieć, czując tyle smutku w sobie i dając folgę łzom, które obmywały jej śliczne oblicze; po pewnym czasie przemogła się jednak i tak powiedziała:

— Skoro mój durny gniew i zazdrość gryząca wyjawiły to, czego sama nie zrobiłam, powiem ci jeno, że Aleksander jest w służbie u mnie ze szczerego afektu, a ja mu odpłacam równie wielkim. Nigdy nie widziałam go równie skorego do podobnych żartów i to mnie rozjątrzyło, ten brak skrępowania, jaki okazał względem Laudomii; zazdrośćjest bezrozumna, dlatego zdradziła moją miłość przez gwałtowne wystąpienie.

— Zatem szukajmy wyjścia — rzekła przyjaciółka — dlaczego nie miałby wrócić na zabawę, dlaczego dawać do zrozumienia Laudomii, że ją podejrzewasz?

— Jak to zrobić? — spytała zazdrosna dama.

— Po prostu napisz do niego list.

I przyniosła przybory do pisania, a wtedy Izabela skreśliła te słowa:

„Postępki wynikłe z miłości i zazdrości, choć przejawiają surowość, nie są przejawem zniewagi dla miłowanego, ale względów; więcej okazałam narażając na szwank swą niewinność, niż wy uczynicie tłumiąc w sobie gniew. Ważne to dla mojej reputacji, byście niebawem wrócili na zabawę, kryjąc zranione uczucie, jeśli nie chcecie czynić mi ujmy, bym nie musiała uznać, że zamyślacie mnie utracić."

Służący odniósł list do domu Aleksandra i zastał go w trakcie zmiany kołnierza, bo zamierzał wrócić na zabawę. Ucieszył się z listu, bo nic w takim stopniu jak zazdrość nie odkrywa prawdziwych klejnotów uczucia; dlatego usłuchał głosu damy z niezwykłą skwapliwością.

Wszedł do komnaty, gdzie zebrały się damy, czym wzbudził niemałe podejrzenia u Laudomii, która ujrzała, jak bardzo miłuje Izabelę; sprawiło jej to przykrość, gdyż dobrze jej wypadł Aleksander i nie chciałaby go widzieć zbytnio zatrudnionym. Zalotnik zaś stając przed dońą Izabelą, rzekł z uśmiechem:

— Tę salę uznałem za miejsce święte, a za bardziej święte wasze oblicze; by zatem nie pospolitować jednej ani narazić się drugiemu, nie wziąłem odwetu, który nakazuje pojedynek, tak wśród zalotników, jak i wśród dam; gdybym tu nie wrócił, czułbym zawstydzenie, że byłem nieskory pójść tam, gdzie mi dano sposobność do zemsty osobistej. Na to Izabela rzekła:

— Jako że jestem do usług mojej pani Laudomii, wzięłałam na mój rachunek danie wam zadośćuczynienia i uczyniłam wam tę łaskę, daleka od tego, by myśleć o pojedynku, by szykować zemstę tak niemiłą damom.

Laudomia nie mogła znieść tego, że to ona miała być przyczyną ich przymówki, boć była nią tylko zazdrość w całej swej srogości, przeto wtrąciła się do rozmowy:

— Nigdy nie myślałam, że lada przyjaźń, jaką nawiążę, pogłębi się, by narazić was na ryzyko mego obrońcy, bo nie zbrakłoby mi śmiałości, by pomścić się samej; ale że byłam dalęka zazdrości i mało doznałam uszczerbku, nie wtargnęła tak szybko moja popędliwość jak wasza złość. Cieszę się, że jestem kluczem dla waszych wykładni; by minęła wreszcie niepewność, kto wam ma służyć, mam już inne rozwiązanie, łatwiejsze i takie, które by wszyscy znali.

Izabela chciała jej odpowiedzieć, przejęta jej porywczością, lecz pani domu, u której się to rozgrywało, nie chcąc, by rozpalił się bardziej płomień, co już gorzał, stłumiła go, prosząc o zajęcie miejsc w bawialni; wszystkie przybyłe damy szły na zabawę. Tego wieczoru Aleksander zwrócił na siebie uwagę wszystkich; tylko nieliczne spośród dam nie były nim zainteresowane; najbardziej jednak skłaniała się ku niemu Laudomia, która od pamiętnego wydarzenia umyśliła czynić wszytstko, co możliwe, by wyzwolić zalotnika spod władzy zazdrosnej Izabeli, i dokazała tego.

Wszystkie łaski, jakie Aleksander uzyskiwał od swej damy, były czynione ze szlachetnej skłonności, bo już miłowała go szaleńczo, mimo że było to wykroczeniem przeciw osobie pewnego rycerza, którego nie było teraz, ale który osiągnął u niej obfitszy plon niż Aleksander; bo dama okazywała mało ostrożności, a ten nieobecny był niegdyś faworyzowany nad miarę i było dość powodów, by dama dalej utwierdzała jego wiarę, nie sprzeniewierzając mu się i nie tracąc kredytu dla siebie.

A właśnie przybył ów zalotnik z Madrytu, don Ferdynand Corella z dworu monarchy hiszpańskiego, gdzie toczyła się sprawa przeciw hrabi Cocentaina, jego stryjowi, o znaczny majątek, by znaleźć się wreszcie w Najwyższej Radzie Aragonii. Przybył do Walencji z ostatecznym wyrokiem na swą korzyść, jako spadkobierca dwóch tysięcy dukatów renty. Izabela znalazła się w kłopocie, jak zadowolić obu rycerzy naraz, niezdecydowana, jak zachować się wobec nich; wymogami dobrej sławy związana była z Ferdynandem, uczuciem z Aleksandrem; do pierwszego straciła już wiele ze swych skłonności pod jego nieobecność; rys to znamienny dla większości kobiet, które uznają to tylko, co chwila obecna przynosi. Wśród takich wątpliwości, jakie się nasuwały, poszukała rady u swej służebnej, zdecydowana szukać wyjścia z tej zagadki: jak zadając się z jednym nie stracić drugiego. I rozwiązała problem: w nocy dawała wstęp Ferdynandowi, panu swego honoru, w dzień zabawiała listami miłosnymi zalotnika; ale nie chcąc przestać widywać go jak do tej pory, by nie zamknąć drogi prawdziwemu szczęściu, usprawiedliwiała swą wstrzemięźliwość w tym względzie czujnością swych krewnych, opowiadając, jak to oni przepatrują jej ulicę; za największą przysługę, jaką mógłby jej wyświadczyć, uznała, by nie chodził jej ulicą ani w dzień, ani w nocy, póki nie ustanie ich czujność.

Aleksander miłował ją szczerze i nie dostrzegał dwulicowości, jaką wobec niego stosowała zwodnicza niewiasta; wierzył wszystkiemu, co mówiła, i ulegał we wszystkim.

Ferdynand zaś chciał dotrzymać zobowiązania wobec Izabeli i ożenić się z nią; lecz mając matkę, która jeszcze żyła i była Przeciwna tym projektom, odkładał małżeństwo, spodziewając się, że już niedługi jej żywot, bo wiek podeszły; tak więc ciągnęła się sprawa między nimi, a on nie ustawał korzystac z jej pieszczot. Aleksander za to gorzał od głuchych pragnień, stale oszukiwany listami.

W owym czasie Aleksander podczas gry w piłkę doznał przykrości od pewnego rycerza wielce cenionego w Walencji; trzeba przyznać, że obie strony nie darzyły się sympatią, i dlatego każdego dnia oczekiwał zaczepki. Aleksander był odważny i przy jego flandryjskiej zapalczywości wydawało mu się, że nikt na niego nie zechce następować inaczej jak ze szpadą w ręku, że prawidłowo wyzwie do walki. Strona przeciwna z urazy nie czuła się skwitowana, choć wtedy tego nie okazała, lecz skrywała pragnienie zemsty na przeciwniku, czekając na okazję i szukając jej z niemałą skrupulatnością i uwagąFerdynand wyjechał z Walencji do jednej ze swych wiosek i bawił tam cztery dni. Wtedy Izabela, wciąż rozmiłowana w Aleksandrze, dała znać, że może przyjść do jej domu właśnie wieczorem. Lecz ma to zrobić z wielką ostrożnością, by nikt go nie zobaczył, bo chodzi tu o wielką sprawę, o jej reputację. Zakochany rycerz zrobił tak, jak kazała, wystrzegając się, by nie zjawić się o godzinie, która dałaby okazję do obmowy; i odwiedził swą oszukańczą damę, chytrze strzegącą pozorów wobec obu zalotników, wykorzystującą okazje, by jeden nie wiedział o drugim; i tak obaj byli w służbie u niej; gdyby przyszło wybierać wybrałaby Aleksandra, cóż kiedy Ferdynand trzymał w ręku klejnot jej dobrej sławy; by nie zostać shańbioną i wykpioną, trzeba było stosować dalej taką zabiegliwość, póki nie umrze matka Ferdynanda; a że nie była pewna, czy Ferdynand jej nie umknie, nie wyprowadzała z błędu Aleksandra; i tak miała w garści obu zalotników. Takie przypadki częste są w naszych czasach, a z nich wcale liczne nieszczęścia.

Aleksander znalazł u swej damy więcej gościnności i czułości niż zazwyczaj i począł się spodziewać, że będzie jeszcze bardziej faworyzowany; ale zawiodła go nadzieja, Izabela nie pozwoliła mu wyjść poza to, co dozwolone, obawiając się, że wraz z większym forytowaniem zechciałby stać się panem samowładnym całej jej woli; wtedy musiałaby dzielić swe łaski między dwóch.

Owe dni, gdy Ferdynand był poza miastem, upływały im miło, lecz gdy wrócił do Walencji, Izabela znów uciekła się do poprzednich ostrożności, wysuwając coraz nowe usprawiedliwienia; Aleksander, wciąż rozmiłowany, może by i wierzył, gdyby to obywało się bez podejrzeń; przebierał się w dziwaczny strój i chodził po jej ulicy aż do późnych godzin nocnych, ale nie spotkał nikogo, kto mógłby zwrócić na siebie jego uwagę; to przebranie, a przywdział je dla zapewnienia sobie bezpieczeństwa, sprawiło, że nie rozpoznał go jego przeciwnik, który na próżno go szukał, by go znieważyć.

Obawa, aby Aleksander nie natknął się na Ferdynanda, przyprawiła Izabelę o niepokój, zmuszając ją do stałej czujności; toteż poszła za podszeptem służebnej, by Ferdynand wchodził do niej przez dom jej przyjaciółki, bo ten miał ukryte wyjście na inną ulicę; o tym Aleksander nie wiedział i chodził próżno do białego dnia.

Pewnej nocy, gdy Aleksander przechodził podle domu swej damy, spostrzegł na wprost siebie swego przeciwnika w towarzystwie dwu służebników; nie poznali go jednak; chcieli się jednak upewnić, czy to on, czy nie on, by nie użyć pół haka, który nieśli ze sobą przeciw komu innemu, i snuli się za nim przez całą ulicę. Poznał ich Aleksander, a że był bez samopału dla własnej obrony, bo miał przy boku szpadę, a na ręku tarczę, wybrał taki sposób: przed bramą Izabeli dał znak umówiony, na jaki zawsze schodziła na dół; Ferdynand w owej chwili układał się w jej apartamencie. Teraz wyjrzała oknem, by zobaczyć, czego chce jej drugi zalotnik. Aleksander poznał ją, prosząc, by bez zwłoki otworzyła drzwi wejściowe, bo jego życiu zagraża niebezpieczeństwo; ściga go Garceran, jego wróg, właśnie spotkał go, a jest nieprzygotowany do obrony. Dama sądząc, że mówi to jedynie po to, by mu otworzyła, zaśmiała się do niego, dając mu do zrozumienia, ze uważa to za zmyślenie; Aleksander zapewnił ją pod przysięgą, że poznał Garcerana, który idzie jego tropem wraz z dwoma innymi.

Teraz Izabela znalazła się w kłopocie; srodze zmieszana dała mu do zrozumienia, że przybyła do niej jej przyjaciółka, teraz, późnym wieczorem, i prosiła ją, by mogła przenocować; dlatego nie może mu otworzyć. Aleksander wciąż nalegał, by jednak to uczyniła, wystawiając niebezpieczeństwo, na jakie jest narażony; i zarzucał jej, że tak mało go miłuje i w tak groźnym przypadku odmawia mu schronienia w swym domu; tego by nie uczynił nawet obcy. Izabela powtórzyła mu, że czyni to po to, by nie wystawiać na utratę swej dobrej sławy; gdy chodzi o jej miłość, dobrze wie, ile w niej afektu; niebiosa świadkiem, że przeżywa prawdziwą mękę, ale nie może uczynić zadość jego życzeniu. Na to Aleksander odparł: jeśli przyjaciółka jej przebywa na górze w jej komnacie, to łatwo przecież dać mu wstęp do przedsionka; a stamtąd nie ruszy; się na krok, póki nie znajdzie możliwości pójścia sobie.

Wydało się Izabeli, że zbyt długo trwa to przekomarzanie się, związane chyba z podejrzeniem; musiał widzieć tu Ferdynanda. By się upewnić, rzuciła okiem na ulicę, dostrzegła trzy męskie postacie, które wyraźnie czatowały, rozpoznawszy Aleksandra; zaczynała już wierzyć, zastanawiając się, jaka byłaby możliwość przyjęcia go w domu; rzekła, by zaczekał chwilę ona rozpatrzy się, czy mógłby wejść. I poszła na górę i znalazzła Ferdynanda, który jeszcze nie spał; gdy zobaczył ją, spytał, czemu się nie kładzie; uspokoiła go, mówiąc, że póki nie zostawi swej ciotki spokojnej zupełnie, a wraz i służebnych przy niej, nie pozbędzie się frasunku. Zostawiła go samego przechodząc do innej komnaty, gdzie znów zaczęła się zastanawiać, co zrobić w chwili tak krytycznej. Chciała mieć Ferdynanda w domu: był to człowiek czynu i miał na swym rachunku jej dobre imię; i dawał nadzieję, że go wyrówna; w takim przypadku ratował jej honor. Z drugiej strony miłość do Aleksandra pobudzała ją do czynu; jak zapobiec, by wrogowie nie pozbawili go życia? Mogłoby tak się stać, gdyby wzbroniła mu wstępu do swego domu. Zmagały się w damie, ciągle niezdecydowanej, miłość i honor; co powinna wybrać? W końcu po dłuższej rozterce, przeważyły racje honoru; to ją utwierdziło w decyzji, by nie dawać mu wstępu. Gdyby to uczyniła, reputacja jej ucierpiałaby podwójnie: raz, że Ferdynand jest porywczy — gdyby go tu spotkał, przepadłoby wszelkie zadośćuczynienie z jego strony; dwa, jeśli Aleksandra ścigał jego wróg i widział, jak wchodził do jej domu, straciłaby wiele na opinii i znów przeszkoda dla jej celów. Wybrała zatem coś najbardziej właściwego; zeszła na dół, by zobaczyć się z Aleksandrem, i tak doń rzekła:

— Mój panie, miłość świadkiem, że chciałabym dać wam wstęp nie tylko do mego domu, lecz i mego serca, którego jesteście panem; jako że was śledzą, jak powiadacie, uznaję za niestosowne, by widzieli was, jak o tej godzinie wchodzicie tu, gdy opinia moja jest nieposzlakowana w Walencji; a i przyjaciółka moja, która gości u mnie, już się rozbudziła, a my kobiety — jak wiecie — jesteśmy ciekawe; będzie chciała dowiedzieć się, co spowodowało moją zwłokę, z kim rozmawiałam, i stwierdzić to naocznie, jak to jest między szczerymi przyjaciółkami. Wybaczcie, że was nie przyjmę, ale zapewniam was, jak najbardziej współczuję, widząc, że jesteście wystawieni na takie niebezpieczeństwo; lecz srogi jest ten, co ma moją dobrą sławę, nie chcę jej tak jawnie narażać dając wam wstęp do mego domu.

Aleksander mocno odczuł obojętność swej damy, wydając wyrok na swą miłość; oby się nigdy nie spełniła, a i więcej, bo w tak krytycznej chwili ujrzał całą gorzką prawdę. Był w takim stanie ducha, że gdyby Garceran zaatakował go teraz, nie zdobyłby się na to, by na nim wyładować gniew, jaki zrodził się przeciw Izabeli, gotów umrzeć z jego ręki. A oto co jej powiedział na pożegnanie:

— Nie uwierzyłbym, okrutna pani, że w okolicznościach tak trudnych zabraknie waszego afektu i zmiłowania; żegnam was świadom, jak wam nie dostaje ani tego, ani tego; cała opinia o was, jaką mogliście zepsuć sobie u swej przyjaciółki, jak i u mego przeciwnika, co szykował zasadzkę na mnie, wiązała się z moją ufnością w przyszły los, jaki układałem sobie z wami; a tego nie mieliście na względzie, zapewne dla specjalnych Powodów, które są w zgodzie z waszą racją stanu; moja zawsze była jedna: uczynić was panią moją i żoną moją; niebiosa nie powinny pozwolić na to, bo dzieło miłosierdzia w was umiera; idę go szukać w broni mego przeciwnika, zapewniając, że nie zapomnę waszego bezecnego postępku wobec mnie.

Izabela chciała mu odpowiedzieć, przekonana tym, co od niego usłyszała, i gotowa rzucić na szalę swą opinię, jaką się cieszyła, ale nie słuchał, choć go przywoływała; schodził już w dół ulicy śledzony przez Garcerana, który rozpoznał go i szedł w trop za nim, by napaść w stosownej chwili.

Izabela widziała to, cała przejęta bezmiernym smutkiem, bo teraz dostrzegła, w jakim jest niebezpieczeństwie. Ale stało się pomyślniej, niż się wydawało: gdy Garceran zbliżył się na strzał pistoletu do Aleksandra, ów spotkał właśnie Jakuba, swego przyjaciela, który w towarzystwie służącego zdążał na spoczynek; i tak napad nie udał się. Garceran dawał przedtem pokój wrogowi w miejscu publicznym w obecności innych osób, teraz więc niezręcznie mu było napadać na ulicy, w dodatku uzbrojonych w pistolety; widząc, iż okazja stracona, odwrócił się, by go nie poznali. Aleksander opowiedział przyjacielowi, jak do tego miejsca szli krok w krok za nim, co wprawiło w zdumienie przyjacielą, że Garceran przywiązuje nadmierną wagę do rzeczy tak błahej, choć samemu napastnikowi wydawało się to ciężką zniewagą.

Było już późno, Aleksander, że nie opuszczało go podejrzenie, nie chciał rozstać się z Jakubem, który właściwie ocenił jego chętkę; razem weszli do jego domu. Przed pójściem na spoczynek długo rozmawiali o tym, co się wydarzyło; przy tej okazji Aleksander opowiedział mu o swych amorach z Izabelą. Jakub miał niejakie informacje o długim już pospolitowaniu się tej damy z Ferdynandem i żałował przyjaciela, że umieścił swe uczucie w takiej to i co więcej, projektował małżeństwo; zaraz też wręcz mu to powiedział. Teraz Aleksander pojął, że przy czyną niewpuszczenia go była po prostu obecność jej pierwszego zalotnika, i zwierzył się z tego Jakubowi: skoro zabraniała mu z nią wieczorem rozmowy, musiało to być z pewnością po powrocie tamtego z Madrytu. Obaj zgodnie ustalili, że tak było, że Ferdynand był wtedy w domu swej damy; by wywiedzieć się na pewno, że nocuje u niej, zlecili jednemu ze służących

Jakuba, by to wybadał. Ów stał na ulicy aż do świtu, ale by się całkowicie upewnić, postawił drugiego na straży na sąsiedniej ulicy, gdzie sekretną furtą Ferdynand wchodził i wychodził. Gdy już straże podwójne odprawili, położyli się spać; Aleksander jednak nie mógł zasnąć, bezsenność męczyła go długo. Było chyba mniej niż pół godziny do nadejścia świtu, gdy jeden ze służących przyszedł donieść rycerzom, że widział, jak Ferdynand wychodził z domu przyjaciółki Izabeli w stroju nocnym, a w tym samym czasie w oknie Izabeli, które wychodziło na tę ulicę, ona sama, a zna ją dobrze, pojawiła się patrząc, jak wychodzi.

Teraz Aleksander utwierdził się już w swym podejrzeniu i wyzbył uczucia do szalbierczej damy; względem sąsiadki nie można było mieć podejrzeń, bo nikt jej nie nadskakiwał; była już kobietą pięćdziesięcioletnią, a co więcej, podejrzaną o kojarzenie par miłosnych. Ten rodzaj kobiet musi budzić wstręt u ludzi, bo przez swój tajony proceder są jako mole dla honoru; z taką nigdy nie mieszka mąż ani ojciec, ani brat rodzony.

Następnej nocy zabiegliwy Aleksander mógł, dla swej kuracji, sam zobaczyć z domu znajomego, jak wchodził Ferdynand; dla większej jeszcze satysfakcji i dla potwierdzenia swych domysłów wszedł na dach, skąd mógł widzieć, tuż naprzeciw, onego szczęśliwego galanta, którego Izabela zachęcała, by zabrał się do dzieła.

Tegoż popołudnia, a może już był wieczór, chciała przebiegła dama zadowolić i tego, który czuł się pokrzywdzony, by wszystkich usatysfakcjonować, nie pozwolić nikomu, by się żalił; służebna, której powiedziała w zaufaniu o jednej i niejednej sprawie i która chodziła do obydwu z pilnymi zleceniami, za co niejedno zyskała, teraz zaniosła list do Aleksandra. Znalazła go ledwie przebudzonego po drzemce poobiedniej w łożu sprowadzonym z Indii; kazał ją wpuścić, weszła i wręczyła mu list, w którym wyczytał takie racje:

„Nie przesadzam wobec was, panie Aleksandrze, pisząc o cierPieniu, jakiego doznaję; szanuję wasze uczucia, które, jak sądzę, zachowacie; nie doświadczyliście miłosierdzia, jakiego domagała się wasza miłość i wzajemność kobiety dobrze urodzonej, gdyby nie wzruszył jej on sam. Lecz jeśli rozważyliście dobrze, jak wyczulona jestem na dobrą sławę, ile trzeba mieć na względzie, gdy chodzi o nią, musicie pamiętać, że dlatego nie dałam wam schronienia w mym domu, gdyż byłam zagrożona utratą mej reputacji wobec gościa, którego miałam szczęście podejmować; to nie była niechęć z mej strony; o uczuciu, jakie we mnie wzbudziliście, niech wam powiedzą moje noce bezsenne i ja sama w tym liście, gdyby znalazł was tak ufnym, jak sądzę zagniewanym. Dzięki niebiosom za to, że zapobiegły waszemu niebezpieczeństwu i mojemu zarazem, bo jest pewne, że w razie waszej zguby nie byłoby dla mnie życia. Błagam was, byście nie żywili gniewu, jeśli to moje zadośćuczynienie zdoła go w was stłumić. Uznam, że ustał żal, jeśli zechcecie odpowiedzieć na ten list; a niech odpowiedź będzie pomyślna, jeśli zależy wam na moim życiu. Niechaj niebiosa was strzegą, tego życzy wam ta, co was bardzo miłuje."

Mocno rozsierdził Aleksandra ten list i choć ukrywał to, ile tylko można, służebna, która nie spuszczała go z oka wpatrując się w jego oblicze podczas czytania, poznała po zmianach na jego twarzy, że jest rozgniewany. Prosił ją srodze dotkniety kochanek, by zaczekała w ogrodzie, tuż obok, gdy on będzie pisał odpowiedź; wziął przybory do pisania, ale stracił dużo czasu wciąż plamiąc papier, w końcu pomieścił w nim takie racje:

„Każde wasze ukontentowanie wzmagało we mnie uczucie, lecz to, choć nie uważam tego za nieszczęście, miało odwrotny skutek; teraz znam waszą ustawną ucieczkę od prawdy, no i od wierności. Nigdy nie przyszło mi do głowy, by wykorzystując czyjąś nieobecność oddać się zabawie z kimś innym ani że wy będziecie praktykować to dalej, wiedząc, ile cierpienia kosztowało mnie doświadczać pragnień i czekać w niepokoju. Nie obwiniam was o to, żeście mnie nie przyjęli, gdy niebezpieczeństwo zagrażało memu życiu; usprawiedliwiam wasz uczynek, bo okazywanie miłosierdzia dwu osobnikom w jednym czasie to nadmiar chrześcijańskiej miłości; ale obwiniam was o to, że z taką natarczywością szukaliście we mnie chętnego, jednocześnie narażając swą opinię w tym krótkim okresie oszustw; teraz wyzwołałem się dzięki pewnym zabiegom, które wystarczą, by wiedzieć prawdę: że szczęśliwszy ode mnie ma wstęp do waszego domu, gdzie mu świadczą dobrodziejstwa dla waszego zespolenia.

Radujcie się przez tysiąc wieków, niech służą wam za to, że nie będziecie pamiętać o mnie, bo nie jestem chętny jako wezwany ani szczęśliwy jako wybrany."

Niezadługo list znalazł się w rękach Izabeli, którą służebna odszukała w domu sąsiadki; z przejścia przez ten dom korzystał Ferdynand. Dama spytała służebną, jak ją przyjął, w jakim stanie go znalazła; na to służebna, że przyjął ją niezbyt chętnie, nie goszcząc jak zawsze; to wyprowadziło Izabelę z równowagi i tak rzekła:

— Po tym, co powiadasz, oczekuję mało co przyjemnego.

Otworzyła list, czytając w nim racje, o których już mówiliśmy; stała trzymając go w ręku, zmartwiała, nie rozumiejąc nic z tego, co się wydarzyło.

Przyjaciółka spytała ją, co list zawiera, wtedy ona, by całkowicie jej ciekawość zaspokoić, dała jej go do przeczytania; dowiedziała się z niego, że amory z Ferdynandem wyszły na jaw, a więc grozi jej i utrata reputacji, bo już wiedziano, że przez jej dom prowadzi wejście do Izabeli, że Ferdynand przechodził przezeń wiele razy i że to już się nie ukryje. Po przeczytaniu listu Izabela nie mogła wyrzec słowa, czuła tylko ból nie do wytrzymania; przeklinała miejsce i czas, w którym przyjęła Aleksandra na swego miłośnika; została jej ta pociecha, że znalazła w nim szlachetne usposobienie; i wierzyła, że mimo zawiści wszystko się dobrze zakończy; że nie ujawni ich korespondencji, co też nierzadko zdarzało się w owych czasach; ba, mówiło się nawet o rzeczach, które się nigdy nie wydarzyły. Cóż wobec tego mówić o tych, co zdarzyły się naprawdę?

Ale na tym nie skończyła się niedola Izabeli; gdy Fortuna obraca koło na niepowodzenia, nie poprzestaje na jednym. Zdarzyło się zatem, że w chwili gdy służąca szła z listem swej pani do Aleksandra, dojrzał ją Ferdynand, jak wychodziła z domu z pismem w ręku; zwykła drobna nieuwaga ze strony tych, co oddają usługę z małą gorliwością; okazałaby większą, gdyby coś dostała, przecież zawsze jej dawał wspaniałomyślny

Aleksander; teraz szła z przekonaniem, że nic nie zarobi, toteż niezbyt strzegła tego, co należało dobrze kryć; i to wystarczyło, by w Ferdynandzie wzbudziło się podejrzenie; skrycie poszedł jej śladami w tamtą stronę i z powrotem, aż do domu, w którym czekała Izabela; tu znów przez nieuwagę zostawiła furtę otwartą; dzięki temu Ferdynand uzyskał wolny wstęp. Wszedł na gorę nie dostrzeżony przez nikogo i wysłuchał treści listu czytanego na głos przez powierniczkę Izabeli, a i tego, co obie mówiły po jego przeczytaniu; a co gorsza, i to, co wyjawiła strapiona dama, odnośnie swego uczucia; po tym, co usłyszał, stracił chęć, i tak niewielką, by dotrzymać obietnicy; miłość spełniona ma mniej mocy niż ta, której spełnienia się oczekuje; teraz znalazł drogę, by uwolnić się od obietnicy. Wszedł do komnaty, gdzie znajdowały się damy, wywołując konsternację swym nagłym pojawieniem się. Patrząc na Izabelę, wyrzekł te słowa:

— Uznałem, wobec zadawania się z wami, że czuję się związany zaufaniem, jakim mnie darzyliście, a moje dobre chęci były skierowane ku jednemu celowi małżeńskiemu; a oto co widzę? Niewdzięczna Izabelo! twój niewstyd dopuszcza nowe igranie; wobec tego jestem wolny; teraz mogę dysponować sobą, jak zechcę; nie byłoby słuszne interesować się osobą, która tak niewiele zważa na swą dobrą sławę, i całe życie pędzić w niepokoju, niepewności, wśród podejrzeń, czy nie zagrożony mój honor.

To rzekłszy, obrócił się plecami, uznając sprawę za właściwie rozwiązaną; dzięki tej okoliczności mógł uwolnić się od zobowiązań, wbrew niechęci matki przyjętych na siebie.

Izabela nie zdołała znieść takiej fali smutku, zabrakło jej tchu i padła zemdlona; gdy wróciła do przytomności, zaczęła rozpaczać nad swym zmarnowanym szczęściem, opowiadając o różnych sprawach; teraz nie wiedziała, co ma robić; widziała się porzuconą przez Aleksandra, znającego aż nadto dobrze jej miłosne zainteresowania, czuła się wzgardzoną przez Fedynanda, którego przez nieopatrzność obraziła, a nie znała sposobu, by go znów sobie zjednać; oto kwestie nie do rozwiązania. Tak zeszło popołudnie i wieczór wśród różnych dysputacji, lecz bez stosownego leku; nadeszła noc, wtedy wróciła do domu, gdzie ją jednak zostawimy, by rzec, co zdziałał Aleksander.

Skoro tylko służebna odeszła z listem, Aleksander przez chwilę zastanawiał się, co teraz zrobi; już zatrzasnęły się wrota za jego miłosną zabawą i nie było stosowne zajmować się nią dalej przez wzgląd na jego honor. Zawsze z dobrej strony okazywała mu się piękna Laudomia, z którą doświadczył owej sceny zazdrości ze strony Izabeli; widział ją zawsze pełną godności; do tego miała duże wiano; poprosił zatem jej ojca i brata o jej rękę. Całą rzecz doprowadził do skutku w krótkim czasie, ku ich wielkiemu ukontentowaniu, bo był ten rycerz miłowany przez wszystkich w całym kraju.

Spisano kontrakt ślubny i rozniosło się wnet po całej Walecji o tym małżeństwie, doszło też do uszu Izabeli. Osądźcie, czy istnie to odczuła i czy wzmogło się zainteresowanie kimś, dla kogo czuła pogardę od pamiętnego wydarzenia. Mówiła o wielu rzeczach bez związku, rozpaczała, złorzeczyła swemu nieszczęsnemu losowi. A było to prawie nic w porównaniu z tym, co ją jeszcze czekało. Ferdynand znalazł upragnione wyjście, by na zawsze uwolnić się od ciężkiego obowiązku, jaki miał względem tej damy. Zdecydował się wstąpić na kobierzec z damą bogatą i piękną, której orędowała jego matka, by koniecznie z nią się pobrał. Spisano umowę, a choć czyniono to w wielkiej tajemnicy, niebawem rozniosło się po całej Walencji; i to również doszło do uszu Izabeli.

Żywiła ona chyba zbytnią ufność, że Ferdynand nie złamie obietnicy; sądziła, że choć zawiodą wszystkie przysięgi na świecie, ta zostanie dotrzymana; czuła się oszukana, choć sama winna była pielęgnować jego miłość jako klejnot najcenniejszy. Okazała mało ostrożności, zadając się w tym samym czasie z Aleksandrem; jak mogła chcieć, by Ferdynand ożenił się z nią przy tak poważnych uchybieniach? Byłby skazany na burzliwy żywot wśród nieustannych podejrzeń.

Tego dnia, gdy doszła do niej ostatnia nowina, o ślubie swego miłośnika, gniew jej nie wybaczył nawet własnemu obliczu Maltretowała je uderzając raz po raz) ani nawet głowie złocistej, wyrywając lok, by rzucić go na ziemią; z oczu, jak ze źródła, nie ustawały płynąć łzy; gdy ustały szlochy i westchnienia pełne rozpaczy, zaczęła mówić do siebie nieszczęsna dama:

— Jesteś godna pożałowania, kobieto nieszczęsna, za stałość ukarana niewdzięcznością, za miłowanie i dochowanie wiary wiarołomnemu, niegodziwemu zdrajcy; choć uczyniłam go panem tego, co było najcenniejsze, uchyla się od spłacenia długu, płaci zapomnieniem i niestatkiem. Niechaj będzie to nauka dla tych bezmyślnych i łatwych, oszukanych byle pochlebstwem i udawaną miłością, co decydują się utracić to, czego potem nie można odzyskać. Kroczę przez otchłań nieszczęścia, w tym utratpieniu pragnę tego, przed czym inni się wzdrygają, pragnę śmierci, a ona nie chce położyć kresu moim cierpieniom ani przynieść ulgi mym troskom.

Odwiedziła ją przyjaciółka, ciągle ta sama, co przez jej furtę wchodził Ferdynand, i starała się ją pocieszyć, ile tylko mogła, ale boleść była tak wielka, tak głębokie źródło i lek tak nieskuteczny, że próżne było wszelkie pocieszanie, wsparte o nadzieje, których wcale nie było, może jakieś odległe, oparte na możliwej śmierci tej, którą Ferdynand wybrał za żonę. Stawiać przeszkodę temu związkowi było najlepszym lekiem; lecz czynu tak niecnego nie da się wesprzeć ani dokumentem, ani świadkami, prócz jednej służebnej; jaką siłę trzeba mieć, by przeszkodzić zamiarom Ferdynanda? Zasłużona kara, z jaką spotkał się występek Izabeli, niech będzie przestrogą dla tych co zwykły umizgać się jednocześnie do dwóch, nie bacząc, jak tracą na dobrej sławie i opinii, oszukane i wyśmiane, a co widać na tym przykładzie. Izabela wybrała ostatni środek: powzięła decyzję zostania mniszką w Monasterio Real w Zaydia; wstąpiła tam na trzeci dzień po otrzymaniu wiadomości, że doszło do skutku małżeństwo jej wiarołomnego zalotnika. Wieść o tym rozniosła się w Walencji, wtedy dostrzeżono nagłą zmianę u owej damy. Znano ją jako uczestniczkę każdej zabawy, krotochwilną przy każdej rozmowie, a teraz odeszła od tego życia; wszyscy przypisywali ten jej zamysł nie temu, co zaszło, lecz Bogu, który ma wiele dróg, po których przyzywa do siebie.

Dama wybrała jednak najwłaściwszego Małżonka i w stałej łączności z nim, zbożna i szczęśliwa, dokonała swego życia. Ferdynand nie miał potomstwa, tylko nieustanne procesy, zastawy i smutki, nie żyjąc w zgodzie ze swą żoną. I tylko Aleksander był szczęśliwy z wybraną; Bóg dał im dwóch synów i znaczne majętności.

Takie zakończenie miała nowela, która ciągnęła się, póki nie dotarli do końca etapu w owym dniu. Wszyscy chwalili licencjata Monsalve za dobrze napisaną nowelę, a Ordóńez tak rzekł:

— Jeśli próbka, jaką słyszeliśmy, jest częścią książki, życzę waszej miłości, by była skwapliwie przyjęta przez każdą rękę i niechaj zainteresuje wszystkich. Nie przepuścimy waszej miłości brakujących nowel, bo chcielibyśmy mieć jeszcze dalej wesołą podróż.

Monsalve dziękował za łaskawe względy Ordońezowi i wszystkim, którzy mu je okazali; zaproponował też, że w razie gdy zabraknie materii do rozmowy, powetuje to odczytaniem innej noweli, i tak aż do zakończenia podróży, jeśli nie spotka się to z niechęcią. Wszyscy przyjęli propozycję z ukontentowaniem. Po przybyciu do gospody każdy otrzymał właściwe pomieszczenie, gdzie mógł się rozgościć, spożyć posiłek i ułożyć się do snu aż do świtu dnia następnego. I tak jadąc, dzień po dniu przybyli do starego miasta Kordoby, jednego z głównych miast Andaluzji, stolicy królestwa w owych czasach, gdy Hiszpanią władali Maurowie. Przyjazd do miasta wypadł o zmroku; gdy znaleźli się na odległość strzału z kuszy od jego murów, okazało się że na polu pod murami dwóch szlachciców stanęło do walki; mniej szczęśliwy w walce upadł na ziemię przeszyty dwoma sztychami na wskroś, a przeciwnik zostawił go i ratował się ucieczką, ranny wydawał słabe okrzyki, prosząc, by przyprowadzić doń księdza; w takiej właśnie chwili nadjechał wóz pocztowy. 2e licencjat Monsalve był kapłanem i spowiednikiem, zobligowano go, by wysiadł z wozu; za nim wysiedli Garay i Rufina, która chciała zobaczyć rannego i bez potrzeby wysiadła. Doszli do niego już w stosownej chwili, tak że Monsalve zdążył jeszcze udzielić mu absolucji; potem ranny stracił mowę, spoczywając w ramionach Garaya. Monsalve wrócił do wozu pocztowego, nawołując Rufinę; ona jednak nie chciała zostawić Garaya samego; woźnica wozu pocztowego beztrosko odjechał i pozostawił ich tam; ale ci, co jechali, zdążyli im rzec, gdzie mają zamiar zatrzymać się wraz z młodym woźnicą; jego zachowanie oburzyło Rufinę, która nie chciała opuścić Garaya ten zaś wciąż podtrzymywał rannego, śledząc jego ostatnie tchnienia; pomagał mu spokojnie umierać, zaklinając, by oddał się w opiekę z całego serca Panu Naszemu; ranny był już w takim stanie, że niezadługo na jego ręku oddał życie. Oboje z Rufiną byli strapieni, nie wiedząc, co zrobić z ciałem. W takiej chwili nadjechały władze sądowe; te widząc już z daleka zmarłego, podtrzymywanego przez Garaya, i jakąś kobietę z nimi, uznały, że to Garay z nim walczył i był sprawcą jego śmierci; bo nie mieli wątpliwości, że tu musieli stoczyć walkę dwaj przeciwnicy; Garaya ujęli dwaj pachołkowie, odprowadzając do alguacila miejskiego, który kazał go wtrącić do więzienia; a burmistrzowi miasta zalecił silny nadzór nad więźniem. Sam zaś powiódł ze sobą Rufinę, którą osadził we własnym domu. Usprawiedliwiali się oboje, przekonując, jak mogli, że mówią prawdę. Cóż kiedy alguacil sądził, że to przez Rufinę się stało, że przez nią wyszli z miasta, stając do pojedynku; i nie słuchał jej tłumaczeń, powiadając, że jak udowodnią, że tak jest, jak mówią, to wyjdą na wolność. Rufinę zostawił w domu, a sam poszedł do korregidora, by mu zdać sprawę z wypadku, przedstawiając, w jakich okolicznościach szlachcic zmarł na polu pod miastem; że przyprowadził i uwięził zabójcę i jakąś kobietę, która, jak przypuszcza, była przyczyną pojedynku; korregidor z miejsca kazał ją sprowadzić do siebie; stało się to bez zwłoki.

W tym czasie bawili u niego jacyś rycerze, a wśród nich bogaty genueńczyk, wielki kupiec hurtowy, przybyły tu we własnych interesach. Goście, skoro zobaczyli dziewczynę o tak ślicznym obliczu i zgrabnej figurze, z miejsca zapłonęli do niej uczuciem; a już szczególnie genueńczyk, z natury wielce kochliwy. Rufina była strapiona, widząc, jaka spotyka ją krzywda, jeśli będą  ją przetrzymywać jeszcze jeden dzień, straci możność dalszej podróży. Korregidor postawił jej kilka pytań, pytania zadawał także jego zastępca, który tymczasem przybył, odnośnie pojedynku i śmierci zeń wynikłej, na co rzekła, że nic o nim nie wie, że jechała z Sewilli do Madrytu wozem pocztowym wraz z innymi osobami, jakie były w gospodzie, że dano sygnał odjazdu i nawoływano ją, że słyszeli, jak raniony domagał się spowiedzi, że duchowny, który jechał z nimi, wysiadł, by go wyspowiadać, a wraz z nim jej stryj, człowiek już wiekowy, i ona.

Było już późno, szczegółowe dochodzenie postanowili odłożyć do jutra; zastępca polecił, by powiadomiono wszystkich, którzy jechali wozem pocztowym, że nie wolno im opuszczać Kordoby aż do nowego zarządzenia. Rufina wróciła do domu alguacila, oferowanego jej zamiast więzienia, nie sama, lecz w towarzystwie zakochanego genueńczyka; jego gospoda była na tej samej ulicy. Lecz choćby i nie była, zrobiłby to samo; tak się zapalił do dziewczyny. Pożegnał ją przed domem alguacila, ofiarowując swe usługi; podziękowała mając je za zwykłą uprzejmość.

Ciężki frasunek, że ciągle jeszcze musi tu tkwić, przyprawił Rufinę o gorączkę tak silną, jakby to były początki febris tertiana. Ale następnego dnia przesłuchano wszystkich jadących wozem pocztowym; oni wyjaśnili, jak było naprawdę, zgodnie z tym, co oświadczyła Rufina; toteż zwolniono ją i Garaya, a zarazem rzucono więcej światła na osobę samego zabójcy; złożyli zeznania ci, co byli świadkami pojedynku od samego początku.

Wkrótce Garay spotkał się z Rufina, współczując szczerze jej niedomaganiom i dodając otuchy; byle nabrała sił, puszczą się w dalszą drogę; za to lekarz, wezwany celem zbadania jej, orzekł, że jeśli nie chce utracić życia, niechaj się nie rusza, póki nie opuści jej gorączka. Trzeba było zrezygnować z wozu pocztowego i pożegnać towarzystwo; została za to w wozie część odzieży Rufiny, która winna była zapłacić woźnicy, jak nakazały władze sądowe, jeśli nie za całą drogę, to za znaczną część.

Nie martwił się tylko genueńczyk, widząc „cudzoziemkę" nadal w domu alguacila; zaczął jej teraz podchlebiać, okazując szczególną drobiazgową troskliwość; była w niemałej cenie u niego, mógł zatem łatwo stać się nową wersją Marquiny; lecz miłość nędznych odmienia w szlachetnych, małodusznych w czynnych i odważnych. Czuła się chyba dobrze Rufina, wypoczywając w łożu przez piętnaście dni; w tym czasie co dzień przyjmowała wizyty pana Ottavio Filichi (tak zwał się rozamorowany genueńczyk); po jego odwiedzinach służący przynosił podarki albo słodycze, albo drób, z czego alguacil i jego połowica byli niezmiernie zadowoleni, bo uczestniczyli w podziale tego.

Dama w końcu wyzdrowiała; by wydobrzała całkowicie, genueńczyk otworzył przed nią swój dom wraz z ogrodem rozłożonym na zielonych brzegach jasnego Gwadalkiwiru. Radził jej Garay, którego wciąż nazywała stryjem — by przyjęła propozycję, poznał był bowiem już skłonność do niej tego człowieka; dowiedział się też, że zalotnik siedzi na pieniądzach, i spodziewał się nowej zdobyczy, jak u Marquiny. Za jego radą Rufina należycie oceniła propozycję, jaką jej uczynił, i zabrała się do przenosin; będzie tam, póki nie nabierze sił na dalszą drogę.

Genueńczyk nie życzył sobie, by wiedziano w mieście o jej przeprowadzce do jego domu: aby wraz z rozejściem się wieści o tym władza sądowa nie szukała okazji do złożenia mu odwiedzin; ustalili zatem, za aprobatą Rufiny, by dama udała, iż wyjeżdżą z miasta z zamiarem udania się w dalszą drogę; i tak zrobiono; przed północą sprowadzono muły, wtedy ona i Garay, z pachołkiem i dwoma mułami z dobytkiem, wyruszyli drogą na Madryt, by nasycić oczy ciekawych; zrobiwszy ćwierć mili, okrężną drogą wrócili do Kordoby i zjechali do jego domu; dom stał pod miastem na dwa strzały z kuszy od jego murów; czekał już na nich pan Ottavio Filichi z wystawną kolacją, ucztowali tedy wesoło, a genueński wielbiciel zaczął jawnie okazywać swój afekt. Miał lat więcej niż czterdzieści, dobrą postawę, ubrany był skromnie, od dwu lat był wdowcem; z małżeństwa nie miał dzieci, mimo że troje przyszło na świat; stosunki handlowe miał ogromne we wszystkich gałęziach handlu; schodzili się kupcy do jego domu z samej Kordoby jak i innych miejscowości; wszędzie bowiem miał swoich. Miał w sobie nieco chciwości, ale gdybyśmy chcieli mocniej powiedzieć, rzeklibyśmy, że był to jego rys charakterystyczny; był bogaty, bo miał coś ponad dwadzieścia tysięcy skudów i chyba więcej niż pięćdziesiąt tysięcy kredytu; czas poza zwykłymi obowiązkami poświęcał nauce; był po studiach w Pawii i Bolonii, w czasie których odznaczył się pilnością; potem odziedziczył majętność po bracie zmarłym w Hiszpanii; dlatego zjechał do tego kraju, by przejąć spadek; ożenił się w Kordobie, gdy rozmiłował się w córce jednego z kupców, który zamawiał w jego sklepie; po ożenku pozostał w tym mieście.

Osobnik, który ma być przedmiotem naszego opowiadania, ten, co miłował Rufinę, ten, co oddawał jej swój dom na czas powrotu do zdrowia, czyniąc to z myślą o zdobyciu jej wzajemności, zdecydował się nie rezygnować z tego przedsięwzięcia; tyle łacności objawił w stosunku do jednej bezbronnej kobiety. Ale ona była już dobrze przez Garaya przysposobioną do tego, jego zdaniem genueńczyk był łownym ptakiem, którego można było dobrze oskubać; skoro więc pomyślny los przyniósł jej to trofeum, chciała być wdzięczna temuż losowi i wykorzystać go, ile tylko można, nie pozwalając przejść mimo żadnej sposobności.

Tego dnia nie zdarzyło się już nic poza samą wieczerzą, po czym każde z nich udało się do swej komnaty na spoczynek, gdyż było już późno; genueńczyk objawił chęć udania się do miasta, lecz służebnicy odradzali mu: niech nie czyni tego, w nocy jest teraz niebezpiecznie; właśnie przypada czas poboru rekrutów, wielu żołnierzy niekarnych, a obok nich miejscowi łotrzykowie, wykorzystują okazję, by rabować, bo wydaje się im, że biednym żołnierzom zostanie przypisana wina za czynione przez nich despekty; takiej krzywdzie winny zaradzić władze sądowe okazując czujność i dozorując nocą, by móc rozwijać wszelkie wątpliwości; gdy zaś rzecz zostanie sprawdzona, karać złoczyńców z całą surowością.

Pozostał zatem w domu i cieszył się z tego; noc minęła mu na czuwaniu i rozmyślaniu, w jaki sposób zobowiązać swego gościa, i to z pomocą niewielkich wydatków, by przystała na jego afekt; snuł coraz nowe projekty, choć pominął najskuteczniejszy, bo chcieć doświadczyć kochania bez szczodrości byłoby cudem w owych czasach.

Wstał dzień, kazał chorej podać śniadanie; ujrzano, że już podniosła się z łoża, co zadziwiło genueńczyka, gdy wszedł do jej pokoju, by ją złajać za ten wybryk, a przy okazji popatrzeć, czy jej uroda winna jest coś niecoś sztuce; zastał ją przy rozczesywaniu włosów w kolorze ciemnokasztanowym, bardzo pięknych; dziękował Bogu, że dał jej tak piękne, a bardziej jeszcze, gdy rozdzielała pasma, by mu odpowiadać: ujrzał wówczas oblicze rzadkie w swej piękności, a szczególnie, gdy się pokładała; mogła łacno zniewolić każdego; gdy doświadczył, że jej uroda nie ma w sobie nic sztucznego, że jest prawdziwa i naturalna, to dla niego, jak dla każdego mężczyzny, było najsilniejszym bodźcem miłosnym.

Niewiele dbała Rufina o pachnidła, szminki, barwiczki, maści i inne podobne rzeczy, którymi kobiety skracają sobie młodość, a przez to starość przychodzi szybciej; obmywała się czystą wodą, a jej naturalne kolory służyły za najdoskonalszy róż.

Przychodził zatem genueńczyk pytać, czy życzy sobie zobaczyć jego ogród; w pełni oceniła jego troskliwość i aby nie okazać się niewdzięczną, tak jak stała, nawet nie splatając włosów, chciała zejść do ogrodu; towarzyszył jej Ottavio, nie skrywając wielkiej radości, podając ramię na niektórych przejściach, gdy potrzebowała pomocy; i tak, korzystając z niej, obejrzała cały ogród ku swej szczególnej satysfakcji; że dopiekało słońce, wróciła do domu, spożyła śniadanie, a potem, gdy mówiło się o różnych sprawach, wyraziła chęć obejrzenia także domu; pokazał jej wszystko zakochany genueńczyk; dom był zawieszony obrazami znakomitych pędzli, lśniącymi kobiercami włoskiej produkcji, zastawiony biurkami różnych warsztatów, łożami, każde z kosztownym baldachimem; słowem nie brakło niczego, by służyć cennej i właściwie pomyślanej ozdobie. Po przeglądzie wszystkich prawie pomieszczeń, wreszcie otworzono jedno niewielkich rozmiarów, łączące się z kaplicą; tu zaciekawiało wiele miedziorytów przedstawiających Rzym, niezwykle cennych, wiele agnus Dei ze srebra, drzewa i kwiatów w różnych odmianach; w izdebce tej szafy zdobione złoceniami zapełniały książki.

Garay, jako człowiek ciekawy i oczytany, zabrał się do przeglądania książek odczytując ich tytuły. W szafie stojącej w głębi pomieszczenia stały księgi w ozdobnych oprawach. Te nie miały tytułów; Garay otworzył jedną z nich i odczytał, że jej autorem jest Arnaldo de Vilanova, a obok niego: Paracelso, Rosino, Alquindo i Raimundo Julio. Skoro genueńczyk dostrzegł, że gość jest tak pochłonięty przeglądaniem owych ksiąg, rzekł do niego:

— Panie Garay, czemu pan się tak uważnie przygląda? Na to Garay:

— Widzę tu całą szkołę alchemików, a podle ciekawości, jaką wasza miłość okazuje dla tych ksiąg, wynika, że sam kultywuje tę wiedzę.

— Tak ci jest — odparł genueńczyk — sposobne chwile poświęcam studiowaniu tych ksiąg. A wasza miłość wie coś z tego, co w nich jest?

— Prawie całe moje życie — rzekł Garay — im poświęciłem.

— To wobec tego — odparł Ottavio — wasza miłość musi być wielkim alchemikiem.

— Tego nie mówię waszej miłości — rzekł Garay — zostawmy to na razie, by kiedyś spokojniej to omówić; wiem jedno, że prócz tych ksiąg nie przestałem czytać i studiować innych autorów chemików i znam wcale dorzecznie Awicennę, Alberta Wielkiego, Gilgilidesa, Xervo, Pitagorasa,  Sekrety Kalidesa, Księgę o alegoriach Merlina, De secreto lapidis, Trzy słowa oraz wiele innych druków i rękopisów.

— Tylko rękopisów mi nie dostaje — rzekł genueńczyk — a pozostali są tutaj; ale cieszę się niewymownie, że wasza miłość uprawia alchemiczną sztukę, której jestem wielkim miłośnikiem. Dobrze ją poznałem — rzekł Garay brnąc złośliwie w to, co zamierzał wykorzystać później — ale powiem panu coś, co musi budzić podziw — i nachylając się, rzekł mu na ucho ściszonym głosem: — Moja bratanica, choć nie jest łacinniczką, wie tyle samo co ja, bo co jest samą praktyką, wykonywa z rychłością największą na świecie; próbę tego winna zobaczyć wasza miłość co żywo; lecz teraz niech jej nic nie mówi, bo będzie jej nijako.

Nie mógłby Garay znaleźć lepszej drogi, by oszukać chciwego genueńczyka, jak ta właśnie, bo tak był żądny złota, że wprost oszołomiony pragnieniem odnalezienia tego, co zwano kamieniem filozoficznym; myślał bez przerwy o obfitości złota i srebra i w towarzystwie takich samych jak on czuł się szczęśliwy; był to obłęd, przez który wielu utraciło fortuny, a nawet życie.

Gdy Garay mówił o tym panu Ottavio, Rufina zajęta była przeglądaniem niektórych ksiąg ciekawych i zabawnych; miał ich wiele genueńczyk różnego rodzaju; wśród takiej zabawy mogła coś niecoś usłyszeć z rozmowy o chemii, jaką prowadzili, i dostrzegła, jak przymilnie słuchał Ottavio tego, co o niej mówił Garay; on przecież kształcił się w tej sztuce, nawet stracił jakąś część majątku na poszukiwaniu kamienia filozoficznego, tak zatajonego dla wszystkich, bo aż do dziś nikt w istocie nie wie, jak utrafić w sedno tej zwodniczej sztuki; tego i Garay doświadczył; niewiele pieniędzy przyniosła mu jego mała wiedza, teraz chciałby odzyskać to, co stracił, bo nie odszedł był jeszcze od tego błędu; taki to był nasz genueńczyk, który uwierzył w to, co usłyszał od Garaya, i już uznał się panem świata. Z tego, co rzekł Garayowi, wynikało, że miał nagotowane wszystko, co było konieczne, by zaczynać doświadczenia w jednym z odosobnionych pomieszczeń swego domu pokazał mu małe piece do wytopów, alembiki, flaszeczki, tygle oraz wszelkie naczynia, jakich używają alchemicy, oraz wielką ilość węgla. Dla swych planów znalazł Garay sprawę w połowie załatwioną; teraz należało kuć zdrową drwinę z genueńczyka; najpewniejszą podstawę widział w jego chełpliwości, że poznał te księgi, a przecież tak niewiele miał pojęcia o tej sztuce, bo dla osiągnięcia czegoś z jej pryncypiów nie można wychodzić od własnych zamysłów. I już nie było więcej mowy na ten temat, choć genueńczyk nie chciał pomijać tego w rozmowie.

Zeszli do pomieszczenia na parterze domu, którego okna wychodziły na bardzo ponętną część ogrodu, i tam zastali już nakryty stół; jedli smakowicie, a po obiedzie Garay, udając senność i potrzebę sjesty, sprawił, że genueńczyk i Rufina zostali sami. Wtedy genueńczyk zdeklarował się damie otwarcie, ofiarowując wszystko, co ma i posiada, dla jej użytku; oceniła taki afekt, ale nie dała mu nic więcej poza słabą nadzieją, okazując za to miłe oblicze. W górnej izdebce dostrzegła harfę, toteż prosiła, by ją przyniesiono, bo przy muzyce chciała uprawiać swe rzemiosło. Genueńczyk z zadowoleniem usłyszał, że umie ona grać na tak słodkim instrumencie; i natychmiast polecił go przynieść, opowiadając, jak to pięknie grała na nim jego zmarła żona i że nie dalej jak osiem dni temu naciągnięto nowe struny, gdy przyjmował przyjaciół u siebie. Przyniesiono harfę; Rufina, nastroiwszy ją szybko, zaczęła pokazywać swą wielką biegłość w grze; grała bezbłędnie i wprawiła w podziw genueńczyka oceniającego pewność ręki.

Ona zaś, by dobić ofiarę, ufna w dźwięczność swego głosu — a jak była o tym mowa, miała głos melodyjny — zaśpiewała taką strofę:

Kryształowymi splotami

dwa kryształowe źródełka

wśród cichych łąki uroków

czułych uścisków nie skąpią.

A kapela dzikich ptaków

takie przyjaźnie wychwala,

poszum lasów nieprzebytych

krotochwili i raduje.

Lisardo patrzy uważny

na przyjaźń tak zespoloną,

gdy żywot snuje wzgardzony,

do własnej zaśpiewa liry:

O jak słodkie życie!

O jak miłość słodka!

O jak miło bez zazdrości,

gdzie niebiański spokój!

Źródełka, co przyjaźń czynicie,

gdy na łące Belisa się zjawi,

tryśnijcie przed nią,

by wyzbyła się srogości,

bo spokój serc wżdy związkiem dobranym.

Pogrążony całkowicie czuł się rozmiłowany Ottavio, gdy tak słuchał słodkiego i miłego głosu Rufiny; i unosił się nad jego słodyczą, a wraz i sprawnością wielką, a nie była to ocena powodowana afektem tylko, bo obie te zalety składały się na jej szczególny urok; ona zaś przywołując kolory na twarz udawała zawstydzenie, które było jej obce, i tak rzekła:

— Panie Ottavio, uczyniłam to, by was zabawić; okazana gorliwość niech mi będzie darowana, gdyż zuchwałością było porywać się na to wobec was, boście tyle lepszych głosów od mego musieli słyszeć.

— Ale żaden nie może dorównać waszemu — rzekł Otta; vio — i nie chcę, by wasza skromność była despektem dla was samych; miejcie w cenie to, czym niebo obdarzyło was hojną ręką, i bądźcie wdzięczna za jego łaskę, oceniając ją, jak należy; wiedzcie też, że moje uznanie nie jest ostatnie w całej Kordobie; bo i ja w młodości uczyłem się śpiewu, ale mój język nie był pomocny do śpiewania pieśni hiszpańskich; włoskie śpiewałem ze zrozumieniem, i to przy wtórze teorbanu; w| tym byłem coś niecoś wprawny.

A widząc, że Rufina chciała odstawić harfę, błagał ją, by nie czyniła tego; wtedy zaczęła nową romancę:

Betis swymi kryształami

haracz ofiaruje kwiatom,

aby przysporzyć urody

lasu zielonej głuszy.

W koronach mirtów zielonych

ptaszków zegrane akordy

 w swej harmonii wykładają

triumfy swoich miłości.

By faworyzować pola,

wyszła z naścieliska Cloris

budzi zazdrość wśród pasterek,

dziw natury na tym świecie.

Powstrzymują bieg swój wody,

radują się polne kwiaty,

a lekkie wietrzyki cichną,

i tak wszystkie razem zgodnie

ptaki słodkimi głosami: uciekajcie, uciekajcie,

truchlejcie z trwogi, pasterze,

Cloris po polach swe rośliny rozsiewa,

jej oczy zabiją miłością.

Znów począł wychwalać Ottavio udatność miłowanej Rufiny, a ona dziękować za względy, jakie jej okazywał; teraz genueńczyk chciał dać jej możność wypoczynku, choćby krótkiego, w czasie sjesty, sam też oddalił się do swej komnaty na górze, by uczynić to samo.

Garay w tym czasie, gdy sądzono, że śpi, rozmyślał, z której strony wymierzyć cios panu Ottavio; słysząc, że już odszedł na spoczynek, wymknął się ze swego pomieszczenia, kierując się ku sypialni swej rzekomej siostrzenicy; i zwierzył się jej z tego, co wymyślił przeciwko genueńczykowi; za przesłonę będą służyć zainteresowania wiedzą chemiczną, czym się tak chlubił; Garay będzie podsycał w nim tę pożądliwość, znając jego nadmierną i nienasycowaną chciwość, bo taki on jest: wydaje mu się, że byle znaleźć kamień filozoficzny — niezgłębione morze, w którym tylu utonęło — to byłoby złota w jego domu tyle, że nawet Krezus okazałby się przy nim nędzarzem, a Midas żebrakiem.

Zmawiał się Garay z Rufiną w tych ważnych sprawach, jak ukarać i wykpić pana Ottavio; udzielał jej wskazówek, także na piśmie, bo powiedział był genueńczykowi, że ona jest osobą o dużej wiedzy w tej dziedzinie, zatem niech znajdzie ją co najmniej obeznaną z kondycjami tej sztuki i posiadającą ogólną znajomość terminów; po tym przyuczeniu była już nieźle wprowadzona w swą rolę. Na początek tego szalbierstwa prosił ją Garay o kilka ogniw ze złotego łańcucha, jaki jej kupił przed wyjazdem z Sewilli; łańcuch był wielki, jakieś półtora tuzina ogniw wystarczało, by zaczynać facjendę. Z nimi udał się do miasta, tam w warsztacie pewnego złotnika roztopił złoto czyniąc z niego niewielką sztabkę, z nią wrócił do domu; chciał zobaczyć się z panem Ottavio, ale ten spał w najlepsze, jakby wcale nie był rozmiłowany; powiedział Rufinie o tym, co zamyślał. Gdy wreszcie spotkał się z genueńczykiem, rozmawiał o rzeczach dalekich od sprawy produkowania złota, tamten czynił to samo. Garay umyślnie kluczył z myślą sprowokowania tamtego do wszczęcia rozmowy na ten temat; i dokazał swego, bo nie minął kwadrans, a genueńczyk — istnie taka była jego chciwość — nawrócił do rozmowy o alchemii.

Z dużą powściągliwością mówił o tym Garay, jak ktoś, kto zakosztował już tej zwodniczej udolności i wyszedł z niesławą, jak wszyscy ci, co ją uprawiają; zdumiało pana Ottavio, że jest obeznany ze wszystkim, bo choć sam widział się uczniem tej szkoły, z tego, co odeń usłyszał, poznał, że jest bardziej obeznany od niego, i powiedział mu to. Garay chciał zdobyć sobie zaufanie genueńczyka i dać pochop swemu kłamstwu, rzekł więc zaraz, że łatwo byłoby otrzymać złoto z innego metalu i może tego dokazać. Ottavio ucieszył się niezmiernie, z wielkim przejęciem prosząc, by to uczynił. Wtedy Garay spytał, czy jest węgiel u niego w domu, na co tamten odrzekł skwapliwie, że tak, i nawet dużo, bo właśnie zamierzał dać początek narodzinom kamienia filozoficznego.

Udali się obaj do warsztatu, który przedtem oglądali; tam Garay, widząc piecyki, tygle i inne strojenia chemiczne, rzekł:

— Tego, co nam teraz potrzeba, to tu nie brak, jak te dwa niewielkie tygle.

Podsycił ogień, w jeden z tygielków wrzucił trochę mosiądzu, by go stopić; a gdy już przetopił, pokazał kleistą masę genueńczykowi, potem z kieszeni wydobył paczuszkę z jakimś proszkami, które, jak podkreślał, miały decydujące znaczenie w jego próbie; wrzucił je do tygla i odsuwając, ile było można, od okiennego światła, z największym pośpiechem, nim genueńczyk zdołał dostrzec, przelał płynny mosiądz do drugiego tygiełka, a na jego miejsce wrzucił sztabkę złota i nakrył tygiel; genueńczykowi powiedział, że winno tak postać przez pół godziny. Rozmawiali o różnych sprawach, nie odchodząc jednak od przedmiotu zainteresowań genueńczyka, od sposobów szukania kamienia filozoficznego; chciwość jego była nienasycona, wydawało mu się, że gdyby posiadał sposób mistrowania zło ta, stałby się panem świata.

Garay uznał, że już czas pokazać swe dzieło oczom chciwca, zatem odkrył tygielek, wydobył z niego sztabkę i pokazał panu Ottavio. Genueńczyk, gdy ją zobaczył, mało nie oszalał z radości; ale po chwili zaczął wątpić, czy to prawdziwe złoto, i powiedział to Garayowi; ten bez wahania wręczył mu sztabkę, by ją pokazał złotnikowi. Niech rozpozna, czy rzeczywiście prawdziwe. Ottavio chciał to zaraz sprawdzić i poszedł do miasta; tam dowiedział się, że złoto jest dwudziestodwukaratowe, wtedy wrócił rozradowany niepomiernie.

Tymczasem Garay nie próżnował, instruując Rufinę, ile należało, by ich zamiar doprowadzić do skutku.

We troje omówili przeprowadzone doświadczenie; Ottavio teraz okazał się większym chciwcem niż miłośnikiem, nalegał, by już jutro przystąpić do wszczęcia produkcji kamienia filozoficznego, proponował Garayowi znaczną korzyść z tego, pokrycie wszelkich kosztów, choćby miały wynieść dziesięć tysięcy skudów. Garay był wielkim szelmą i układał już w myśli drwinę na szerokiej podstawie; na propozycje genueńczyka wytoczył takie racje:

— Panie Ottavio, mam już prawie sześćdziesiąt lat i mogę wam powiedzieć, że już minęło to, co było w życiu najlepszego; mógłbym z niewielką znajomością tej sztuki, jaką mam, spędzić resztę życia, jaka mi została w całkowitym wypoczynku, jak sam grand Hiszpanii, bez żadnych innych pragnień; i to kosztem niewielkiego wysiłku, bo największy włożyłem w badania w mojej pracowni. Nie mam dzieci, kto zatem ma dziedziczyć wcale przyzwoite mienie, jakie posiadam, jeśli nie Rufina, moja bratanica; z tą fortuną i tym, co odziedziczyła po moim bracie, a swoim ojcu, może uczciwie ślubować mężowi, nawet tak znakomitemu jak ten, którego straciła; a wywodził się on z najzacniejszej szlachty andaluzyjskiej; nie szukając dalszych przyrostów dla niej, choć byłoby mi łatwo — a w jaki sposób, toście widzieli — nie nadużywam też swej wiedzy dla żadnych celów, i to chcę wam wyłuszczyć. W Hiszpanii wiedzą, że poza mną nie ma obecnie człowieka, który znałby alchemię lepiej niż ja: dotarły do mnie wieści, że o mnie nowina doszła do uszu Jego Królewskiej Mości; dlatego szukają mnie gorlice w różnych stronach. Na szczęście zdołałem się uchronić od schwytania mnie, rozpuszczając wieści, żem wyjechał do Anglii.

Przyczyna ucieczki od zaszczytów, jakimi Jego Królewska Mość chce mnie obdarzyć, nie wynika z pobożności ani pogardy dla rzeczy tego świata, lecz z mojej racji stanu; nie chcę zaszczytów ani łask wraz z utratą wolności na całe życie, nie chcę spędzać go wbrew samemu sobie, w choćby i zacnej niewoli. I oświadczam wobec was: Jego Królewska Mość toczy wojny w różnych częściach świata, jego wydatki są tak wielkie, że chcąc ratować swój lud nie tylko potrzebuje wielkich dochodów z dzierżaw królewskich i z floty, która mu przywozi kruszec z Indii Zachodnich, lecz i myta od swych wasali. Gdyby zatem mnie odnaleźli ci, co tak usilnie i z taką stanowczością mnie szukają, wiedząc, że swoją sztuką mógłbym zaradzić brakom z wielką łatwością, osadziliby mnie w twierdzy, a ta stałaby się więzieniem na całe życie; tam musiałbym nieustannie pracować, wypełniać skarbce Jego Królewskiej Mości i wzmagać jego siłę; mógłbym to zrobić raz albo dwa razy, ale chciwość ludzi jest taka wielka, że nie zadowala ich to, co mają, choćby tego było nie wiem ile; zawsze będą pragnąć jeszcze więcej. Oto przyczyna, panie Ottavio, dla której uciekam i ukrywam się; jesteście mi dłużnym, bo wam ujawniłem to, czego bym nie uczynił wobec własnego brata, gdyby żył jeszcze; ale nie gubcie mnie, ufam i zobowiązuję was do tego.

Dziękował Ottavio Garayowi, że mówił z nim z taką życzliwością, i poczuł się tak szczęśliwy, iż wydawało się, że muszą mu zazdrościć wszyscy na świecie. To, co mu odpowiedział, wskazywało, że dobrze rozumiał jego rację stanu; życie w odosobnieniu wynikłym z obawy, by nie dostać się w służbę innego monarchy, było usprawiedliwione całkowicie, jak i to, że się ukrywał. Z naciskiem podnosił, jak go ceni i pragnie służyć pomocą, a nawet oddać do szafowania cały swój majątek: od dziś może nim dysponować jak własnym; ale prosił zarazem, by nie wyjeżdżał z Kordoby, gdy już zaczął okazowanie swej umiejętności, nim nie rzuci pełnego światła na tę sprawę. Garay zapewniał go o tym, powiadając, że rzeczy tak cennej jak złoto nie zdobywa się inaczej jak przez złoto od samego początku, i uprzedzał go, że trzeba będzie wiele wydatkować, by wytworzyć kamień filozoficzny, a jeśli zgodzi się, by on miał udział w zysku, to nie będzie z krzywdą dla niego.

Genueńczyk nie pragnął innego ujmowania sprawy i zaofiarował się wydatkować tyle, ile ma, Rufina zaś swoją pomoc, bo z nauk swego stryja skorzystała nieco, a może i „dużo", jak powiadał Garay.

Stanęła zatem ugoda, że za dwa dni będzie początek tego dzieła; ustalono też, że zasadę „boskiego eliksiru" — jak alchemicy zowią wszystkie jego przemiany — tworzy się przez zamrażanie rtęci z tojadem, cykutą, miesięcznicą, uryną, ekskrementami rudego chłopca zmieszanymi ze sproszkowanym aloesem, naparem z opium, sadłem ropuchy, arszenikiem, saletrą albo solą kopalną; dopiero to wszystko należy zmieszać z uryną rudego chłopca, której pilnie szukać zalecił pan Ottavio; ona była bardziej stosowna niż wszystkie inne. Zgodził się Ottavio szukać jej, a na początek dzieła dał Garayowi pięćset skudów na rzeczy najbardziej godne, które trzeba zakupić; taką hojność okazał z samego wyrachowania, licząc na to, co zyska również i z zamierzonego małżeństwa z Rufiną; bo jak ją będzie miał za żonę, to i Garaya, a wtedy on go nie zawiedzie. Nie chciał zwlekać z wyznaniem mu swego zamysłu; toteż jeszcze tej nocy po skończonej wieczerzy wprowadził Garaya do ogrodu i tam mu o tym powiedział. Garayowi wydało się, że lepiej popierać zamiary genueńczyka, i dlatego doceniał jego żądliwość, podnosząc, ile to wygrała jego bratanica mając go za swego pana; cóż kiedy była przeszkoda, którą należało usunąć, trzeba było uzyskać dyspensę z Rzymu, by móc się pobrać, bo Rufina, skoro owdowiała, ze zgryzoty po stracie męża ślubowała wstąpić do zakonu; by uzyskać zwolnienie z tego ślubu, uczynionego w afekcie, należało odnieść się do Rzymu, prosząc Jego Swiętobliwość o dyspensę. A teraz o dzień drogi od Madrytu ma do pobrania procenty od sumy, jaką miała na majątku pewnego wielkiego pana, który jako jaśnie wielmożny nie płacił jej od sześciu lat z góry; daje mu więc słowo, że po uzyskaniu dyspensy będzie mowa o małżeństwie, bo wie, że jego bratanica zawsze jest skłonna do tego, co jej zapowie. Teraz Ottavio poczuł się najbardziej fortunnym człowiekiem na świecie, a Garay od owej nocy stał się panem wszystkiego, co tamten posiadał.

I zaczęło się kucie owej drwiny, skoro tylko Garay pokupował różne rzeczy, których użycie polecał panu Ottavio; a wszystko to było oszustwem; przygotował nowe piece kruszcowe, nowe tygle i alembiki, powiadając, że te, które są, to do niczego. Dokonał tego dzieła w tym czasie, gdy nasz genueńczyk szukał uryny rudego chłopca, co było zadaniem trudnym do wykonania; w końcu dostał to za pieniądze, które przezwyciężają wszystko, bowiem matka owego chłopca, obawiając się czarów, kazała sobie dobrze zapłacić. Wszystkie te chemiczne machinacje Garaya miały na celu znalezienie w samą porę okazji do obrabowania pana Ottavio; gdy już nadarzyła się sposobność, kupiono dwie wcale dzielne szkapy, by w stosownej chwili uciec do Kordoby; były ulokowane w sekretnym miejscu.

Garay naprawił destylację przy piecach w obecności genueńczyka, kupił trochę miedzi, brązu i mosiądzu, różne sole i inne rzeczy, jakich alchemicy używają, rozpalił ogień w piecach, przesączył to, co się zebrało, choć nie było akurat potrzebne, byle tylko nabierać tego, co tyle wydatkował bez ładu i składu w nadziei, że coś z tego wyniknie. Gdy chodzi o sprawy miłosne, to tu lepiej wiodło się panu Ottavio od chwili propozycji małżeństwa; Rufina, by posunąć dalej oszustwo, darzyła go czułymi względami pod nieobecność Garaya; wtedy Ottavio przypominał szaleńca i stawał się marnotrawcą.

A właśnie przyszedł do pana Ottavio list wierzytelny, który za okazaniem miano wypłacić w ciągu dwudziestu dni, ale wraz z tym i zawiadomienie o jakichś stratach w handlu z krajami zagranicznymi; dlatego w każdym z tych miejsc obawiał się braku kredytu, jeśli rozliczenie nie wypadnie na jego korzyść;. nim się to miało wydarzyć, użył sposobu, jaki ordynują wszyscy ludzie interesu, gdy im przyjdzie bankrutować, czyli ratować, ile można, swego dobra, a potem uciekać dla ocalenia swej osoby. Nasz genueńczyk jednak nie bankrutował całkowicie; ale poczynił przygotowania na wypadek, jeśli to nastąpi, które okazały się najbardziej pomyślnym rozwiązaniem sprawy dla Rufiny i Garaya.

Garay w imieniu genueńczyka ukrył niektóre klejnoty i pieniądze, ciesząc się jego całkowitym zaufaniem; osoba, która je przechowywała, była powiadomiona, by nikomu ich nie wydawała prócz nich obu; inne przedmioty zniesiono do domu, tam w obecności Rufiny zamknął je Ottavio w skrytce, jaką na wypadek niepowodzenia zbudował w bardzo przemyślny sposób; i nikt by jej nie odkrył nie wiedząc, w którym miejscu się znajduje.

Trudzono się nad rzekomym filtrowaniem, a Garay nie skąpił nadziei, że za jakieś dwadzieścia dni praca się skończy; wtedy zobaczy, jak wiele złota będzie w jego domu, by pokryć powstałe niedobory; z otrzymanych pieniędzy ponad tysiąc skudów wydał na odczynniki chemiczne, wedle rachunku Garaya, choć nie wydano nawet pięciuset reali. Panu Ottavio w tym czasie wypadło udać się do Andujar, by zobaczyć się z jednym ze swych juwantów i omówić z nim, jak zapobiec stratom, jakich się spodziewano. Poruczył Garayowi opiekę nad domem, to znaczy wilkowi nad zdobyczą; teraz Garay znalazł sposobność, jakiej pragnął, i nie czekając na więcej wydobył depozyt ze skrytki, owe klejnoty i pieniądze; zostawił jednak wyroby ze srebra; z tego, co było ukryte w domu, nie zostało nic. Ulokowawszy je dobrze Rufina i Garay pozostawili bez opieki piece i alembiki; tak na swój sposób odkryli kamień filozoficzny kosztem nieobecnego genueńczyka.

Gdy służba pana Ottavio była pogrążona we śnie, dosiedli koni kierując się traktem na Malagę, którą Garay znał dobrze; jechali całą noc z nie lada sumą sześciu tysięcy dukatów w klejnotach i pieniądzach. Nie zapomnieli, by zostawić piece złotnicze ustawione, tygle i alembiki zabezpieczone, wszystko przygotowane do produkcji; na biurku wysmażony wierszem list Garaya — potrafił pisać „do wiersza" — po to, by silniej dopiec panu Ottavio. Po czym, jak już była mowa, wyjechali o północy, omijając drogę królewską. Tam ich zostawimy bogatych i szczęśliwych kosztem skazanego na ten zabieg, by powiedzieć, co wydarzyło się w dworku genueńczyka.

Ottavio wrócił z Andujar po dwóch dniach nie nazbyt zadowolony, bo interesy nie wyszły mu po myśli; przedstawiciel handlowy nie znalazł właściwego trybu załatwienia sprawy, by zapobiec stratom, jakich spodziewano się przez zerwanie transakcji — ale naszego genueńczyka, pokładającego w Garayu niepłonne nadzieje, pocieszała myśl, że jego zamierzenie spełni się w taki sposób, iż zaradzi się niepowodzeniom, a on zostanie fortunatem; tak był zaślepiony swą alchemią czy też swą chimerą. Do domu przybył już nocą i znalazł w nim jednego ze służących; zostawił go do pomocy Garayowi i Rufinie, inni byli w Kordobie; ów powitał go smutnym obliczem; gdy weszli na górę, a Ottavio wciąż nie widział zmiany na jego obliczu, zapytał go o to z pewnym niepokojem w głosie, gdyż obawiał się, że musi mieć jakieś złe nowiny o gościach; ale służący nie potrafił udzielić mu żadnej informacji, nie widział, jak wyjechali z domu, bo zamknęli go, gdy spał, w jego własnym pomieszczeniu; to tylko mógł oznajmić swemu panu; bramy domu nie mogli otworzyć, bo była mocno zawarta; dlatego rozbili ją, choć długo stawiała opór, bo aż do południa. Szukali tego, co tam winno być; znaleźli kufry z wyłamanymi zamkami, ale pieniędzy ani śladu. Nie tego jednak obawiał się Ottavio najbardziej; żeby tylko Garay nie trafił do jego depozytu. Gdy już zamierzał się położyć stawiając światło na stole, dojrzał list, otworzył go, w nim znalazł taką romancę:

Alchemicy pomyleni,

raczej chciwi niż bogaci,

co w pomnażaniu majątku

wszystkie zmysły stanowicie,

wasz kamień filozoficzny,

o który tak zabiegacie,

aby zamienić na złoto

każdy metal nieszlachetny,

pokazuje doktor Garay

wam w świecie protochemicznym,

że został już ukarany

ten, co zgrzeszył brakiem wiedzy.

Co wstępował w ślady szkoły

Arnalda, Xerwa, Rosina,

Paracelsa i Moriena,

Rajmunda i Awicenny,

Alquida i wielu innych,

jakże sławnych i uczonych;

rzęsy sobie osmolili,

aby wydać się mędrcami,

zgłębiając przepastne łona

dobrze przemyślanych tomów,

by pogłębić swoją wiedzę,

wiedzieć, co jest na początku.

I dlatego po tej stracie

czasu, co miał za stracony,

to jeno rozczarowanie

leczyło go z majaczenia.

To, co uczy o tej wiedzy,

w której tak uczenie wypadł,

jest, by unikać tej szkody,

uciec od niebezpieczeństwa;

aby ci, co są łaknący,

błądząc w swoim labiryncie,

nie byli bez dopiekania,

prosim ich uważne uszy

Ludzie o czaszkach kalekich,

lekkomyślnych ptasich móżdżkach,

czyste wszystkich pośmiewisko,

rozsądek macie na opak;

w czym nadzieje pokładacie,

na czym wspieracie swój kaprys?

Jakie tworzywa zepsucie,

ma poczynać cenne złoto?

Czy cuchnące ekskrementy

mają wydać syna słońca,

co żegluje do Hiszpanii,

skąd go wyśledzi Indianin?

Czy z cykuty jadowitej,

opium trucizny zjadliwej,

może powstać nowy metal

najbardziej ceniony w świecie?

Czy arszenik albo sadło

z niedźwiedzia mają być partem

rodzaju tak szlachetnego?

Nie masz tego za błazeństwo?

A jeśli dla wyjaśnienia

słów plugawych i nieskładnych

gna cię od twórcy do twórcy,

nie wiedząc, że oni sami,

jeśli hołdują nieróbstwu, r

ozwlekłymi wskazaniami

przydają głupcom kłopotu?

Same cyfry popisali,

aby wierzyć, że jest prawdą.

I wyście w to uwierzyli na ciemno;

czy nie sprawili tego

scholastycy z Limbo?

Co wątpliwe, zagadkowe,

porównuje się z Edypem;

aby rozwiązać zagadkę,

chcecie stoczyć się w przepaście?

 Czy wierzycie, że dla prawdy

zapewniali starożytni,

że alchemia jest

nauką doniosłą dla tu zrodzonych?

Nie widzicie, że w ten sposób

od słów godnych, wiarygodnych,

aby bardziej was ogłupić,

od Calepina uciekli?

Siłą przeobrażającą

nazwali. Co za delirium!

kamień, róg, proszki i maście,

eliksir i różne inne.

Przecież każda taka szkoła,

co bada przeobrażenia,

wpada w tematy szalone

i mnoży niedorzeczności.

A z tego, co wam wykonać

każe w terminach dokładnych,

widzicie, jak kłamstwa rzuca,

bo to wszystko jeno słowa:

gęsty, duch, róg, osobliwy,

zmienny, prosty, nieruchomy,

kształty, materie, czystości,

 twardy, miękki, czysty, konfekt;

opary — którymi się posługuje —

 to siarczany i koperwas,

magnes, glejta, talk i glina

palona, do tego galman

soli, a różnym roztworom

przydają nazwy duchowe:

 tłuszcz ropuchy, siarczan, boraks,

skrzepy różne i krwi bryłki,

żywe srebro na północy,

skąd ono bierze początek,

zwą Merkuriuszem, Zefirkiem,

Ekwatem, Eufratem, Spoidłem;

a srebro: Spiroca, Ulmaria,

popiół, wapno, szkło aliboż.

Takie damskie hipostazy.

A wy wszyscy tak troskliwi,

aby użyć owych rzeczy,

między swe tygle idziecie,

szalki, miechy i piecyki,

wanny, moździerze i sita,

wazy, kafle i kapelki,

rynki, garnki i kociołki,

ogień, rondle i kamionki

całe w sadzy, zadymione,

spalone i przepalone,

że na twarz nawet wychodzą

owych siarczanych juwantów.

Że też kara dla tych głupich,

którzy idą taką drogą,

nie uwolni was od głupców!

To mnie tu najbardziej dziwi.

Bo szukacie nieistności,

ogołoceni z baczenia.

Zadłużone ich chudoby,

a pozbawieni zasobów

jesteście biedniejsi, niż są

i włóczęgi, i pątnicy,

gramatycy i poeci,

z których niewielu widziało

mamonę jako i wy.

Odeszliście od rozsądku,

rozpraszacie to, co wasze,

podejmując się błazeństwa.

Oktaviuszu, tak z miłością,

jak i chciwością, podszedłeś

ufny w swoje zakłamanie,

by doświadczyć, jak są próżne

twe zamiary; ten, co pisze

to do ciebie, swoje spełnił,

za słowa na wiatr rzucone

pieniądze wydobyć przybył.

To kamień filozoficzny jest,

a z niego czyste złoto,

tako z fałszywej ułudy,

jak i miłosnych czułości.

Mój kamień dał mi pożytek,

 dziewczyna rolą spełniła,

udając miłość do tego,

co okpiony przez nią został.

Tu zostaną twe piecyki,

szkła różne i alembiki, r

eceptę, jak robić złoto,

takową z sobą zabieram.

Jeśli ci się dobrze uda,

oszukaj innego błazna,

niechaj płaci za twe błędy,

żeśmy ciebie znieważyli.

Pobranych pieniędzy bowiem

z herbami cnego Filipa

oczy twoje już nie ujrzą

poprzez wieki wieków. Amen.

Skwapliwie czytał oszukany genueńczyk satyryczne wierszowanie, jakie mu zostawili uciekający goście, ale nie wiedział, gdzie ich szukać. Ową noc spędził, jak moze domyślić się uważny czytelnik, jak ów, co znalazł się w wigilię ruiny i nie widzi sposobu, by zapobiec oszustwu i kradzieży. Nie stracił jednak nadziei, że znajdzie w Kordobie nietknięty depozyt i że dosięgnie kara złodziei jego pieniędzy; przewracał się w łożu z bezsenności, ale nie powodowała jej miłość do łotrowskiej Rufiny, bo ta uleciała wraz ze stratą pieniędzy, ale fakt, że poniósł stratę dając się oszukać bezczelnemu kłamcy; teraz przeklinał zalążki swej alchemii, choć powinien raczej błogosławić los za to, że szelmy drwiną zagrodzili mu drogę do kroczenia dalej po manowcach.

Ledwie dojrzał świt, wstał natychmiast z całym pośpiechem i udał się do miasta, kierując się ku domowi depozytariusza; na pytanie, czy był u niego Garay, tamten odpowiedział twierdząco, tak, był i podjął wszystko, co było pod jego opieką, zgodnie z poleceniem właściciela, by mu przekazywać, gdy się po to zjawi. Genueńczyk był bliski desperacji, a nawet utraty przytomności z uniesienia; i objawiał to tak wymownie, że depozytariusz, gdyby nie znał przyczyny, uznałby go za pozbawionego rozsądku; pocieszał, jak tylko mógł, i radził, skoro tak wiele to znaczy dla niego, żeby bez zwłoki poczynić gorączkowe starania i odszukać sprawców; genueńczyk nie szczędził pieniędzy na to, rozesłano komisarzy z prawem rekwizycji sądowej na różne drogi, cóż kiedy ta, którą zdążali Garay i Rufina, była tak niezwykła, że nie natknięto się na nich; dlatego komisarze z niczym wrócili do Kordoby, by pobrać urobek od tego, kto ich ekspediował; w taki sposób poszkodowany dodał jeszcze te wydatki do sumy zrabowanej.

Niebawem rozeszło się po całym mieście, że genueńczyk po pewnym liście, jaki doszedł do jego rąk, musiał umykać do Genui z tym, co mógł ocalić z majątku i pieniędzy, osadzając na piasku swych wierzycieli, którzy nie znaleźli niczego na pokrycie długów, jakie zaciągał. Zwykły koniec tych, co wiele zapowiadają, mając niewielką udolność; ostatnią nadzieję pokładają w ucieczce, która uwalnia ich od wszelkiego ryzyka.

Koniec wersji demonstracyjnej.

KSIĘGA TRZECIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOWELA DRUGA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA CZWARTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOWELA TRZECIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej