Jarosław Vrchlicky

LEGENDA O ŚW. PROKOPIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

LEGENDA O ŚW. PROKOPIE

Jarosław Vrchlicky

przełożył i objaśnił Dr. Fr. KRCEK.

WSTĘP.

Podręczniki do nauki o poezyi, czyli t. zw. poetyki, podają często rozmaite określenia dwu gatunków utworów, należących do poezyi epickiej (opowieściowej), mianowicie balady i romancy, przezwanej niewłaściwie romansem. Natomiast zgoda zupełna panuje tak między poetykami wzajem, jakoteż między niemi a istotnym stanem rzeczy, co do gatunku trzeciego: legendy. Wyraz ten, przyjęty z łaciny, oznaczał w wiekach średnich (po uzupełnieniu domyślnego rzeczownika portio) ustęp z księgi, która zawierała dzieje życia i czynów osób świętych, rozłożone w porządku pewnym na rok cały, i to ustęp, który należało czytać w dniu pewnym w kościele, względnie na zebraniach nabożnych. Głośne dzieło Jakóba de Voragine "Legenda złota" (Legenda aurea, z XIII w.) było też rzeczywiście tylko zbiorem takich ustępów, t. j. życiorysów świętych Kościoła katolickiego, a zarazem wzorem i na długie lata źródłem legend, pomyślanych jako utwór poetyczny, chociaż dzieło to było pisane po łacinie prozą.
Poetyka dzisiejsza nie odbiegła daleko od pojęcia legendy średniowiecznej, bo oznacza tą nazwą opowiadania poetyczne, czerpiące treść swą z dziedziny pojęć religijnych i dziejów Kościoła, a owiane w mniejszym lub większym stopniu urokiem cudowności i nadzwyczajności. Jedynie rozszerzono widnokrąg średniowieczny, skoro mamy dziś obok legend chrześcijańskich legendy biblijne, talmudystyczne, mahometańskie, hinduskie (czyli indyjskie), — wogóle wszelkich religii i wyznań, byle pojęcia religijne stanowiły podkład utworu, roszczącego sobie prawo do nazwy legendy. Rozumie się samo przez się, że nam, wychowanym w zasadach cywilizacyi europejskiej, wyraz "legenda" nasuwa na myśl opowieści i podania z życia Chrystusa, Matki Boskiej, apostołów, świętych, z dziejów Kościoła itp. Ponieważ zaś powieści te odznaczały się pierwotnie prostotą wyrażeń i naiwnością opowiadania, co stało się z czasem w pojęciu naszem nieodłączną cechą tego gatunku poezyi, przeto wymagamy dziś od legendy doskonałej nietylko wątku religijnego, ale też formy, prostej pod każdym względem.
"Legenda o św. Prokopie", którą zamierzam podać w przekładzie wiernym, nie wykracza poza granice pojęcia legendy w średniowieczu. Kronika, spisana przez pewnego mnicha klasztoru sazawskiego w Czechach, opowiada, że Prokop, jeden z patronów narodu czeskiego, urodził się we wsi Chotuni (na wschód od Czeskiego Brodu) ku schyłkowi X. wieku, a więc za panowania króla czeskiego, Bolesława II. Przyjąwszy regułę św. Benedykta, udał się około roku 1009. na puszczę i u skrętu rzeki Sazawy pod Kourzymiem wybudował sobie pustelnię nad jaskinią, w której przedtem — jak kronika powiada — tysiąc dyabłów mieszkało. Po wielu latach samotności spotkał się przypadkiem z księciem Oldrzychem, który zapędził się był za jeleniem aż do owej pustelni, a poznawszy święty żywot Prokopa, wszędzie głosił odtąd jego sławę. To ściągało setki ludzi do pustelni i skłoniło ostatecznie Prokopa do założenia klasztoru nad Sazawą, którego opatem został mimo swej woli w r. 1039. Rozmiłowany w języku cerkiewno-słowiańskim, który niegdyś pierwsi apostołowie chrześcijaństwa, św. Cyryl i Metody, przynieśli z obrządkiem greckim do Panonii i Morawy, starał się pierwszy opat sazawski utrzymać tradycyę tych apostołów w tym zakątku Czech. Umierając (w r. 1053) przekazał ją następcom swoim, choć przewidywał prześladowania ze strony biskupów niemieckich.
Osoba cnotliwego Prokopa stała się wkrótce ośrodkiem opowiadań, które zaczęły kupić się około niej, jak kryształy. Poczęto wcześnie spisywać te podania i łączyć w większą całość — legendę. Najdłuższa zachowała się w starym rękopisie czeskim, który zowią hradeckim. Na tym rękopisie oparł też utwór swój autor, z którym chcę zapoznać czytelników polskich, a nadto czerpał z innych źródeł, nigdzie zresztą nie idąc niewolniczo za niemi. Forma, nierymowany wiersz trochaiczny ośmiozgłoskowy, odpowiada również formie dawnych legend czeskich i wogóle poezyi ludowej ludów słowiańskich, w której ośmiozgłoskowiec jest miarą wiersza najulubieńszą. Że poeta umiał znakomicie uchwycić ducha i nastrój legendy średniowiecznej, o tem przekona — mam nadzieję — przekład sam, mimo że nie zawsze może wypadł tak dobrze, jak tłumacz pragnął.
Dołączam parę szczegółów o osobie samego poety, bo zapewne niejeden czytelnik, zaciekawiony utworem, zechce poznać bliżej autora. Jarosław Vrchlicky (czytaj: Wrch-lic-ki, między War krótkie, ledwie dosłyszalne y) jest to imię i nazwisko zmyślone (pseudonim) dra Emila Fridy, obecnie profesora literatury powszechnej na wszechnicy czeskiej w Pradze. Urodzony 16. lutego 1853 r. w Lounach (Czechy), ukończył gimnazyum w r. 1872, a w 3 lata potem wydział filozoficzny w Pradze i poświęcił się zrazu zawodowi nauczycielskiemu. Wkrótce jednak został sekretarzem politechniki w stolicy nadwełtawskiej. Urząd ten nie zabierał mu wiele czasu, to też mógł się oddawać z zamiłowaniem czytaniu arcydzieł piśmienictw wszech ludów i czasów, które mu ułatwiała znajomość wielu języków, nietylko europejskich, i tworzeniu samodzielnemu. Od roku też 1869., w którym wystąpił po raz pierwszy na widownię publiczną jako poeta, począł coraz szybcej sypać, jak z rogu obfitości, tomik za tomikiem, a nie poprzestał na liryce, owszem stworzył szereg poematów epickich — największy wydany przed rokiem p. n. "BarKochba" — i kilkadziesiąt dramatów, komedyi i tragedyi, że pominę jego dzieła prozaiczne. Tomów jego poezyi oryginalnych jest dziś już przeszło 100, a poeta nie złożył jeszcze pióra, owszem co roku dorzuca parę tomów nowych. Przytem zapoznaje publiczność czeską z arcydziełami narodów innych, począwszy od Dantego, Aryosta i Tassa aż do Gothego, Carducciego, Poego i Mickiewicza, którego "Dziady" wydał w niezrównanym przekładzie w r. 1895. Pewien krytyk czeski określił wybornie wszechstronność Vrchlickiego słowy następującemi: "Wąskie aleje liryki i epiki nie wystarczają mu, śpieszy więc dalej ku kaskadom dramatu, przesadza do niepokaźnych przedtem ogrodów poezyi czeskiej wspaniałe kwiaty umysłowości włoskiej, francuskiej, hiszpańskiej, amerykańskiej, niemieckiej, polskiej, nadto sam ozdabia ogrody te własnymi płodami, które dyszą wonią wszystkich okresów sztuki, zwłaszcza zaś starożytności. Wszystkie systemy filozoficzne, wszelkie religie, kraje i dzieje wszech narodów znajdują u niego odgłos... Od prapieśni stworzenia niemal każde zjawisko przyrody, każde wielkie zdarzenie dziejowe, każde uderzenie żywsze serca ludzkiego znalazło u Vrchlickiego swój wyraz". Taka wszechstronność pod względem treści wymagała też rozmaitości formy i stylu. I w tym kierunku Vrchlicky przewyższył największych przed nim i obok niego mistrzów poezyi czeskiej. Tylu miar wierszowych nie użył z nich żaden, tylu gatunków poezyi nie znajdziemy u żadnego.
Do szeregu przekładów polskich dzieł tego poety, zresztą wybornego znawcy naszej poezyi i serdecznego przyjaciela narodu polskiego, dorzucam obecnie przekład "Legendy o św. Prokopie", która doczekała się w Czechach sześciu wydań i liczy najwięcej czytelników między młodzieżą czeską. Wydanie szóste, jest nawet wprost przeznaczone dla młodzieży i na niem oparłem swe uwagi powyższe, oraz przekład następujący.

Tłumacz.

I.

UCIECZKA.

Deszcz z wichurą ślub dziś biorą,
Grom im k'temu bębenicą,
Błyskawice pochodniami.
Toż to leje z chmur gęstwiny,
Toż to gwiżdże w gwarnym borze,
Huczy, piszczy, stęka, wrzeszczy,
Trzaska w lesie, jęczy w skałach,
Aż w tym tańcu krople deszczu
Podskakują dzikim cwałem!
Co za wir to, co za wrzawa !

Cóż to leci nad borami,
Nito długie, szare cienie, —
Co się miga nad przepaśćmi,
Jak postacie tajemnicze, —
Co po ciosów nagich czaszkach
Toczy się w nieładzie płochym?
Czy to chmury różnokształtne,
Które w burzy bicz piorunu
Gna z dna morza wkoło świata?
Chmura-ć zdala, ale zbliska.
Z chmur tych szpony wyzierają,
Czarne nogi, sępie skrzydła.
Boże! Wszak to dyabłów stora! —
Dokąd lecą w takiej nocy ?...
Lecą dalej, lecą ciągle
Nad wądoły, nad borami.
Piorun przodem, grom za nimi,
W skrzydła wali im wichura.

Dzika jazda, a bez końca!
Lecą, dzierżąc silną ręką
(Ten na plecach, ów na piersiach)
Złomki figur: to bałwany
Onych swojskich, dawnych bogów,
Które teraz nowa wiara
Precz wypędza z czeskiej ziemi;
W świętych gajach je obala
Dłoń, co ku nim się wznosiła.
By je ukryć przed zagładą,
W obce je unoszą strony.
Dzika jazda, a bez końca!

Tu — spójrz! — pięciu starych dyabłów
Z trudem dźwiga w poprzek wiatru
Złom posągu Trójgłowego 1);
Dwie ma jeszcze tylko twarze,
Trzecią już mu roztrzaskała
Piorunowym ciosem młota
Ręka księdza nowej wiary.
Tam dwaj wloką posąg Łady2),
Cały jeszcze, nienaruszon.
Ten Swaroga 3) pcha mozolnie,
Ów Welesa 4) wlecze chmurą,
Drudzy zaś posążki małe
Szotków, skrzatków, domowników 5),
Karle, z wykrzywioną twarzą; 65 Jeden ledwie, ledwie dźwiga
Miski, czasze i ołtarze,
Popielnice i trójnogi.
Ciężki lot to i męczący!
Ba! i — zda się — Bóg też nowy
W zmowie jest z żywiołów walką:
Błyskawica i ulewa
Twarz im smaga bezustannie,
Mgła opada im na skrzydła,
Wicher zaś w pościgu dzikim
W kłębek zbija ich szeregi,
Miota nimi, ciska nimi.
Straszny wir i straszna wrzawa!

Ponad lasy skała strzela,
Jak stół płaska. Tu skręcili,
Tu złożyli ciężkie brzemię;
Każdy siadł na swym posągu
I sapali bardzo długo,
Wywiesiwszy język krwawy, —
Opuścili czarne skrzydła.

"Brzydki czas, nie prawda, bracia?"—
Z nich najstarszy począł mówić —
"Zmęczył mię ten lot szalony
Bardziej, niż powinien dyabła
Posłuchajcie: niedaleko
Stąd jest w skale, w czarnym borze,
Ciemna grota — nikt jej zna, —
Jest przestronna, nie wilgotna,
Miękki mech jej ściany kryje,
Sam zaprasza do spoczynku.
Na mą duszę, w tej jaskini
Złóżmy — radzę — ciężkie brzemię,
Noc i dzień spokojnie prześpim.
Snać ustanie spór żywiołów,
Piorun zgaśnie, wiatr ucichnie,
My zaś potem w nocy cieniu
W dal, daleko polecimy
Z tej niewdzięcznej ziemi czeskiej".

Wnet chór cały przyjął wniosek;
Z wrzaskiem podniósł się tłum cały,
Brzemię swe znów chwycił naraz,
Wzbił się z niem w powietrzne sfery
I znów dalej gromko pędzą
Z tym, co radę dał, na czele.
Błyskawice przyświecają,
Bór hen w dole stęka, jęczy
Jako pręt się uginają
Stuwiekowe, szare dęby,
Z skał się toczą wód strumienie.

Jakby ciemnych chmur tumany,
Sfora dyabłów przeleciała
I zniknęła w mroku nocy..

1) Trójgłów, w narzeczu Lutyków nadbałtyckich Triglaw, bożek Słowian pogańskich o 3 głowach; posąg jego znajdował się np. w Winecie cz. Wolinie, sławnym grodzie lutyckim.
2) Lada — nazwa bogini słowiańskiej, zestawianej zwykle z Wenerą (Afrodytą); źródłosłów ten sam, co w wyr. ład, ład-ny.
3) Swaróg — bóg nieba światła: porównaj wyraz sanskrycki swarga = niebo, jasność.
4) Weles, po rusku też Wołos, słowiański bóg pasterzy, wspomniany np. w Pieśni o pułku Igora.
5) Szotki, skrzatki, domowniki (też chochlikami zwane), niższe bóstwa Słowian pogańskich, jużto przyjazne, jużteż wrogie ludziom; mniej więcej odpowiadają germańskim elfom, karłom, koboldom itd.

II.

W JASKINI.

Grom śród skał nie przestał huczeć,
Deszcz z niebiosów lać się strugą,
Piorun błyskać, wyć wichura,
Ale w locie międzychmurnym
Wnet ustała sfora dyabłów,
Gdy im zdala pośród lasów
Zaczerniała paszcza groty,
Ni to straszna piekła brama.
Zahukali, zakwilili, —
Jakby wiatr im skrzydeł dodał,
Wpadli szybko wąskiem wejściem,
Przesunęli złomki bogów
I jak cień zniknęli w grocie.

Wielka grota była sucha,
(Jak to szatan przepowiedział),
Słupy skalne strop wspierały
Z stalaktytów, mech się rozsiadł —
Szary w pół, na pół zielony —
Na korzeniach drzew prastarych,
Które jako tęgie żyły
Przewijały się po stropie.
A po kątach suche liście
Wdzięczne wonie podjesienne
Wydawało, skoro noga
Zaplątała się w stos jego.
Pewnie nie znał zwierz tej groty!
Zwarta gąszcz gałęzi, krzaków,
Kryła wchód tak, że ni jedna
Kropla deszczu wpaść nie mogła.
Mrok rozkoszny tu panował
Ponad wszystkiem, tylko piorun
Słabem światłem przez gąszcz błyskał
I znów gasnął. — tylko szelest
Deszczu w liściach nie ustawał.

Tu ukryli dawne bogi;
Oderwali kamień wielki,
Zawalili paszczę groty
I usiedli w półokręgu
Na mchu i na suchem liściu.
Śmiali się i przedrzeźniali,
Gawędzili i mlaskali.
Było im tu sucho — dobrze.

Echem huczał grom z oddali,
Echem tylko krople deszczu
Szeleściły, jakby w półśnie;
Wiatr ścichł tak, że było nagle
Słychać każdy ruch w pralesie,
Lada trzask gałęzi na mchu
Pod pierzchliwą stopą zwierza
I skrzypnięcie starej sosny,
Trzymającej w swem objęciu
Gniazdo sępie, pełne młodych, —
Jak ze szczytu się, oderwał
Kamień i w dolinę staczał,
I te wszystkie monotonne,
Tajemnicze, jakby z baśni,
Głosy lasu o północy.
Wtem śród ciszy tak głębokiej
Nagle się ozwały kroki,
Zrazu w dali. lecz wnet bliżej, —
Szelest, jakby kto rozgarniał
Gęstą z krzów zasłonę groty,
Lub przedzierał się przez gąszcze;
Teraz blisko już przy wejściu
Było dobrze słychać kroki
Ciężkie, ostre, — dalsze, bliższe,
Jakby ktoś tu szukał wchodu.

Dyabły tem się przeraziły,
Łby swe zbiły trwożnie w kupę,
Ale wnet się roześmiały:
Któżby śmiał ich stąd wyruszać !

Lecz wtem ciosy zadudniły,
Ciosy ciężkie, jakby młota,
O ten kamień, co krył wejście, —
Ciężkie tak, że się zachwiały
Ściany skał, że wypłoszony
Z gąszczy ptak wyleciał z krzykiem
I wdal frunął w wielkich kręgach
Na szumiących, ciężkich skrzydłach.
Kamień chwiał się i poddawał.

Sfora dyabłów się zerwała,
Z rykiem pędzą ku wchodowi,
Wszyscy trzymać pomagają:
Piętą o ziem się oparli, —
Jeden czołem, drugi tyłem,
Kamień prą i łańcuch silny
Spletli z rąk swych, nóg i skrzydeł

Ale ciosy nie ustały,
Grzmiały dalej nieustannie,
90 Kamień chwiał się i poddawał,
Dyabły cisną coraz więcej —
Ciężkiej walki nie opisać!

W tem zadudniał cios piorunu;
Gdzieś ugodził obok groty,
Aż się zatrząsł bór w posadach.
Dąb olbrzymi, co nad grotą
Rozpościerał swe gałęzie,
W mig zapłonął jasną świecą:
Piorun go porąbał w drzazgi,
Spłynął na dół po pniu gładkim,
Jednym susem był na skale,
Rozbił kamień w cztery części,
A te z hukiem się zwaliły
W grotę i porwały w biegu
Dyabłów, których łańcuch gęsty
Rozerwany wił się wkoło.
Za kamieniem zaś, o zgrozo ! —
Jakby piorun był mu posłem —
Wielki człowiek się ukazał,
Czarnowłosy, czarnowąsy,
W ciemnej szacie, biały sznur miał
Wkoło bioder, w ręce prawej
Kij olbrzymi z krzyżem trzymał
I przybliżał się tak krokiem,
Który strwożył ich już zdala, —
Nadczłowieczy, przewielebny.
Na wijące się, jęczące
Dyabły ani zważał, jeno
Urwał z dębu płonącego
Gałąź wielką, nią zawinął,
By pochodnią gorejącą,
Przed się wziął swą laskę z krzyżem
I tak wkroczył do jaskini.
Tu pochodnię zatknął w skale
I rozglądać się jął wkoło.
rzerażona rota dyabłów
Skryła się po kątach groty
Lub za plecy dawnych bogów,
On zaś widząc ich oblicza
Drwiące, gniewne i szydercze,
Zerwał z bioder swych sznur biały,
Splótł go w węzły, w dyscyplinę.
Krzyknął gromko, nito burza:
"W imię Ojca, Syna, Ducha!"
I już począł dyabły smagać
I tak płoszyć z wszystkich kątów,
Że się pod nogami jego
Wili. potem jednym susem
Aż pod strop się wznieśli w górę
I wybili z trzaskiem strasznym
Dziurę w stropie; jeszcze dosiągł
Groźny powróz, błyskawicą
Okrążając grotę szarą,
Skrzydeł sępich lub kopyta
I już po nich ani śladu.

Przerwał mnich swą ciężką pracę,
Znów przewiązał biodra sznurem,
Wzniósł ku niebu laskę z krzyżem,
Ukląkł i zanucił głośno,
Ze aż skały wtórowały:
"Hospodine pomiluj ny!" 1)
Skończył, potem jeszcze długo
Klęczał, modląc się gorąco.
Burza przeszła, a przez otwór,
Wywalony lotem dyabłów,
Zaglądały do jaskini
Pierwszy raz snać od stworzenia
Wielkie i złociste gwiazdy.
Tak to Prokop, sługa boży,
Nad Sazawą 2) się osiedlił.

III.

ORA ET LABORA.

Słońce stało w pełni krasy
Na błękitnem, czystem niebie,
Kiedy wreszcie wyszedł Prokop
Z groty, w której noc przeklęczał
W rozmyślaniu smutnem, nie śpiąc
W las szedł podziękować Bogu,
W las szedł także pracy szukać,
Bo reguła Benedykta 3)
Chce, by praca ręka w rękę
Szła z modlitwą, jak na kwiecie
Woń z pięknością barw ozdobnych.
O siekiery drzewce silne
Opierając się, w las wyszedł, —
Nią to wczoraj walił w kamień,
Który bronił wejścia groty, —
Wyszedł, aby w ciemnym borze
Pień ściąć, któryby mu drzewa
Mógł dostarczyć potrzebnego
Do budowy chaty własnej.
Kroczył wązką skalną ścieżką,
Pełną dołów i wybojów,
Przez wczorajszą burzę zrytych.
Przykra to więc droga była,
Lecz witały go ze szczytu
Takie wonie, taka świeżość,
Taki chłód i szum i urok,
Że przyśpieszył rad swe kroki.
Szkliły się kamienie w słońcu,
Perły rosy pośród trawy
Lśniły się, jak krople deszczu,
Mech, co zwisał drzewom z brody,
Błyszczał już świeżością nową,
Kora brzóz jak płynne srebro
Skrzyła się w półcieniu buków,
Lilie polne taż przy drodze
Kołysały się, kłaniały,
A z błękitnych dzwonków serca
Motyl, który noc w niem przespał,.
Frunął, że aż mnich pomyślał,
Iż to jeden z pięciu listków
Ożył i pod błękit wzbił się.
Z głębi lasu, gdzie mrok osiadł,
Jakby jaki pająk szary,
Sieć snujący nieskończoną,
Cienie drzew się w dal ciągnęły,
Głos kukułki się odzywał,
Melodyjny a proroczy;
Drozd jej stroną odpowiadał,
Łącząc z skargą jej przeciągłą
Tajemnicze głosy lasu,
Wiatrów jęk i szelest liści,
Ostry skrzypot drzew gałęzi.
Brzęk schwytanej właśnie muchy,
Co po liściu suchym biegła:
Czasem zabrzmiał wykrzyk silny,
Jakby ktoś niespostrzeżony
Westchnął ciężko z głębi duszy,
Albo jakby ktoś uderzył
Silną dłonią w struny arfy;
Po koronach drzew wiatr przemknął
I gdzieś znowu wpadł w gęstwinę.

Prokop wesół coraz wyżej
Kroczył po spadzistej ścieżce,
Czuł, jak wolność mu rozpiera
Piersi, jak mu z wonią lasu
Samotności duch całuje
Jego czoło pomarszczone.
Naprzód szedł i chwalił Boga,
Ze go wywiódł z labiryntu
Ludzkich omdleń, walk i marzeń
W tę spokojną ciszę leśną.

Teraz stał na szczycie góry.
Przed nim okrąg nieprzejrzany
Barwne fale swe rozwinął.
Dokąd spojrzał, same lasy
To czerniały, to modrzały,
Lgnąc do nieba długą pręgą;
Z nich zaś, jak ofiara ranna,
Para się wznosiła srebrna.
Tu i ówdzie drzewo-olbrzym
Wyżej wzniósł swe dumne czoło,
Naznaczone dłutem gromu,
I rozpinał wszerz naokół
Swe gałęzie rosochate,
Jakby szukał swej rodziny.
W dole pod nim, tuż pod zboczem
Stromej, nagiej ściany skalnej,
Bystra się toczyła rzeka,
Na kamieniach się pieniła
I burzyła, skoro drogę
Pień jej zaległ wywrócony.
Roje ptactwa wirowały
W kręgach ponad czarnym borem;
Szelest drzew i skrzydeł ruchy,
Wody szum i ptactwa świegot —
Tysiąc głosów się łączyło
W wir taneczny, aż zawrotny
Dla człowieka - marzyciela.

Ledwie Prokop się odważył
Swój zdziwiony wzrok odwrócić,
Wnet na zboczu nad przepaścią
Dąb wyszukał sobie tęgi,
Rozłożysty i wspaniały.
Podniósł rękę i zamachem
Cios chciał zadać mu w korzenie,
Gdy wzrok jego spoczął nagle
Na koronie: gniazd tam pełno
Obok siebie się skupiło,
Jakby były płodem drzewa,
A z tych gniazdek wyglądały
Doń złociste, nagie szyjki;
Nad gniazdami zaś bujały
Potrwożone matki skrzecząc,
Ze szumiało aż w gałęziach,
Nito jękiem, nito płaczem

Dziwna trwoga zjęła wtedy
Mężne serce Prokopowe,
Cios siekiery chybił celu,
Dłoń wzniesiona w dół opadła:
Nie mógł... nie śmiał... nie chciał nawet
Siadł pod drzewem zadumany;
Z głębi piersi głos nieznany
Wołał doń: I jakiem prawem
Chcesz tu ścinać święte drzewa
Cudzoziemcze, jakiem prawem?"
Zdało mu się wtedy nagle,
Źe kraj cały, jak go widzi,
Jest istotą, jedną, wielką,
Kmieciem groźnym a czcigodnym.
Głowę jego gdzieś zakrywa
Błękit nieba, skały kośćmi
Są tęgiemi iego czaszki,
Góry — członki, brodą, szatą —
Nieskończone szumne lasy,
Przepasane lśniącym pasem —
Rzeką, która błyszczy w słońcu.
I ten starzec szedł ku niemu
Coraz bliżej, mówiąc groźnie
Szumem fali, szeptem liści,
Śpiewem ptaków, echem lasu:
"Czego chcesz tu, cudzoziemcze?
Po coś przyszedł z snu mię budzić,
Ścinać drzewa moje stare,
Z rąbków barwnych sukni mojej
Strącać mi ptaszęce gniazda,
Trwożyć sarny moje żółte,
Szukać drogi w lisów jamy,
Przystrzygiwać skrzydeł orłom,
Krokiem swoim płoszyć tany
Młodych wilków przy księżycu?
Wracaj, radzę-ć, skąd przyszedłeś,
Chcę spokoju, zapomnienia!"

I wciąż bliżej szedł ten starzec,
Otwierając swoje usta;
Prokop widział w nich tam świat}'.
Jak kołują, jak się roją,
Słyszał głos, by orkan głuchy,
Trzaskot drzew i skalisk, straszny
Wir zawrotny, jakby wszystko
Miało runąć w chaos dawny.
Chciał uciekać przed tem widmem,
Gdyż dłoń za nim wyciągało.
W tył się cofał aż na kraniec
Pochylonej, stromej skały —
Krzyknął je no i już leciał,
Mrok go połknął w gardziel bez dna,
Tylko czuł i tuszył przepaść. —

Gdy sie ocknął, na mchu leżał.
Słońce zapadało w góry,
Pod nogami królik leśny
Skubał białą koniczynę,
Z gąszczy łanie spoglądały
Śmiało, jak niebieskie oko
Pełnych kwiatów na skroń jego
Piołun skłaniał i jak cicho
Po styranej ręce jego
Mknęła lśniąca boża krówka
Z rozpiętemi napół skrzydły,
Jakby chciała z dłoni jego
Wprost ku niebu wzlecieć w górę
Panu Bogu do okienka.
Prokop poczuł łzę w swem oku,
Ale w duszy poczuł radość;
Głos tajemny tak mu szeptał:
"Kto jest dobrym, ten z przyrodą
Zawsze żyje w dobrej zgodzie".

Więc rozpoczął marsz powrotny.

1) Dosłownie; "Panie, zmiłuj się nad nami!", dośpiew czeski, przełożony z greckiego: "Kyrie elejson !".
2) Sazawa (z polska Sadzawa), prawy dopływ Mołdawy, lewego dopływu Łaby; nad nią powstał klasztor i osada o tej samej nazwie.
3) Św. Benedykt z Nursyi (w Umbryi), założyciel zakonu, noszącego jego nazwę, ur. ok. 480, zm. w poł. V. w.; jego "Regula monachorum" dzieli pracę zakonnika na umysłową i ręczną, kładąc nacisk na drugą. Św. Prokop był mnichem według reguły św. Benedykta.

IV.

RARACH.

Zmrok panował w jego grocie,
Gdy powrócił; ledwie okiem
Mógł rozeznać rozrzucone
Wkoło złomki i bałwany,
Czerniejące przed nim z dali
Tła podziemia, jak w zwaliskach
Stare miasto zasypane.
Postanowił wnet porządek
Zaprowadzić w tym bezładzie
Święty Prokop: jeden bałwan
Mógł posłużyć mu za ołtarz,
Drugi za stół, zamiast łoża
Na gromadzie chróstu w kącie
Za poduszkę stanąć trzeci;
Resztę pragnął stąd usunąć,
By z niej stworzyć małą ścianę

Wkoło wchodu do jaskini.
Wybrał dwa drewienka suche,
Póty tarł, aż się zajęły,
Iskra wystrzeliła z żagwi,
Za nią wiotka wstęga dymu,
Wnet wyparta z swego miejsca
Przez pomarańczowy płomień;
Tak zapalił wielki ożóg,
W skałę zatknął go i począł
Porządkować złomki skalne,
Przyśpiewując sobie w pracy
Ulubioną piosnkę swoją:
"Hospodine, pomiluj ny !"
Głośno tak, że silnem echem
Rozlegało się sklepienie.
Blask czerwony wnet obudził
Długich, czarnych cieni tłumy —
Jęły pełzać długim rzędem
Po sklepieniu i po ścianach,
Obejmując całą grotę
Niby węże; czasem spadła
Łza z łuczywa płonącego,
Łza czerwona na mech padła,
Mech wilgotny syczał długo.
Śród tych zwalisk zaś, śród cieni,
Biegał tam i sam olbrzymi
Mnich i dźwigał dłoń ą śmiałą
Stare bogi rozrzucone,
Najpierw ołtarz, potem łoże
Tworząc z nich niewprawną ręką.

Nagle w pracy swej ustanie,
Dłoń opadła, noga drgnęła;
Ledwie dotknął Swantowita,
Jęk usłyszał przeraźliwy,
Jakby zawył wilczek młody.
Zrazu mniemał, że barłogiem
Tę jaskinię wybrał sobie
Zwierz zraniony, by w spokoju
Wydać tu ostatnie tchnienie.
Skoczył chyżo, porwał ożóg,
Spojrzał lepiej i — odrętwiał:
Coś czerniało mu pod stopą,
Kłębek czarny a kudłaty,
Róg posągu pierś przygniatał
Tej jęczącej dziwnej marze.
Prokop w mig odwalił kamień
I dopiero zajrzał w lice
Swemu gościu: zoczył rogi
Nizkie, zakrzywione trochę,
Krwawy język, oko małe,
Błyskające ognia żarem,
Wstrętną pianą postrzykane
Usta, uczuł dech siarczany.
Chwycił więc za kark potwora,
A pod światło go zwróciwszy,
Ujrzał ogon twardy z kiścią,
Małe skrzydła nietoperza
Kołysały się na barkach,
Zakończone ostrym szponem,
Stopy skryte gdzieś w kopytach.
Musiał się uśmiechnąć Prokop,
Patrząc na niezgrabne ruchy
Tego tworu to do małpich,
To do wilczych znów podobne.
Oglądnąwszy go przy świetle,
Krzyżem świętym go przeżegnał:
"Azazelu, piekła płodzie,
Czemu wijesz się u nóg mych?
Idź i wracaj na pustynię ! 1)
Skrzeczysz tylko — mów coś przecie!
Co, nie umiesz? W imię Boga
Stworzyciela, Zbawiciela,
Wzywam ciebie, powiedz zaraz,
Czego chcesz tu? — Czyś zraniony?
Pokazujesz wciąż ku wejściu —
Kamień cię przywalił wczoraj?
Jeszcześ nie zgadł, smocze plemię,
Rodzie węży, że mi Pan Bóg
Sam torował drogę gromem?
Chcę, byś rzekł mi. jak cię zową
Między duchy przeklętymi!
Warczysz wciąż, jak wściekłe szczenię:
Ra, ra.. dobrze, bądź rarachem 2)."

Znów łuczywo zatknął Prokop,
Udarł kawał szaty sobie.
Ziół leczniczych nań nałożył,
Których narwał rano w lesie;
Klęknął nad potworkiem, rany
Nie bez śmiechu mu opatrzył,
Potem z bioder sznur zdjął biały,
Związał czarta nim na pniaku;
Boć najmniej mu wierzyć można,
Gdy mu świadczysz dobrodziejstwo.
Wziął w dłoń prawą laskę z krzyżem:
"Teraz mów, jak na spowiedzi.
Ktoś ty, jakie twoje sprawki, —
Mów, czem grzeszysz przeciw Bogu,
Mów, czem grzeszysz przeciw ludziom,
Mów, czem chciałeś mnie pokuszać!"

Bies wciąż warczał, twarz wykrzywiał.

"Co, nie myślisz odpowiadać?
Czekaj sprawię ja ci łaźnię!
Zaraz mów: czy zwodzisz ludzi
Ku kradzieży, ku opilstwu,
Ku obłójstwu i bluźnierstwu?
Milczysz!?... dobrze, ja przemówię".
Tu okładać począł laską
Czarcie plecy, aż się wił bies,
Krzywiąc twarz i warcząc ciągle.

"W imię Boga cię zaklinam,
Azazelu, po raz trzeci:
Mów czy wchodzisz w ciała ludzkie,
Wzniecasz wściekłość w nich i żądzę,
Ryhasz się w bałwanach skrycie,
Zamiast bogów jesz obiaty?
Milczysz?!... dobrze, ja przemówię."
Znowu począł młócić dyabła,
Ten zaś wił się, warcząc ciągle.

"O złośliwy a podstępny
Ty szyderco niepoczciwy,
Znam cię, znam, już mnie nie zwiedziesz,
Mały biesie: tyś dopiero
Uczniem jest w dyabelskim cechu.
Tylko nie śliń mi rąk moich
Swoją pianą jadowitą!
Tyś ów mały, niepozorny
Skrzatek 3), który żarty stroi
Z ludzi mądrych, bogu miłych.
Tyś na czapce wszechświatowej
Ten szyderski dzwonek mały,
Co w żywiołów gwar straszliwy
Miesza zawsze syk swój wstrętny 4);
Drobne tylko twoje złości,
Judzisz jeno i podżegasz.
Prawda, żem ugodził w sedno?
Gdy zmęczony chce podróżny
Napić się z leśnego źródła,
Przejrzystego jako kryształ:
W lot ropuchę ciśniesz w głębię,
By zmąciła wodę błotem.
Ty w jesieni nad moczarem
Często świecisz się ognikiem,
Z drogi prawej zwodzisz ludzi;
Przemieniony w muszkę małą,
Pustelnika w zachwyceniu,
Kiedy widzi siódme niebo,
Póty łechtasz w nos, aż kichnie,
Głową swą uderzy w klęcznik,
Zaklnie, no — i spadnie z nieba.
Gasisz światło na przeciągu;
By rozzłościć tylko ludzi,
Chowasz gdzieś i zapodziewasz
Różne rzeczy, a gdy rączo
Cały dom ich szuka żmudnie,
Ty, skurczony w kąt u stropu,
Śmiejesz się zeń do rozpuku.
Gdy nie możesz wodzić zbójców,
To na nóż choć, który ostrzą,
Plwasz, ażeby ostrze jego
Utworzyło się co rychlej.
Tyś złość ludzka, złość źwierzęca,
Ty w złapanej działasz liszce,
Kiedy kąsa rękę łowcy,
Tyś szpon sępi, tyś cierń róży!
Prawda, zgadłem grzechy twoje?
Więc rozgrzeszam cię — dość cięgów!
W imię Ojca, Syna, Ducha,
Wszechmocnego Gospodzina,
Wyrzuć złość ze swojej myśli,
Bądź mi odtąd sługą wiernym !
Spojrz na święte drzewo krzyża!
Milczysz ? tylko łypiesz wzrokiem?
Chcesz być odtąd sługą moim?
Wiercisz się — a widzisz brachu,
Ręce liżesz mi na zgodę!
Będziesz wdzięcznym, cichym, skromnym,
Prawdomównym, próżnym fałszu?
I przyrzekasz mi poprawę?
Dobrze, ale na pokutę
Za swe grzechy pozostaniesz
Tak związanym przez noc całą."

Skończył i pochwycił czarta,
Zaniósł w kąt — ten wkrótce ucichł,
Tylko jego wzrok ognisty,
Błyskotliwy a zielony,
Świecił w mroku ciemnej groty.

Dawno zgasło już łuczywo,
Prokop czuwał na modlitwie.

1) Azazel, nazwa księcia aniołów upadłych, według rabinów i gnostyków; wyraz ten czytamy w księgach kapłańskich Starego Zakonu w ustępie, opisującym obrzęd ofiarowania 2 kozłów "jednego Panu, drugiego Azazelowi". Zabijano pierwszego kozła, a drugiego obciążano grzechami ludu i puszczano wolno na pustynię, jako do miejsca pobytu Azazela. Dlatego to św. Prokop każe wracać dyabłu, którego bierze zrazu za owego księcia złych duchów, na pustynię.
2) Rarach, w mitologii słowiańskiej duch niższego rzędu, wywołujący takie zjawiska w przyrodzie jak: wicher, trąba powietrzna i t. p., potem utożsamiony z dyabłem. Tutaj poeta zużytkował dowcipnie słoworód ludowy, łącząc przyczynowo nazwę raracha z warczeniem biesa.
3) Por. uw. 5 do pieśni I.
4) Prokop ma tu na myśli czapkę t. zw. błazeńską.

V.

STARE BOGI.

Gdy czuwaniem długiem zmęczon,
Spoczął Prokop na swem łożu,
Nie mógł zasnąć: w duszy jego
"Wrzało jak przed groźną burzą.
Duszność ciężka, niby kamień,
Serce mu przygniotła, gardło
Pięścią mu ścisnęła silną,
Sypiąc pod powieki senne
Ostry, żrący żwir czuwania.
Toteż leżał jak umarły.
Tylko duch się w nim kołatał,
W żyły lał krwi wrzącej lawę.
Długi post i rozmyślanie
W pęta skuły członki jego.
Leżał więc z otwartem okiem,
Piersi ciężko oddychały.

Półmrok zajął całą grotę,
Jeno wkoło ścian czerniały
Rozrzucone bóstw posągi
Prokop leżąc nie mógł dojrzeć
Rysów gigantycznych złomków;
Lecz zdawało mu się czasem,
Że się ruszył któryś bałwan,
Ze ku niemu wściągnął rękę;
Zdało mu się, że zpod ziemi
Głuche dźwięki idą w górę,
Uderzając w ściany skalne
Coraz ciszej, coraz dalej.
To znów w górze ktoś tam chodził,
Po sklepieniu krocząc zwolna.
Prokop czekał każdej chwili
Pojawienia się u wejścia
Jakichś cieni — lecz napróżno.
Wstał więc, aby do modlitwy
Zgiąć kolano, złożyć rękę;
Lecz kolano mu zdrewniało.
Ręka jego skamieniała.
Chciał leżąco w głos się modlić
Albo śpiewać — też napróżno;
Coś ścisnęło go za gardło.
I tak leżał długo w półśnie,
Czując, jak nad jego głową
Czas pomyka chyżem skrzydłem:
Usta rozwarł żar pragnienia,
Pot ze skroni lał się strugą;
Chciał się przemóc, oprzytomnieć,
Ale już duch jego tonął
W bezgranicznem mar przestworzu.

Mrok ustąpił nagle z groty,
Słabe światło pełnym prądem
Z kątów w jeden punkt spłynęło,
Światła groty w mgnieniu oka
Zlały się w promienie złote.
Między nimi jasne słońce
Rosło coraz większe, większe
Aż zakryło wszystko łuną.
Z niego zaś się wyłoniła
Gigantyczna a wspaniała
Postać, — twarz jej w blasku cała,
Nad jej głową wielki orzeł
Rozpościerał chmurne skrzydła,
Z piersi jej zaś wyrastała
Przepotężna głowa turza,
Czarna, groźna, a z jej nozdrzy
Złotych skier ulewa, biła;
Prawa ręka potrząsała
Wielką tarczą bazaltową,
Z której również wyrastała
Owa straszna głowa turza;
Lewa ręka opuszczała
W dół siekierę, która parą
Lśniących ostrzy migotała;
Rysy twarzy, wąsy, włosy,
Wszystko to tonęło w blasku.
Prokop musiał aż odwrócić
Wzrok swój od zjawiska tego.
Poznał zaraz Radogosta 1).
Ten zaś chwilę stał bez ruchu,
Potem znów rósł w nieskończoność,
Z jednej głowy siedm wyrosło;
Każda z nich miecz w ustach miała
Kolosalny, o dwu ostrzach,
Tak że siedm ognistych prądów
Zdało się wypływać strugą
Z siedmiu boga ust, a ósmy
Również w kształcie miecza trzymał
Oburącz sam potwór straszny.
Taki zaś żar wionął odeń,
Jak z wulkanu uśpionego,
Kiedy dymi po wybuchu;
Wszystko ciepło świata, wszystka
Siła twórcza ognia buchać
Zdała się i spływać falą
Z siedmiu paszczy Rujewita 2)
W płodne łono starej ziemi.
Ale wkrótce ogień zagasł,
Bledsze światło zajaśniało,
Kolos zmalał w piędzimęża, 3)
Olbrzym się przemienił w karła,
Wszelka broń mu z rąk wypadła:
Siwy kmieć stał przed Prokopem.
Mdły blask słońca jesiennego
Płonął w jego modrych oczach,
Spojrzał tylko na Prokopa
I już znikł — miast niego inna
Wynurzyła się z pomroku
Postać, jakby wrosła w ziemię;
Nogi nagie po kolana,
Dwoje piersi, dwoje pleców,
Cztery głowy, cztery szyje,
Broda pięknie uczesana,
Włosy krótko przystrzyżone,
Miecz olbrzymi w ręce prawej
Z pochwą, pysznie ozdobioną.
Poznał Prokop Swantowita 4).
Po nim się pojawił Trójgłów 5).
Przed oczyma usty jego,
Zawój spływał złotem tkany, —
Nie zna wcale on serc ludzkich,
Ani sądzi czynów ludzkich:
Ubóstwiona obojętność,
Którą zawsze wobec człeka
Odznaczała się przyroda.
Ledwie znikł w półmroku groty,
Świt różowy w niej się rozlał,
A po jego falach płyną
Gołębice i łabędzie
Wstęgą z tęcz za skrzydła śnieżne
Przywiązane poprzed konchę.
W której stała święta Łada *)
W blasku krasy nieśmiertelnej.
Złote włosy jej spływały
Poprzez skronie, przez ramiona,
Wodospadem kędzierzawym
W dół aż po różowe pięty;
W uściech miała pączek róży,
W ręce prawej zaś trzymała
Jabłko wielkie, granatowe,
Wieczny symbol urodzaju.
Uśmiech igrał na jej licu,
Złotą falą w niej rozlany,
Tak że zdało się. iż spłucze
Z ust korali drżący pączek;
Jakoż gdy się pochyliła
Nad Prokopem, zaraz upadł
Z ust jej w sploty jego włosów;
Drgnął gwałtownie święty Prokop,
Dobył sił nadludzkich prawie,
Wyprostował się na łożu.
Czoło swe przeżegnał krzyżem.
Mara znikła, a z nią łuna;
Znów mrok wkoło, ale z kąta
Strzelił nagle krwawy płomień
Towarzyszył mu trzask głuchy,
Jakby tysiąc gromów naraz
Zahuczało, — straszny łoskot,
Jakby ziemia się zatrzęsła,
Albo źródło trysło z głębi.
A ten płomień coraz większy,
Wił się, jakby lśniąca żmija.
W nim zaś Prokop mógł rozeznać
Czarny cień; ten jednak zniknął,
Skoro płomień pomknął naprzód —
Lecz huk głuchy nie ustawał.
Piorun 7) mówił.

Rączo Prokop

Skoczył z łoża. złożył ręce,
Począł wołać na głos cały:
"Gdzieżeś, wszechpotężny Panie,
Przemów teraz, mam - li wierzyć,
Przed kim skłonić mam swą szyję!
Ześlij, Panie kroplę rosy,
Promyk światła — pragnie dusza!
Wy zaś ktoście: Siły, Mocy
I Żywioły, czemu wasza
Twarz li w ogniu mi się jawi?
Wszak Jehowa sam też niegdyś
Widzian był w ognistym krzaku!
Czyżbyście wy były bogi?
Człowiek - trzcina chwiać się musi,
Gdy się nagle wstrząśnie ziemia.
Ale ja się nie zachwieję:
Szukam prawdy tylko, Panie!
Już nie płaczę, ale skomlę,
Już nie wołam, ale krzyczę!
A ziejąca ty otchłani,
Straszna, krwawa, z której Piorun
Hukiem gromu się odzywa —
Patrz! krzyż święty biorę w dłonie
I z nim w ręku przejdę tobą,
Choćbym zginąć miał! Chcę prawdy,
Światła, prawdy! Słysz mnie, Panie!"

W ręce dzierżąc laskę z krzyżem,
W płomień rzucił się piorunem;
Płomień zgasł, a kłęby dymu
Wzniosły się przez strop ku niebu.

Świtu mrok do groty zajrzał;
Prokop leżał śród bałwanów
Pokrwawiony i znużony,
Ale we śnie się uśmiechał,
Jakby widział huf aniołów,
Z niebios sfer doń spływający,
A ich skrzydeł ruch chłód z wonią.
Wlewał mu w strwożoną duszę.
Blask wciąż rósł, a otwór groty
Całem morzem go rozlewał;
Nim zaś powracali w niebo
Aniołowie, a za nimi
Też skowronek wesół wzlatał
Na próg niebios z dziękczynieniem.

1) Radogost, Radegast, przez poetę nazwany Ratiho-
Stem, u dawnych Słowian pogańskich bóstwo gościnności
i handlu, niby słowiański Merkury.
2) Rujewit = pan Rujany (Rugii), główne bóstwo tamtejszych Słowian, według niektórych to samo, co Swantowit.
3) Piędzimąż = mężczyzna wysoki na piędź (stopę), karzeł, Pigmejczyk. Por. przysłowie staropolskie na piędzi mąż, a na łokieć broda
4) Swantowit = potężny pan; jedno z głównych bóstw słowiańskich, zwane mylnie Światowidem. Święty, znaczyło pierwotnie potężny, podobnie jak łaciński wyraz sanctus.
5) Por. uw. I. do pieśni 1.
6) Por. uw. 2. do p. I.
7) Mowa tu o bożku słowiańskim Piorunie (litew. Perkunas).

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej