Maurycy Mann

LIGA I DOŚWIADCZENIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

§. 1.

§. 2.

§. 3:

§. 4.

§. 5.

§. 6.

§. 7.

§. 8.

§. 9.

§. 10.

§. 11.

§. 12.

§. 13.

§. 14.

§. 15.

LIGA I DOŚWIADCZENIE

Mann Maurycy

Smutnem zaiste, jeżeli nie najsmutniejszym, dla każdego myślącego Polaka, jest to przekonaniem: że wszelkie doświadczenia żadnej nam dotąd nie przyniosły korzyści. — Gdyby nie Wiara w dobrą sprawę — której zaufanie w Sprawiedliwość nieskończoną przyświeca, a Miłość Ojczyzny zagrzewa — przekonanie to do zupełnego zwątpienia o wyswobodzenie kiedykolwiek drogiego naszego kraju nieochybnieby doprowadziło. — Opadają ręce i rozum się mięsza na widok, przedstawiający się ilekroć razy pora do działania nadejdzie, że z tylolicznych i srogich doświadczeń korzystać nie chcemy.

Nie możemy dotąd z łacinnikiem powiedzieć: experientia docet. Niestety, nie uczy nas niczego ani własne, ani cudze doświadczenie. W rzeczach światowych jest ono wszakże jedyną prawie wskazówką — jedynem światłem, które Opatrzność w przeszłości dostrzegać nam pozwala, aby się według niego na przyszłość kierować. Doświadczenie jest to prawdziwa loika, gdzie teoretyczno konsekwencye opierają się na praktycznie już przeprowadzonych premissach. Tym sposobem, czyny ludzkości, w tym powtórnym, że tak powiem, swoim skutku, reabilitacyą znaleść mogą: — na tym powtórnym skutku dowodzi się axioma przewrotnie nieraz zrozumiane: nie ma złego, coby na dobre nie wyszło.

Lecz, cóż ztąd za pociecha, że rozum w doświadczeniu wykrywa istotne tłomaczenie tej zwyczajnej paradoxy, w pozornej zostającej sprzeczności z prawdziwą ze wszechwzględów zasadą: Non sunt facienda mala, ut eveniant bona; cóż mówię ztąd za pociecha, skoro u nas ani złe ani dobre na dobre nie wychodzi!... skoro ani z cudzego ani z własnego doświadczenia nauki nie czerpiemy! Nie znam bowiem dotąd fałszywszego przysłowia nad to nasze polskie: "Mądry Polak po szkodzie. " A przecież szkody były i wielkie... a przecież czas już przyszedł, abyśmy mądrzy byli... Czas jest i wielki czas! —

Przepatrzmy dzieje nasze. Zastanówmy się, bez miłości własnej nad historją naszą. Przebieżmy Epoki życia naszego: kiedyśmy żyli silnie i potężnie — kiedyśmy słabli — odkąd wreszcie żyć przestaliśmy. — Mówie tu o życiu politycznem nie o narodowem. Tem bowiem żyjemy — i do śmierci daleko — a byleśmy tylko szczerze i mocno chcieli, stanie się ona na zawsze niepodobną.

Nie jest moim zamiarem, abym przegląd ten rozpoczął... abym rzecz całą chciał wziąść ab ovo. Nie jestem partyzantem systematu, który dowodzenie myśli każdej od Greków i Rzymian otwiera — czyli jak u nas pospolicie mówią od Adama. Z resztą inni to już zrobili... i lepiej, niżelibym ja potrafił. Nie dosyć jest bowiem jedno czuć i równo chcieć... aby zdolnością i nauką wydołać. Zacznę więc tu i skończy kilku zdaniami, które wszelako nie już jako takie — to jest, dowodzenia potrzebujące — kładę, lecz jako uznane i niezaprzeczone prawdy powtarzam: — to jest:

że w pomyślności — i tu mamy jaką taką wymówkę, bo w szczęściu mniej rachuby potrzeba — nie uwzględnialiśmy wcale doświadczenia, aby ustalić nasz byt i na trwały zamienić;

że w nieszczęściu, nie szukaliśmy w doświadczeniu przyczyn, dla których byt na świetności tracił i które kraj do upadku przywiodły;

że po upadku, w usiłowaniach o odzyskanie bytu nic korzystaliśmy nigdy z doświadczenia.

Zgoła, iż doświadczenie nigdy i w żadnej okoliczności dla nas nauką nie było. Bodajby więc rzec nie można

— nie jest!

Szczególniej też w usiłowaniach naszych tylolicznych — tyla krwi, poświęceń i ofiar okupionych, wada ta narodowa przebija. Na nic się jedne drugim nie przydały — owszem każde, powiedzmy śmiało — pogorszyło jeszcze położenie kraju. A chociaż nawet mamy to przekonanie — jako widoczne — zawsze jednak tą samą stąpamy koleją.

Pospieszam się tu wytłómaczyć, aby o złą wolę obwinionym nie zostać — bo do obwinienia bardziej, niż kiedykolwiek, dziś jesteśmy skłonni. To, co mówię, nie ma się wcale rozumieć, aby dla tego, że się nie udały, usiłowań więcej nie czynić. Utrzymywać podobnie, byłoby nietylko nierozsądkiem, ale nadto grzechem. Byłoby to chcieć dowieść, iż powinności wypełniać niepotrzeba, dla tego, iż się jej wykonanie kilkakroć nie udało. Myśl podobna nie może postać w głowie prawego człowieka — Polaka.

Przeciwnie — kochamy nasz kraj — usiłowania ku iego oswobodzeniu czyniliśmy — czynimy i czynić będziemy — bo powinniśmy. Ale nie idzie za tem, aby je zawsze tym samym czynić sposobem. Jeśli poprawa na jednej nie udała się drodze — na innej spróbować ją należy, gdyś poprawić się jest obowiązkiem i koniecznością. Używamy tu wyrażenia "poprawa" z umysłu: wszelkie bowiem usiłowanie nasze, jeżeli tej nie nosi cechy — już tem samom nie może być postępowem i pomyślnego skutku mieścić w sobie.

Owo zgoła doświadczenie nic dla nas, co do celu zmienić nie potrafi: bo cel nasz jest zawsze jeden i ten sam, i żadne niepowodzenie — przeciwność i nieszczęście usunąć, ani zmienić go nie może. Wszakże co do pory i sposobów ku jego osiągnieniu użytych, nieuwzględniania, doświadczenia jest błędem, któregośmy już za drogo opłacili, aby go raz nie porzucić. Skoro więc nie ma wcale pytania: czy działać?... pozostaje tylko zastanowić się zawsze: kiedy działać?... i jak usiłowania kierować?...

Miłujący Ojczyznę Polak, w każdym czasie, to jest, zawsze Jej potrafi stać się użytecznym. Nietylko poświęcenie życia jest godną tej miłości ofiarą, nietylko gwałtowne sposoby godne są tak wielkiego celu. Wytrwałość z roztropnością połączona więcej może nie raz przyczynić się do wykonania wielkiego dzieła, niż najszlachetniejszy chwilowy i bezwzględny entuziasm. Pora więc do działania jest zawsze: lecz doświadczenie jedynie wskazać może, czy pierwszych lub drugich skuteczniej będzie chwycić się sposobów.

Nie roztrząsając zatem przeszłych chwil, przystąpmy do teraźniejszej — starajmy się ocenić, jakie jej działanie przystoi.

Każdy naród — a szczególniej też nie samoistny, rządowi obcemu podległy w duchu ogólnego ruchu Europejskiego dziś działać powinien — aby działać skutecznie. Czasowi bowiem tylko wolno w polityce być oryginalnym i niespodzianki sprowadzać — ludzie, aby na próżno usiłowań nie łożyli — konsekwentnemi być muszą.

Ruch dzisiejszy, który na dniu 24. Lutego — a zatem tak nie dawno — zaszedł, nie jedno już światło oku doświadczenia upatrzeć dozwolił. Ma on zwłaszcza w dźwigniach, których używa, dwa zupełnie od wszelkich innych ruchów odrębne charaktery — te nadzwyczaj się jasno przedstawiają.

Ruchowi 24. Lutego nikt nie przewodniczył — nikt go do dziś dnia nie reprezentuje. Nie wcielił on się w żadną osobistość. Nie ma Mirabeaudów, Robespierów, Washingtonów, Franklinów. Zdaje się, że nie ma na miarę jego człowieka, — że nie ma człowieka któryby biegowi jego nadążyć — żądaniom wydołać — działaniu sprostać potrafił. Ci, którzy teoryami wyprzedzić go usiłują, nie idą torem, jakim on postępuje. Biegnąc pędem obok niego po manowcach, albo go mimochodem prześcigają — albo przecinając mu drogę nową tylko zaporę, którą usuwać musi, stawiają. Uderzają w to, czego on wcale wywracać nie myśli, — równają tam, gdzie mu nierówność wcale kolei nie psuje — zakładają mu cel czyli koniec taki, który on za niepodobny osądził, do którego wie, że nigdy jako ruch ludzki, dojść nie może.

Przypatrując mu się pilnie, widzimy, że wszystkie za nim istotnie uczynione kroki są opóźnione, — że wszelkie jego pytania zostają bez odpowiedzi; — zadania bez roztrzygnienia. Wszędzie jakaś niedołężność.... słabość... niemoc... najlepsza chęć nawet daleko z tyłu za nim zostaje — tak iż na myśl przychodzi: czyli ruch ten ludzkości całej nie prześcignął?....

Siła, której mocą cel ludzkości za daleko prawie na chwilowe jej usposobienie rzucony został, siła ta jest niezawodnie duch czasu. — W ciemnicach machiawelizmu trzymany, krępowany tak długo przeróżnego Egoizmu więzami, gdy je raz zerwał, i światłość dzienną ujrzał, — od razu ostatnie swoje wyrzekł słowo. Wyrzekł: Wolność, równość, braterstwo!

Ludy, za pomocą których duch wydobył się z niewoli skruszył swe okowy i pęta — podniosły te słowa. Okrzyknęły jednomyślnie: Wolność, równość, braterstwo. Przyjęły je za godło... lecz przyjęły tak, jak wyrzeczonemi były. to jest abstrakcyjnie. Bo abstrakcyjnem być musiało to, co duch czasu — nie człowiek, to jest myśl ogólna — nie indywidualna za cel ostatni ludzkości założyła.

Jest zaś cechą ludu — przynajmniej było nią dotąd — iż wszystko, cokolwiek za godło przyjmuje, przyswaja sobie bez żadnego na praktykę względu. Myśl ludowa, używając świeżego tego wyrażenia, jest zawsze Abstrakcją, — i liczne są na to dowody.

I tak naprzykład, w r. 1792. lud Francuzki przyjął był za godło to same wyrazy — lecz z inną myślą, którą czwarty wyraz zawierał. Wolność, równość, braterstwo albo — śmierć, okrzyknęli wtedy ludzie Rzeczypospolitej Francuzkiej: a lubo myśl ta była więcej hasłem reakcyi niźli ducha czasu, lud wziął ją abstrakcyjnie. — Śmierć — uważał za zniesienie przeczenia. Zniszczenie; życia tego lub owego — za zniesienie jedynie oporu. Pojecie abstrakcyjne nie dozwoliło w umyśle jego przystępu pojęciu niesprawiedliwości; — odsunęło wszelkie uczucie okrucieństwa, — zaćmiło wzrok na wszystkie nadużycia przeciwne prawdziwej wolności. Nie uderzyły go też one prawie nigdzie — nigdzie przeciw nim nie powstał — wszystko usprawiedliwiał — a życie, które w oczach jego gwałtownie się kończyło, — nie było wcale już nie mówię zbrodnią, ale praktycznym czynem — było tylko bez — względnem prostowaniem negacyi.

Rozliczne przytoczyćby można dowody na to, że ludy myśli im rzucone — do potrzeb ich zastósowane — do przekonania zatem trafiające, jeżeli podnoszą, czynią to zwykle abstrakcyjnie. Dla czego zaś tak się dzieje, pochodzi szczególnie z dwóch przyczyn. Raz, że abstrakcyą jest niejako ogółem, — przeto też łatwiej ogół uderza i przekonywa. Bo myśl ogólną, obraną tem samem z wszelkich szczegółowych uwag i przeszkód uważać można za koło w ludzkości tem łatwiej się obracające, im mniej zębów posiada, któremiby o indywidua i okoliczności zachaczało. Powtóre: że skoro systematem rządów było ludy w małoletności utrzymywać, przeto też, te najwięcej do dzieci pod względem edukacyi pojęć miały podobieństwa. Wszakże dziecku najłatwiej jest abstrakcyjnie udzielić idei, Z łatwością sądzi ono pojmować np. wieczność, bo nie zna ani początku ni końca i o nic wcale nie pyta. Praktyka słowem jest mu obcą: gdyż potrzebna jest koniecznie pewna dojrzałość lub pewien stopień wykształcenia, aby w pojęciu oględność na tę realną stronę życia powstała.

Jakkolwiek przyznajemy, iż lud uwolniony z obskurantyzmu, w jakim go Egoizm i absolutyzm trzymali, nadzwyczajnie szybko tej zrzałości i wykształcenia politycznego nabywa, sądzimy jednak nie mylić się twierdząc: iż w ruchu 24. Lutego bez stosownego, a koniecznego rozróżnienia teoryi od praktyki sobie postąpił. — Niezważając bynajmniej, czy do działania natychmiastowego w moc akklamowanego godła jest usposobionym — czy jest na tym stopniu wykształcenia, aby wraz z pojęciem czyny w tej nowej kolei postępować mogły... zdawało mu się, iż gdy cel ujrzał — już go tem samem i dopiął. Upojony niespodzianem zwycięstwem — omamiony przestrachem, który najsilniejszych przeciwników jego ogarnął — zażądał: aby wszystko od razu tak się stało, jak dopiero może kiedyś ostatecznie stać się powinno.

Lud podobnym był do wędrownika, który wiele trudności i przeszkód w drodze pokonawszy, oszałomiony niezwykłem powodzeniem, pomyślał, ujrzawszy z daleka wieżę miejsca, gdzie kres jego podróży — że już stanął u kresu. Jeżeli w skutek tego marzenia zechciałby się rozgościć od razu, w miejscu, gdzie się znajduje — wnetby poznał, iż wszystko w około niego obce, zamiarom nieodpowiednie; że, co większa, on sam się nawet dostatecznie wytłómaczyć nie może: — bo mu wiele jeszcze żywiołów do ostatecznego ułożenia jego sprawy brakuje. I tak z ludem się stało. To, co do razu w imię godła przyjętego poczynił, odwołać trzeba było — do czasu.

Przyjęcie to bowiem bezwzględne, abstrakcyjne, uważaćby można za skok w naturze, gdyby mu się następstwa nie były sprzeciwiły. Ludzkość nie postępuje przez skoki: non dantur saltus in natura. Od polityki p. Guizota, ks. Metternicha i króla pruskiego, do polityki, jaką dewiza ruchu 24. Lutego mieć chciała; — od ujarzmienia, w jakiem się ludy jeszcze w Styczniu znajdowały, do panowania w Marcu im naznaczonego — za nadto wielka istniała przerwa. Wstrzymanie też całego ruchu, hamulec niewidzialny, któremu się nieraz dziwimy, niepraktyczność, na która, wciąż natrafiamy i zwalczyć nie możemy, opór przez część ludzkości ruchowi stawiany — zgoła jednem słowem, cała reakcya, z jakiej bądź strony wymierzona i z jakiego bądź źródła idąca, niczem innem nie jest: jak tylko tej przerwy zapełnieniem.

Rzucamy w tę przepaść resztki Gizołowskich przebiegów, jakieś przedawniałe zmiany ministeryi — rzucamy meternichowskie stare fortele, machiawilistyczne krwią niewinną przepłacone biurokracyi manigancye — rzucamy uśmierzania kartaczami narodowych usiłowań, spleśniałe średniowiecznych czasów zachcenia w mordowaniu i znaczeniu niewolników wojennych!!!... Rzucamy i to co prędzej ostatnie jeszcze podziały krajów, bombardowania miast, ogłaszania stanu oblężenia, uciśnienia wolności druku, zamykania i przenoszenia sejmów, gwałcenia praw ogólnych przez prawa wyjątkowe.... dorzucamy wreszcie rozbujałe i fałszywe teorye, szarpania się przeróżne na kardynalne towarzystwa zasady, przegórowane próby bezwzględnych axiomatów prawom natury przeciwnych!... A to wszystko z takim szalonym pośpiechem.... z taką okrutną hojnością... z taką bezwstydną niekonsekwencyą — jak gdyby z przekonania!... jak gdybyśmy się starali, aby wszystkie te zużyte, staro, zgrzybiałe i spruchniałe dawnego stanu rzeczy zabytki — jako też wszystkie zawczesne, niedojrzałe, monstrualne, bo zarodku życia w sobie nie noszące usiłowania.... czemprędzej w otchłani, jaka się między przeszłością i przyszłością otworzyła, pochłonięte być mogły.... aby teraźniejszość na tym niejako po moście przesunąć się dalej potrafiła!! I tak się zdaje, jak gdyby rządy i ludy wszystkie na wyścigi nad jaknajszybszem tej przerwy wypełnieniem pracowali.

W pracy tej przechodzą ludzie bez śladu — czyny bez skutku. Człowiek nic nie może — a wszędzie jakaś tymczasowość... niestałość. Zaburzenie powszechne, odmęt straszny, — w którym łudzi i ustaw dostrzedz prawie trudno. Namiętności powszechne tylko, silnie się przebijają, stając się coraz nowego pożaru przyczyną. Bo lud skoro wyrzekł: Wolność, równość i braterstwo, wyrzekł to godło z całą potęgą uczucia zemsty, która w nim wrzała — uczucia sprawiedliwości, która mu zaprzeczona — uczucia prawa, które czuł, że zawsze posiadał i posiada.

Lecz myli się, ktoby sądził, dla tego chwilowego acz strasznego w ludzkości nieporozumienia; że godło raz położone nieprawdąby być miało. W niebezpiecznych rewolucyach, przez jakie ród człowieczy od początku świata przechodził, zawsze opatrzność stawiała mu myśl wielką i prawdziwie opatrzną jako fanał, do której dążyć i przez którą od zaguby mógł się uratować. Tym fanałem, tą myślą jest dziś: Wolność, równość i braterstwo. Do niej też ludzkość dąży. A skoro do niej zdąży, to jest, gdy ją zrozumie i urzeczywistni w tym zakresie, w jakim jej rozumieć i urzeczywistniać jest przeznaczono i wolno — wtedy dopiero stanie u wskazanej sobie ruchem dzisiejszym mety.

Wszakże zdaje się jednak, iż przepowiedzieć niepodobna, kiedy się skończy ta praca nad wykształceniem ludzkości do sfery, do której duch jej poskoczył? kiedy przestaną te krwawe i opłakane nieloiczności humanitarne... te olbrzymie anomalie w postępowaniu rządów z ludami, narodów z narodami?... czyli, kiedy się skończy reakcya? którą inaczej jak tylko za szkołę ludzkości uważać nie można?... Ale skończyć się ona musi, bo widocznem jest każdemu myślącemu sądzę, że równem jest niebodobieństwem — aby ludzkość wstecz cofnąć się miała, to jest powracać do tego, co było — jak to, aby mogła pozostać na punkcie przez abstrakcyjne pojęcie Wolności, Równości i Braterstwa zakreślonym. W tem, co się dziś w Europie dzieje, jest kwestya czasu, a nie istoty rzeczy — bo tu już wiadoma.

Kwestyi tej czasu odpowiada kwestya zgody. Idzie bowiem realnie o to, aby ta część ludzkości, która jeszcze w przeszłość wyłącznie wierzy... wiarę tę porzuciła i przyszłości zaufała: — ta zaś, która przyszłość za teraźniejszość już wzięła... porzuciła marzenia i teorye, a na drogę rzeczywistości i praktyki wróciła. Otóż zobopólna koncessya czyli zgoda.

I tu też właśnie najważniejsza i w oczy bijąca różnica między godłem ruchu dzisiejszego a godłem rewolucyi francuskiej z r. 1792. — Rewolucyi francuzkiej przewodniczący ludzie, nie zgodą, ale jakiemibądź choćby najgwałtowniejszemi środkami, przewiedzenie zasady okrzykniętej zamierzyli. Doświadczenie nauczyło: że śmierć, ludzi usuwa wprawdzie, — lecz zasady nie znosi.Ofiary polityczno, a więc za opinie, życia i siły im tylko dodają. — Kto wie, czy duch Ludwika XVI. nie wywołał więcej nieprzyjaciół Rzeczypospolitej francuzkiej, niżeli wszyscy razem żyjący rojaliści?...

Czyliż w zniesieniu tak dorywczem kary śmierci dla przestępstw politycznych... czyliż w ociąganiu się tak umyślnem.... w omijaniu tak skrypulatnem każdego kroku, któryby wojnę powszechną mógł sprowadzić... czyli, niech mi tak wyrazić się wolno będzie, w całej jego tyle nas irrytującej i prawie oburzającej pacyficzności... nie widać dość wyraźnie, iż inaczej wcale postępuje duch czasu, który ruch dzisiejszy prowadzi?... Przez zgodę on celu swego dojść zamierza, ale zgodę powszechną: przez ofiarę na korzyść ludzkości — przez ofiarę szczegółu dla ogółu — czyli zrzeczenie się zupełne Egoizmu — zawartą. Otóż wydoskonalenie, wykształcenie, wyrobienie ludzkości, w duchu godła przyjętego. Wtedy dopiero stanie się ono prawdą polityczną — rzeczywistością.

Wejrzyjmy tylko z bestronnem uczuciem w głąb ruchu Europejskiego. Zastanówmy się nie nad faktami, które w nim się zdarzyły — bo to są rzeczy przypadkowe, i jak dziś się tak stały, jutro inaczej stać się mogą — ale nad istotną jego działalnością; to jest nad środkami, których używa... któremi, że tak rzec można, istnieje.

Sama nieloiczność, jaka między pierwszemi i drugiemi faktami i środkami — exystuje, pozwala mi te pierwsze przypadkami nazywać. Za nic bowiem innego uważać nie można te zgwałcenia narodowości, to obojętne zapatrywanie się ludów na nieludzkie postępowania rządów z ludami o wolność walczącemi, ta bezsilność w przyniesieniu najmniejszej ulgi nędzy i cierpieniom; ta niemoc w wykryciu środków zaradczych, a praktycznych w opatrzeniu najdolegliwszych ran ludzkości — charaktery wszystkie zdarzenia od Lutego w Europie cechujące. Czyliż narodowości nie były uznane?... czyliż prawa człowieka nie zostały okrzyknięte?... czyliż wszystko, co się dzieje, nie ma się dziać przez lud i dla ludu?...

Lecz jak dobrze ktoś powiedział, dla człowieka, nad niekonsekwencyą w myśli nie ma nic trudniejszego chyba konsekwencya w działaniu. Zupełna tylko harmonja w człowieku może fałsz zadać dowcipnemu temu axiomatowi. Zupełna zgoda w ludzkości może ją ustrzedz od podobnych jak dotąd wypadków.

Do niej też zmierza ruch dzisiejszy — a zmierza pomimo swych czynów. Powiedzieliśmy już wyżej, iż nikt mu nie przewodniczy — iż nie ma za sobą ani przeciw sobie człowieka geniusza — człowieka na swoją. skalę. Nie daje on się przekonywać ani siłą najdzielniejszego pióra, ani go nic porywa szał najgorętszej wymowy. Ale bo mu też wcale o to nie idzie, co ten lub ów mówi lub pisze — lecz o to, co każdy mówi i pisze: jakby tym samym żądanie swoje okazywał, aby każdy jedno i to samo, to jest: w duchu jego mówił i pisał. Wszędzie, w najmniejszym kroku, żadnej nieuwzględnia pojedynczości, tak, iż się wydaje jakoby w działaniu przeparł indywidualizm. Prawo wyboru powszechnego (suffrage unwersel) jako najwyższy wyraz zgody, za jedyną legalność w działaniu swojem uważa. — Poddaje się większości absolutnej — choćby ta w przeciwnym mu nawet kierunku się oświadczyła — przyjmując chętnie, dla zgody — tę ostateczność, z niedoskonałości natury ludzkiej wynikającą, którą przemienić niepodobna. Tym więc sposobem ciągle wskazuje, iż dążnością jest jego, aby wszyscy to samo chcieli — tak samo działali.

Ta względność na zdanie indywidualne o bezwzględność na takież działanie, są to właśnie te dwa odrębne charaktery, które doświadczenie jakkolwiek krótkie w ruchu 24. Lutego rozpocznętym odkrywa. — Odrębne, gdyż w żadnym dotąd nie istniały ruchu. Żaden też bowiem dotąd, tak ogólnego nie zamierzył sobie zadania — żaden całej ludzkości w swoim nie zakreślił kole.

Cechy te zamienione w prawa, w prawo wolności druku i prawo stowarzyszenia są środkami, których ludzkość do swego rozwoju używa. Używa ich jawnie i działa otwarcie: bo jawność leży w samej ich istocie. Pilnie czuwa i obstaje nad ich całkowitem zachowaniem, bo prawdziwą i konieczną w nich znajduje siłę. Przez nie ona dojść się do celu spodziewa. Jakoż w prawie dyskussyi widzieć można rękojmię ogólnego kiedyś przekonania, sprowadzenia szczegółowych opinii do powszechnych zasad, czyli — - zgody myśli. W prawie zaś stowarzyszenia wykrywa się ciągła dążność do skupienia różnych części ludzkości w jednem działaniu, a więc do jednoczenia — pojednania — czyli zgody czynu.

Zgoda zaś myśli i czynu w ludzkości będzie dopiero punktem jej prawdziwego wykształcenia — dopełnieniem warunku koniecznej harmonii między teoryą i praktyką — urzeczywistnieniem: Wolności, równości i braterstwa.

Jeżeli więc za prawdę przyjmujemy — co nam niewątpliwą się rzeczą zdaje — że reakcya przeciw ruchowi Europejskiemu nie jest wcale jego krokiem wstecznym, lecz koniecznem tylko starciem, z dawnego stanu rzeczy wypływem — a przeto przysposobieniem i wyrobieniem ludzkości do przeprowadzenia w życie polityczne i socyalne godła przyjętego — wtedy doświadczenie jasno wskazuje:Że dążnością działania ruchu całego jest zgoda. Że legalnością tego działania jest wybór powszechny.

Że środkami w działaniu są prawa wolności druku i stowarzyszenia.Że cechą niezaprzeczoną działaniu jest jawność.

* * *

Zatrzymałem się nieco dłużej nad wykryciem, jakie pewniki dla doświadczenia z ruchu Europejskiego wypływają, z przyczyny, iż z początku zaraz oświadczyłem: że usiłowanie każde narodowe w duchu tego ruchu działać powinno — aby działać skutecznie.

Usiłowaniem takiem narodowem, pod nową występującem postacią jest Liga Polska. Gdy o niej pod względem doświadczenia słów kilka napisać przedsięwziąłem, słusznem mi się wydawało, aby naprzód przedstawić, co obok własnego narodowego doświadczenia główną jej skazówką być winno.

O ile bowiem według mego przynajmniej zdania Liga polska, jako stowarzyszenie mające za cel narodowość, za jedyny środek ofiarę i poświęcenie, za głównego nieprzyjaciela, zewnętrzny i wewnętrzny Egoizm, za podstawę zasady Demokratyczne, stoi z ruchem europejskim w harmonii, o ile zresztą szczególniej co do formy jest niejako prostą jego wynikłością, w osobnem pisemku udowodnić się starałem. (1) Tem bardziej też oglądać się winna na niego, — i do niego w postępowaniu swojem stósować.

Dziś biorąc pióro w rękę, czynię to z następujących powodów.

Liga nie bądąc jeszcze ukonstytuowaną, a więc tem samem w działalność wprowadzoną, nie mogła jeszcze dostatecznie dać poznać środków, któremi iść do celu to jest do utrzymania i wykształcenia narodowości zamierza. Ogłosiła tylko, iż te będą legalne. Doszło zaś mojej wiadomości, iż cel Ligi za nadto określony, środki zaś nieskuteczne i nie dość patryotyczne wielu się osobom wydają. Nie mówię tu o W. Księstwie, gdzie Liga tak mocne już i szerokie zajęła stanowisko, ale w innych prowincyach Ojczyzny naszej, Liga dla tych względów zaufania nie wzbudza. Naprzód więc, za niektóre uwagi zbytecznemi tutaj wydawać się mogące, czytelników W. Księstwa przepraszam.

Liga, jeżeli ku swemu założeniu podpisy zbierała, zbierała je zapewne nie jako podpisy na narodowość polską — bo podpis ten każdy na tutejszej zrodzony ziemi, na niej wychowany lub zbogacony, sumiennie nigdy odmówić niemógł i sam z siebie od dawna już przyniósł — ale zaiste na środki ku tejże utrzymaniu służyć mające. Środki te jednak wskazanemi nie były i dotąd być nie mogły. Dyrekcya narzucać ich nie mogła, raz że tymczasowa, powtóre, iż te od niej niezależały. Spodziewała się ona znaleść ich wyprowadzenie, ocenienie i ściślejsze oznaczenie w rozsądku, umiejętności, dobrej chęci i woli, patryotyzmie delegowanych na ten cel przez ogół, Członków Ligi wybrać się mających. Zdaje nam się więc, iż nie od rzeczy będzie w chwili, gdy ci delegowani ułożeniem ostatecznych i obowiązujących statutów Ligi niebawem zajmować się będą — przedstawić uwagi niektóre i zwrócić ich baczność na tak ważne dla nas kryteryum, jakiem jest doświadczenie. — Uwagi z doświadczenia często na pozór drobne, wszelako nie bez wielkiego w ciągu działania wpływu łatwo bardzo niepostrzeżone ujść by mogły dla trudności i pospiechu dziś jak zawsze zatrudnieniom podobnym u nas koniecznie towarzyszących.

Sądzę nakoniec, iż w chwili obecnej każdy zdanie swoje objawić powinien, skoro tylko po sumiennem wnijściu w siebie uzna — iż tem, choćby w najmniejszej cząstce do dobra kraju przyczynić się zdoła — a żadną miarą sprawie zaszkodzić nie może.

Bo teraz, jak to wyżej powiedziałem, nie idzie o to, co pisze i myśli ten lub ów, ale co każdy mówi i pisze. — Zdanie to niech osobie mojej i pisemku za dostateczne tłomaczenie posłuży.

W Listopadzie 1848. r.

(1)  Egoizm, Narodowość i Liga, 1848. w Poznaniu nakładem J. K. Żupańskiego. 

§. 1.

Liga aby silnie działać i w potęgę rozwinąć się mogła, winna była za cel obrać to, na co największa jest zgoda. — Doświadczenie bowiem tylokrotnie dowiodło, iż zgody najwięcej usiłowaniom naszym brakowało.

Wątpliwości nie ulega, że pierwszą myślą... życzeniem... zadaniem Polaka w politycznym działającego zawodzie, jest — Niepodległość.

Tu wszędzie, zawsze i u wszystkich jest zgoda. Jest to bowiem jedna żyła przez wszystkie serca polskie płynąca — a płynąca gwałtownie, potężnie, szeroko: bo gorącą jest miłość Ojczyzny... bo bez miary są nieszczęścia z jej utraty... bo bez granic były poświęcenia życia i majątków. Na tę myśl jest zgoda: bo niepodległość to hasło, na które każdy prawy Polak w całym okręgu ziemskim jednocześnie odpowiada.

Ale gdzie hasło — tam wojna. Są zaś okoliczności, gdzie wojny prowadzić nie wypada — gdzie rostropność jasno wskazuje, że chwila nie po temu... że walka wtedy nie nadzieję wyrodzi, lecz tylko nawał nieszczęść na głowę nierozważnych, na kraj cały sprowadzi. Ktokolwiek się ruchowi europejskiemu, szczególniej też kierunkowi, jaki chwilowo obrał, z zimną krwią przypatruje, ten przyzna niezawodnie, że Polska w takiej dziś znajduje się kolei.

Powiedzieć więc można: Czekać — jest przedostatniem słowem dzisiaj żyjącego Polaka: przetrwać winno być jego ostatniem.

Przetrwać — znaczy to umieć czekać.

Przetrwać — jest to zachować tę cechę, która Polaka tak mocno znamionuje: znaczy to nie dać zedrzeć z siebie tego munduru, który wieczny stanowi rozbrat między nim a wrogiem. Jest to baczyć pilnie u straży tego znaku bytu, własności nieszczęścia i poświęcenia, który, jeżeli go się nie utraci, daje prawo i gotowość módz w każdej stanąć chwili pod sztandarem, niosącym godło — niepodległość.

Przetrwać — jest to kształcić moralnie tę cechę, aby coraz istotniejszą i ważniejszą się stawała: jestto nie trwonić czasu, z którego jedno pokolenie drugiemu zawsze zdać rachunek w narodzie powinno: jest to postępować — a tem samem coraz silniej przybliżać się i sposobić do — niepodległości.

W bolesnej więc chwili czekania nie idzie już o hasło — to jest wyryte na sercu całego narodu polskiego — ale raczej o przechowanie cechy Polaka, to jest — narodowości. Wiedzą o tem dobrze ci, co Polskę podzieloną trzymają, i przekonali się, że dopóki Polak się nie wynarodowi, dopóty sami powtarzać będą musieli: jeszcze Polska nic zginęła. Wszelkie też przeto usiłowania w tę, a nie inną obrócili stronę.

Opór systematyczny i nieustający przeciw wszelkim takim usiłowaniom, zkąd bądź idącym, czyli utrzymanie i wykształcenie narodowości, wzięła za cel Liga. Nie wachała się bynajmniej poświęcić nazwiska dla rzeczy.

Tę ofiarę — bo jest nią poświęcenie nazwiska tak drogiego, tak charakterystycznego, tak koniecznego jak powietrza, którem oddycha, dla serca Polaka — tę ofiarę, mówimy, ponieść, wskazywały jej nietylko dobrze zrozumiane stosunki polityczne i należycie ocenione położenie kraju w obecnej chwili — ale nadto jeszcze stanowisko prywatnemu stowarzyszeniu właściwe i konieczna jawność od działań towarzystw politycznych dziś nieodstępna. Z zasobami tak małemi i z władzą jedynie moralną nie miała też wcale myśli Liga — i mieć nie mogła — sztandaru rewolucyjnego podnosić. Zamierzyła legalnie upominać się i wywalczyć prawa, które się narodowości polskiej należą — a są zaprzeczone; utrzymywać i rozkrzewiać narodowość wszędzie i zawsze, śmiało i z poświęceniem — ale otwarcie i jawnie.

Ten to jest cel, który wyłącznie, sądzimy, w statutach Ligi się okaże. Rozszerzenie, wytężenie lub zwrócenie go w innym kierunku stósownie do potrzeby, okoliczności i czasu waruje sobie na przyszłość Liga.

Cel, do którego dąży, jest dosyć jasnym i wyraźnym, aby go wszyscy dobrze pojęli — dosyć powszechnym i szerokim, aby na każdym kawałku ziemi polskiej był takim. to jest celem — dosyć nareszcie mieści w sobie działania nadziei i dosyć wymaga poświęcenia, aby Polaka najczynniejszą nawet naturę zatrudnić... najgorliwszą chęć służenia krajowi zaspokoić... najgorętszym życzeniom i najniecierpliwszej wyobraźni dać otuchę i pokarm. Najsilniejsza na koniec miłość Ojczyzny znajdzie w nim obszerne pole do składania choćby największych nawet ofiar i poświęceń.

Z drugiej strony niechaj ogrom tego celu nie zraża nikogo. Narodowość porównać można do wspaniałego gmachu, będącego dawną i prawną kraju własnością. Gmach ten obalić i w ruiny zamienić nieprzyjaciele nasi wszelkiemi starają się sposobami. Udało im się już niestety znaczne w nim poczynić rysy i szczeliny. Naszym więc jest obowiązkiem bronić go, nieść, gdzie można i jak można, podporę, a dodając nowej siły nowemi starać się upiększać go ozdobami — czyli udoskonalać. Te pojedyńcze skupiać usiłowania, by w rozsypce nie przepadły, kierunek ich najpotrzebniejszy wskazywać i środków najstósowniejszych do nich dostarczać, będzie zadaniem Ligi naturalnie z celu, jaki sobie zamierzyła, wypływającem.

Doświadczenie uczy, ze nieprzyjaciela nigdy z oka spuszczać nie potrzeba, gdyż po jego obrotach najlepiej własną słabą stronę poznać można.

Któż nie widzi, jak wszystkie rządów i ludów nas gnębiących przeciwko narodowości naszej wytężone są siły — zwrócone zabiegi?... Czyż jest jakiekolwiek rozporządzenie Polaków się tyczące, któreby ich narodowości nie było przeciwne?... Czyliż cofają się przed użyciem jakichbądź środków — choćby i najgorszych — które do zniszczenia narodowości naszej im posłużyć mogą?... Nie uderzając nas dosyć trudności, jakim najmniejsze nawet mocye i ustawy na zgromadzeniach narodowych niemieckich wniesione, podlegają, skoro tylko podźwignienie lub zabezpieczenie narodowości polskiej mają na celu?... Przyjazne nam znowu ludy czyż starają się o cokolwiek innego dla Polski jak o utrzymanie jej narodowości?... sądząc, iż tem samem przyszłą jej niepodległość zabezpieczają i ze sympatyi lub długów, które względem niej zaciągnęły, dostatecznie się wypłacają.

Słowo jedno jeszcze i na niem ten paragraf zakończę. — Mała liczba wprawdzie, lecz przeważną, bo szczerze i niezaprzeczenie sumiennych ludzi w Europie, którzy w obronie zgwałconego i potępionego — a przecie najświętszego — prawa istnienia Polski występują, wszyscy jednozgodnie wszędzie i zawsze, nadzieje urzeczywistnienia tego prawa w narodowości, jako ich i wszystkie najsmutniejsze nawet koleje mającym przetrwać żywiole, upatrują. Pytam się: czyby liczba sympatycznych za nami głosów, gdybyśmy tylko o narodowość dobijać się przestali, niesłychanie się nie powiększyła?... czy usunięcie tylko wszelkiej trwogi niepokoju i trudności, jakie drgnienie każde narodowości naszej stwarza lub obudza w ludach nas ujarzmiających, nie sprowadziłoby na widownię polityczną mnóstwa mniemanych przyjaciół interessującej sprawy naszej? czyliż najzaciętsi nawet dzisiejsi Polski nieprzyjaciele w przyjaciółby się nie zamienili i nie przyznali nam słuszności teoryi o niepodległości, byleśmy tylko narodowość im poświęcili — czyli gdybyśmy być Polakami przestać ze-chcieli?... Narodowość bowiem Polska jest to, co zawadza, niepokoi i toczy — jest to, co hamuje wszelkie działanie u ciemięzców naszych — jest to, jednem słowem część praktyczna Niepodległości Polski. Jako taka winna być pierwszym i bezpośrednim celem naszym. Narodowość jest celem Ligi Polskiej, jako stowarzyszenia praktycznie i natychmiastowo dla dobra kraju działać przedsiębiorącego.

§. 2.

Wiemy z doświadczenia lat przeszło sześciudziesiąt, że w Polsce obok narodowości tuż stoi religia katolicka. I to w tak ścisłym związku, że rządy polsko-podziałowe narodowość polską w religii katolickiej, jakby w powtórnej narodowości, ciągle wytępić usiłowały. Wyrażenia tego "powtórna narodowość" które, niewiem, czy myśl moję dostatecznie tłómaczy, potrzebowałem tu użyć z powodu, iż zanadto mam uszanowania dla religii katolickiej, abym ją za podporę do jakiejkolwiek, by też najlepszej sprawy, a mniej jeszcze za środek do dopięcia najgodziwszego nawet celu mógł uważać.

Rossya namawia do schizmy — proteguje każde religijne odszczepieństwo — nagradza je sowicie — prześladuje księży — zgoła uciska, gdzie tylko i jak może, religią katolicką. Czyni to zaś jak wszystko czynić zwykła — otwarcie.

Austrya inną co do formy — lecz równie nienawistną, choć skrytą — obrała drogę. Materyalizuje religią — neutralizuje wszelkie działanie duchownych. Tym sposobem, jeżeli ją wyraźnie nie prześladuje, to usuwa wszędzie jej wpływ zbawienny jako najpotężniejszą zaporę dla szkaradnych swych przeciw narodowości polskiej zamiarów.

Aby zaś poznać dokładnie nieszczęśliwą kolej religii katolickiej w Prussach, dosyć jest przeczytać Promemoria w sprawie nadwerężenia praw kościoła katolickiego w W. Ks. Poznańskiem od czasu królewsko pruskiego zaboru, wydane w Poznaniu czcionkami W. Stefańskiego r. 1848., a przez czcigodnego Arcybiskupa Gnieźnieńskiego i Poznańskiego X. Przyłuskiego i obiedwie kapituły, Gnieźnieńską i Poznańską podpisane i do JMC. najjaśniejszego króla Pruskiego adressowane.

Szczególnie też po ostatnich tutejszych wypadkach religia katolicka wielkie przybrała w Księstwie polityczne znaczenie. Nigdzie też i nigdy jeszcze w dziejach polskich katolicyzm tak otwarcie i poważnie w obronie narodowości nie był wystąpił, jak tego roku w W. Księstwie Poznańskiem. Rząd pruski postępowaniem swojem, przymusił go już dawno do jawnej oppozycyi na religijnem polu, — uderzeniem teraz wprost na niego, ducha patrjotycznego w nim upatrując, zniewolił go do walki na polu politycznem. I przyszło do tego, ie Rząd, nawet u populacyi katolików Niemieckich, zdjął z niego cechę Niemiecką: tak, iż u populacji polskiej Niemiec-katolik -przestał być nieprzyjacielem — przestając być Niemcem.

Któż nie doświadczył szczególniejszego wrażenia, gdy przejeżdżając w tych czasach przez nieznaną mu w prowincyi naszej wioskę, zapytał woźnicy: — "Czy to wieś niemiecka? — i otrzymał odpowiedź: — "Nie Panie — to katolicka. " — ??... Komuż nie zdarzyła się podobna okoliczność, do tej, którą tu przytoczyć sobie pozwolę, w przekonaniu, że praktyczny przykład od najlepszego wyższy rozumowania. Włościanie z polskich wsi na zarobek do niemieckiej przyszedłszy zupełnie oddzielną robotę wyznaczoną mieć musieli, gdyż miejscowi wieśniacy Niemieccy pracować z nićmi nie chcieli. Nazajutrz widząc pomiędzy niemi, znanych mi jednak kilku Niemieckich tej wsi mieszkańców pytałem; — "A jakże się stało, moi przyjaciele, iż razem z wami tych kilku Niemców widzę?" — "Bo też to nie Niemcy, tylko katolicy" — odrzekli mi chłopi.

Wszystko, co tu napisałem, nie było całkiem w myśli, aby w Lidze jakąkolwiek wywołać religijną dyskussyą. Nie wychodzę wcale z axiomatu na całym prawie świecie przyjętego: Polak więc katolik. Żadnej pod względem patryotyzmu w wyznaniach religijnych nie kładę różnicy: — i zdaniem mojem Polak niekatolik może być równie jak Polak katolik, prawym — Jakto mówią — doskonałym Polakiem. Zgoła jestem zupełnej tolerancyi, czyli wolności mniemania i wolności wyznań (liberté de conscience, liberté des Cultes) szczerym zwolennikiem.

Zważając atoli na stanowisko religii katolickiej w W. Księstwie, jakie w obecnej zajmuje chwili; — na usługi i poświęcenia w sprawie Ligi duchownych łożone, — na liczbę katolików Niemieckich do Ligi przystępujących; — najwięcej też na wpływ, jaki religia katolicka na włościanach naszych wywiera, — ośmielam się zwrócić baczność Delegowanych i później obranych Dyrektorów, aby w ułożone Statuta lub w późniejsze instrukcye nie wśliznęło się — mówię przypadkiem — jakie rozporządzenie, które, przez złe zrozumienie lub co łatwiej, przez fałszywe tłómaczenie, na szkodę religii katolickiej obróconemby być mogło: a tem samem za broń posłużyło nieprzyjaciołom naszym.

§. 3:

Powiedzieliśmy w §. 1.: że opór systematyczny i nieustający wszelkim skądbądź wychodzącym usiłowaniom i napaściom przeciwko narodowości wymierzonym ma być jednym z głównych celów Ligi.

Liga opór ten, w takim Stanie rzeczy, jaki jest dzisiaj, nie może rządom na innej stawiać drodze, jak tylko na drodze oppozycyi. To z doświadczenia wypływa i bez dowodzenia się obejdzie.

Głównem więc działaniem Ligi jest oppozycya.

Tak zaś, jak Cel Ligi (zawsze zdaniem naszem) jest dwojaki:

Utrzymanie narodowości.

Wykształcenie tejże.

Tak znowu działanie Ligi na trzy podzielićby można gałęzie:

Oppozycya przeciw rządowi.

Oppozycya przeciw nieprzyjaciołom obcych narodowości.

Oppozycya przeciw nam samym w czyli naszym błędom i wadom.

Dwie pierwsze do pierwszego należą celu, trzecia w drugim się mieści — gdyż wykształcenie stanowi wyraźnie.

O pierwszej w tym paragrafie.

Zdawałoby się, iż nikt lepiej od nas Polaków oppozycyi przeciw rządowi rozumiećby nie powinien. Przeszło pół wieku, prócz kilku zbrojnych o niepodległość powstań, w tym praktykujemy zawodzie. Bronimy narodowości naszej ciągłą oppozycya: lecz podobno nie jesteśmy biegli w używaniu tej broni, skoro walka nienajpomyślniejszym — przyznać wypada — uwieńczona została skutkiem.

Skądże to pochodzi?...

Jeżeli się nie mylimy, z dwóch przyczyn: naprzód: że wstrętu do wszelkiej oppozycyi legalnej pokonać nie możemy; powtóre: że używamy jedynie oppozycyi indywidualnej — czyli egoistycznej, — a zatem biernej.

Otóż właśnie Liga w działaniu swojem pierwszą przyjąć — drugą odrzucić jest obowiązana.

Liga oppozycyą legalną postępować winna — dla czego?...

Dla tego: — że jako stowarzyszenie na mocy prawa o wolności stowarzyszeń wydanego — a przeto legalna — zawiązaną została.

Dla tego: — że jako taka do jawności w działaniu jest przymuszona — działać jawnieby nie mogła, działając nielegalnie.

Dla tego nakoniec: że ruch Europejski z duchem, którego Liga w ścisłym ma zostawać związku, jawność jako pomyślny środek do działania wskazuje.

W rzeczy samej dziwować się przychodzi, czemu wyraz ten "legalny", obok oppozycyi stojący taką niechęć zawsze prawie u nas budzi. Odwołać się możemy na "Gazetę Polską, " która niedawno zwycięzką w tej mierze stoczyła walkę.

Rzecz, powtarzamy, w istocie samej zdaje się tak prosta.

Oppozycyą jako działanie — środku koniecznie czyli sposobu potrzebuje.

Sposobem tym jest legalność. :

Pomięszanie tych dwóch tak różnych rzeczy, jakiśmi są myśl i forma do jej urealizowania, stanowi zapewne tę nieskończoną dyskussyą.

Nie idzie bowiem wcale za tem, że oppozycya jest legalną, aby to, co jest czyli status quo za sprawiedliwy, a więc za ostateczny uznała: — lecz o to tylko, aby środki, których używa, były jej dozwolone. Więc muszą być legalne.

Może ona, jakkolwiek legalna, być nawet zupełnem przeczeniem tego, co jest, byle to przeczenie było tylko następstwem z użycia środków legalnych — to jest: następstwem z wykazania, iż prawa gwarantowane i których legalnie domagać się można wykonanemi nie są.

Oppozycya Polska pod obcym rządem, choćby najlegalniejsza dobijając się o prawa narodowości, dowodzić ciągle będzie, że to, co się jako prawo należy, nie jest dotrzymanem — i dotrzymanem być nic może — a to z przyczyny, iż się więcej należy: — czyli — że gdzie krzywda zasadą, tam sprawiedliwość następstwem być nie może.

W czemże więc zatem ten wyraz legalny miałby być narodowości lub nawet niepodległości na przeszkodzie?...

I dalej jeszcze.

Oppozycya jest i być powinna siłą narodowy.

Bez wątpienia — ale oraz ma być skazówka nietylko dla opinji publicznej, lecz i dla rządu.

Rząd po niej miarkować powinien, w jakim z opiniją zostaje stosunku, czyli co czynić mu wypada — szczególniej zaś, jak daleko na tej lub owej drodze postępować mu wolno.

Opinija zaś wedle niej kierować się będzie, o co i jak się ma manifestować.

Oppozycya jednem słowem, jest granicą żądań między rządem i opinią publiczną.

Lecz, jakże się nią stanie, jeżeli nie na legalnej drodze?... Wszakże nawet dążąc ciągle do zmiany porządku rzeczy — nieporządku wywoływeć jej się nie godzi?... czy rząd jakikolwiek cierpiałby oppozycyą, który żądania swoje nieporządnieby przekładała?...

Wczemże zatem, pytamy znowu, ten porządek czyli wyraz "legalny" miałby stać sprawie naszej na przeszkodzie?... Nie wypływaż z tego dość wyraźnie, że skoro ten w działaniu nie jest uwzględnionym, oppozycya w powstanie się przeradza?...

Liga, jakeśmy powiedzieli, narodowość za cel obrała: słusznie też co do działania w legalności się zakreśliła. Według niej zapewne się uorganizuje — i zdaje nam się, że na deklarowaną przez Ligę legalność wszyscy zgodzić się mogą.

Liga, oppozycyę taką jak ta, którą dotąd działaliśmy, odrzucić musi — dlaczego?...

Dla tego: — że doświadczenie beskuteczną ją wykazało. Skuteczną zaś być nie mogła dawna oppozycyą, bo była:

1) indywidualną — przeto jako taka; to jest pojedyńczej osoby opinja, przez rząd nieuwzględnioną. Zbiorową nie była — bo nie mogła być jawną, nie mając koniecznych jawności sposobów: prawa wolności druku i stowarzyszenia. Zbiorowa bez jawności stawała się spiskiem albo rewolucyą — przestawała być oppozycyą;

2) egoistyczną — bo nie mogła być zbiorową — tylko indywidualną.

3) bierną — bo wprzeciwnym razie to jest będąc czynną — a jako pojedyncza przeto nieuwzględnioną — dla braku jawności stawała się najsmutniejszym w polityce wypadkiem — bezowocnem usiłowaniem — niepotrzebną ofiarą.

Dla tego dalej, Liga oppozycyą taką odrzucić musi — że doświadczenie w ruchu Europejskim wskazuje oppozyą jaką być powinna, to jest:

1) jawną — bo tę cechę nosi każde w jego duchu działanie;

2) ogólną — bo jakeśmy powiedzieli na wstępie, indywidualizm przepadł w jego działaniu — i ie nie chodzi mu wcale o to, co działa ten lub. ów, ale co wszyscy działają — bo chce, aby wszyscy jedno i tak samo działali;

3) czynną — występującą przeciw egoizmowi jako ciągłe poświęcenie dobra szczegółu dla dobra ogółu — więc zbiorową — przeto uwzględnioną — stającą się najkorzystniejszem w polityce usiłowaniem — potrzebną ofiarą.

Oppozycyą Ligi przeciw rządowi znajdzie: w solidarności wszystkich członków swoję siłę — w czynności i poświęceniu rękojmię swoję — w jasności legalność.

Oppozycyą Ligi ma według nas dwie drogi: drogę petycyi i protestacyi — drogę publikacyj: i odpowiednie im środki: prawo stowarzyszenia i prawo wolności druku.

Liga, zdaje nam się, winna dokładnie w statutach swoich opisać ogólne zasady swojej oppozycyi, i to w sposób: aby każdy ważniejszy przypadek mógł znaleść zastósowanie; aby nikt a nawet Dyrekcya ani ich zmienić lub zaniedbywać, ani się z pod nich wyłamywać lub je przekraczać nie mogła. Od tego zależeć będzie jednostajność czyli porządek, bezprzestanność czyli skuteczność, nakoniec pewność czyli powaga oppozycyi Ligi.

Dla tego ważną byłoby rzeczą, aby nawet niektóre szczegóły w statutach dotknięte zostały — jakoto: aby każdy pojedyńczy nawet wypadek narodowość naruszający, przeto protestacyą wymagający — był przez nią uwzględnionym. Protestacyą zaś aby jak największą liczbą podpisów — w organizacyi Ligi łatwoby było liczbę daleko posunąć — opatrzona została; — aby taki wypadek każdy nietylko w organie Ligi, ale za jej staraniem we wszystkich polskich i kilku cudzoziemskich dziennikach był publikowanym. Ważniejszy zaś, nakładem Ligi osobno drukowany, rozpowszechniony, i t. d. i t. d.

Koniec wersji demonstracyjnej.

§. 4.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§. 5.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§. 6.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§. 7.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§. 8.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§. 9.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§. 10.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§. 11.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§. 12.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§. 13.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§. 14.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§. 15.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej