Andrzej Niemojewski

LISTY CZŁOWIEKA SZALONEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Słówko wyjaśnienia.

LIST I.

LIST II.

LIST III.

LIST IV.

LIST V.

LIST VI.

LIST VII.

LIST VIII.

LIST IX.

LIST X.

LIST XI.

XII. TELEGRAM.

LIST XIII.

LIST XIV.

LIST XV.

LIST XVI.

LIST XVII.

XVIII. TELEGRAM.

LIST XIX.

LIST XX.

XXI. OŚWIADCZENIE.

LIST XXII.

LIST XXIII.

LIST XXIV.

LIST XXV.

LIST XXVI.

LIST XXVII.

LIST XXVIII.

LIST XXIX.

LIST XXX.

LIST XXXI.

LIST XXXII.

LIST XXXIII.

LIST XXXIV.

LIST XXXV.

LIST XXXVI.

LIST XXXVII.

LIST XXXVIII.

LIST XXXIX.

LIST XL.

LIST XLI.

LIST XLII

LIST XLIII.

LIST XLIV.

LIST XLV.

LIST XLVI.

LIST XLVII.

LIST XLVIII.

LIST XLIX.

LIST L.

LISTY CZŁOWIEKA SZALONEGO

Niemojewski Andrzej

Słówko wyjaśnienia.

Siedzę sobie najspokojniej w domu. Dzwonek. Otwierają się drzwi.

— Jak się kochany pan miewa! Nareszcie pana odnalazłem!

Podnoszę rękę do czoła, bo mi lampa przeszkadza. Z otwartemi ramionami stoi Ludwiś Kołakowski.

— Jak się też kochany pan miewa ? — zawołałem podnosząc się od biurka.

Wyściskaliśmy się. Siadamy. Kołakowski wyciąga z pod pachy jakiś brzydko gruby zeszyt.

— Bo to widzi pan — maleńki interesik.

— Zawsze do usług — odpowiadam a w duchu dodaję: masz tobie!

Kołakowski drapie się za uchem i poczyna:

— Miałem przyjaciela — trochę waryata — tak, tak... waryata. Zdarza się, że i przyjaciele warjują, najlepsi przyjaciele... Owóż ten mój nieszczęśliwy przyjaciel miał manię pisywania do mnie długich listów. Odpisywałem mu czasem, ale rzadko a listy jego rzucałem w piec. Ale cóż się pokazało! Jegomość miał bruliony. Niechno kochany pan przeczyta i powie, jak to tam z tem... Gdyby się to nadawało do druku, to i owszem, bo widzi pan, ten biedny bzik już umarł... Tak, umarł... I zapisał mi testamentem te bruliony. Jednakowoż w testamencie była mała klauzula. Żądało nieboraczysko odemnie, ażebym czemś uszczęśliwił ludzkość... No, niech kochany pan sobie wyobrazi... ja — i uszczęśliwiać ludzkość!.. Tak tedy sobie rozważam, coby tu takiego wspaniałego zrobić i nagle strzela mi do głowy: wydam to!... Jeżeli pomysł waryacki, to nie całkiem moja wina, boć zawsze wpływ wpływem pozostaje... A to był dobry chłop... tylko niecałkiem tego... tu...

Wręczył mi manuskrypt. Położył mi rękę na kolanie i zapytał:

— Pani dobrodzika zdrowa ?

— Zdrowa — odparłem.

— A dzieciaki zdrowe ?

— Jakoś tam dzięki Bogu...

— I jest co jeść ?

— At, niby jest...

— To bądźże pan zdrów, kochany Panie, bo mi się śpieszy...

— Moje uszanowanie!

— Moje uszanowanie! A proszę się pani dobrodzice kłaniać!

Wyszedł.

Nałożyłem okulary, wziąłem rękopis do ręki. Otwieram. Patrzę na pierwszą stronicę. Czytam — czytam — —

LIST I.

Czytaliście, kochany panie Ludwiku, książkę Nordaua "Kłamstwa konwenansu" ? Wicher dmie, śniegi topnieją, klimat przemawia do nas jak zgorzkniały pesymista. Weźcie do ręki tę książkę. Czytajcie ją przy wtórze wichru, przy szumie ulewy.

Kłamstwa, kłamstwa!...

Aż strach dotknąć palcem logiki jakiejkolwiek sprawy, jakiegokolwiek zagadnienia, jeżeli zrodziło się w głowie podejrzenie, że kłamstwo jest podszewką istnienia.

Tak — podszewką istnienia. Wierzchem jest prawda. Po niej, jak po płaszczu gumowym, spływa deszcz zarzutów; ale grzeje tylko podszewka.

Są to zaiste myśli człowieka szalonego. Słuchano wszakże głosu tylu mędrców, tylu głupców; czemu nie mianoby posłuchać lub bodaj wysłuchać głosu człowieka szalonego ?!...

O szalonych powiadają, że są bardziej logiczni, niż ludzie normalni. I zaiste, wszystko można im zarzucić, prócz wadliwego wnioskowania. Rzeczą ludzi normalnych jest wnioskować wadliwie z dobrego założenia; natomiast ludzie szaleni wychodzą wprawdzie z założenia fałszywego, ale wnioskują znakomicie.

Exemplum.

Człowiek normalny modli się rano do Boga: "I odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom" — a powstawszy z klęczek zapytuje swego adwokata, czy położył już areszt na ruchomościach bliźniego za dług nieuiszczony.

Człowiek szalony oświadcza swej żonie, że jest ze szkła. Oświadczenie to jest co prawda fałszywe, ale wnioski i dalsze postępowanie niezmiernie ścisłe i logiczne. Taki człowiek boi się ruszyć z miejsca, aby się nie stłukł, nie dotknie się żadnego przedmiotu, aby się o niego nie utrącił, mniema, że nikomu nie może zasłonić widoku, gdyż jest przejrzysty; uczyni to dopiero wtedy, jeśli mu ktoś udowodni, że jest ze szkła matowego. Wtedy usunie się, aczkolwiek z wielką ostrożnością. W każdym razie nie łatwo mu udowodnić, że jest ze szkła nieprzejrzystego.

Ludzie szaleni mają jeszcze wiele różnych zalet, których nie posiadają ludzie normalni. Są niezmiernie sumienni, sprawiedliwi, wygłaszają nieraz głębokie myśli i uważają, że czyn powinien być bezpośredniem następstwem postanowienia.

Exemplum.

Człowiek normalny fałszuje artykuły spożywcze, księgi handlowe, rachunki, karty, opinię, wąsy, brwi, cnotę, podlega bezwładowi moralnemu, stwarza sobie teorye na usprawiedliwienie swego lenistwa, swej chciwości, wygłasza wreszcie co chwila zdania, z których się w duszy sam śmieje.

Inaczej człowiek szalony. Jeżeli wygłosi tak nienormalne zdanie, iż należy odpuszczać w imię miłości Bożej winy winowajcom, to zwołuje wszystkich swoich dłużników, drze weksle i rewersy, wykreśla z hypoteki ich zobowiązania i błogosławi na dalszą drogę żywota. Ale ludzie normalni biorą go wtedy w kuratelę.

Jednem słowem człowiek szalony jest ciągle sobą a człowiek normalny, widziany w perspektywie, składa się z dwóch ludzi.

Trzeba mieć tylko odpowiednio rozszczepiający pryzmat logiki i pod kątem egoizmu ustawić dwa ekrany a na każdym z nich zobaczymy widziadło ludzkie.

Ktoś powiedział, że gdziekolwiek zbierze się dwóch polaków, tam są trzy zdania. Nieprawda. Tam są wtedy cztery zdania i dlatego nigdy niema tak zwanej prostej większości.

I dlatego niema prawie u nas ludzi szalonych, ludzi choćby o zdaniu fałszywem, ale jednem. Niema ludzi szalonych, bo postanowienia nie stoją w żadnym związku z czynami, bo w każdym polaku siedzi dwóch ludzi a nie jeden. Wyjątek stanowią dekadenci, którzy mniemają, że składają się nawet z kilku ludzi. I trzeba dopiero człowieka szalonego z jego logiką opaczną, aby wysnuć wniosek, iż kilku tych ludzi w żaden żywy sposób nie może się złożyć w jednego człowieka.

Mniemamy przeto, że nasze społeczeństwo, które jednem i tem samem uchem umie cierpliwie wysłuchać do końca wywodów Chrystusa o powinności bliźniego i adwokata o konieczności położenia aresztu na ruchomościach niewypłacalnego dłużnika, Improwizacyi Mickiewicza i monologów Zawadzkiego, zechce choćby przez samą ciekawość dowiedzieć się, co myśli o sztuce człowiek szalony, który wychodzi może z fałszywego założenia, ale wnioskuje logicznie.

A zresztą — jakie założenie jest fałszywe a jakie prawdziwe ?

Byliśmy zupełnie szczęśliwi i zadowoleni z naszych założeń, aż tu nagle zjawił się Nordau i zdmuchnął nasze szczęście jak świecę.

Dolał on jakiegoś gryzącego kwasu do naszych założeń i dziwnie prędko się rozłożyły...

Skąd ten człowiek wziął ów kwas gryzący?... A może kwas ten nazywa się "kwasem szaleństwa"?...

Wynikałoby z tego, że moralność nasza nie jest tem, co się w chemii nazywa żywiołem. Że można ją rozkładać na pierwiastki. Ba, ten szalony człowiek idzie dalej. Twierdzi, że cnoty nasze nie są czemś jednolitem, lecz są podobne do tego, co się w metalurgii nazywa "kompozycyą". Wyraz kompozycya — to fatalny wyraz! Zastrzegamy się wyraźnie, że nie przenosimy go tutaj z muzyki, lecz z metalurgii i że ani nam przez myśl nie przeszło wygłosić mniemanie, iż pokomponowaliśmy sobie cnoty!

Tego nie mógłby twierdzić najszaleńszy człowiek!

Z całem oburzeniem odtrącamy podobną myśl. Cnota jest cnotą i koniec, choć według Nordaua bywa aliażem. Aliaż jest znowu aliażem, nie fikcyą; trzeba być istotnie szaleńcem, aby aliaż nazywać fikcyą!

Wprawdzie ktoś twierdzi i to zdaje się, znowu ów Nordau, że płacimy za aliaż a kupujemy cnotę i że aliaż, za który stosunkowo drogo płacimy, zawiera zaledwie 1% cnoty a natomiast 99% przymieszek.

Czyżby tak było ?...

Ha, wypadałoby zatem w chemicznem laboratoryum logiki przeprowadzić dokładną analizę owych przymieszek i to pod względem ich reakcyi na wszystkie możliwe odczynniki.

Ale — czy podejmie się tego człowiek normalny ?!

Wątpimy.

Pracę taką podjąć może tylko człowiek szalony, obdarzony, jak wykazaliśmy wyżej, nieulękłą logiką, człowiek, który chce i umie być konsekwentnym,

Bo szalony człowiek musi być konsekwentnym. Człowiek normalny nie jest do tego obowiązany. Życie udziela mu przywileju prowadzenia ksiąg duszy według podwójnej buchalteryi; sumy stronic "Winien" i "Ma" zgadzają się, a że dusza prowadzi osobno rachunek "moję" i "twoje", to na tem właśnie jej moralność polega.

Tylko — trzeba znowu człowieka szalonego, aby to zobaczył.

Wynika zatem z tego, iż człowiek szalony widzi wiele rzeczy, których nie widzą ludzie normalni. Posłuchajcie tedy człowieka szalonego — a przekląć go, wygnać lub spalić — na to macie zawsze jeszcze czas!

LIST II.

Panie Ludwiku! Za pozwoleniem...

Wszystko ma swoje granice i wolne są od tego przykrego warunku tylko takie rzeczy, jak przestrzeń, czas etc. Oburzenie Wasze nie jest ani czasem, ani przestrzenią, przeto musi podlegać jakiemuś ograniczeniu.

List Wasz wywarł na mnie wrażenie przygnębiające. Widzę teraz dopiero z przeraźliwą jasnością, do jakiego stopnia jesteście człowiekiem normalnym. Oburzacie się, że zamierzam pisać o sztuce i podajecie następujące powody:

1) że się na sztuce nie znam,

2) że jestem człowiekiem szalonym i

3) że nie byłem zagranicą.

Na zarzuty powyższe zamierzam Wam odpowiedzieć w sposób wyczerpujący.

Powiadacie, że się na sztuce nie znam, a zamierzam pisać o niej. Zarzut ten nie zawiera w sobie jeszcze nic anormalnego, gdyż u nas przeważnie się tak dzieje, iż o sztuce piszą tylko tacy, którzy się na niej nie znają. Nie chełpiłbym się tem! To potrafi czynić człowiek zupełnie normalny i reszta ludzi normalnych niema zazwyczaj nic przeciw temu. Gała nowość, cała oryginalność stanowiska przyjaciela Waszego polega na tem, iż trzeba aż być szalonym człowiekiem, aby nie znając się na sztuce, dojrzeć takie rzeczy, jakie znawcy przeoczyli.

Jasne ?...

Idźmy dalej.

Powiadacie, że nie powinienem pisać o sztuce, bo jestem człowiekiem szalonym a ludzi szalonych nie słucha się, tylko wysyła do Tworek. Zarzut ten pragnę zdmuchnąć jednem zdaniem. U nas słuchają dopiero wtedy człowieka, kiedy oszaleje...

Może nie?...

Kończmy.

Powiadacie, że nie byłem zagranicą. Byłem, kochany Panie Ludwiku, byłem wielokrotnie, tylko nie byłem w Paryżu a u ludzi normalnych nazywa się to nie być wcale zagranicą, na co ludzie szaleni zapatrują się zgoła inaczej. I póki nie zrobię kreski pod ostatnim listem, nie pojadę do Paryża, panie Ludwiku! I dlatego, jeżeli nie chcecie, aby Was irytacya rozniosła po bezmiernym wszechświecie, ograniczcie Wasze oburzenie, gdyż jestem człowiekiem szalonym, zatem upartym. Powinniście jeszcze z innych powodów ograniczyć wylewy Waszego normalnego oburzenia, gdyż koniecznem jest, abyście się uzbroili w cierpliwość; zamierzam bowiem, nie bywszy w Paryżu, pisać o nim. Czynili to wprawdzie autorzy normalni, ale ja to czynić będę z innych pobudek. Jak człowiek doprowadzony do szaleństwa...

Z argumentów waszych pozostało zatem smutne rumowisko, w którem to rumowisku nie powinniście grzebać, bo wygrzebiecie tylko Waszą hańbę.

Swoją drogą zazdroszczę Wam czasem...

Czemu ??

Bo i ja byłem niegdyś człowiekiem normalnym i było mi w duszy cicho. Sumienie moje toczyło się niby kareta na gumach po wybojach wszystkich zagadnień. Życie było dla mnie jak talerz zupy pomidorowej; talerz ten stał przedemną a los dał mi do ręki łyżkę. Uważałem, że jedynym moim obowiązkiem było i mogło być: jeść ten talerz zupy, dopóki śmierć nie otrze mi ust całunem i nie powie "dość"!

Gdy noc zapuszczała ciemną zasłonę na księgę moich dziennych czynności, sen bilansował aktywa i pasywa a leniwe sumienie nie wysyłało żadnych komisyi rewizyjnych dla sprawdzenia rachunków. Następny dzień był jak gdyby nowem życiem; brałem nową księgę, do ostatniej zaglądałem rzadko, do przedostatniej nigdy. Żyłem tak z dnia na dzień, od bilansu do bilansu, podobnie jak nasze akcyjne towarzystwa, którym się jednak to wybacza ze względu na ową "normalność".

W umyśle moim istniały lądy i morza, rozpościerały się ogromne kontynenty, które się jeszcze wzajemnie nie poodkrywały. I tak: był kontynent ludzkości i znałem go doskonale. Był kontynent etyki — odbywałem po nim liczne podróże. Był wreszcie kontynent sztuki, lubiłem na nim spędzać zimowe miesiące. Jak rzekłem wyżej, te kontynenty istniały niezależnie od siebie i nie utrzymywały ze sobą żadnych stosunków. Nie było jeszcze wtedy w mózgu moim Kolumba, któryby im wskazał drogi do siebie. O jakże byłem wtedy szczęśliwy!

Kiedy rozglądam się dziś po świecie za utraconem szczęściem, widzę z bólem całe legie twarzy, z których bije radość. Wywierają na mnie wrażenie jasnych płócien, przed któremi nie stanęło jeszcze Zastanowienie z pędzlem w ręku. Zaglądam do mózgu tych ludzi i widzę z przerażeniem, że w nich glob myśli rozdarty na takież same lądy i morza, na takież same kontynenty, że pojawiali się tam wprawdzie Kolumbowie, ale ogłoszono ich za ludzi szalonych i wygnano z mózgu...

Sunę, człowiek szalony, do domu, a za mną płyną armie widm i upiorów, tłoczą się po schodach, popychają w sieni; chcę przed niemi drzwi zamknąć: nie dają mi, grożą, wciskają się za mną. Siadam do wieczerzy: wyrywają chleb z ręki, odtrącają stół.

Kładę się znużony na spoczynek: opadają mnie, zwlekają z łóżka i wciąż grożą, grożą!

Domownicy poglądają na mnie, kiwając znacząco głowami. Przyjaciele ściskają mi na ulicy niesłychanie czule rękę i odszedłszy, ruszają ramionami. Znajomi unikają mnie.

Przecież wiem doskonale, że jestem człowiekiem szalonym! Tego mi nikt nie wyperswaduje....

A jednak niegdyś, niegdyś nie byłem nim! Ile cichego, lubego szczęścia gnieździło się w mojej duszy!

Gdyby zatem stać się jakimś cudem znowu człowiekiem normalnym? Byłożby mi lepiej?

Przenigdy! Nie chcę! Nie chcę! Nie!

Teraz byłoby mi już stokroć gorzej...

Kto uszczknął owoc z drzewa wiadomości złego i dobrego, tego mogą wypędzić z raju, mogą mu kazać w bólu poczynać i w cierpieniu rodzić, mogą mu kazać drżeć z głodu, chłodu i obawy zgonu, mogą mu wreszcie kazać umierać — ale on mimo to nie zechce nigdy zostać znowu — człowiekiem normalnym!...

LIST III.

Ale, ale!

W rozmachu myśli zapomniałem Wam odpowiedzieć na jeden z najważniejszych zarzutów.

Coście Wy, panie Ludwiku, powiedzieli o książce Nordaua? Że to starzyzna?

Panie Ludwiku!...

Przypomniało mi się, to dopiero w chwili, kiedy list wpuszczałem do skrzynki pocztowej. Już palec wskazujący otrzymał z mózgu rozkaz wstrzymania, ale knykieć drgnął i list zniknął w otworze. W pierwszej chwili chciałem biedz na pocztę, aby zrobić zastrzeżenie zwrotu; ale powiedziałem sobie, że daleko praktyczniej będzie poprostu wrócić do domu, siąść i napisać dalszy ciąg, dopełnienie. Paliło mnie. Szedłem dość żwawo, potrącając przechodniów, układając sobie w głowie cały plan ataku na Was. Szykowałem argumenty jak wojska, maskowałem po napoleoński artyleryę, która w zupełności zastąpiła miażdżące szarże naszej skrzydlatej husaryi, — kiedy nagle zetknąłem się oko w oko z Bronką. To ta modelka, o której Wam już raz wspominałem. Byłem na nią wściekły, że mi zaszła drogę; lękałem się bowiem, że mi jaki argument uleci z głowy, albo że uronię wątek rozumowania. Ale szelma dziewczyna schwyciła mnie za rękaw i zatrzymała.

— Dokąd to tak spieszno człowiekowi szalonemu?

Widzicie, już nawet modelki wymyślają mi od szalonych!

Odrazu poprawił mi się humor i powiedziałem sobie, że do następnej poczty mam około pięciu godzin czasu.

Bronka wyglądała wspaniale. Miała na sobie burkę od Hersego, taką dyablo miękką; jak się człowiek o nią otrze, to doznaje wrażenia, że na niego z tej burki przeskoczyła iskra elektryczna. Deszcz zacinał, a wiatr dął gwałtownie. Kasztanowate włosy Bronki były przemoczone. Po raz pierwszy zauważyłem, że dziewczyna ma oczy całkiem zielone, niby dwa szmaragdy w kształcie migdałów. Dalibóg, oczy jak u kota! Tylko kot ma okrągłe. Widywałem ją zazwyczaj wieczorem, a wtedy miewała oczy piwne, niekiedy czarne. Ale zielone!?...

Szalone oczy!

Powiedziałem jej to. Będzie z jaki tydzień szczęśliwa! Te modelki gardzą właściwie każdym, kto nie maluje lub nie rzeźbi. W okresach wolnych przyjmują posady konkubin u nieżonatych fabrykantów; ale komplementy przyjmują tylko z ust literatów.

Razu pewnego spytałem się jej: dlaczego? Odpowiedziała z uśmiechem figlarnym: Bo oni to umieją powiedzieć!

Więc i ty, rybko, wiesz już, co to znaczy "umieć powiedzieć"? —

Szliśmy obok siebie żartując. Czasem wskutek żywej rozmowy potrąciliśmy się, a wtedy humor mój leciał w górę jak słupek rtęci w barometrze.

— Wstąpmy do Gucia — rzekła Bronka, skręcając w bramę.

Pisałem Wam już dawniej o Gustawie Szaniawskim. Przeziębił się znowu i leży.

Strasznie wysoko do tych orlich gniazd! Windowaliśmy się z Bronką jakie dziesięć minut, przystając na każdem półpiętrze. Sięgam w górę okiem: potop schodów! Jeszcze schody, jeszcze jedne i jeszcze...

Z każdej kuchni wyzierała służąca. Stare na widok Bronki trzaskały drzwiami, młode uśmiechały się, obrzucając nas spojrzeniem, i nucąc pod nosem, zamykały drzwi bardzo wolno.

Dobiliśmy wreszcie do siedzib "sfer najwyższych".

Sfery te są istotnie najwyższe z dwóch powodów. Najpierw ze względów wertykalnych, a następnie z powodów przekonaniowych.

W sferach handlowo-przemysłowych zaczyna się człowiek na dyrektorze i kończy się człowiek na dyrektorze.

Wedle pojęć, które zagnieździły się w tych "orlich gniazdach", człowiek, homo sapiens, to tłum, to ludzkość. Od artysty rozpoczyna się dopiero Nadczłowiek.

Fryderyk Nietsche gatunkiem tym wypełnił ważną lukę w hierarchii stworzenia i szczepił niejako ziemię z niebem. Pomiędzy człowiekiem, a aniołem płci męskiej istniała przepaść. Teraz ogniwa gatunków idą nieprzerwanym łańcuchem aż do tronu Stwórcy: bydlę, człowiek, artysta (nadczłowiek), anioł — Bóg!

Bronka biegnie odrazu do drugiego pokoju, gdzie rzęży Szaniawski. Zdejmuję paltot i rozglądam się po pracowni.

Trzy zaczęte obrazy, dwa niedokończone, kilka szkiców na podłodze opartych o ściany, otomana, stolik taki za dwa ruble, przed nim fotelik roccoco, fotografie, luźne kartki. Jeden z zaczętych obrazów przedstawia Madonnę stojącą na półksiężycu i podnoszącą oczy w niebo. Drugi wyobraża leżącą na otomanie Bronkę, naturalnie bez burki od Hersego i bez wielu innych rzeczy, ale obróconą twarzą do widza. Natomiast trzeci z zaczętych obrazów wyobraża Bronkę również bez burki od Hersego i bez wielu innych rzeczy, lecz odwróconą od widza nietylko twarzą, ale wszystkiem.

Pierwszy z niedokończonych obrazów przedstawią Bronkę odartą z konfekcyi damskiej do pasa, a drugi wyobraża św. Genowefę i ma iść do bocznego ołtarza w Wólce Czubatej. Biedny ludek nawet się nie będzie domyślał, że klęknie przed obrazem, malowanym przez ostatniego ateusza!

Rozejrzałem się w szkicach. Kilka z nich wyobrażało składowe części Bronki; miałem więc przed sobą trzy nogi jej, pięć rąk, dwie twarze, wreszcie tors bardzo "biorący"; czy wierny, trudno mi osądzić, gdyż nie byłem nigdy świadkiem posiedzeń. Śród fotografii wpadła mi najpierw w oko Leda z opuszczoną na piersi głową do dziobu łabędzia, następnie jedna z nieżyjących aktorek w kostyumie literalnie własnej skóry, któremu swoją drogą trudno było doprawdy coś zarzucić, dalej kilka nimf, kilku Apolinów, wreszcie szereg scen z Owidyusza "De arte amandi".

Gdyby w tej pracowni znaleźli się nasi moraliści, nasze skromnisie, wreszcie cały szereg innych naszych, zawrzałby krzyk oburzenia. Nazwanoby Gucia człowiekiem szalonym.

Nie! Tu wszystko świadczy o najzupełniejszej normalności.

Nie spotkałem w życiu normalniejszego Nadczłowieka!

Zresztą zaświadczy to krytyka.

Tylko niekiedy, gdy jakiś istotnie szalony człowiek spojrzy na to, zaczyna się to wszystko ruszać, grozić oczami, wykrzywiać usta w konwulsyach rozpaczy, wyciągać ręce ze stalug, z ram, z "orlich gniazd", z tej wyżawy na bruk uliczny, gdzie w życiu tworzy się jakiś przerażający dalszy ciąg, pełen klątw, łkań bezsilnych, pełen straszliwej beznadziejności, zakończony szpitalem i pogrzebem żebraczym...

Tak, gdy jakiś szalony człowiek patrzy na to, wtedy w jego mózgu poczynają odkrywać się wzajemnie jakieś kontynenty, krążą tam jakieś Kolumby wykazując, że to się z sobą łączy, wiąże, dopełnia, tłómaczy, — jakieś Kolumby, sunące z rozwianym włosem i oczyma w słup...

Gustaw wezwał mnie do siebie... Bronka zmieniła mu była tymczasem okład. Leżał teraz na poduszkach. Dziwne wrażenie wywierała ta chora młodość. Czoło nieco wąskie, lecz wysokie; oczy czarne, takiej samej barwy wąsy i bródka w klin o delikatnie skręconym włosie. Okno było przysłonięte firanką, na krześle obok poduszek paliła się świeca; cień Gustawa w całej długości występował na ścianie. Jakże dziwne zjawisko! Podczas kiedy twarz Gustawa uśmiechnęła się uprzejmie na powitanie, oczy zagrały życiem, a usta rozchyliły do wypowiedzenia słów powitalnych — na ścianie mgławiła się mara na wznak leżąca, z rękami na piersiach, z rozwartemi martwo ustami...

Bronka nastawiła samowarek. a Gustaw zaczął biadać nad losem kapłanów sztuki. Był to jego ulubiony temat. Narzekał na podły tłum i wyliczał szereg udręczeń, jakiemi prześladuje plemię artystów. Wtedy kolnęło mnie coś po raz pierwszy.

My kapłani sztuki, mówił, dajemy ludzkości wszystko, nasze natchnienie, ciało i krew naszą, kształcimy ją, wychowujemy estetycznie, podnosimy ze stanu zbydlęcenia bezmyślnego, uczymy uczuć, wnikać w siebie, tworzymy piękno nieśmiertelne...

Wtedy kolnęło mnie coś po raz drugi. Żywo stanęły mi przed oczami wszystkie przez Gucia odtworzone składowe części Bronki, bez burek od Hersego i bez wszystkich innych rzeczy z zakresu konfekcyi damskiej; części te były bezwarunkowo piękne, aczkolwiek nie mogłem wyrozumieć, jaki związek mają z pojęciem nieśmiertelności; wiedziałem, że jeden obraz pójdzie do mnie, drugi do brata Gucia, ale natomiast nie mogłem pojąć, jakim cudem ja z bratem Gucia stanowić mamy ludzkość i to niewdzięczną!

A gdy Gucio raz jeszcze nawrócił do tematu kapłaństwa swego, kolnęło mnie coś po raz trzeci i rzekłem:

— Niech mi pan, panie Gustawie, wytłómaczy jedno. Dlaczego malowanie Bronek bez burek od Hersego i bez wielu innych rzeczy ma być kapłaństwem i dlaczego właściwie ludzkość ma za to padać twarzą w proch przed pańskiemi stalugami? —

Wtedy Gucio począł się bardzo gniewać, powiedział mi, że nie posiadam zupełnie zmysłu estetycznego, że jestem filistrem, że nie umiem wnikać w siebie, że nie mam pojęcia, co to są nieuchwytne stany ducha, co to są nastroje, że gubię się w bezpłodnern rozumowaniu, że zamiast dać się opanować przez uczucie, popadam w spekulacyę, która ani filozofów, ani świata do niczego nie doprowadziła i nie doprowadzi, że z pewnością powołam się na jaką gałęź nauki, którą on doskonale zna, ale nią gardzi, bo to jest nieartystyczne, wreszcie oświadczył, że na świecie tylko jeszcze coś warci artyści, a prócz nich dobre modelki. Na co Bronka przyskoczyła do łóżka, siadła, przechyliła się aż na pierś Gucia i rzuciwszy się w tył, wskazała na niego mówiąc: "ten ma racyę", potem na mnie: "ten nie ma racyi".

Modelka locutu, causa finita.

Roześmiałem się i popatrzyłem w oczy Bronki, które przy blasku świecy z koloru zielonego przeszły w ciemno piwny. Dziewczyna złożyła ręce jak Bonaparte, ale w tył, oparła się o poręcz łóżka, podwinęła jedną nogę pod drugą i wpatrywała się w świecę. Szaniawski mówił dalej. Udawałem, że słucham. Bronka także udawała, że słucha, choć nietylko nie słyszała słów jego, ale nie czuła nawet moich spojrzeń. Dziwna melancholja rozlała się po jej twarzy. Zdawało mi się, że oczy jej stały się głębokie jak jakiś kraj, daleki, że tam widzę pola, łąki a na widnokręgu plamę drzew i zabudowań. Niebo szare; ma się pod wieczór. Drogą na krępaku brudno-bułanym jedzie skrocza szlagon o siwych oczach i owisłych wąsach; zapomniał na chwilę o zwózce, o racie dzierżawnej, wpatrzył się w dal, w dal, aż ku Warszawie — i westchnął. Raptem machnął ręką gniewnie, pogardliwie; potem w siwem oku zakręciła się łza, przeżegnał się, ściągnął cugle i ruszył rysią... Byłbym oczyma dalej w ślad za nim patrzył, ale w tej chwili poczułem na ręce dłoń Szaniawskiego, i usłyszałem: "tak, tak, kochany panie, ja mam bezwarunkowo słuszność" — i ujrzałem, zamiast pola, oczy i twarz Bronki, która szybko otarła łzę i jakby ze snu zbudzona, otrząsnęła się, pytając lekko wystraszonym głosem: "Go? Co?" Szaniawski zaś kończył: "To nie można patrzyć okiem człowieka normalnego na takie rzeczy, jak pan to czynisz. Musisz pan choć trochę umieć być szalonym... "

Krew buchnęła mi falą do głowy, poczułem grożący mi atak wściekłości, ale nim zdołałem uczynić lub bodaj pomyśleć cośkolwiek, Szaniawski dorzucił:

— Bronka mogłaby coś o tem powiedzieć z historyi swego życia...

Fala krwi odbiegła mi z mózgu do serca, popatrzyłem na modelkę, a pod jej szeroko rozwarte oczy padły cieniem zielonkawe półkoła, w okolicy ust drgał nie bez trudu hamowany spazm, który po krótkiej chwili zamienił się w melancholijny uśmiech.

Wiedziałem, że przeszłość dziewczyny przedstawiała się dość tragicznie, ale znane mi były tylko luźne urywki, nie wiążące się w całość. Postać jej owiewała mi jeszcze jakaś tajemnicza mgła i bardzo pragnąłem, aby się ona kiedyś rozproszyła.

Z Bronki wprawdzie wyjątkowo trudno było coś wydobyć; ale nie traciłem nadziei, gdyż przemawiała za mną pewna korzystna okoliczność, która sprawiła, że aczkolwiek nie należałem do sfery Nadludzi, to znaczy, że nie byłem malarzem, obdarzała mnie nieco wyjątkowymi względami. Idąc bowiem razu pewnego w towarzystwie dam "normalnych", ukłoniłem się jej poważnie, z szacunkiem, naturalnie.

Mógłbym ją teraz bardzo pokrzywdzić; nie pamiętałaby mi tego za ten jeden prosty, naturalny ukłon.

I dlatego Bronka stanęła mi bez porównania wyżej od Szaniawskiego. Ona zrozumiała, że tak nie postępuje człowiek normalny.

Ona poznała we mnie człowieka szalonego...

LIST IV.

Kochany panie Ludwiku!

Kilka razy zabierałem się do pisania i dalibóg nie mogłem. Może dziś mi się uda.

Bronka tedy siedziała na łóżku i najpierw poczęła się śmiać, ukrywszy twarz w rękach. Potem z po za rąk popatrzyła kilkakrotnie na Szaniawskiego i na mnie — i znowu śmiała się.

Nie mogłem zrazu wyrozumieć, o co jej chodzi. Nagle uniosła śmiejącą się twarz a na wierzchnią część ręki padła mi z roześmianej twarzy łza, zupełnie jak to czasem pada kropla rosy z poruszonego wiatrem drzewa, gdy burza minęła a w górze błękitne niebo.

Potem wyszeptała; "eh, co ja tam będę opowiadać" i znowu się śmiała. Następnie rzekła: "Bo ja jestem szlachcianka, mam papiery w porządku!" i zwracając się do ściany szeptała: "Tak, Stefek, Stefek, od niego się wszystko zaczyna" a następnie, nie patrząc na mnie, do Gucia: "Chyba wszystko od początku, co?"

Zrazu wahając się, plącząc, potem coraz potoczyściej, zaczęła opowiadać...

Nie, nie, panie Ludwiku, nie dziś, nie dziś!

Jezus Marya!... Biedna, biedna dziewczyna!...

LIST V.

Kochany panie Ludwiku! Opowiadam prawie dosłownie...

"Ja byłam ładna... Doprawdy... Ładniejsza niż dziś. Włosy miałam zupełnie jasne. Teraz są kasztanowate, ale wtedy były zupełnie jasne. I oczy miałam jasne, mleczne. A przedewszystkiem byłam strasznie głupia!

Teraz, kiedy jestem za mądra, widzę dopiero, że dziewczyny bywają strasznie głupie. Miałam siedmnaście lat i o niczem nie wiedziałam...

Jeszcze i teraz mam płeć ładną; to nietylko Gutek powiada, ale i inni, którzy mnie malowali. I szyję mam ładną. Ale najładniejsze mam kolana. Kiedy miałam lat siedmnaście, to ani mi przez głowę nie przeszło, aby ładne kolana coś znaczyły...

Tatuńciowi powodziło się coraz gorzej. Jak mu ostatecznie w Kieleckiem sprzedali majątek, przenieśliśmy się do Warszawy, gdzie się tatuńcio starał przez gazety i stosunki o miejsce rządcy, albo dzierżawcy. To wtedy miałam akurat siedmnaście lat.

Oho my ze starej szlachty! Ja nie byle co... Nie!

Stefek pomógł tatuńciowi poznać się z dzisiejszym właścicielem tej wioski... Jak się nazywa? Nie, nie powiem... Wioska? Nie powiem... Stefek? O, nie powiem nigdy! Stefek się nazywał, niech to wystarczy!

Ja nawet nie wiedziałam, że go kocham!.. Potem, jak to tatuńciowi załatwił, bywał u nas co wieczór. Matka się nim nie zajmowała, bo mieliśmy dużo dzieci; najmłodszemu liczyliśmy rok. Ile razy matka karmiła je przy Stefku, tyle razy czerwone rumieńce biły mi na twarz... Ale matka nic sobie z tego nie robiła. Najstarszy brat miał lat czternaście i o niczem nie wiedział! No, jakby on się był dowiedział!

Wszystko mi się podobało u Stefka. Zachodziła też czasem do nas jego ciotka. Dopiero się później dowiedziałam, że to nie była ciotka. Takie baby powinno się wieszać przy drogach...

Ona umiała mi wszystko wmówić. Zdawało mi się wtedy, że nikt się tak ładnie nie ubiera, jak Stefek, nikt nie jest tak mądry, jak Stefek, tak dobry, jak Stefek..

Mądry to on jest — ale dobry...

Nawet zaczęły mi się łysiny podobać, bo Stefek ją miał. Dlaczego nie?? On sam śmiał się z tej łysiny i kazał mi klepać się po niej.

A wie pan, że ta bileterka w Rozmaitościach, ta, która umarła, to podobno dawniej tak sobie z łysinami pozwalała, że jak wyprzedała czasem bilety, to na galerji ludzie za boki się brali ze śmiechu. Bo usadowiła wszystkich z łysinami na krzyż, krzesło w krzesło...

Go? Nieprawda? Przecież mi to Józka opowiadała... Pan nie zna Józki?... No, to brat pana zna Józkę dobrze. Może ona zresztą kłamie, bo to strasznie sprytna dziewczyna; ale sama także umie podobne rzeczy robić... Gutek zaświadczy.

Jak ona raz Gutka wzięła na kawał! Cha, cha, cha, cha, cha, cha...

A ze Stefkiem to było dalej tak. Nagle przestał bywać. Ale to tak nagle, bez najmniejszego powodu. Chodziłam od rana do wieczora jak pijana i nie mogłam sobie rady dać. Raz tylko zaszła ta ciotka i powiedziała oschle, że Stefek niema czasu. No, dzień drogi, ale wieczór! Po dwóch tygodniach wysunęłam się sama na ulicę i akurat spotkałam ją. Znowu pytam o Stefka. Zajęty. Ciotka jednak, mówiąc to, wpatrywała się we mnie dziwnie a potem rzekła, że jeżeli kocham Stefka, to powinnam starać się ułatwić mu wszystko w życiu. Bośmy się dawniej porozumiały, że Stefek to jak mój starszy brat a starszego brata trzeba kochać...

Cha, cha, cha, cha, cha...

Na koniec powiedziała, że jeśli Stefek niema czasu, to ja powinnam na chwile wpaść do niego. Nie pamiętam już, co jej na to odpowiedziałam, ale ona serdecznie mnie uściskała i kazała mi obdarzać ją zupełnem zaufaniem.

Gdy wróciłam do domu, mamusia okropnie mnie skrzyczała za to, że bez opowiedzenia się wyszłam na ulicę. Ale ja uszy po sobie — buc mamę w rękę — i do kąta. Obejrzałam się. Nie było nikogo. Wyjęłam lusterko i zaczęłam się sobie przypatrywać. Tu — tu — z obu stron na policzkach miałam takie małe ale silne rumieńce, źrenice tak się rozszerzyły, że oczy były prawie czarne. Nie czułam bicia serca a jednak coś się we mnie. takiego zrobiło, że gdyby mi kazali rzucić się na wojsko, albo ukraść coś, albo skoczyć z okna, wszystko byłabym uczyniła bez najmniejszego wahania...

Iść do Stefka!?...

Czytałam wtedy pewien romans francuski... tytułu nie powiem, bo by się pan ze mnie śmiał... No, nie powiem i koniec! Ten romans to mi dała owa ciotka.

Tam wiele było powiedziane, bardzo wiele, choć mało z tego zrozumiałam i niektórych rzeczy mogłam się tylko domyślać. Ale to mnie odurzało jak czasem wiosną zapach czeremchy. Dziwne myśli przychodzą do głowy, kiedy czeremchy kwitną. Wy chcielibyście, żeby czeremchy sadzono przy wszystkich ulicach i żeby kwitły cały rok!

Stefek mi to powiedział. A wtedy w oku jego zamigotało coś, potem wybuchnął śmiechem i śmiał się może przez pięć minut. Nakoniec powiedział mi, że jestem głupia, i że powinnam jego ciotki słuchać, bo to jest wytrawna kobieta.

Tego samego wieczora około siódmej wykradłam się znowu na ulicę i znowu zetknęłam się z ciotką. Nie znałam wtedy Warszawy, więc nie pamiętam, jakiemi szłyśmy ulicami. Ale nagle ciotka stanęła przed jakąś kamienicą i zapytała mnie z nienacka: A nie wstąpimy do Stefka?

Ja zaczęłam drżeć na całym ciele, ale nic nie odpowiedziałam. Tchu mi tylko na chwilę zabrakło w piersi. Zmogłam się i weszłyśmy do sieni. Stamtąd na podwórko i w lewą oficynę po schodach... "

Nie pukałyśmy nawet do drzwi, bo zaledwie poczęłyśmy się do nich zbliżać, kiedy otworzyły sią na oścież, ujrzałam Stefka, twarz mu promieniała, oczy migotały. Ująwszy mnie za obie ręce zawołał jakby z uznaniem, czy pochwałą: Ah — ah — ah — ah!...

Niebędę dalej opowiadała... Poco?!... Będziecie śmieli się ze mnie...

Co? — Więc najprzód Siedliśmy z nim i z ciotką na otomanie i rozmawialiśmy tak, jak u rodziców. Zupełnie tak samo. Potem Stefek poczęstował nas cukierkami. Chciał nalać wina, ale ja wina w życiu swojem nie piłam. Stefek nie nalegał, za co mu byłam bardzo wdzięczna, gdyż czułam, że byłabym mogła upić się jednym kieliszkiem i potem głupstwa gadać...

Było mi ogromnie dobrze u niego i przy nim. Szumiało w głowie i raz za razem chwytałam go za rękę.

Ciotka nam nie przeszkadzała, gdyż zajęła się nastawieniem samowaru. Dziwiło mnie to trochę, że taki pan jak Stefek niema na zawołanie służby. Ale Stefek powiedział, że nie lubi męskiej obsługi, służąca zaś wyszła na miasto i jeszcze, nie powróciła. Zresztą wszystkim nam się zachciało herbaty a poczciwa ciotka nie dała sobie pomagać, twierdząc, że osoba w moim wieku powinna dbać o ręce; ona co innego, wyszła już z lat i jej potrzebne nie białe ręce, ale poczciwe serce..."

Oni wszyscy piją szalenie mocną herbatę. Stefek nalał sobie kieliszek rumu, mnie także nalał; a gdy powiedziałam, że pić nie będę, odparł, że za mnie wypije. Wtedy ciotka poklepała mnie po ramieniu; uściskałam ją... Piję herbatę dalej... jakaś gorzka... Stefek, śmieje się... Woła: może cukru chce Brońcia? I podaje cukiernicę. Roześmiałam się i wypiłam herbatę duszkiem.

Zaczęliśmy ze Stefkiem grać w łapki. Oglądam się, już herbata nalana. Ciotka zapala papierosa, upiłam trochę herbaty, bo mi się nieco mąciło w głowie a tu ciotka mnie znowu klepie po ramieniu. Ściskam ją, nagle obracam się, a Stefek cofa od mojej szklanki rękę z kieliszkiem. Zawołałam: Jak mamę kocham, co pan robi: A oni poczęli się ze mnie śmiać, powiadając, że jestem tak głupia, iż nawet smak herbaty zatraciłam. Podnoszę szklankę pod światło — niby rubin — czy to herbata? wołam... Poco we mnie wmawiacie!... Herbata, klnie się Stefek, słowo uczciwości, herbata, oh! to nie herbata, woła, porywając kieliszek i wychylając go do dna. Kiedy tak, dobrze. Śmieją się, aż się im twarze trzęsą. Chwytam szklankę i — jednym duszkiem..."

Stefek jest zachwycony. Rozmawiam wyłącznie z nim i przysuwam się blisko, on zaś ujmuje mnie wpół. Dziwi mnie tylko to, że nie doznaję zbyt wielkiego wrażenia, chociaż siedzimy tak blisko siebie. Gdybyśmy tak byli siedzieli u tatuńcia, jabym chyba zemdlała...

Mówi mi Stefek długo i patrzy w oczy i ja jemu patrzę w oczy. Nagle tknęło mnie coś, oglądam się — ciotki niema. Gdzie ciotka, pytam. — A co ci do ciotki? odpowiada Stefek i śmieje się znowu. To ja pójdę do domu... Sama? Gzy to panny wieczorami chodzą same po ulicach?... Pójdę, żeby tam jasne pioruny biły! Kiedy Stefek tak gada, to właśnie pójdę... Niech Brońcia idzie, kiedy ma ochotę, nie zatrzymuję... Chcę się podnieść a tu ani rusz... On śmieje się, ciągle się śmieje, tylko śmieje, patrzy mi w oczy i śmieje się a ja także zaczynam się śmiać z tego, ie nie mogę ruszyć się z miejsca..."

Na chwile niknie mi wszystko z oczu, robi się dokoła czarno, dudni w uszach... Minęło... Znowu widzę przed sobą stół, lampę, szklanki, kieliszek i butelkę a z lewej śmiejącego się Stefka.

Głowa opada mi lekko w tył... Wyprostowałam się natychmiast, ale Stefek to zauważył. Nachylił się i powiedział, że z pewnością dusi mnie pod szyją. Odgarnęłam lekko jego rękę i odrzekłam: niech już tak zostanie...

Znowu pociemniało mi w oczach, znowu znikło wszystko, stół, lampa, nawet ściany...

Kiedy otworzyłam oczy, nie ujrzałam już przed sobą stołu, tylko klęczał Stefek, trzymał mnie za obie ręce, patrzył mi w twarz...

Było mi strasznie duszno... Oddechu chwycić nie mogłam... Stanik był rozpięty, a mimo to dławiło mnie... Ale to trwało krótką chwilkę...

Potem znowu mnie omroczyło... Widziałam tylko w ciemnościach przed sobą wychylającą się głowę Stefka, jego twarz bladą, oczy zaszłe mgłą... Potem znikło wszystko, wszystko, wszystko...

Raz tylko zdawało mi się, że lecę przez powietrze niebieskie na chmurze czeremchy. Odurzyła mnie woń, przechyliłam się wtył, chwyciłam rękami, objęłam... Szyja... głowa...

Potem zdawało mi się przez chwilę, że kamienieję, ogarniała mnie nieczułość... Potem już mi się nawet nic nie zdawało...

LIST VI.

"Czy pan wie, że mnie matka wybiła?...

Uderzyła mnie w twarz, raz i drugi, płakała, przyskakiwała, pluła na mnie, potem chwyciła parasol i biła, biła...

A ja klęczałam w kącie, ukryłam twarz w rękach i nic...

Potem zaczęła mnie ściskać, prosić, zaklinać, wreszcie grozić. I znowu wpadła w straszny gniew, przeklinała mnie...

Bodajem cię była nie porodziła, wołała, bodajeś była lepiej wtedy na tyfus umarła...

Znosiłam wszystko cierpliwie. Ja byłabym się wtedy dała w kawałki porąbać, dałabym się posiekać, pokrajać...

Matka chciała wydostać ze mnie tylko jedno jedyne słówko — u kogo byłam...

Nie, jabym tego nigdy nie powiedziała!

Ojciec by go zabił, napewnoby go zabił; a jeśli nie ojciec, to brat. Z szlachtą żartów niema, ja to dobrze wiedziałam!"

Ojciec tylko nie dokuczał mi. Pomizerniał, posmutniał, kazał natychmiast rzeczy pakować. Po upływie tygodnia wyjechaliśmy na Litwę.

Byłam jeszcze dwa razy u Stefka. Za pierwszym razem strasznie mi się wyjaśniło w głowie. Spłakałam się okropnie. Ale Stefek mi wytłómaczył, że to nic, że nie może być żadnych skutków, bo przecież nie braliśmy ślubu...

Pan myśli, że niema tak głupich dziewczyn?...

Co ja tam zresztą o skutkach miałam myśleć, kiedy trudno mi było w ogóle o czemśkolwiek myśleć. Zaczęłam dopiero trochę myśleć, kiedy pakowano rzeczy.

Mieli ze mną nie mało kłopotu, bo nie chciałam wyjeżdżać z Warszawy. Jakto? Jechać gdzieś na koniec świata? Z Warszawy? Od niego?...

Przychodziły mi najdziwaczniejsze myśli do głowy. Kiedy zabijano paki, ja siadałam przy oknie i patrzyłam po dachach. Przelatywały jaskółki, a ja myślałam sobie, że te jaskółki mogą lecieć, gdzie chcą, a ja muszę odjeżdżać na Litwę...

Kilka razy usiłowałam wymknąć się z domu; ale już mnie pilnowano. Idę do drugiego pokoju, matka za mną — do kuchni, matka za mną.

I znowu siadywałam przy oknie i patrzyłam na gromadzące się na dachach wróble. Myślałam sobie: wróblętom tym wystarcza trochę słomek na gniazdko, czyż mnie trzebaby więcej?..."

Przytuliłabym się gdziekolwiek, na progu, na schodach, byle te schody należały do Stefka...

A kiedy już było coraz bliżej do wyjazdu, ogarniała mnie rozpacz i powiedziałam sobie, że nie pojadę, umrę, ale nie pojadę.

Matka chodziła krok w krok za mną. Ciągle popłakiwała, ale oka ze mnie nie spuszczała. Czasem tylko pytała przez zęby: U kogo byłaś?

Stefek nie kazał mówić, bo powiada, byłyby nieprzyjemności ze względu na to, że rodzice mają inne poglądy na wychowanie kobiet, a miasto inne.

Raz jeden próbowałam uciec. Już zajechały fury pod rzeczy, zaczęto paki znosić, jakoś matka na chwilę straciła mnie z oczu, zakręciłam się i wybiegłam kuchennemi schodami na ulicę.

Nie byłabym może tego zrobiła, ale gdy wyglądałam przez okno, dostrzegłam ciotkę. Już po raz drugi przechodziła chodnikiem przeciwległym i od czasu do czasu popatrywała ku górze.

Gdy mnie dostrzegła, usunęła się do najbliższej bramy. Ja za nią. Powiada: słóweczko! Słucham. Powiada: zapamiętaj sobie na wszelki wypadek mój adres. Rzuciłam się jej z płaczem na szyję, a ona rzekła, że jestem bardzo głupia, i że nikt mi zdrowej rady z mego otoczenia udzielić nie umie; więc powinnam dobrze zapamiętać sobie jej adres, gdyż polubiła mnie i w razie danym, gotowaby wiele dla mnie zrobić. Mówiła dość prędko i dziwnie szorstko. Zdawało mi się wtedy, że do niej stosują się słowa tatuńcia, iż najlepsze serca miewają nieraz ludzie opryskliwi i szorstcy.

Nagle zrobił się hałas na ulicy. Szukano mnie. Ciotka gdzieś znikła. Chciałam przemknąć się między furami, ale tatuńcio dopadł, chwycił mnie za rękę i sapiąc, wprowadził na trzecie piętro.

Wtedy postanowiłam odebrać sobie życie. Słyszałam, że pewna pensyonarka zabiła się szydełkiem. Wbiła je sobie w łzawnicę. Szydełko było wprawdzie w koszyczku mamuńci, ale cóż! Nigdy szydełkiem nie robiłam, więc bałam się, że się tylko skaleczę i nic więcej. Zresztą i to słyszałam, że o pensyonarkach różne cuda opowiadają, w które nie zawsze można wierzyć.

Przypomniały mi się zapałki o łebkach fosforowych. Teraz takich nikt nie używa. Ale myśmy tylko takie mieli w domu, bo tanie. Ułamałam łebki z całego pudełka — i połknęłam.

Ale zamiast śmierci, zrobiło się tylko wielkie głupstwo. Zlecieli się, zobaczyli pudełko z ułamanemi zapałkami i załatwili się ze mną bardzo prędko.

Kiedy już mieliśmy się ubierać i nie było rady, sposobu, stanęłam raz jeszcze przy oknie i spojrzałam w niebo. A było akurat takie śliczne, takie pogodne!

Zaczęłam się modlić do Boga, do tego wszechmocnego Boga, który wszystko może uczynić, co tylko zechce. I modliłam się, zalana łzami, aby nie kazał mi wyjeżdżać, aby pozwolił mi zostać tam, gdzie Stefek, aby uczynił coś takiego, bym koniecznie została... Prosiłam go, błagałam, patrząc w jasne niebo... Jedno mrugnięcie oka, dla mnie, dla biednej dziewczyny!... Cóżby Mu to szkodziło!...

Ogarnęła mnie taka żarliwość, że wpatrując się w niebo, chciałam koniecznie coś zobaczyć i zdawało mi się, że zobaczę. Ale pojawiły się tylko lekkie, bielutkie chmurki, jak baranki, potem poczęły czerwienieć, bo to było pod zachód słońca...

Potem mnie ubrali... Potem dudniła dorożka... Potem dudniła kolej... Potem chrapały konie... Potem rozpoczęło się życie na wsi, szare, jednostajne...

Nie brałam się do żadnej roboty; nie wymagał nawet nikt tego odemnie. Siadywałam całemi godzinami przy oknie, patrząc bezmyślnie na rozgarniające ziemię kury, na puszącego się indyka, na otrzepujące skrzydła kaczki.

Nie wiedziałam, gdzie jestem: daleko, czy blisko? Nic mnie nie obchodziło. Nie dbałam ani o ojca, ani o matkę, ani o rodzeństwo, o nic...

Powoli jednak zaczęła budzić się we mnie tęsknota i żal... Żal za Stefkiem...

Wychodziłam przed dom i patrzyłam w stronę zachodu. Nie wiedziałam, w której stronie leży Warszawa, ale coś mi mówiło, że — tam...

Tam — tam — tam!

Patrzyłam — tam — i starałam sobie wyobrazić pokój Stefka. I wtedy znowu poczęły najdziwaczniejsze myśli chodzić mi po głowie...

Stefek przechadza się po pokoju... Chciałam być podłogą, po której chodzi...

Stefek bierze laskę i wybiera się na przechadzkę... Chciałam być laską Stefka, której rączkę dłoń jego obejmuje...

Chciałam być książką, którą czyta; obrazem, na który padają jego oczy...

Stefek miał dużego, ślicznego psa... Chciałam być psem tym, który łasi się u jego nóg, idzie za nim krok w krok, kładzie się w progu, popatrując jeno w stronę pana... Gdy Stefek spać się położy, on układa się obok łóżka i pilnuje go... Chciałam być psem, pilnującym tego pana mojego...

Stefek nosił zawsze kwiatek w dziurce od guzika... Chciałam być kwiatkiem tym...

Chciałam być szklanką której ustami dotyka... Lampą, która mu wieczorami przyświeca...

I nie mogłam być nawet tem, czem mu była szklanka, laska, kwiatek, czem mu był — pies...

LIST VII.

Patrzyłam — tam — i nagle ogarnęła mnie nieprzeparta chęć ucieczki.

Mijały tygodnie, miesiące. Nie mogłam dłużej wytrzymać. Ale jak uciekać? Gdzie? W którą stronę?

Wiedziałam tylko, że — w tamtą!

Kiedy uciekałam po raz pierwszy zatrzymano mnie we wsi sąsiedniej.

Po tygodniu wymknęłam się nocą i ukryłam się w borze. Ale ujął mnie gajowy i zatrzymał, dopóki z domu nie nadbiegli.

Rozeszło się po okolicy, że u tatuńcia w domu jedna z córek — niespełna — tego — ten...

Była to późna jesień, kiedy uciekłam po raz trzeci. Ale tym razem ułożyłam sobie cały plan w swojej głupiej głowie. Powiedziałam sobie, że nie dostanę się — tam — jak ptak, ale jakiemiś drogami, kolejami. Nie wiedzia-

Jam, jak się nazywa najbliższa stacya. Pamiętałam tylko, którą drogą przyjechaliśmy do —

Byłabym się złapała! Nie! nigdy się nie dowiecie, jak się wioska nazywa, w której moi mieszkają...

Nie mogłam się przecież nikogo rozpytywać, bo wzbudziłoby to podejrzenie. Droga koleją wymaga kupienia biletu, a ja nie miałam ani grosza.

Razu pewnego ojciec zostawił kluczyki na stole. Dobrałam się do jego biurka i — ukradłam mu pięć rubli...

Było to około trzeciej popołudniu. Szybko wdziałam płaszczyk, zarzuciłam chustkę na szyję i wymknęłam się z domu niespostrzeżenie.

Niebo było mgliste i padał drobniuteńki deszczyk, niby mak. Brnęłam po kostki w błocie i odrazu przemoczyłam sobie nogi. Ale co tam! Powiedziałam sobie, że wysuszę je u Stefka!

Ruszyłam przez sad, okrążyłam lasek, sunąc ku moczarom. Wiedziałam, że tędy za mną nie pogonią. Jak długo szłam, nie pamiętam; ale wnet poczęło ciemnieć i mokradła, pola, niebo, wszystko utonęło w szarym mroku.

Nagle zapadłam się w trzęsawiskach po kolana. Zaszargana, obłocona, zziajana, spotniała, wygramoliłam się na brzeg, patrząc w dal za moczary, przez które chciałam koniecznie przejść, bo wydawało mi się, że tamtędy będzie bliżej do Warszawy, do Stefka...

Wtem posłyszałam tętent konia. Zerwałam się i zaczęłam uciekać. To pędził koniuszy, z którym tatuńcio dobrze żył. Dognał mnie niebawem, skoczył z konia, chwycił za ramię.

Był to bardzo dobry i litościwy człowiek. Miał już z jakie sześćdziesiąt lat, choć wyglądał na mężczyznę czterdziestoletniego. Zaczął mnie głaskać pod brodę, tulić, uspokajać, perswadować. Mówił: tatuńcio kazał mi panienkę dostawić... niech panienka nie martwi biednego tatuńcia... tatuńcio nic panience nie zrobi... co panience w świat uciekać?...

Zaczęłam go prosić, aby mnie puścił, błagałam go a wreszcie wyjęłam owe pięć rubli aby go przekupić.Śmiał się tylko serdecznie, głaskał i prosił jak jaka piastunka. Obiecywał mi złote góry, jeżeli tylko powrócę...

Gdy prośby i zaklinania nie pomogły, wtedy rzekł, iż mnie nie puści samej do kolei, ale odprowadzi. Ruszyliśmy. Po drodze natknął się na nas jakiś chłop. Koniuszy zdał mu konia i kazał go odprowadzić do nas. Chłop ujął konia za cugle i niebawem zniknął we mgle, która jęła podnosić się z pól. Szliśmy dalej. Tymczasem po upływie jakiejś godziny zaturkotała za nami bryczka, miała nas minąć, ale konie zaryły kopyta w piasku, stanęły...

Na bryczce siedział tatuńcio...

Usadowili mnie obok niego. Tatuńcio był przybity, milczał, rzekł tylko: na złą córkę nie patrzę nawet...

Kiedy stanęliśmy przed domem, kiedy schodziłam z bryczki, kiedy mijałam próg domu, wstyd palił mi twarz. Nie śmiałam na nikogo oczu podnieść.

Nazajutrz matka kilka razy uważniej mi się przypatrywała.

A w kilka dni — już mnie nie usiłowali nawet zatrzymać — sami kazali założyć do bryczki — trudno było mnie dłużej. w domu — bo — bo —

Bo — bo — tusza moja — —

LIST VIII.

Do Stefka! Do Stefka!

Do Stefka! wiał mi wiatr, szumiały drzewa, turkotały koła, huczały szyny pod pociągiem, świszczała lokomotywa!

Do Stefka! mówiła mi moja walizka, każda twarz podróżnego, każda latarnia, każda stacyą!

Do Stefka! zawrzało mi w uszach, kiedy na stacyi Terespolskiej wszystko poczęło się pchać do wyjścia, kiedy obskoczyli nas tragarze.

Do Stefka! grzmiały mi koła doróżki, bił deszcz w twarz moją, turkotał most żelazny na Wiśle, mówił mi rosnący gwar Warszawy!

Jak ja do tego Stefka trafiłam, tego sobie nigdy nie wytłomaczę!

I jakie to było powitanie — tego także nigdy nie zapomnę...

Otworzyłam drzwi — rzuciłam się w stronę Stefka — on wytrzeszczył oczy, odsunął się o krok i rzekł chłodno: A co ty tu robisz ??

Stefek!!...

Potem rzekł: czy masz już jakie mieszkanie ?

Rozglądałam się dokoła, to patrzyłam na niego... Coś mi się w głowie pomieścić nie mogło...

I rzekł znowu; zabieraj się najlepiej zaraz do ciotki; o tej porze jest jeszcze w domu. Pamiętasz jej adres ? Przecież ci go podała...

Chciałam ująć go za rękę. Wziął mnie za obie dłonie, uśmiechnął się i nachylając się ku mnie, rzekł przyciszonym głosem: nie bój się, to się na to poradzi...

I — poradzili mi — na to...

Leżałam dwa tygodnie w łóżku. Potem ciotka zaczęła mi różnych rad udzielać. A ja nic. Powiada mi raz za razem: głupia jesteś moja panno! A ja nic. Odpowiadam jej tylko: kocham Stefka i do Stefka chcę. Mówi mi: Ale Stefek cię nie chce! — Ja nic.

Stefek jednak zaszedł kilka razy do mnie, a nawet pozwolił, abym -go odwiedzała.

I znowu wyładniałam i Stefek znowu inaczej na mnie patrzył.

Zaczęliśmy trochę hulać...

Stefek coraz częściej oprowadzał mnie po pracowniach i zapoznawał z malarzami. To wesoły naród! Ale niech ich, jak oni z nami wychodzą...

Razu pewnego urządzili u Julka bibę. Poprzebierali się za bożków greckich a mnie kazali być Wenerą.

Już nie upijałam się tak łatwo i pamiętałam, co się ze mną działo. Ale były chwile, kiedy uczuwałam wstręt do nich wszystkich, nawet do Stefka..

Przecież on się tak podle ze mną wtedy obszedł! Młodą, głupią dziewczynę zwabić, spoić, uwieść i nawet nie powiedzieć jej, co z nią zrobił...

A potem, kiedy ona rwała się do niego, leciała przez światy nieświaty, przyjąć tak... A potem — tamto — potem te ciągłe docinki, te kpiny...

Oni mnie psuli — i zepsuli...

Pod koniec owej biby u Julka znowu zrobili ze mną, co chcieli... Julek począł mi się oświadczać a Stefek popierał go. Mąciło mi się w głowie, traciłam chwilami pamięć, odsuwałam tylko obu rękami głowę Julka, który stawał sią coraz natarczywszym. Wtedy Stefek zaczął się śmiać po dawnemu — nic, jeno się śmiał. Chwycił mnie z tyłu za ręce, przegiął ramiona i śmiał się. Przechylił się ze mną przez otomanę i śmiał się. Ujrzałam tylko tuż nad sobą twarz Julka i straciłam przytomność.

W godzinę potem, kiedy już zupełnie wytrzeźwiałam, kiedy zaczęliśmy pić czarną kawę z likierami, Stefek napadł na mnie z udanem oburzeniem: A to ty taka? Co? To ty mnie tak kochałaś ? Ja tęskniłem za tobą, wyglądałem cię, opiekowałem się tobą a ty mnie zdradzasz dla Julka ? Tak ?

Zaczął się ubierać. Rzuciłam mu się do nóg i czołgałam się za nim do drzwi...

Dygotałam z zimna, okaleczyłam sobie ciało o drzazgi podłogi, ale nie puszczałam nóg jego. Wtedy Julek nachylił się nademną, zaczął do mnie przemawiać, przedkładać mi, ujął mnie za obie ręce, odczepił od nóg Stefka, wziął jak piórko na ramiona, obnosił po pracowni, kołysał, nucąc francuskie kołysanki. Obejrzałam się ku drzwiom. Już były zamknięte.

I zostałam u Julka. Zamieszkałam u niego. Julek ze mnie porobił kilka obrazów. Potem urządził bibę u Stasia.

Po tej bibie zostałam u Stasia i Staś mnie malował.

Potem malowali mnie inni. Oswoiłam się z wieloma rzeczami, tylko z jedną nie mogłam się oswoić. Z brakiem Stefka...

A Stefek wpadał w straszny gniew, ile razy zaszłam do niego.

Potem nastały dla modelek złe czasy, gdyż malarze przestali malować kobiety i jęli robić same widoki.

Nie byłyby złe czasy, gdyby nie moje fantazye. Oni chcieli mi dawać wszystko, lecz ja przyjmowałam tylko zarobione. Jakim sposobem ? Jako modelka.

Ja od Stefka nigdy nic nie przyjęłam! Nigdy! Jeśli chciał mi coś dać, musiał mi to sprzedać. Z początku dawałam mu więcej potem mniej. Za złoty zegarek, który mi przywiózł z zagranicy, dałam mu sześć rubli. Potem dawałam mu za takie rzeczy po złotówce. No, potem jeszcze mniej... Za ten pierścionek dałam mu... kopiejkę...

Przez okrągły rok musiałam mieszkać z jednym mydlarzem. Na szczęście znowu zaczęli malować trochę kobiety. Gutek pierwszy.

Pan pyta, czy ja kochałam ciągle Stefka ? Ja go zawsze.... kochałam... A teraz ??

Teraz naturalnie kocham — Gutka... "

LIST IX.

Kochany Panie Ludwiku!

To trudno! Nie poznam pana z tą Bronką, chociaż pan twierdzisz, że nie widziałeś nigdy kobiety z zielonemi oczami.

Nie przyjeżdżaj pan zatem. Bronka miała w życiu zawielu "dobrych znajomych". Nie chcę powiększać koła tych "dobrych ludzi". Aczkolwiek szanuję pana bardzo, ale jesteś pan zbyt normalnym człowiekiem, abym odważył się zostać mostem, łączącym dwie takie dusze, jak Bronki i pana.

Go mam sądzić o pańskim liście ?

Spletliście go z dwóch włókien, z ekstatycznej liryki i lichej filozofii. Liryka przypina Bronce skrzydła, filozofia je zdziera.

Powiadacie, że historya Bronki przedstawia się jako materyał literacki wspaniale; ale jako glina do lepienia teoryi społeczno-etycznych nie posiada żadnej wartości. Jest to według was fakt aż do znudzenia powszedni, zwyczajny, normalny...

Normalny!...

Niech was — z tą waszą normalnością...

Mniemacie, że u nas ładne dziewczyny są jak dotąd rzeczą całkiem normalną. I głupie są rzeczą całkiem normalną. I uwodzenie jest rzeczą normalną i robienie z kobiety "trzymiesięcznego weksla" puszczonego w kurs bez daty płatności jest czemś bajecznie zwyczajnem. I malowanie przez jakiś czas samych kobiet bez burek od Hersego i bez wielu innych rzeczy a potem malowanie przez jakiś czas samych widoków i widoczków jest czemś niesłychanie zwyczajnem. I to pojęcie kapłaństwa jest czemś normalnem. I pogarda "tłumu" jest czemś zwyczajnem. I ta zwyczajność, ta powszedniość, ta normalność właściwie nikogo już dziwić nie powinna. Inaczej zdębiejemy pewnego dnia, gdy kot mysz ułowi, lub gdy kawka w oczach naszych porwie pisklę z przed kurnika.

Natomiast wygłaszacie mniemanie, że w historyi Bronki pod względem literackim są niezwykłe sytucye, które się wam podobają i które publiczności naszej podobać by się mogły.

A mnie się zdaje, że ta cała historya Bronki pod względem literackim jest tematem tak bajecznie oklepanym, że właściwie żaden szanujący się romansopisarz nie powinien się go tykać...

Może przemawia przezemnie pruderya?!

Jest to zbyt banalny zarzut jak na naszą długoletnią znajomość. Mniemam, że temat ten stał się już nudnym. Nietyle może sam temat, ile jego ujęcie. Czy pamiętacie "ciotkę" Stefka ? Otóż jeżeli czytelnicy są Stefkarni, to literatura powieściowa występuje względem nich w roli owej "ciotki"...

Nie mniemajcie, że rozum mój już się całkiem rozwiał. Stał się on tylko kometą, która biegnie po bardzo wydłużonej elipsie; znika wam wprawdzie z oczu na czas jakiś uchodząc z waszego systemu myślowego, ale powraca, nadbiega — czyż ma być symbolem wojny?!

Gdy się wam ukazuje, ogarnia was przerażenie: linia jej biegu przedstawiała się wam jako parabola, może nawet jako prosta...

O! Nie obrachujecie jej nachylenia do waszego sposobu myślenia... To trudno!

Ale mimo to — słuchajcie!

W mózgu waszym Kolumb może odkrył Amerykę, ale zapomniał o Europie i musiałby teraz ją z kolei odkrywać.....

Gdy Bronka skończyła opowiadanie, Szaniawski złapał mnie za rękę i zawołał z jakie dwanaście razy: "A widzi pan ? A widzi pan ? A widzi pan ?"

Właściwie mnie przysługiwało prawo chwycić za kark tego nadczłowieka i krzyknąć mu nad uchem owo sakramentalne "a widzi pan".

Rozpoczęła się żarliwa dyskusya, jedna z najgłupszych, na jaką mnie losy naraziły. Szaniawski ciska! się w łóżku jak szczupak w kuble, bryzgając na mnie iście artystyczną logiką. I zaiste trudno było nam się porozumieć, ponieważ mówiliśmy do siebie dwoma różnymi językami, on jednym, ja drugim. Obaj zarzucaliśmy sobie, iż dodajemy: dwa razy dwa — parasolka, trzy razy trzy — nieśmiertelność, cztery razy cztery — abażur...

Szaniawski twierdził, iż rozmowa nasza przedstawia się w ten sposób:

On mówi: z Bronką zrobili świństwo, ale gdyby nie robiono podobnych świństw, to nie byłoby modelek, bo porządne panny nie chcą pozować bez burek od Hersego i bez różnych innych rzeczy; a ponieważ bez modelek nie byłoby malarstwa, więc świństwa są konieczne i nawet dobre ze stanowiska artystycznego, albowiem niech ginie ludzkość, bylem ja mógł to ładnie odmalować, tak, aby to "brało".

A ja mówię (naturalnie według niego): że kiedy artysta trzyma pędzel w ręku, to powinien myśleć o zagadnieniach społecznych; kiedy rysuje drzewo, to powinien myśleć o teoryi Marksa albo o rachunku różniczkowym; a kiedy łamie sobie głowę nad tem, jak zmieszać karmin z "Pariserblau", aby odtworzyć gaj cyprysowy o zmierzchu, to powinien przejmować się uczuciami wszechludzkiemi.

Ja natomiast twierdziłem, że rozmowa nasza przedstawia się tak: — Ja mówię: że artyści więcej szkód przynoszą ludzkości, niż korzyści, gdyż ludzkość, w właściwem tego słowa znaczeniu obrazów ich wcale nie widzi, bo kupują je bankierzy, kupcy, przemysłowcy, bogaci próżniacy, dla których ludzkość jest tylko podnóżkiem; ludzkość zatem niema okazyi do podziwiania geniuszu artystów, natomiast codziennie widzi, co ci nadludzie robią z ich Bronkami.

A on mówi: że tak tylko może twierdzić filister, ale nie artysta, że stałem się bardzo arbitralny i że się na mnie zawiódł.

Gdy tak wrzała między nami walka i gdy każdy miał na myśli albo przyszłość ludzkości, albo też przyszłość sztuki, Bronka pokazała nam, że jest najmądrzejsza, gdyż odezwała się w imię potrzeb teraźniejszości.

Zwróciła do mnie rozszerzone źrenice i podnosząc pięści zawołała poczciwie:

"Proszę się nie kłócić z Gutkiem, bo jest chory i to mu szkodzi!"

Chciałem jeszcze w pasyi krzyknąć, że nadludzie nie interesowali się tem, co jej szkodzi, ale ogarnęła mnie w moment iście słowiańska żałość. Popatrzyłem na Szaniawskiego i na Bronkę. Zdawało mi się, że nagle nos jego zamienił się w dziób krogulca, że uszy stały się spiczaste, a z czoła strzeliły rogi; natomiast, że oczy Bronki zamieniły się w dwa fijołki zroszone, że pokryła ją długa, niepokalanej bieli szata a nad ramionami zachwiały się perłowej barwy skrzydła...

Chwyciłem za kapelusz i wymknąłem się czemprędzej z "orlego gniazda" grzmiąc w dół po rozgałęzionych schodach.

LIST X.

Co ?! Panie Ludwiku, co ?!

Mnie zmiażdżyć?! Mnie?! "artyści więcej szkód przynoszą ludzkości, niż korzyści" to ma być poprostu — nonsens ???...

Chcecie mnie pobić Grotgerem ? Więc istotnie wystawiają u was jego dzieła ??

Ależ jadę! rozumie się. że jadę! Dziś wieczornym pociągiem — a niech dyabli wszystko porwą!

Nie odpowiadam na inne szczegóły listu. Załatwię się z wami osobiście. No, zamówcie sobie krawca, aby was zszywał po naszej rozmowie. Potnę was na sztuki...

Ale Grotger!... Gzy wiecie, co o nim niemcy powiadają ? Nie wiecie ? Otóż powiadają taką rzecz. Jeżeli sztuka, wiedza i tym podobne potęgi mają duchów opiekuńczych, czyli geniuszów, to geniuszem malarstwa jest Artur Grotger. A przecież ten człowiek przeważnie zadawalniał się skromną kredką!

Wybaczcie, jeżeli jutro rano nie będę miał was czem pocałować i przytulić się do waszej piersi, ale doprawdy straciłem głowę...

Szaniawskiemu lepiej. Nie obawiajcie się o niego, choć jest to istotnie na tle piersiowem. Gdyby był Grotgerem, albo Szopenem, dawno byłaby się pochodnia jego serca wypaliła a Bronkę malowałby Medwej, który chciał ją świsnąć Szaniawskiemu. Ale pochodnia ta kopci i kopcić będzie długo...

Do jutra! Do jutra! Do jutra!

LIST XI.

Fatalność...

Jestem doprawdy szalonym człowiekiem. Zapomniałem o tem, że w dzisiejszym ustroju świata nie podobna odbywać pielgrzymek bez monety...

Franciszek Nowicki słusznie powiada, że portmonetka to nasze — skórzane Fatum. Namawiałem go swego czasu, aby napisał sonet do tego Fatum ponurego a przynajmniej pustką swoją budzącego ponurość w duszach ludzkich.

Powinienem właściwie kartkę tę zapisać wszystkiemi przekleństwami dzielnych naszych mazurów... Cały dzień złożony z samych zawodów... Szaniawski naturalnie bez grosza — a od Bronki nie pożyczę. Nie chcę należeć do rzędu jej wierzycieli...

Wieczór. Bije ósma. Za trzy godziny parowóz świśnie i — bywajcie zdrowe sny szaleńca... Chociaż — być bez grosza u nas to całkiem normalne i mieć szalone zachcianki, to także normalne

Gdzie tam!

Bo też byłaby to szalona rzecz, gdyby się w takich sytuacyach Fatum skórzane — — —

Koniec wersji demonstracyjnej.

XII. TELEGRAM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII. TELEGRAM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI. OŚWIADCZENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XXXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XL.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XLI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XLII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XLIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XLIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XLV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XLVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XLVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XLVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XLIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST L.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej