Flaccus Quintus Horatius

LISTY HORACJUSZA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

KSIĘGA I.

LIST I.

LIST II.

LIST III.

LIST IV.

LIST V.

LIST VI.

LIST VII.

LIST VIII.

LIST IX.

LIST X.

LIST XI.

LIST XII.

LIST XIII.

LIST XIV.

LIST XV.

LIST XVI.

LIST XVII.

LIST XVIII.

LIST XIX.

LIST XX.

KSIĘGA II.

LIST I.

LIST II.

LIST III.

LISTY HORACJUSZA

Wierszem miarowym

Horatius Flaccus Quintus

na język polski przełożył Dr Marcelli Motty

Już w roku 1852. wydaleni przekład Bukolików Wirgilego. opracowany podług tych samych zasad, co i niniejsze tłómaczenie, a później umieściłem w programie szkolnym Gimnazium Stój Maryi Magdaleny z roku 1853. podobny przekład satyr Horacego. Ponieważ dwie te próby, pierwsze w tym rodzaju tłómaczeń, przez kilku znawców za użyteczne uznano zostały, a tłómaczenie Bukolików nawet już z handlu wyszło, postanowiłem przeto, korzystając z nastręczającej się sposobności tegorocznego programu, ogłosić przekład polski listów Horacego. Korzystałem przy niniejszem tłómaczeniu z niejednej trafnej uwagi, która mnie doszła, użyłem najlepszych wydań i komentarzy i starałem się trudne to zadanie rozwiązać jak najsumienniej i jak najlepiej mogłem: wszakże dalekim jestem od mniemania, jakobym zadowolnił wszystkie wymagalności krytyków. Chodziło mi głównie o to, aby, tłómacząc z jak najściślejszą filologiczną wiernością, dać przekład, któryby był poniekąd polską kopią łacińskiego oryginału, niewykraczając jednakże przeciw duchowi i właściwości języka polskiego. Takowe tłómaczenie da się w polskim języku łatwiej uskutecznić, niż w wielu innych,już dla tego że język nasz szczyci się niezwykłą giętkością i dowolnością składni, już to, że przez kilka wieków kształcił się ściśle podług wzorów łacińskich. Słusznie mi zarzucano jednostajność rytmu, będącą skutkiem cezury zawsze w tern samem miejscu przypadającej, ale ponieważ nieda się w polskiem żaden inny wiersz, podobny do Hexametru,utworzyć, przeto i tą razą zachowałem ową miarę daktyliczną, aby co do formy nawet i liczby wierszy, nieoddalać się od pierwotworu.

Dawniejszych tłómaczeń listów Horacego, które już teraz prawie tylko w wielkich księgozbiorach znaleść można, mimo wszelkich starań po większej części dostać nie mogłem. Całkowicie przetłómaczył owe listy Franciszek Dmóchowski i wydał pod tytułem:

Horacyusza Flakka listów księgi dwie, przekładania Franciszka Dmóchowskiego. Warszawa 1814
Później przetłómaczył je Fiałkowski i umieścił je w przekładzie całych dzieł Horacego (Wrocław
1818), który okazuje, że tłómacz nader niedokładnie tekst zrozumiał, a jeszcze niezręczniej polskim językiem władał.
Kilka listów przez rozmaitych pisarzy przełożonych znajduje się w dziele:

Wybór pieśni, satyr i listów Horacyusza,tłómaczonych przez celniejszych pisarzów polskich. Wilno 1807.
List do Pizonów znalazł kilku tłumaczy:

Horatii Flacci de arte poetica, lub ad Pisones, t,j. Horacyusza Flakka księga do Pizonów; przekład Onufrego Korytyńskiego,w Warszawie u Mitzlera 1770.

Powtórne wydanie wyszło w Warszawie, a trzecie wraz z tekstem w tern samem mieście 1814.
Bętkowski wyraża się w swej historyi literatury o tem tłómaczeniu, ie nawet łagodnego krytyka zadowolnić nie może.
Jeden wyjątek z sztuki rymotwórczej przetłómaczył także Ignacy Potocki; znajdziem go w wyżej wymienionym przekładzie listów Dmóchowskiego. Dmóchowski sam przełożył, zwyczajnym swoim sposobem 200 wierszy tegoż listu, a tłómaczenie to ogłoszone w całkowitem wydaniu jego dzieł.

Tłómaczenie Jacka Przybylskiego:
Horacego list do Pizonów o kunszcie poetycznym. Kraków 1803.
mimo najuczciwszych chęci tłómacza, jest tak nędznem co do treści i co do formy, że dziwactwami swemi bardzo często do śmiechu tylko pobudza.

Wiele lepszym jest przekład Moszyńskiego:
Wiersz Horacyusza Flakka o sztuce rymotwórczej, przekład X. Antoniego Moszyńskiego. Wilno 1835. ale nieodpowiada jeszcze temu, czego od dobrego tłómaczenia żądać należy, gdyż w wielu miejscach tłómacz niezrozumiał lub myśli, lub wyrażenia Horacego , nieraz sobie dla rymu całkiem dowolnie postępuje, w ogóle zaś staje się mdłym i przewlekłym.

KSIĘGA I.

LIST I.

Mecenasie — którego w pierwszym jak rytmie sławiłem,

tak i w ostatnim wysławiać muszę — do dawnej szermierki

znów mnie napędzasz, choć, zadość znany, wysługi'm już dostał

godło. Ni lata po temu, ni chęci. — Zawiesił swój oręż

w Herkulesa świątnicy Wejan i kryje się na wsi,

by tylokrotnie przy szrankach ludu o wolność nie błagać;

mnie też wyraźnie do uszu nieraz coś szepce: "starawą,

jeśli masz rozum, wyprzągaj wcześnie kobyłkę, bo wreszcie,

gdy dychawiczna utykać będzie, wyśmianą zostanie."

Teraz więc wierszy i wszelkich fraszek takowych się zrzekam.

Co przyzwoitem, co prawdą o to się pytam i troszczę;

Całkiem w tych myślach zatopion, chowam, układam, by w czasie

dobyć je można. — Kto mistrzem moim, lub jaka'm czeladkę

obrał? nie pytaj, bom mistrzom wiary na oślep nie przysiągł,

lecz, gdzie mnie tylko poniosą wiatry, gościną się bawię. —

Czasem gorliwym się staję, nurzam się w sprawach publicznych

cnoty rzetelnej niezłomny sługa i strażnik, — a czasem

do Arystyppa nauki zjeżdżam nieznacznie napowrót,

nieulegając niczemu wszystko owładnąć się staram. —

Jak noc długa dla tego, kogo kochanka uwodzi.

dzień zaś dla tego, co musi zaciąg odprawiać, — jak wolno

rok niedorostkom się wlecze, którym straż matki dokucza,

tak opieszale nieznośne płyną mi chwile, co zamiar.

mój i nadzieję krępują temu oddania się czynnie,

co zarówno się przydać może bogatym i biednym,

zaniedbane zarówno młodym i starym zaszkodzi.

Sam więc temi się muszę cieszyć i rządzić zasady:

Niemożesz-li oczyma sięgnąć jak Linceus daleko,

niegardź już przeto lekarstwem, skoro na oczy zapadniesz;

albo, choć zwątpisz, byś nabył siły niezłomnej Glykona,

staraj się przecież ochronić ciało od guzów chiragry.

Do pewnego dojść można kresu, choć dalej nie idzie!

Chuć gdy nieszczęsna lub chciwość złota rozpraży ci serce,...

są przeć zarnowy i pieśni, które cierpienie złagodzić

mogą i w znacznej zdołają mierze chorobę usunąć.

Wzdyma cię próżność? — są zaraz pewne pokuty, co ulżyć

mogą, oczyszczon gdy trzykroć książkę odczytasz stosowną.

Choć kto zazdrośnik lub pijak, leniuch, gwałtownik, lubieżny,

przecież tak dzikim nikt nie jest, iżby oswoić się nie dał.

byle kształcącej nauce ucha cierpliwie nadstawił.

Błędu unikać już cnotą, pierwszym zaś stopniem mądrości

pozbyć się głupstwa. — Ot srodze trapisz i serce i głowę,

abyś tych rzeczy uniknął, które największą być mienisz

klęską: majątku szczupłego, hańby, gdy'ć wybór ominie;

biegniesz do Indów, na koniec światu, by kupczyć bez miru,

uciekając przez morze, ogień i skały przed biedą; ....

niedbać zaś o to, co w głupstwie swojem podziwiasz i pragniesz,

tego zrozumieć ni słuchać niechcesz, ni wierzyć mędrszemu!

Któryż z szermierzy bawiących gawiedź po wioskach i rynkach

olimpijskim wzgardziłby wieńcem, a zwłaszcza nadzieję

mając i porę zyskania lubych bez znoju wawrzynów?

Srebro podlejsze od złota, cnota zaś droższa od złota!

"O rodacy, rodacy, najpierw o pieniądz się starać!...

cnota dopiero po groszach!" — uczy od końca do końca

giełda Janusa; ten przepis młodzi i starzy wciąż klepią,

tam na naukę z tabliczką biegnąc i kieską u boku.

Wszak masz ducha, wymowę, honor i cne obyczaje,...

lecz do czterechkroć ci braknie kilku tysięcy!... do gminu

z tobą! — Przeć' chłopcy w zabawie: "będziesz nam królem," wołają,

"jeśli się zacnie popiszesz!" — Murem żelaznym niech będzie:

czyste posiadać sumienie, żadną przed winą nie blednąć!

Powiedz, kochanku, co lepsze: prawo Roscjusza, czy chłopców

gadka tym berło dająca, którzy się zacnie popiszą,

znane przysłowie Kamillów naszych i męzkich Kurjuszów?

Czyż ten co radzi: "pieniądze zbieraj, pieniądze,... uczciwie

jeśli się uda,... nie uda, tedy wszelkiemi sposoby,

na płaczliwe by z bliska patrzeć trajedie Puppjusza!..."

lepszy od tego, coć' uczy oraz sposobi, byś ciosy

dumnej fortuny odpierał wolnym i wzniosłym umysłem?

Gdyby lud rzymski zaś do mnie zwrócił pytanie, dla czego

zdań z nim tych samych nie dzielę, dzieląc też same przechadzki,...

Za tem, co lubi, nie gonię, — tego zaś szukam, czem gardzi?

Wtedy-bym odrzekł jak, w bajce, liszka ostrożna choremu

lwu powiedziała: "ot widzisz, straszą mnie ślady, mój królu, ....

wszystkie ku tobie zmierzają, żadnych odwrotnych niewidać!"

Lud, — to zwierz wielogłowy! Za kim więc pójdę lub za czem?

Na dochodów publicznych jedni czychają dzierzawę,

drudzy na skąpo wdowiny plackiem i jabłkiem polują,

albo chwytają staruszków, by na zwierzyńce ich strwonić,

wielu bogaci się skrytą lichwą. — Lecz niechże tak będzie,

że każdego inaki przedmiot lub dążność zajmuje, ....

czyliż ci ludzie potrafią wytrwać choć chwilę w swych gustach?

"Żadna na świecie zatoka Bajom nie zrówna rozkosznym!'

bogacz zawoła, i zaraz dozna jezioro i morze

niecierpliwej miłości pańskiej. Lecz chętka niestała

jeśli inaczej wywróży: "jutro się cieśle przenosić

do Teanum!" zawoła. Jest-li u niego w przedsionku

łoże małżeńskie: "bezżennym ," prawi, "najlepiej naświecie!" —

Gdy nie ma żony, przysięga, tylko iż z żoną jest szczęście!...

Jakże Proteusa. gdy postać zmienia co chwilę skrępować

— Biedak cóż robi? — Ot śmiej się: zmienia poddasza.

garkuchnie,łaźnie, golarzy, w najętej łodzi tak samo choruje

na nudotę jak bogacz własną płynący galerą!

Jeśli niezręczny mi golarz włosy nierówno utrefił,...

śmiejesz się; kaftan wytarty jeśli pod pięknie gładzoną

u mnie tuniką, lub toga trochę mi spada z ramienia,...

śmiejesz się!... Jakże, — gdy sprzeczne samo ze sobą me zdanie,

czego pragnęło, tem gardzi, ledwo porzuci, znów pragnie,

miota się w lewo i w prawo z życia porządkiem nie zgodne, ....

burzy, buduje i kanty zmienia na koła,... czy powiesz,

żem na powszechny nierozum zapadł,... i czyliż ni śmiać się

przyjdzieć do głowy, ni sądzić, iże mi lekarz potrzebny

lub od pretora opiekun, skoro ty jesteś opieką

moją i gromić przywykłeś brzydko obcięte paznogcie

brata, co tobie oddany, tylko się na cię ogląda? —

Krótko zaś mówiąc: li mędrzec, — tylko Jowisza nad siebie

ceniąc, — jest wolnym, bogatym, pięknym, czcigodnym, nad króle

królem,.... szczególnie zaś zdrowym,... chyba, że katar go meczy!

LIST II.

Gdy ty, najstarszy z Lolljuszów, w Rzymie wymową się bawisz,

jam odczytywał w Preneste wojny trojańskiej poetę,

który, co zacnem, co szpotnem, szkodę w czem znajdziesz,w czem korzyść,

jaśniej i lepiej wykłada niźli Chrysippus i Krantor.

Czemu tak sądzę, posłuchaj, jeśli masz chwilkę po temu!

W owej powiastce, co prawi, jako dla chuci Parysa

z barbarzyńców się krajem Hellas opornie ścierała, ....

królów i ludów niebacznych żądze gwałtowne przedstawia.

— Radzi Antenor, by z góry wojny przyczynę usunąć;

cóż na to Parys? — Ten twierdzi, iże go zmuszać nie można.

szczęśliw by żyjąc bezpiecznie rządził.... Ot kłótnie Pelidy

z synem Atreusa zagodzić krząta się Nestor sędziwy;

miłość drugiemu, obydwom wspólnie zawziętość dopieka;....

za szaleństwo zaś królów chłostę ponoszą Achiwy!

Zdradą, rokoszem i zbrodnią, chucią gwałtowną i gniewem

wewnątrz i zewnątrz iljackich murów zarówno się grzeszy.

Czego znów męztwo wytrwale, albo przezorność dokaże,

tego nam przykład korzystny w mądrym wystawił Ulixie,

który to, Troję zburzywszy, radząc o wszystkiem, przepatrzył

miasta i ludów zwyczaje, powrót zaś sobie i swoim

towarzyszom przez wielkie morze gotując, niejednę

przetrwał okropność i żadnym niedal pochłonąć się klęskom.

Przecież słyszałeś o pieniach Syren, o Circy napoju;...

gdyby go z głupstwa, łakomstwa, czyniąc jak inni, był wypił....

obran z rozumu, zeszpecon byłby swej pani lubieżnej

służył, zmieniony w bezecne psisko, lub świnię plugawą!

My do gawiedzi się liczyni, tylko do żeru stworzeni,

cnej Penelopy natrętne gachy, hulaki, dworzanie

Alcinousa o cielsko, więcej niż godzi, troskliwi, —

którzy to mieli za chlubę chrapać pod samo południe,

albo przy lutni brzdąkaniu troskę tańcami usypiać.

Wstają za nocy łotrowie, aby mordować i łupić; ....

ty zaś, by siebie zachować, wstawać-byś nie miał? — Wszak jeśli

biegać nie zechcesz, gdyś zdrowy, każąc z puchliną lekarze!

Jeśli przededniem o książkę wołać nie będziesz i lampę,

jeśli nauce nie oddasz serca, lub rzeczom uczciwym,

wtedy cię miłość lub zazdrość w nocach bezsennych wykarze.

Czemuż, co oku zawadza wyjąć się spieszysz; — gdyć' duszę

toczy choroba, lekarstwo czemuż na lata odkładasz?

Zrobił połowę, kto zaczął; — odważ się przecie po rozum!

Zacznij! ten, który odracza chwilę zacnego żywota,

czyni jak prostak, co czekał, póki mu rzeka nie spłynie;....

płynie tymczasem i płynąć będzie na wieki się tocząc!

Pragną pieniędzy, majętnej żony, by spłodzić potomstwo, ....

lasów zdziczałych zarośla lemiesz zdobywa; — lecz niechaj

ten kto ma dosyć przestanie na tem, nie pragnąc już więcej!

Ale ni dworek, ni pole, złota ni srebra zapasy

febrę spędziły choremu panu, — nie spędzą zaiste

troski ze serca! — Wszak musi zdrowym być przecie właściciel,

jeśli zamyśla na dobre użyć zebranych dostatków.

Kogo obawa lub żądza dręczy,... majątek i pałac

równie mu mile, jak obraz spuchło-okiemu, pedogrze

cieple poduszki, lub uszom gęśli przegrywka ciekącym.

W czaszę nieczystą co wlejesz, wszystko się w ocet zamieni!

Wzgardzaj rozkoszą, boć szkodzi rozkosz boleścią kupiona.

Chciwiec jest zawsze w potrzebie; — pewna granicę życzeniom

naznacz! — Zazdrośnik usycha patrząc na cudzą pomyślność;

większej męczarni nad zawiść, nawet Sykulskie tyrany

niewymyśliły. — Kto gniewu niechce miarkować, ten nieraz

chciałby odrobić co w pierwszym bólu i złości popełnił,

niepomszczoną nienawiść spiesząc się gwałtem nasycić.

Gniew jest krótkiem szaleństwem; trzymaj namiętność na wodzy; —

jeśli nie służy, panuje, — cugli, łańcuchów trza na nią.

Konia, dopóki za młodu w karku jest giętki, wyuczysz.

aby ci chodził w tę stronę, w którą, go jeździec skieruje ;...

odkąd nim skórę jelenią szczwano w podwórzu, pogoni

szczeniak polowy i w lasach! — Teraz młodzieńcze nauki

przyjmuj do serca czystego, — teraz się powierz godniejszym; —

czego się z młodu napiła, długo tem cuchnie skorupa!

Chceszli się zatem ociągać, albo też dzielnic prześcigać,

ja za spóźnionym nie czekam, przodem bieżących nie gonię!

LIST III.

Florze Juliuszu, na której świata kończynie wojuje

Klaudjusz, on pasierb Augustów, wiedzieć mnie tęga....Czy tracka

ziemia, lub Hebrus wstrzymuje zimy skrępowań pętami,

czyli cieśnina, co pędząc dzieli sąsiednie wieżyce,

czy was też wzgórza i tłuste grunta azyjskie trzymają?

Jakież uczona drużyna kleci tam dzieła?... i tegom

ciekaw. Któż dzieje Augusta sławić przedsięwziął?... Pokoje

jego i wojny któż w późne wieki swym pieniem rozgłasza?

Cóż tam ów Titjusz?... z którego wkrótce imieniem się usta

Rzymian oswoją; ... z pindarskiej któren się niezląkł krynicy

czerpać, i stawem i strugą śmiele wzgardziwszy spokojną!

Jakże się miewa?... Czy o nas wspomni?... Czy rytmy tebańskie

z Muzy pomocą na lutnię myśli przerabiać łacińską,

czy się nadyma i sroży w sztukach tragicznych?— A cóżtam

Celsus porabia, którego jużem napomniał i jeszcze

muszę napomnieć, by własne zbierał zapasy, nie tykał

pism, w palatyńskiej książnicy które Apollo zachował,...

aby. gdy zleci przypadkiem ptastwa się stado, chcąc swoje

pióra odebrać, wroneczka śmiechu nie była igraszką

z barwy kradzionej odarta! — Na cóż zaś ty się odważasz,

ponad jakiemi kwiatkami rączo wzlatujesz?... Nie małe

twoje zdolności, a zdziczeć, chwastem zarosnać im niedasz.

Czy tam wymowę w obronach ostrzysz, czy z prawa w procesach

rady udzielasz, czy składasz pełne uroku wierszyki,

pierwsze, w nagrodę zwycięztwa, bluszczu otrzymasz gałązki.

Gdybyś zaś jeszcze odrzucił trosków ziębiące zagrzowki,

doszedłbyś dokąd by mądrość boska cię wreszcie zawiodła.

Otóż maluczkim i możnym spieszyć do tego trza celu,

jeśli ojczyźnie i sobie chcemy zarówno być drodzy. —

O tem mi także pamiętaj pisać, czy, jakby przystało,

o Munacjusza się troszczysz, czyli też słabo spojona,

rozstępującą się ciągle zgodę bez skutku łatacie?..

Bądź że porywczych jak konie, jarzma niezwykle, rozdrażnił

brak doświadczenia, czy zbytni zapal młodzieńczy.... gdziekolwiek

teraz jesteście, wzdy godni węzłów braterskich,... jałoszkę

tuczę na wasze przybycie, którą od dawna'm ślubował.

LIST IV.

Zacny Albjuszu, gawędek moich ty sędzio łaskawy,

czemże tam w stronach pedańskich teraz zajmujesz się przecie?

Wiersze-li klecąc Kassjusza z Parmy prześcigasz w ulotnych

rytmach, czy błądząc zaduman w lasach, gdzie zdrowe powietrze,

myślisz o wszystkiem co godne mędrca i męża zacnego?

Ciałem bez serca nie byłeś nigdy. — Bogowie'ć urodę

dali, bogowie dostatki, oraz użycia ich sztukę.

Cóżby lepszego życzyła mamka drogiemu dziecięciu?...

skoroby mogło i zdrowo myśleć i wyrzec co czuje,

skoro wziętości i dobrej sławy i zdrowia by zadość

miało, a żyjąc chędogo , przytem nie próżną kaletę!

W pośród nadziei i trosków, gniewów, ulękań naszego

życia, dzień każdy uważaj jakby ostatnim był dla cię,....

ztąd niespodzianie przydana milą jest każda godzinka.

Mnie zaś otylca z łyszczącą skórą od bytu dobrego, —

wieprz z epikurskiej cię trzody jeśli zabawi, — odwiedzisz

LIST V.

Archiaszowem przy uczcie jeśli wezgłowiem nie wzgardzisz,

lub się na obiad jarzynki w małych farfurach nie zlękniesz,...

to cię, o słońca zachodzie, czekam u siebie, Torkwacie!

— Wino pić będziesz za Taura rządów powtórnych zlewane

w dzbany, pomiędzy Minturną, a sinueskim Petrinem;......

maszli zaś lepsze, — to przynieś, albo zastosuj się do mnie.

Dla cię ognisko i misy dawno się łyszczą chędogie;

pozbądź się płochych nadziei, pozbądź zabiegów o skarby,

niemyśl o Moscha procesie;... jutro urodzin Cezara

dzień uroczysty od pracy zwolni i drzemać pozwoli;

możesz więc milą gawędką zwlekać noc letnią bez straty

Cóż mi z majątku, do woli jeśli go użyć nie mogę?

Z troski o swego dziedzica zbytnie kto szczędzi i sobie

skąpi, ten bliski szaleństwa. Pierwszy pić będę i kwiaty

sypać, niebacznym pustakiem choćby mnie miano okrzyczeć.

Czegoż pijaństwo nie zbroi! Serca tajniki otwiera,

stwierdza nadzieje i gnuśnych nawet do boju popycha,

z serc kłopotliwych ciężary zrzuca i w sztukach pouczy.

Kogoż wymownym nie zrobią hausty rzęsiste?... i komuż,

chociaż by kurczył się z biedy, myśli swobodnej nie wrócą?

Sam zaś, i chętny i biegły w rzeczach takowych, rozkażę

sobie zarządzić, by obrus brudny, sflagane opony

nie krzywiły mym gościom nosa, by można się przejrzeć,

w misach i dzbanach, by niebyt w pośród poufnych przyjaciół

taki, co słucha, a potem za drzwi wynosi, "— by równy

z równym się dostał i złączył. Butrę do ciebie dobiorę,

z Septiciuszem Sabina, chyba że indziej zaproszon,

albo mu dziewka jest milszą; będzie też miejsce dla kilku

nieproszonych; — lecz w zbytnim ścisku uprzykrza biesiadę

zaduch kozłowy. — Więc odpisz z ilu przybędziesz, a z wolną

głową strzegącym przedsionka wymknij się tyłkiem klientom.

LIST VI.

Nic nie podziwiać jest pierwszą rzeczą i niemal jedyną,

Numiciuszu! co szczęście daje i zdoła utrzymać.

Znajdziesz takowych, co patrzą, zgoła bez strachu w swych sercach,

na to słońce, na gwiazdy, czas uchodzący bez przerwy

w pewnych przemianach; — cóż myślisz,... jakże na dary tej ziemi,

alboli morza, co gdzieś tam Indów, Arabów bogaci,

jak na igrzyska, oklaski, łaski przyjaznych Kwirytów,

jakim, cóż sądzisz, i sercem mamy spoglądać i okiem?

Kto tym przeciwnych się lęka rzeczy, podziwia je równo

z tym, co ich pragnie; obawa przykrą w obydwóch jest razach,

skoroć obydwóch wzdy straszą niespodziewane zjawiska.

Czy się kto cieszy, czy biada,... pragnie, czy lęka, — toć jedno,

jeśli osłupion wytęży oczy i duszę i ciało,

gdy coś lub lepiej, lub gorzej, niż się spodziewał, wypadnie.

Mędrcom rozumu by można, słusznym słuszności zaprzeczyć,

gdyby, o cnotę się kusząc, miarę niezbędną przebrali.

Dalejże, teraz mi srebra, stare marmury, spiżowe

arcy-dzieła podziwiaj, szkarłat tyryjski, klejnoty,...

ciesz się, że oczy tysiączne na cię, gdy mówisz, zwrócone;

zrana pospieszaj na forum , wracaj do siebie o zmroku,

aby z żoninych folwarków więcej snać zboża nie sprzątał

Mutus, i chociaż — o zgrozo! — rodem od ciebie podlejszy,

nie był dla ciebie większego dziwu przedmiotem, niżeli

ty dla niego. — Co teraz w ziemi, to przyszłość dobędzie

na jaw; zakopie i skryje wszystko co błyszczy;... Agrippy

choć się krużganek oswoi z tobą i droga Appiusza,

jednak, gdzie Ankus i Numa zeszli, wędrować ci przyjdzie!

Jeśli choroba zapalna płuca ci trapi lub nerki,

staraj się pozbyć choroby. Chcesz-li żyć zacnie, — a któżby

niechciał? — to, jeśli'ć jedynie cnota dać może, wytrwale

o nią się Staraj, rozkosze porzuć... Lecz "cnota, to słowo,"

myślisz, "gaj święty, to drzewa;..." spiesz się natenczas, by inny

wpierw nie zawinął do portu, abyś na handlu z Cibyrą,

albo z Bitynią nie stracił; tysiąc z okrągła talentów

zgarnij; wnet drugi,... a dalej trzeci niech przyjdzie; niech wreszcie

zbiór się poczwórzy! Zaiste, pieniądz, pan świata, posażną

żonę, przyjaciół i wiarę, piękność i świetny ród daje;

wszystkich pieniężny przekona, Wenus go wdziękiem ozdobi!

Król kappadocki pieniędzy niema, choć krocie poddanych;...

takim być niechciej! — Lukullus, mówią , pytany, czy może

sto purpurowych pożyczyć płaszczy aktorom na scenę:

"zkądże bym znalazł tak wiele?" rzecze, "jednakże poszukam,

przyślę co będzie;..." a wkrótce pisze, że płaszczy ma w domu

pięć tysięcy,... niech wezmą wszystkie, lub ile potrzeba.

Dom to ubogi, gdzie niema rzeczy wszelakich tak zbytnio,

iż, gdy właściciel ich niezna, gratka z nich tylko złodziejom.

Jeśli więc jedno majątek szczęście utrwala i daje,

o to się staraj przed wszystkiem, tego się trzymaj do końca! —

Jeśli zaś szczęsnym cię zrobią świetne pozory i wziętość,

kupuj chłopaczka, by'ć w ucho szeptał nazwiska i, w lewy

bok cię szturchając, przymuszał rękę przez wagi i miarki

dawać kramarzom: "w fabijskim cechu niemało ten znaczy,

ów zaś w welińskim; liktorskie rózgi ten daje, gdy zechce,...

gdy się rozdąsa, to wydrze krzesło kurulskie każdemu!"

"Ojcze, braciszku!" gdy witasz, dodaj,.... stosownie do wieku

grzecznie każdego adoptuj! — Jeśli zaś dobrze ten żyje,

kto je dobrze: ot świta! idźmy gdzie wiedzie obżarstwo!

łowić, polować, .... jak dawniej Gargil, co z rana swym sługom

siecie, pociski przez rynek ludem zapchany nieść kazał,...

z całej tej zgrai by potem dzika kupnego muł jeden

w obec gawiedzi przydźwigał. Z brzuchem napchanym, nie pomni

przyzwoitości, do łaźni chodźmy, w rejestrze Ceritów

godni zapisu, nikczemna tłuszcza wioślarzy Ulixa,

której ojczyzna mniej miłą była, niż rozkosz wzbroniona!

Jeśli, jak twierdzi Mimnermus, życie na świecie nie miłe

bez kochania i pieszczot, szukaj kochania i pieszczot!

— Teraz bądź zdrowy!... a jeśli cośtam lepszego wymyślisz,

udziel mi szczerze; inaczej, na tern wraz zemną poprzestań.

LIST VII.

Pięć dni ci otóż przyrzekłem na wsi zabawić, tymczasem

cały już Sierpień za kłamca, próżno wyglądasz. Jednakże

jeśli mi życzysz, bym pędził rzeźwo i w zdrowiu mój żywot,

lękającemu się chorób wybacz Meceno, (jak wprzódy

już wybaczyłeś choremu).... jeszcze tak długo jak wczesne

figi i skwary żałobnym zdobią marszałka pogrzebów

dworem, jak długo matula każda i ojciec o synka

w strachu, usłuszne dworactwo wreszcie, lub sprawki sądowe

testamentów pieczęcie, darząc gorączką, zrywają.

Skoro zaś zima pomaże śniegiem albańskie rozłogi,

wieszcz twój natenczas nad morze znijdzie, i z wszelką wygodą

kurczyć się będzie nad książką; ciebie zaś znowu, mój miły,

jeśli pozwolisz, odwiedzi z pierwszą jaskułką i wiosną.

Nie tak mi dałeś majątek, jak Kalabryjczyk swych gości

pono do gruszek zachęcał: "jedzże kochanku!..." "Mamdosyć..."

"Bierz więc przynajmniej co zechcesz z sobą." O bardzoś łaskawy! "

"Cieszyć się będą dzieciaczki, jeśli im gratkę przyniesiesz!"

"Dobre twe chęci tak cenię, jakbym już wszystko był zabrał! "

"Jak się podoba,... toć świnie zjedzą, jeżeli nie weźmiesz."

Tylko rozrzutnik i głupiec daje co sobie uprzykrzył;

Kto zaś tak sieje, ten będzie zawsze snać sprzątał niewdzięczność.

Mądry i zacny zaś godnym zawzdy jest gotów usłużyć,

lecz od liczmanów pieniądze dobrze rozróżnić potrafi;

Ja też okażę się godnym pochwał mojego łaskawcy.

Jeśli zaś, wedle twej woli, nigdzie oddalać się niemam,

wróćże piersi mi zdrowe, czarne kędziory na wąskiem

czole, wróć słówka jedwabne, urok uśmiechu i przywróć

smutek, gdy dziewcze swywolne umknie mi z ręku wśród uczty.

Chuda się myszka przypadkiem wązką do skrzyni ze zbożem

szparą zakradła, a potem, skoro do sytu nażarta

wyliść znów chciała z opasłym brzuchem, daremnie się sili;

zdała jej rzeknie łasica: "chceszli ztąd umknąć nieboże,

chuda gdyś wązką przelazła dziurą, to chuda nią wychódź!"

Gdy mi ten obraz przed oczy stanie, wszystkiego się zrzekam.

Snu ja wieśniaków nie chwałę wtedy, gdym drobiu się objadł,

ani też wolnych mych wczasów niedam za skarby Arabów.

Częstoś już skromność mą chwalił; królem i ojcem cię w oczy

zowię, też same dosłownie dając ci miana, gdy wyjdziesz;

doświadcz, czy mógłbym twe dary zwrócić ze sercem spokojneml

Nieźle już mówi Telemak syn wytrwałego Ulixa:

"Itaka, kraik do chowu koni niezdatny, gdyż ani

płaskim przestworem się ciągnie, ani też w trawę obfity;

przetoż, Atrido, twe dary, (lepiej ich bowiem użyjesz),

tobie zostawiam." — Drobnemu drobne przystoi;... ot dla mnie

Rzym już królewski nie miły; pusty ja Tybur, lub Tarent

wolę spokojny. — Ot dzielny, czynny, w sądowych obronach

sławny Filippus, gdy koło ósmej godziny z zacięgu

wracał, a będąc podeszły mocno narzekał, że forum

zbyt od Karinów odległe,... spostrzegł, jak mówią, jakiegoś

wygolonego, co siedział w cieniu samotnej barwierni,

od niechcenia nożykiem czyszcząc sam sobie paznogcie.

"Ruszaj Demetrze!" (ten chłopak zręcznie Filipa rozkazy

zwykle wypełniał) "zkąd rodem pytaj i donieś, kto taki,

z jakim majątkiem, kto ojciec jego lub patron?" — Niewolnik

idzie, powraca i mówi: "zowie się Mena Woltejus,

woźny, ze szczupłą fortunką, człowiek jest prawy i znany,

krzątać się umie i spocząć, wszystko w swym czasie, zarabiać,

bawić się w skromnem kamratów kółku, lub własnym kąciku,

wreszcie w teatrze, na polu Marsa, odbywszy robotę. — "

"Co mi tam mówisz od niego chciałbym samego usłyszeć;

zaproś go do mnie na obiad." — Zrazu nasz Mena nie wierzy,

dziwi się w duszy i koniec końcem najpiękniej dziękuje.

"Jakto, miałżeby odmówić?" — ""Dureń odmawia i lekce

waży cię, albo się lęka." — Z rana nazajutrz Wolteja

sprzedającego biednemu podłą starzyznę pospólstwu

Filip spotyka i pierwszy wita. Wymawia się płatnym

swym obowiązkiem i pracy swojej nawałem nasz woźny,

że do Filipa nie przybył z rana, że wreszcie go pierwej

sam nie dostrzegł. — "Pod takim tylko, bądź pewien, warunkiem

chętnie'ć wybaczę, że obiad dzisiaj zjesz ze mną." — "Jak każesz! —"

"Po dziewiątej więc przyjdziesz; teraz zaś ruszaj i szczęść ci

Boże w zarobku!" — Gdy przybył Woltej i zasiadł do stołu,

prawi do rzeczy, od rzeczy, póki go spać nie posłano.

Odtąd gdy często, jak ryba, dążył do wędki ukrytej,

z rana, by witać, przybiegał, potem na obiad niechybnie,

w czasie łacińskich go feryi Filip na folwark zabiera.

Siedząc na dzielnym człapaku, niwę i niebo sabińskie

chwali bez końca. A Filip patrzy i śmieje się w duszy;....

że zaś rozrywki i wszędzie szukał pobudki do śmiechu,

daje mu siedem tysięcy, siedem pożyczyć przyrzeka

i namawia biedaka, hubę by sobie zakupił. —

Kupił w istocie; — lecz żeby, plotąc w okółko, nie zabrać

nadto ci czasu, — ów miejski gładysz, zmieniwszy się w gbura,

li o winnicach i brózdach klepie i wiązy obcina,

a zabijając się pracą, z żądzy zarobku siwieje.

Lecz gdy owce mu złodziej, kozy choroba zabrała,

siewy nadzieję zawiodły, woły zmarniały od órki,

do żywego stratami dotknięt, dopada kobyły

o północy i w gniewie rusza do domu Filipa.

Skoro brudnego, z strzępiatą brodą nasz prawnik zobaczy :

"nadtoś zawzięty, zawoła, nadto gorliwy gospodarz

jak mi się zdaje!" — "Na Boga, nazwij biedakiem patronie,

chcesz-li, Woltejus odpowie, dać mi stósowne nazwisko!

Na opiekuńcze cię bóstwo, bogi domowe, prawicę

twoją zaklinam i błagam, wróć mi dawniejszy mój żywot!"

Kto się przekona, o ile lepsze co puścił od tego,

czego zapragnął, niech wcześnie wraca i chwyta swą. stratę.

Słuszna, by każdy się mierzył korcem i łokciem swym własnym.

Koniec wersji demonstracyjnej.

LIST VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA II.

LIST I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej