Kazimierz Bartoszewicz

LISTY ROSYJSKIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

LISTY ROSYJSKIE

rosyjskie polonofilstwo. sprawa wrzesińska. panslawizm i słowianofilstwo. legalna opozycya. sprawa stachowicza. jubileusz „grażdanina". cerkiew a sekty. obrazki z życia duchowieństwa prawosławnego. publicystyka rosyjska o nowych zaborach i polityce zagranicznej.

Bartoszewicz Kazimierz

I.

(Cel listów. — Sprawa wrzesińska. — Rosyjskie polonofilstwo. — Rząd polski w Wiedniu i Zakopanem. — Bloch i protestanci. — Ultimatum „N. Wremieni". — Majoraty. — Ziemstwa. — Pomnik Katarzyny. — Rusini).

Sprawa wrzesińska nie przeszła bez echa w dziennikarstwie rosyjskiem. Oprócz dość szczegółowych i bezstronnych sprawozdań z ruchu, przez nią wywołanego, ukazały się nawet poglądowe artykuły, wyrażające nam sympatyę, z pełnem potępieniem barbarzyństwa pruskiego. W ślad jednak za temi artykułami poszły zaraz pewne pretensye, lub też wymagania nagrody za okazaną sympatyę. Wyrazem tego „praktycznego" kierunku są przedewszystkiem korespondencye warszawskie do dziennika „Nowoje Wremia". Korespondent p. .Aleksiejew zaznacza, iż „wzmagający się kierunek rusofilski w Poznaniu, znajdujący częściowo odgłos w Galicyi", słabo się odbija w prasie warszawskiej, — „widocznie większość publicystów nie zdaje sobie sprawy z ważności obecnej chwili, która u wielu Polaków obudziła świadomość słowiańską". Więc żali się p. A. na to, że „dawne uprzedzenia" do wszystkiego, co rosyjskie, są jeszcze zbyt silne.

Przed 20 laty — pisze dalej — pierwszy raz po powstaniu 1863 r. zaczęto mówić o zbliżeniu polsko - rosyjskiem (zapewne p. A. ma na myśli założenie petersburskiego „Kraju" w r. 1882) i o potrzebie wzajemnego poznania się, a ze strony rosyjskiej uczyniono w tym celu łemaino. Badano stosunki ekonomiczne i włościańskie „Prywiślinja", historycy rosyjscy studyowali wspólne dzieje, pisma ilustrowane zaznajamiały z polską sztuką, na scenach wystawiano polskie utwory dramatyczne, przekładano nawet trzeciorzędnych autorów, a zbiorowe dzieła wybitniejszych dodawano jako premie. A Polacy co? Na razie przytaczali co nieco z rosyjskiej publicystyki, zwłaszcza artykuły o wzajemnych stosunkach polsko - rosyjskich. Lecz na tem i koniec. Dopiero w ostatnich latach ukazało się w języku polskim nieco tłómaczeń z beletrystyki rosyjskiej. Jeden tylko „Kraj" pomieszcza portrety rosyjskich działaczy państwowych, inne ilustracye zdobyły się zaledwie na reprodukcyę kilku obrazów Riepina i Wereszczagina. W końcu p. Aleksiejew wyraża nadzieję, że fale wrześnieńskie podmyją choć część ściany, oddzielającej polskie dziennikarstwo i literaturę od rosyjskiej literatury i sztuki, gdyż „dawniejsze uprzedzenia są nie na czasie i nie na miejscu".

Polemika z p. Aleksiejewem byłaby bardzo łatwa, gdybyśmy, jak on, mieli na uwadze tylko zabór rosyjski. Niestety, Polacy pod tym zaborem nie potrzebują zaznajamiać się z Rosyą, ani z jej literaturą, — rząd rosyjski postarał się o to, aby pierwszą znali aż nadto dobrze, a drugą wcale nieźle. Naprzód setki tysięcy Polaków, wywożonych w głąb Rosyi i na Sybir, znajomości tej nabywały praktycznie i „na miejscu". Nawzajem przybywały do nas tysiące „diejatieli". w postaci urzędników, którzy również starali się tę znajomość utwierdzać. Z napływem ich, młodzież polska, dobrowolnie, dla kawałka chleba, odbieranego jej w ojczyźnie, udawała się do Rosyi i dziś niema tak zapadłego w niej kąta, gdzieby nie było choć kilku Polaków. Rusyfikacya szkół całą inteligencyę zaznajamiała i zaznajamia z Rosyą i jej literaturą, — uczniowie gimnazyalni mało dowiadują się w szkole o Mickiewiczu, ale studyują Ilję Muromca, umieją na pamięć ody Dierżawina, bajki Kryłowa, nie mówiąc już o Puszkinach, Gogolach i Lermontowach. — Jeżeli sami nie pracują nad sobą, jeżeli w domu nie uczą się osobno polskiego języka, to wychodzą z gimnazyum, poprawniej mówiąc i pisząc po rosyjsku, niż po polsku. Po co więc przekładać utwory rosyjskie dla tych, co je mogą czytać w oryginale ? Co się zaś tyczy licznych przekładów z polskiego na język rosyjski, to rzecz to nie sympatyi, lecz interesu, — autorom polskim za przekłady się nie płaci, a więc utwory Sienkiewicza drukują się jednocześnie z drukiem oryginału, a kiedy u nas tom jego nowej powieści kosztuje 2 rs., w przekładzie rosyjskim można go nabyć za 50 kopiejek.

P. Aleksiejew miałby jednak słuszność, gdyby swoje uwagi zastosował do Polaków innych zaborów. Ci rzeczywiście Rosyi nie znają i tem właśnie tłomaczy się ów rusofilizm poznański i częściowo galicyjski, o jakim z lubością p. Aleksiejew wspomina. — Myliłby się tylko co do literatury, gdyż w Galicyi w ostatnich czasach przekładów z języka rosyjskiego pojawia się coraz więcej — polskie „Spółki wydawnicze" wydają „trzeciorzędnych" Lejkinów, a teatry, poświęcone "narodowej sztuce", wystawiają czwartorzędnych Sambutowów. — Poza tem, przyznajmy, o Rosyi Poznańskiej i Galicya wie bardzo mało. Mówi się o niej i pisze, jak o żelaznym wilku, stąd szerzą się najmylniejsze wyobrażenia. Dla jednych dzisiejsza Rosya niczem się nie różni od Rosyi przed lat 50, a nawet 100, stąd też wyrażają się o niej z pewnem lekceważeniem, jak o dziczy, która może siać fizyczne zniszczenie, ale nie może wynaradawiać. — Powtarzają się więc z tej strony szablonowe frazesy o „kolosie na słomianych nogach", o naszej olbrzymiej wyższości cywilizacyjnej, która stanowi silne przedmurze przed nawałem barbarzyństwa. Dla drugich, widzących w dobrobycie jednostek całą podstawę bytu narodowego, Rosya jest rajem obiecanym, w którym tylko żyć, a nie umierać, a pogląd ten łączy się znowu z przesadnem wyobrażeniem o niezwyciężonej potędze caratu. Fałszywość obu tych poglądów jest widoczna dla każdego, kto nie ze starych anegdot i pamiętników, lub ze słyszenia od takich, co byli przez tydzień... w Warszawie, czerpie swe wiadomości o Rosyi. A przecież w interesie naszym należałoby dobrze przypatrzeć się stosunkom państwa, pod którego jarzmem żyje 2/3 ludności polskiej i z którem zapewne jeszcze przez czas długi (niestety!) związane będą nasze losy. — Poznanie Rosyi współczesnej jest dla nas rzeczą milion razy ważniejszą, niż badanie stosunków teatralnych paryskich, życia artystycznego w Wiedniu, lub zwyczajów angielskich, a przecież całe łamy poświęcają im pisma poznańskie i galicyjskie.

W tem przekonaniu chcemy, od czasu do czasu, dawać czytelnikom „Nowej Reformy" sprawozdania z objawów życia rosyjskiego. — Nie będą nam obojętne zarówno prądy polityczne, społeczne i religijne, jak stosunki ekonomiczne, sprawy oświaty, przemysłu, literatury, a nawet obyczaje i charakterystyczne objawy życia rodzinnego i towarzyskiego. — Chcemy dać choć szkicowy, ale wierny obraz tego, jak Rosya żyje, o czem myśli, do czego dąży. Obraz ten będziemy kreślili „sine ira", opierając się przeważnie na obfitym materyale, jakiego dostarczają pisma rosyjskie wszelkich odcieni. Żałować nam tylko przychodzi, że całego tego materyału nie sposób wyczerpać, ani ująć w całość systematyczną, przechodzi to bowiem ramy przygodnych fejletonów.

Po tym wstępie przystępujemy „ad rem", zaczynając od tego. co nas na razie najbardziej obchodzi.

Wspomnieliśmy na początku, że sprawa wrzesińska (dzienniki rosyjskie piszą z niemiecka: „wreszeńska") jest dość szczegółowo omawiana przez prasę rosyjską. Wprawdzie ogólny ton tych omówień jest dla nas przychylny, ale ze wzmianek pism polskich można o nim powziąć zbyt przesadne wyobrażenie. Olbrzymia większość pism politycznych (a jest ich w Rosyi koło 150) poprzestała na krótszych lub dłuższych sprawozdaniach — kilkanaście jednak zdobyło się na redakcyjne uwagi, lub na dłuższe artykuły. Początek — jeżeli się nie mylę — dały „Birżewyja Wiedomosti", wydawane przez p. Stanisława Proppera, brata krakowskiego adwokata; pisały najobszerniej i z największą znajomością rzeczy. Dalej należy wyliczyć sympatyczne głosy „Pietierburskich Wiedomosti" (kniazia Uchtomskiego), „Swieta", „Nowosti", „Rossii".

„Pietierburskija Wiedomosti" ubolewały, że w parlamencie niemieckim Koło polskie „popełniło błąd, oczekując od starego, flegmatycznego arcydyplomaty, ks. Radziwiłła, nie obdarzonego przytem zdolnościami oratorskiemi, potężnego aktu oskarżenia, jakim stanowczo powinna być interpelacya". Według tego pisma, należało interpelantowi ,.nazywać rzeczy po imieniu, pokazać rządowi prskiemu jak w zwierciadle całą nieludzkość i zupełną bezcelowość jego brutalnej germanizacyi, rzucającej się na najświętsze ludzkie uczucia... Radziwiłł zaś bawił się w komplementy dla kanclerza, dla jego humanizmu, poczucia sprawiedliwości"...

Najwięcej wszakże zwróciło uwagę wystąpienie organu p. Suworina. „Nowoje Wremia", najpoczytniejszy organ rosyjski, uchodzący też słusznie za wyraz rosyjskiej opinii, zajmowało zawsze wrogie stanowisko wobec Polaków. Nagle na szpaltach jego ukazało się kilka artykułów, potępiających z całym zapałem rząd niemiecki za „bezlitośny wyrok sędziów pruskich". Ba! „Nowoje Wremia" przypomniało sobie, że Polacy są Słowianami, plemieniem pokrewnem, „a krew nie woda". Sam p. redaktor Suworin w noworocznym wstępnym artykule, pisząc „de omnibus rebus", zdobył się na taką sentymentalną uwagę: „Jakaż to długa, męcząca i ciężka jest epopeja naszych stosunków z Polakami — ileśmy brat bratu (dosłownie: przyjaciel przyjacielowi, „drug [drugu") szkód przynieśli, a kto komu więcej — to jeszcze pytanie, zadane nie w chęci drażnienia Polaków". My chyba nie potrzebujemy ani na chwilę zastanawiać się, który to druh - brat więcej drugiemu „przyniósł szkody", jeżelibyśmy mogli wogóle tak grzecznie określać od 150 lat trwające objawy „uczuć braterskich". Ale czułe słowa, te i poprzednie, zrobiły swoje — wielką była radość „Kraju" i ugodowców, czyli t. zw. petersburskich Polaków. Kto jednak spokojnie, z zastanowieniem się przeczyta wrzesińskie artykuły „Now. Wremieni", ten dozna niemałego rozczarowania, bo przekona się, że to przygodne polonofilstwo ma swe źródło w obawie o własne interesa i w germanofobii.

„Nowoje Wremia" karci rząd niemiecki przedewszystkiem za to, że „postępuje tak, iż obudzą niepokój i agitacyę poza granicami". Czyny pedagogów pruskich „mogą wywołać zawieruchę, nadzwyczaj niemiłą dla sąsiadów, do których doszły ostatnie fale, wywołane na równej powierzchni wody przez nierozumne rzucanie do niej kamieni" — czyli że „prostacka i tępa polityka niemiecka" szkodzi sąsiadom, bo rozbudza patryotyzm polski tam, gdzie już była „równa powierzchnia". Polacy w Rosyi są zadowoleni, pogodzili się z rzeczywistością, stosunki polsko - rosyjskie weszły na właściwą drogę. Że „Nowoje Wremia" tak, a nie inaczej myśli, dowodem też umieszczony w niem przegląd wypadków r. 1901, w którym czytamy:

„W kraju przywiślańskim następcą zmarłego księcia Imeretyńskiego został gen. adjut. M. I Czertkow, któremu przypadło zarządzać byłem Królestwem Polskiem przy ogólnych, sprzyjających kierunkach w sferze kwestyi rosyjsko - polskiej".

Nienawiść do Niemców tem więcej zmusiła prasę rosyjską stanąć po naszej stronie, iż równocześnie ze sprawą wrzesińską Niemcy gburowato i bezwzględnie znaleźli się wobec młodzieży rosyjskiej. — Korespondenci z Berlina skarżyli się na prześladowanie, jakiego studenci rosyjscy doznają od kolegów niemieckich.

„Niemiecki student (czytamy w jednej z wielu korespondencyj) to narodowiec i szowinista. Do rosyjskiego studenta czuje specyalną nieprzyjaźń, jako do przedstawiciela niższej kultury, jako do A z y a t y. Rektor politechniki w jednym ze swych artykułów, skierowanych przeciw przepełnieniu politechniki Rosyanami. tak się odezwał o rosyjskiej młodzieży: „Pojmuję protest studentów niemieckich przeciw najściu Azyatów do naszych szkół wyższych. Siedząc obok naszych studentów, ubliżają im. ponieważ stoją bez zaprzeczenia niżej od młodzieży niemieckiej tak pod względem obyczajów, jak i inteligencyi."Jeżeli tak mówi rektor, czegoż  spodziewać się od młodzieży?"

Inny korespondent zaręczał, iż lada chwila młodzież rosyjska będzie miała zamknięte podwoje do uniwersytetów i wyższych zakładów naukowych niemieckich, a obliczał przytem, iż przeszło 2000 tej młodzieży korzysta z tych zakładów. To dolało oliwy do ognia i wywołało rzekome polonofilstwo.

Prócz tego prasa rosyjska spodziewa się ze sprawy wrzesińskiej wyciągnąć namacalne korzyści dla Rosyi, — ufa, iż przez nienawiść do Niemców Polacy rzucą się w objęcia rosyjskie. Nadzieję tę podsyca zachowanie się pewnej części domorosłych polityków wielkopolskich. Z uciechą powitało dziennikarstwo rosyjskie wybryk młodzieży poznańskiej, wznoszącej okrzyki na cześć cara i caratu. — „Nowoje Wremia" otrzymało wiadomość o „uroczystościach" (torżestwach), jakie spowodowało pojawienie się w Katowicach rosyjskiego dziennikarza — zamiast „Jeszcze Polska nie zginęła'' miano śpiewać: „Boże carja chrani".

W chwili, kiedy to piszę, przynoszą mi najświeższe numera tegoż dziennika, a w nim znajduję artykuły, p. t. „Współczesny Poznań". pisane przez jakiegoś Nestora. Jestto raczej wstęp do szeregu artykułów. Autor porównywa położenie Słowian pod rządem tureckim i Polaków pod rządem pruskim. „Dobroduszne zwierzęta Albańczycy, gwałcący chrześcijańskie dziewczyny, strzelający do ich braci i ojców... są to tylko naiwni swawolnicy w porównaniu z bohaterami Wrześni" i hakatystami. Uroniwszy łzę nad Serbami węgierskimi i nad "nieszczęsną Bośnią i Hercegowiną", p. Nestor oświadcza, iż poznańscy Polacy oglądają się tak na Rosyę, jak Staro-Serby, kiedy ich mordują Albańczycy.

Na dowód tego przytacza słowa, jakiemi go witał „prawie każdy Poznańczyk". Oto i one: „Jaka szkoda, że pan nie był w Poznaniu w dzień noworoczny. Widziałbyś pan na oczy i usłyszałbyś od samego narodu to, o czem każdy z nas pana zapewni: nasze teraźniejsze sympatye do Rosyi. Nie w tem rzecz, że cała nasza arystokracya skłania się od dawna ku Rosyi — te sympatye, dajmy na to, są silne, ale bądź co bądź wyrozumowane, podobne np. do sympatyj francuskich. Ważniejszem jest to, że po stronie Rosyi stanęła nasza inteligencya, stanęły szerokie koła warstw średnich, stanęli ludzie drobni, lud, nasze silnie patryotyczne włościaństwo. Nam ten objaw rzuca się w oczy już od dawna; przez ostatnie dwa, trzy lata męczy on wzrok naszych prześladowców Prusaków, nigdy jednak rzecz nie doszła do takich burzliwych manifestacyj, jak teraz po sprawie wrzesińskiej".

Tu korespondent wkłada w usta Poznańczyka opowiadanie o znanych proklamacyach rusofilskich i o demonstracyach młodzieży.

W drugim fejletonie p. Nestor opowiada, że rozmawiał z Poznańczykami nietylko w domach prywatnych, ale i w kawiarniach i cukierniach. Do jego stolika przychodziły dziesiątki osób, pragnących pogawędki z dziennikarzem rosyjskim. Nigdy, ale to nigdy, „nie słyszał ani jednego złego słowa o Rosyi, owszem, przeciwnie" ... „Nawet współpracownik jedynego t. zw. rusofobskiego dziennika w Poznaniu, „Gońca Wielkopolskiego", uważał za swój obowiązek (!) oświadczyć się z miłością ku Rosyanom". Kierunek swego dziennika objaśniał on nieufnością do „rządu" rosyjskiego i „niechęcią do wyciągania ręki ku Rosyi po jałmużnę". Pruscy Polacy (zapewniał ów współpracownik) „muszą jeszcze popracować nad sobą, aby się stać godnymi (!) sympatyj rosyjskich". Zresztą „Goniec" upada — miał 1500, a ma teraz tylko 800 prenumeratorów, „bo teraz, nasz przyjacielu (mówił dalej do Nestora współpracownik), ani jednego artykułu przeciw Rosyi nie darują u nas gazetom". Dzienniki antirosyjskie w Wielkopolsce i w Galicyi żyją „subwencyami rządowemi (!) lub zasiłkami z Polski rosyjskiej" (!). Taki „Dziennik Berliński" wychodzi za pieniądze żydów rosyjskich (!), ale też ma tylko 800 prenumeratorów na 100 tysięcy (!) Polaków, mieszkających w Berlinie. Toż samo (zaręczał współpracownik „Gońca") da się powiedzieć o „Przeglądzie Wszechpolskim". Żydzi rosyjscy starali się powiększyć w Poznaniu ilość pism, nieprzychylnych Rosyi, ale i pieniądze nie pomogły. — Natomiast gdyby Rosya zechciała wydawać dziennik w Poznaniu, to „miałby on kolosalne powodzenie". Nawet p. Nestor zaczął w tem miejscu podejrzywać, że drwi sobie z niego pan Gońcowy — ale ten zapewnił go, iż pewien aferzysta, chcąc wydawać dziennik, umyślnie rozpuścił wieść, iż będzie otrzymywał rosyjskie subsydya, „wiedząc, że rosyjskie imię jest u nas w cenie".

Jeżeli gazety „szpilkują" czasem Rosyę, to rzecz przyzwyczajenia, zakorzenionej tradycyi. Użyje się czasem znanego frazesu, szablonowej „ozdoby krasomówczej" — a za parę dni pokutuje dziennikarz za swój „grzech", otrzymawszy „wygowor" od prenumeratorów. Bo nie dziennikarze nadają kierunek, ale naród stoi na czele tego ruchu. Wkońcu radził Nestorowi współpracownik „Gońca", aby przybył za pół roku, a wtedy dopiero zobaczy!

Pomimo, iż rzeczywiście spotykamy się w Wielkopolsce ze skłonnością ku rusofilstwu, przecież współpracownik „Gońca" zbyt sobie żartował z Nestora. Musiał zapewne poznać się na jego naiwności i jakiemś dziwnem zaślepieniu. Czuł się on bowiem wśród Poznańczyków „jak w domu" — wyrażał przekonanie, że ze słowiańskim językiem „dalej zajdziesz po świecie, niż z niemieckim", boć przecie „po słowiańsku możesz się porozumieć i w Kamczatce i Port - Artiurze". Ba! p. Nestor wynalazł w Poznaniu odmienny język polski, więcej zbliżony do rosyjskiego — „naszych (rosyjskich) Polaków z trudem rozumiem, a z pruskimi Polakami wybornie się porozumiewałem". W ludzie poznańskim dojrzał idealny typ słowiański — ubiór włościanek przypominał mu „nowogrodzką babę", lub „rodzoną jej siostrę Słowaczkę morawską".

Z Polakami w Królestwie już się załatwiono — są spokojni i zadowoleni — Wielkopolanie kochają już Rosyę całem sercem — idzie więc tylko o tych galicyjskich Polaków, którzy mają jeszcze „dawne uprzedzenia", a co gorsza, posiadają wpływ i na niektórych Polaków innych zaborów. Już Cheradame w swojej książce: „L' E u r o p e e t l a q u e s t i o n d'A u t r i c h e" zrobił genialne odkrycie, iż przedstawiciele wszystkich części dawnej Rzeczypospolitej, zjeżdżają się corocznie w Zakopanem i układają program działania dla wszystkich Polaków. „Nowoje Wremia" jest przekonane, iż „nasi" (rosyjscy) Polacy znajdują się tam pod wpływem swych współbraci, którzy zmuszają polską prasę w Rosyi trzymać się kierunku wskazanego przez prasę polsko - austryacką. Co na to poradzić ? Najlepiej byłoby znieść Zakopane, ale kto zaręczy, czy rewolucyoniści polscy nie znaleźliby innej siedziby dla swego rządu. Zresztą wszystkiemu winna Austrya. Wspomniany już powyżej p. Aleksiejew winę tę udowadnia szeroko. Wpływ Austryi na umysły polskie jest niezmierny — nawet „kampania ugodowa" rosyjsko - polska (1894—1898), „jak to dziś zupełnie już wyjaśniono" (zapewnia "N. Wremia"), odbyła się za porozumieniem się Polaków austryackich, którzy i w tym wypadku działali zgodnie z interesami Austryi. Wpływ polityczny Austryi łączył się z wpływem kulturno - ekonomicznym Niemiec. Polacy przed r. 1863 głównie uczyli się w uniwersytetach niemieckich; nawet kiedy uniwersytet otworzono w Warszawie, Polacy rosyjscy chętnie po nauką do Niemiec jeździli. Stąd wpływ uniwersytetów niemieckich był olbrzymi, a zależność ekonomiczna Królestwa od Niemiec powiększała związki z Berlinem. Ba! Niemcy w Królestwie byli jak u siebie „za czasów niemieckich rządów hr. Berga i hr. Kotzebue". Cóż więc dziwnego, że byli w Warszawie politycy, którzy, „nie odkrywając kart", marzyli o zaokrągleniu Prus połową Królestwa po Wisłę...

Po całym szeregu takich i tym podobnych bredni — boć pyszne są te niemieckie rządy i nieporównani są ci Polacy marzący o nowym i to takim podziale Polski — p. Aleksiejew sądzi, iż stosunki polsko - rosyjskie w Warszawie uległyby zmianie na lepsze, gdyby nie było w niej gruntu na wpływy wiedeńskie i berlińskie. Obecnie p. Aleksiejewowi zaświeciła niby mała nadzieja, ponieważ austro - polscy „diejatiele" w interesie przemysłu austryackiego „pozwolili naszym Polakom bojkotować przemysł niemiecki". Ale cóż, kiedy jednocześnie zabronili występować przeciw trój przymierzu; w Wiedniu obawiają się zbliżenia Polaków do Rosyi; główni „zatem wiedeńscy austryackopolscy działacze radzą nie przenosić walki na międzynarodową arenę polityczną, ponieważ potrójne przymierze w przyszłości może być Polakom potrzebne".

Widzimy, że p. Aleksiejew chce także zbliżenia, ale je pojmuje po swojemu. Możeby to zbliżenie zresztą już i nastąpiło, gdyby nie...żydzi. Odkrył to już w Poznaniu p. Nestor, powtarza to i p. Aleksiejew z powodu śmierci Blocha. Z nekrologu zmarłego finansisty, pomieszczonego w „Now. Wremieni", dowiadujemy się niezmiernie interesujących i całkiem nowych rzeczy. Pamiętamy bardzo dobrze, iż za życia Stanisława Kronenberga ojca, uważano Blocha za jego kontrast: Kronenberga miano (i słusznie) za patryotę, a "rzeczywistego radcę stanu", Blocha, za człowieka dobrze widzianego u rządu, w każdym razie za zupełnie obojętnego pod względem narodowym. Zapatrywanie to nie zmieniło się pomimo hojności głośnego finansisty na cele filantropijne, a utwierdziło się z chwilą, kiedy Bloch w roku 1885 podpisał znany memoryał, przedstawiony hr. Pahlenowi, w którym cały rozwój Królestwa przypisano żydom, a ludność rdzenną nazwano niedbałą, niedołężną i niespokojną. Wprawdzie usprawiedliwiano odnośne ustępy memoryału obawą przed zamierzonem ograniczeniem praw ludności żydowskiej, ale nie wchodząc w samą sprawę, bo nie tu na to miejsce, chcę tylko stwierdzić, iż co najmniej uważano Blocha za oportunistę. Tymczasem p. Aleksiejew ogłasza, iż Bloch „grał rolę polskiego separatysty i podtrzymywał polski separatyzm rosyjskiemi pieniądzmi". W jego dziełach, wydanych w języku polskim i rosyjskim, „jawnie występują polskie separatystyczne tendencye". — Doszedł on do tego szowinizmu, iż w dziele: „Przyszła wojna" na kartach geograficznych śmiał kraj przywiślański „oddzielać od reszty Rosyi białym paskiem!" Zgroza! Ba! bo żydom przywiślańskim koniecznie trzeba mącić zgodę polsko - rosyjską, koniecznie zaznaczać odrębność Królestwa. Więc też bankierzy żydowscy rozdmuchiwali nienawiść, a Polacy widzieli w nich patryotów.

Dopiero teraz (zaręcza p. Aleksiejew) „nowe kierunki i wypadki sprowadzają Polaków z rogi odrębności, na drogę słowiańskiego zjednoczenia". Takim samym jak Bloch był i Wawelberg, który również wybitnie a ujemnie zaznaczył się w stosunkach polsko-rosyjskich. — Bardzo trudno byłoby pogodzić poglądy p. Aleksiejewa z faktem, iż obaj zmarli bankierzy byli „ugodowcami", że Wawelberg dał pieniądze na założenie ugodowego „Kuryera Polskiego"', że wreszcie tak Bloch jak Wawelberg należeli do akcyonaryuszów ugodowego „Kraju". Ale nie szukajmy logiki u naszych „nowych przyjaciół" w guście „Nowego Wremieni" p. Aleksiejewa. Oni przez miłość do Polaków azdroszczą im nawet ofiarności bankierów warszawskich na cele filantropijne, irytują się, że „mecenasowali i błagotworili" w Warszawie, a nie w Petersburgu, Kazaniu lub Saratowie.

Pan Aleksiejew jest niewyczerpany w swoich odkryciach i wynalazkach. W kilka dni po wyszukaniu w żydach głównych winowajców nieprzyjaźni polsko - rosyjskiej, znalazł jeszcze innych na tem polu pracowników. Są nimi warszawscy protestanci. Rozgłaszają oni teraz, że założą w Warszawie gimnazyum niemieckie dla protestantów i katolików, z wykluczeniem prawosławnych. P. Aleksiejew nie przypuszcza, aby rząd na to się zgodził. Ale trapi go fakt, że pastorowie w Królestwie nazywają siebie Polakami. Nie może tego zrozumieć, iż rodziny Niemców protestantów osiadłych w Królestwie za czasów pruskich zupełnie się spolszczyły i że stanowią dziś bardzo poważną część mieszczaństwa warszawskiego. Dla niego widać jest tajemnicą, iż już w latach 1861—1863 członkowie tych rodzin brali serdeczny, pełen ofiarności krwi i mienia, udział w wypadkach, że widzieliśmy ich nawet w łonie rządu narodowego. Ale nie, on o tem dobrze wie, on nawet więcej wie od nas, bo według niego „zmarły popularny pastor Otto był jednym z naczelników powstańczej polskiej policyi". Ale mimo tej wiedzy oburza się, że przed rokiem jeden z warszawskich pastorów nad grobem „zruszczonej Niemki" przemawiał po polsku. Teraz znowu dowiaduje się, że warszawski konsystorz ewangielicki polecił pastorom i służbie kościelnej porozumiewać się przy zajęciach służbowych w języku polskim. Ci buntownicy nie chcieli dla Niemców zruszczonych wprowadzić kalendarza juliańskiego, aż ich dopiero do tego zmuszono. A to..mierzawcy!

Polonofilstwo „Now. Wremieni" niedozwalające mu nawet wykrztusić nazwy Królestwa Polskiego, dozwala mu jednak na stawianie czysto - pruskich projektów względem „Prywiślinja". Jak wiadomo, zasłużeni „działacze" rosyjscy otrzymywali w Królestwie t. zw. majoraty, które zazwyczaj, można powiedzieć: z reguły, wypuszczali i wypuszczają w dzierżawę Polakom. Ten stan rzeczy zabolał jakiegoś pana Karcowa — więc na szpaltach pisma wołającego: „krew nie woda", wystąpił przeciw takiemu marnotrawstwu dobra rosyjskiego. Rząd, według niego, powinien majoraty kolonizować chłopami rosyjskimi, — przez co wzmocniłby rosyjskie posiadanie. Próbowano już tego w dobrach t. zw. poduchownych, ale próbowano na małą skalę, więc też próby nie przyniosły „pożądanego rezultatu". Należy więc nie odkładać, lecz raźno zabrać się do dzieła — takie wielkorosyjskie kolonie stałyby się twierdzami idei państwowej. „Polonofilski" projekt p. Kwarcowa nie przypadł jednak do gustu... właścicielom majoratów. Jeden z nich, podpisujący się „drugie pokolenie właściciela majoratu", obawia się, że i te małe „nadziały" zczasem znalazłyby się w rękach polskich i żydowskich. Dla urządzenia i utwierdzenia rosyjskiej państwowości w kraju „prywiślańskim" mogą być dostateczne same majoraty, ale pod warunkiem, żeby ich posiadacze sami gospodarowali w swych dobrach. Już obecnie, zaręcza pan „z drugiego pokolenia" zaczyna rozumieć nowe pokolenie, że „grzechem" jest pozostawiać w polskich rękach „dane od Boga(!) bogactwa". Ale rząd powinien przyjść w pomoc temu młodemu pokoleniu i otworzyć mu kredyt melioracyjny.

Tak wygląda zachwalane polonofilstwo „Now. Wremieni", którego głos w sprawie wrzesińskiej uważa „Kraj" za „najdonioślejszy, bo jest wyrazem miarodajnej opinii rosyjskiej". Ta miarodajna opinia, zeszedłszy się z nami na punkcie... sympatyi ku Niemcom, przychyla się — jak widzimy — do zgody, i to pod skromnemi warunkami. Niech żydzi polscy staną się filantropami rosyjskimi, niech ewangelicy polscy zniemczą się lub zruszczą, niech Polacy katoliccy postarają się być godnymi sympatyj rosyjskich, niech zerwą z buntownikami galicyjskimi, niech siedzą spokojnie i pomagają Rosyanom do kolonizowania Królestwa chłopami wielkorosyjskimi, niech się wogóle zdadzą na łaskę i niełaskę, a będzie zgoda. A przedewszystkiem niech zerwą z Zachodem.

Tak jest, o to idzie przedewszystkiem. W ostatnim numerze „Now. Wremieni" p. Siłowicz, zastanawiając się nad tem, „Do kogo się zbliżyć" (tytuł artykułu), pisze w tym sensie: Poza Francyą dla Rosyi potrzebne jest zbliżenie się do siebie całej Słowiańszczyzny — „ale w słowiańskiem sklepieniu architektonicznem brak polskiej cegły. Nasi krnąbrni, ale waleczni bracia, ratując siebie (wobec Niemców), oddadzą wielką usługę całej Słowiańszczyźnie, jeżeli przestaną dąsać się na Rosyę, a szczerze zbliżą się do nas i pomogą do rozwiązania przeklętej kwestyi polskiej".

Redakcya „Now. Wremieni" czuła się w obowiązku w tym samym numerze w osobnym artykule obszerniej rozwinąć myśl p. Siłowicza. Jestto rodzaj ostatecznego, zamykającego rzecz, wyznania wiary co do owej przeklętej kwestyi polskiej. Podajemy je w streszczeniu.

W XIX wieku — pisze redakcya „Now. Wremieni" — rosyjskie prowincye Polski wydały złoty wiek polskiej literatury — nic podobnego nie stało się ani w Galicyi, ani w Poznaniu, a obecnie w Prusach postawiono na kartę samo istnienie polskiej narodowości. — Niemcy kulturą i gwałtem „ścierają nerwową, niestałą ludność polską tak lekko, jak mokra gąbka kredę z tablicy szkolnej". Buli to wszystkich Polaków, ale i Rosyan, „dla których w każdym razie Polacy nie są cudzoziemcami (czużakami), lecz wprawdzie powaśnionymi, a często przykrymi, biorącymi dużo naszej krwi i nerwów, jednakże braćmi". Rosya nie chce ich widzieć wykreślonymi z karty ziemi. Naród ten uzdolniony, który wydał Mickiewicza, jeszcze wiele może zrobić dla słowiańskiej sztuki i myśli. Może to być nietylko cegła, jak mówi Siłowicz, ale „cenniejszy materyał". Ale „Polacy powinni wyraźnie wyznać, że ich rola jest słowiańska i w Słowiańszczyźnie, a nie europejska i w Europie". Polska, straciwszy niepowrotnie byt polityczny, może przechować swój byt etnograficzny i duchowy „w olbrzymich przestrzeniach europejsko - azyatyckich, zwanych Rosyą". Rosya, to „państwo pokoju". „Ostra formuła stosunków polsko - rosyjskich: my albo oni — nie wytrzymuje krytyki". Ale „Polacy powinni wyrzec się marzeń". Powinni zrozumieć, że im grozi niebezpieczeństwo germanizacyi, a w Rosyi mogą znaleźć oparcie. „Oto i wszystko, co potrzeba". Ale potrzeba też, aby wiedzieli, czego chcemy od nich i wogóle od całej „nieszczęśliwej" zachodniej Słowiańszczyzny. „Uświadomienie słowiańskie powinno się koncentrować, szukać punktu, na którymby się oprzeć mogło". Rosyi świat germański nie grozi, lecz z jej strony „byłoby niemożliwem, zupełnie niepolitycznem stawiać pierwsze kroki ku zbliżeniu, które może i dla nas być pożyteczne, ale konieczne i natychmiast konieczne jest... nie dla nas". „Większy kawałek magnesu nie będzie sam ciągnął i przylepiał się do opiłków, które przypominają nasi bracia zachodni, będący dziś tylko obywatelami, a nie narodem". Ze strony Rosyi „pierwszy krok do zbliżenia byłby kłamliwy, śmieszny, byłby zabawką".

Jak widzimy, wcale jasno wyraża się „miarodajna opinia rosyjska". Jeżeli Ochorowicz napisał paradoks, że najuczciwszymi Niemcami są hakatyści, to może nie będzie paradoksem twierdzenie, że od polonofobstwa w rodzaju uprawianym przez „Nowoje Wremia", lepsze jest dla nas polonofilstwo,"Moskowskich Wiedomosti", nad któremi unosi się duch zmarłego ich wydawcy Katkowa.

Nie bawią się one przynajmniej w obłudę. "Nikt nas — piszą — nie może posądzić o germanofilstwo. ale musimy stwierdzić, że wypadki poznańskie są następstwem niczem nie usprawiedliwionej, wyzywającej postawy Polaków i bezczelnych hałasów w Galicyi. Panowie ci pracują w Prusach podług z góry ułożonego planu, prowadząc do otwartej wojny z państwem, a podszczuwają ich galicyjscy grabarze małorosyjskiej (?)  kultury. Mamy nadzieję, że naród rosyjski zdobędzie się na tyle trzeźwego sądu, aby pojąć, że wszelki sentymentalizm wobec tak zwanych "n i e s z c z ę ś l i w y c h" Polaków prędko wywoła u nas bardzo niemiłe echa"... Sprawiedliwość każe wyznać, że zaledwie parę drobnych pism rosyjskich przemówiło w tonie „Moskiewskich Wiedomosti", ale czułe wynurzenia w rodzaju „Now. Wremini", są, jak zaznaczyłem, może jeszcze mniej warte, jako głos Syreny pragnącej łatwowiernych pogrążyć w zimne i śmiertelne fale morza rosyjskiego. Jedynie można wierzyć w szczerość „S. Pietersburskich Wiedomosti" ks. Uchtomskiego i paru pokrewnych im organów, ale nie są one niestety wyrazem „miarodajnej opinii rosyjskiej".

Dowodem polonofilstwa prasy rosyjskiej jest dalej wielka jej obawa przed zaprowadzeniem ziemstw w t. zw. południowo - zachodnim kraju. Sfery rządowe rozstrzygające tę sprawę (rozpatrywano ją na posiedzeniu Rady państwa 21 grudnia), chcą urządzić te ziemstwa odmiennie od ziemstw innych, a mianowicie zaprowadzić system mianowania zamiast systemu wyborczego. Prócz tego zaproszeni do komitetów obywatele mają mieć głos tylko doradczy. Obawa to przed Polakami, a zwłaszcza przed wpływem, jaki mogliby wywierać na lud i szkoły jako urzędnicy państwowi. Jeżeli jednak sam projekt jest wyraźnie tendencyjny, antipolski, i jeżeli go popierają dzienniki, to trzeba przyznać, że są i wyjątki. W „Pięt. Wiedom.", które, jak podniosłem, może jedynie odznaczają się względem nas sprawiedliwością, jakiś p. Michał Wołyńskij tłomaczy, że w guberniach południowo - zachodnich zaledwie 1/7  ludności nie należy do prawosławnej massy, więc płonne są polityczne obawy przed ludnością katolicką.

Prócz tego (pisze on) w ostatnich czasach olbrzymio zwiększyła się ilość rosyjskich właścicieli dóbr, żyjących w kraju. Dalej osiedliło się w tych guberniach „dużo Czechów, małych, lecz rozwiniętych cywilizacyjnie, właścicieli ziemi, oddanych całkiem Rosyi". Wreszcie i większość katolików - właścicieli, zwłaszcza średnich i małych posiadłości, nie daje żadnych powodów do niedowierzania. Reforma administracyjna, której następstwem musi być zwiększenie podatków, wtedy będzie odpowiednią, jeżeli na przeznaczenie sum wydatkowanych będzie miała wpływ stanowczy ludność miejscowa," a to — według p. Wołyńskiego — da się przeprowadzić jedynie przy systemie wyborczym.

Nie wiem, czy do polonofilskich objawów należy zaliczyć odezwę komitetu, zajmującego się wzniesieniem pomnika w Wilnie „impieratricie Katarynie Wtaroj". Odezwa ta przypomina, iż „Ruś zachodnia, wskutek niesprzyjających historycznych zdarzeń, znajdowała się pod jarzmem cudzoziemskiem w ciągu trzech wieków". Dopiero Katarzyna II „przyszła z pomocą tej rosyjskiej ukrainie (okrainie) i połączyła ją z Rusią Moskiewską". Odtąd Ruś zachodnia „już spokojnie wstąpiła na drogę swobodnego cywilizacyjnego rozwoju". Więc też należy uczcić pamięć „Wielkiej Monarchini" i postawić jej pomnik w Wilnie. Uzyskano w tym celu najwyższe zezwolenie i „dano wszystkim rosyjskim ludziom możność rzucić swój grosz (leptu) na to powszechno - rosyjskie przedsięwzięcie, dla którego równie drogi rubel, jak i kopiejka, przysłana ze wszystkich stron naszej wielkiej ojczyzny, jako dań dla uświęconej pamięci Wielkiej Opiekunki rosyjskiej ziemi''. Koszta pomnika wyniosą koło 170.000 rs.; dotychczas zebrano dwie trzecie tej sumy. — Szkoda, że komitet pomnika nie ogłasza, ile w tych dwóch trzecich znajduje się grosza, danego „dobrowolnie" przez „uszczęśliwionych" Polaków.

Na zakończenie tego pierwszego listu dodam, iż lwowskie demonstracye Rusinów o uniwersytet nie znalazły zbyt silnego echa w prasie rosyjskiej. Nie jest to wynikiem „polonofilstwa", lecz tej okoliczności, że Rusini domagali się uniwersytetu... rusińskiego, a prasa rosyjska, z małym wyjątkiem, zna tylko Rosyan, jęczących w Galicyi, pod jarzmem Polaków. Ich miłość słowiańska nie rozciąga się aż na Rusinów. Jak zresztą obecnie wygląda ta miłość Słowiańszczyzny, postaram się skreślić w liście następnym.

II.

(Zadanie od Słowian pierwszych kroków. — „Koła rosyjskie" wśród Słowian. — Mowa metropolity serbskiego. — Gimnazyaliści rosyjscy w Pradze. — Poglądy Rodionowa i Szarapowa. „Kijewlanin" i „Nowosti" o sprawie wrzesiskiej. Zamknięcie ręki dla bratuszków. — Pożyczka bułgarska. — Traktowanie Rusinów. — Wieczór ukraiński. — Porażka Słowianofilów na zjeździe lekarskim).

W pierwszym moim liście przytoczyłem w streszczeniu artykuł „Now. Wremieni" o stosunku Rosyi do nas i do zachodniej Słowiańszczyzny. Ponieważ list dzisiejszy poświęcam właśnie temu stosunkowi, przeto przytaczam najważniejszy ustęp owego artykułu w ścisłym, dosłownym przekładzie*).

„Mówimy o Polakach, a cały czas mamy na myśli i Czechów i Galicyan i całe w ogóle koło zachodniej, nieszczęśliwej, burzliwej i spierającej się ze sobą Słowiańszczyzny...

„Świat niemiecki przechodzi w rzeczy samej kulminacyjny punkt swego rozwoju, a czy stan ten trwać będzie długo czy krótko, to i tak w niedługim czasie doprowadzić potrafi do fatalnego położenia sam byt narodowości słowiańskich, lub bodaj cennych ich części. I oto dlaczego winno się samopoczucie słowiańskie zacząć koncentrować, szukać punktów oparcia i gwarancyi dla przyszłości. Na drogach tych mają Słowianie tylko Rosyę.

„Ale Rosyi świat niemiecki dotąd niczem jeszcze nie zagraża. I byłoby wprost niemożliwie i wysoce niepolitycznie, ażeby ona sama zrobiła jaki krok do zbliżenia, które i nam może być korzystne, ale gwałtownie potrzebne i niezwłocznie potrzebne nie jest nam zgoła. Większy kawałek magnesu nie może sam ciągnąć, zbliżać się i przylepiać do opiłków, jakie niestety przypominają bracia nasi z zachodu zupełnie rozdzieleni, obróceni w pył etnograficzny, będący dziś tylko jednostkami, obywatelami, lecz nie plemieniem, nie narodem. Mówimy o pierwszym kroku nie z opieszałości ku zbliżeniu się, lub z chełpliwości politycznej, lecz dlatego, że rzecz każda i krok każdy wynikać winien z istoty swej i z zadań swoich. Ze strony Rosyi taki pierwszy krok byłby kłamliwy, śmieszny, byłby zabawką. A wszelka poważna sprawa wyklucza zabawę i zresztą nie leży ona ani w naturze naszej, ani w tradycyi, ani w historyi".

Artykuł „Now. Wremieni" organu „miarodajnej rosyjskiej opinii" jest echem dzisiejszych zapatrywań rosyjskich. Przyznać mu trzeba przebijającą miejscami niezwykłą szczerość. Poza frazesami litości nad nieszczęsnemi narodami słowiańskiemi, które dla „opinii rosyjskiej" już nie są nawet narodami lecz „pyłem etnograficznym", poza przyznaniem, że z pyłu tego byłby dla Rosyi pożytek, „Nowoje Wremia" stawia jasno kwestyę: przyjdźcie do nas, upokórzcie się (wy jednostki, nie narody) a my was do siebie... wcielimy, Rosya bowiem jest zbyt wielką panią, aby sama szła do swoich biednych krewnych z pomocą. W zwykłych, ludzkich stosunkach, prawdziwa filantropka, jeżeli ma serce pełne litości, sama wyszukuje biedaków, stara się im osłodzić los i wynaleść najmniej przykrą dla biedaka formę jałmużny. Jeżeliby zaś wielka pani, widząc bliską swoją rodzinę ginącą z nędzy, nazywała ją „pyłem", nędzą, hołotą i nie robiła do niej „pierwszego kroku", lecz czekała, aż do jej stóp upadną, — to dla takiej filantropki mało byłoby słów pogardy.

My naturalnie nie zapatrujemy się na Słowiańszczyznę tak, jak organ ,,miarodajnej rosyjskiej opinii". My uznajemy Rusinów, a nie widzimy w nich jakichś Haliczan, czy Galicyan, odpadek narodowości rosyjskiej, — my ani siebie, ani Czechów, ani innych narodów zachodnio - słowiańskich, nie uważamy za „pył" etnograficzny, — my wreszcie porównanie Rosyan do magnesu, a innych narodów słowiańskich do opiłków, musimy przyjąć z uśmiechem pobłażliwym. Tych „opiłków'" jest na świecie koło 75 milionów, a czystych Rosyan „Wielkorusów" żaden matematyk nie doliczy się więcej nad 50 milionów, boć przecie Rosyanami nie są zamieszkujący państwo rosyjskie: Polacy, Rusini, Litwini, Finlandczycy, Niemcy, Grecy, Rumuni, Bułgarzy, Estończycy, Łotysze, Tatarzy, Kirgizi, Persowie, Czeremisi, Czuwasze, Ostyacy, Samojedy, Jakuci, Mongoły, Buryaci, Tunguzi i t. d. i t. d., nie licząc najświeższych „Wielkorosyan"... w Mandżuryi, — Dlatego też ton, jaki przybiera wobec Słowiańszczyzny „miarodajna rosyjska opinia", uważać musimy, mówiąc słowami „Now. Wremieni". za „wprost niemożliwy i wysoce niepolityczny', za „krok fałszywy, śmieszny i zabawny".

Po wybuchu szczerości, za którą należy podziękować, „miarodajna opinia rosyjska" powraca zaraz do obłudy. Boć chyba nie można inaczej, jak obłudą, nazwać żądania... pierwszych kroków ze strony Słowiańszczyzny. — Jakto? Więc tych kroków dotychczas nie było? A toż tyle ich zrobiono, że możnaby odbyć niemi podróż z Pragi do Irkucka, jeżeli nawet nie do... słowiańskiego Port - Artura.

Pomińmy już naszych ugodowców, ich płaszczące się artykuły i ich czyn: entuzyastyczne przyjęcie cara w Warszawie — pomińmy poznańskie rusofilstwo i sporadyczne objawy jego w polskiej publicystyce galicyjskiej — pomińmy wreszcie mające swą długoletnią historyę moskalofilstwa Rusinów — lecz spójrzmy na resztą Słowiańszczyzny.

Ten "pył etnograficzny" dawał i daje takie dowody idealnego wiernopoddaństwa, jakby połowa przestrzeni między Bałtykiem a Adryatykiem, granicami Turcyi i Morzem Czarnem rządzoną już była przez generał - gubernatorów, ujezdnych naczalnikow i prystawow. Dzieje miłości Słowiańszczyzny do „matuszki Rassii" dałyby się pomieścić zaledwo w kilkunastu tomach. A każdy rok przynosiłby nowe, obszerne rozdziały.

Weźmy np. pisma rosyjskie z ostatniego miesiąca — ileż w nich szczegółów o dążeniu Słowian do Kosyi, o uwielbianiu Rosyan przez ich zachodnich „braci"!

Z „przysmaczków" tych podam kilka na „spróbowanie".

Oto więc naprzód mamy w „S. Pietierburskich Wiedomostiach" obszerną korespondencyą z Lubiany o „kołach rosyjskich" wśród Słoweńców. Powstanie swoje zawdzięczają one przeważnie, „godnej podziwienia" energii dra L. Jenki. W r. 1898 rozpoczął on bezpłatną naukę języka rosyjskiego, z której korzystało koło 200 osób. — Rząd austryacki, widząc to "zbyt silnie podkreślone dążenie kraińskich Słoweńców do rusofilstwa", przysłał na wykłady swego policyjnego komisarza, czego następstwem było zamknięcie kursów. Dr. Jenko wiedział jednak, że ten „ucisk" rosyjskiego języka nie może przekroczyć progów jego prywatnego mieszkania, więc też dwa razy w tygodniu 40 osób w jego domu kształciło się w ukochanym przedmiocie. Ponieważ byli pomiędzy nimi uczniowie gimnazyalni, przeto namiestnik Krainy zawiadomił dyrektorów szkół średnich, że uczniowie ci, w razie dalszego uczęszczania na nauką do dra Jenki, „zostaną wypędzeni, a personal nauczycielski otrzyma uwolnienie od służby" (??!!!) Wylawszy dużo oburzenia na rząd austryacki, korespondent wspomina, że jeszcze przed działalnością dra Jenki, jeden z posłów kraińskich postawił w Sejmie wniosek wprowadzenia języka rosyjskiego, jako obowiązkowego, do szkoły realnej; — wniosek upadł wskutek uwagi namiestnika: „Chwała Bogu, język rosyjski nie jest nam jeszcze potrzebny".

Tymczasem zrozumienie jego „konieczności" obejmowało coraz szersze koła. Słowieńcy od nauki języka przeszli „do uczenia się wszystkiego rosyjskiego". Stało się to przy pomocy „kół rosyjskich" (krużkow). Do „krużka" lublańskiego należy koło 100 członków. Za przykładem Lubiany zorganizowano „russkije krużki" w Idryi, w Wyrchniku i Krańju. Zaraz potem i w innych prowincyach południowej Austryi powstały „krużki", a mianowicie: w Cylei, Zadarze, Tryjeście i wielu innych miastach Styryi, Dalmacyi i Pobrzeża. — Wszystkie one pracują nietylko nad wyuczeniem się języka rosyjskiego, ale nad „wyuczeniem się wogóle Rosyi". „Rzecz powstała sama przez się, bez postronnych wpływów, bez porozumienia się między osobami". Ktoś naprzykład, będący studentem w Wiedniu, usłyszał pieśń rosyjską i "pokochał ją"; ktoś drugi przebywał chwilowo w Rosyi i stał się jej wielbicielem (pokłonnikom); inny wreszcie czytał w niemieckim języku przekłady utworów rosyjskich, zachwycił się niemi i zapragnął odczytywać je w oryginale; — ludzie ci różnemi drogami przyszli do jednego celu. „Na nieszczęście" są i tacy, co przeszkadzają sprawie. Niemieccy przyjaciele Słowiańszczyzny rozpuszczają niesłychane „bajki" (niebylicy) o Rosyi; piszą w swoich dziennikach o rozbiorze Polski, o rosyjskich mniemanych gwałtach, uciskach, o rosyjskiej chytrości, zachłanności, o tem, że Rosya „chce zatrzeć słowiański indywidualizm".

„Bajkom" tym na nieszczęście wierzą ci, „co nie znają ani historyi Rosyi, ani jej dzisiejszego bytu i ustroju". Ale nie należy do tego przywiązywać wielkiego znaczenia, bo to rzecz przemijająca, bo tylko mały procent południowych Słowian daje się okłamywać. „Rosyjskie krużki mają wielkie znaczenie dla całego świata słowiańskiego — i dla Rosyi".

O takich samych „krużkach", istniejących w Serbii, donosi „Nowoje Wremia". Jeden z nich świeżo powstał w Niszu, a między jego członkami jest najwięcej profesorów, oficerów, duchownych i lekarzy. Rząd postanowił przeprowadzić w skupczynie ustawę o wprowadzeniu języka rosyjskiego, jako obowiązującego dla wszystkich szkół średnich. „Nowoje Wremia" przytacza głosy pism serbskich, witających ten projekt z entuzyazmem. W temże piśmie czytamy streszczenie jakiejś serbskiej broszury o tem, że Serbowie i Bułgarzy stanowią jeden naród, który razem z Czarnogórą rozporządzą półmilionową armią. Jeżeli ten jeden naród będzie szedł z sobą ręka w rękę, to leży przed nim świetna przyszłość. A gdyby półmilionowa armia nie dała wrogom rady. "to jest komu ją wyręczyć: nasza starsza siostra z Północy razem z walecznym sojusznikiem (Francyą) przyślą nam na pomoc ośm milionów swoich chrobrych bohaterów".

Kiedy mowa o Serbii, warto przytoczyć choć w streszczeniu mowę, jaką wygłosił w Belgradzie w poselstwie rosyjskiem serbski metropolita Inocenty, „w dzień wysoko uroczysty imienin Grosudarja Impieratora". Zwróciwszy się do posła, prosił go, aby w dniu, w którym stumilionowa braterska Rosya obchodzi dzień Anioła - Chranitiela Najprawowierniejszego Monarchy, mógł i on otworzyć swoją duszę. — „Fale ożywiającego porywu, które dziś olbrzymio wznoszą duszę i serce pobożnego narodu rosyjskiego, zlewają się z falami naszego duchowego porywu i z radością, przepełniającą nasze serca". Łączą nas: jedna i ta sama święta wiara, ta sama krew i te same ideały, więc nic dziwnego, że wspólnie obchodzimy radości. „Ale jest jeszcze coś innego, co zawsze porywa i podnosi naszego ducha do tej n i edostępnej (niedosiagajemoj) wyżyny, z której sława cara Mirotwórcy (Twórcy pokoju) swoim oślepiającym blaskiem oświeca i zadziwia świat cały. Wszechmogący car Mirotwórca troszczy się o pokój całego świata, zabezpieczający ludzkości prawdziwy postęp. Wszyscy ludzie myślący, ludzie postępu i wszystkie oświecone narody, zobaczywszy to i odczuwszy, wyrażają swój zachwyt i sławią Mirotwórcę świata"... Po odprawionych modłach kościelnych, my i teraz wznosimy modlitwy za długie i szczęśliwe życie Najprawowierniejszego Imperatora i Dom jego panujący. „Niech ciepło jego serca ogrzewa te miliony męczenników naszych braci, którzy jeszcze i dziś uginają się pod ciężarem jarzma i noszą na swoich plecach krzyż Golgoty; niech dobroczynny promień przejasnej Carskiej duszy oświeci radością dusze tych męczenników, oczekujących jak promienia grzejącego słońca, miłości Najmiłościwszego Imperatora, która przemieni ich łzy w radość na sławę Boga, ku wielkości cara Mirotwórcy i na szczęście ludzkości. Niech żyje Imperator Wszechrosyi! niech żyje rosyjski Dom panujący! niech żyje bratni naród rosyjski!"

I jeszcze jeden dowód nadczułości słowiańskiej względem Rosyi. Autor „Listów rosyjskich" znajdował się w Pradze w r. 1891 podczas uroczystego przyjęcia przez Czechów wycieczki polskiej, przybyłej na wystawę. — Wycieczka była liczna i składała się z wybitnych posłów, głośnych przedstawicieli literatury, sztuki i wogóle inteligencyi polskiej. — Przyjmowano ją tak serdecznie, że wycieczkowcy byli zachwyceni; zdawało się, że powstawała jakaś unia czesko polska, którą Czesi chcieli manifestacyjnie zaznaczyć. I przypomniały mi się te dni przed miesiącem, kiedy czytałem w „St. Pet. Wiedomostiach" opis przyjęcia przez Czechów..... kilkunastu rosyjskich gimnazjalistów z Kazania. Przypomniały, ale niemile dotknęły, bo pokazuje się, iż złota Praga miała dla garstki uczniów rosyjskich, przejeżdżających przez nią, jeszcze więcej zapału, jeszcze więcej gościnności, niż dla Polaków, którzy w danej chwili byli przedstawicielami swego społeczeństwa i umyślnie pojechali do Pragi, a nie wstąpili do niej po drodze, powracając z Włoch i Niemiec, jak to uczynili kazańscy gimnazyaliści.

Młody kniaź Mikołaj Uchtomski opisuje szeroko to przyjęcie. Na dworcu, mimo późnego wieczora, witali przybyłych deputaci słowiańskiego klubu i rosyjskiego „krużka". W mowach swych zaznaczyli, iż „są szczęśliwi, widząc synów wielkiej Rosyi, odwiedzających maleńkie Czechy"; dziękują, iż „drodzy goście nie zapomnieli, że daleko na zachodzie znajduje się pokrewny Rosyi czeski naród". Nazajutrz nastąpiło zwiedzenie Pragi. Wszędzie młodych gości witano owacyjnie, nawet przekupki rzucały się ku nim ze łzami w oczach, objawiając okrzykami swą niesłychaną radość. Podczas obiadu przybył dr. Podlipny, zapraszając do „Sokoła". Po uroczystem przyjęciu w „Sokole", udali się młodzi goście do „Mesztan skiej Besedy", gdzie dano dla nich bankiet; wygłoszono niezliczoną ilość toastów, śpiewano rosyjskie pieśni, orkiestra grała hymn „Boże caria chriani" wśród niemilknących oklasków ze strony przepełniającej salę czeskiej publiczności. Dnia następnego przyjmował gimna zyalistów w ratuszu prezydent miasta w otoczeniu Rady. Przy wspaniałem śniadaniu posypały się toasty, których sens był, że w „Rosyi pokłada wszystkie nadzieje cała Słowiańszczyzna", że jej sądzono ją zjednoczyć.

Po zwiedzeniu różnych instytucyj przyjmowano po raz drugi młodzież rosyjską w „Sokole", poczem udała się na wieczór, wydany na jej cześć przez „Narodni Dom na Kralevskych Vinohradech". Bankiet odbył się na terasie wśród szumu wodotrysków i dźwięków orkiestry. Płomienne toasty oklaskiwał tłum, zebrany w ogrodzie. Raptem ktoś zaintonował: „Boże caria chrani" — tłum obnażył głowy, a słowa „carstwuj na sławu!" wybiegły z tysiąca piersi. Czwartego dnia rano odjechali kazańscy gimnazyaliści, żegnani przez tłum Czechów i czeskie damy, umyślnie na dworzec przybyłe. Niemilknące okrzyki odezwały się w chwili ruszenia pociągu. „Cała podróż z Pragi do Ołomuńca była raczej tryumfalnym pochodem, niż skromną wycieczką studencką, przedsięwziętą po Europie w celach naukowych". — Na całej przestrzeni, po której biegł pociąg, ludność gromadami stała przy torze, wznosząc okrzyki, a na każdej większej stacyi witały podróżnych ogromne rzesze z Radami miejskiemi na czele; wygłaszano gorące mowy pod adresem Rosyi, śpiewano hymny, a czeskie damy i dziewice obsypywały młodzież rosyjską kwiatami i przynosiły jej do wagonów wszelkie możliwe przekąski i napoje. Przed samym Ołomuńcem nadkonduktor pociągu wpadł w taką ekstazę, że naprzemian wszystkich ściskał, ze łzami całował portret Gosudaria Impieratora i śpiewał: „Boże caria chrani". — „Tak nas (kończy młody kniaź) przyjmował naród czeski, widząc w nas nie młodzież, lecz wielką potężną Rosyę".

A „Nowoje Wremia"', rosyjska miarodajna opinia, żąda jeszcze... pierwszego kroku. Ale już to choćby, co na razie przytoczyłem, dowodzi, że postawiono już nie pierwsze, lecz ostatnie kroki na drodze zupełnego oddania się i zapomnienia o... poszanowaniu własnej godności.

Ale takie pojęcie, jak „Nowoje Wremia" o pierwszym kroku, ma, zdaje się, z małym wyjątkiem, całe dziennikarstwo rosyjskie. Coraz częściej podnoszą się głosy, aby zerwać stanowczo ze słowianofilstwem i zostawić Słowian ich losowi. Niejaki J. D. Rodionow tak się na to zapatruje: Za młodu (są w skróceniu jego słowa) zachwycałem się Słowiańszczyzną i o mało sam nie poszedłem przelewać krew za miłych braciszków (bratuszek). Po 25 latach mam przekonanie, że większa część naszej dzisiejszej biedy pochodzi z tych zachwytów. Zaczęły się rozczarowania od Plewny, od gorzkiego przekonania o naszej niegotowości wojennej i finansowej. Po San-Stefano nastąpił ubliżający nam pokój berliński, pojawiły się rokosze (kramoła), spiski nihilistyczne, nakoniec popełniono morderstwo na carze, a po niem powstała re akcya, do dziś dnia panująca. „Drogo zapłaciła Rosya za swe porywy". Następnie Rodionow zastanawia się nad dzisiejszem, smutnem położeniem Rosyi, i sądzi, że pierwszem jej zadaniem jest wejść w siebie, zająć się polityką wewnętrzną, a nie Mandżuryą, ani Słowiańszczyzną. Niech prowincya przyjdzie do życia, a znajdą się w niej dzielni ludzie, co ją podniosą umysłowo i ekonomicznie. Wtedy Rosya stanie się silną i kwestya słowiańska rozwiąże się sama przez się. „Skąd dziś z dziurawą kieszenią, trapieni corocznie głodem, mamy się bawić w filantropię dla Słowian, którzy, prawdę mówiąc, posiadają ziemię wyborną, klimat doskonały i są od nas bogatsi".

Takie zapatrywania są widocznie bardzo silnie zakorzenione, kiedy aż jeden z wybitnych publicystów, Siergiej Szarapow, uznał za stosowne wystąpić przeciw nim w swoich „Zamorozkach" **). Nie bawi się on jednak w czułości, lecz traktuje rzecz ze stanowiska interesu rosyjskiego. Jeżeli Rosya zapomni o Słowianach, to z czasem pochłonie ich Austrya, a Austryą zawładną Niemcy. Dopóki Słowiańszczyzna może się opierać naciskowi germanizacyi, dopóty jest „pierwszą ochotniczą strażą Rosyi". Armia serbska, bułgarska i czarnogór ska stanowią rodzaj jej „naturalnego lewego flanku", a dla pozyskania go „niczego więcej nie potrzebujemy oprócz politycznej mądrości i przezorności". Czyż lepiej będzie, jeżeli zamiast 50 - milionowej Germanii, słabej Austryi, sparaliżowanej Turcyi i gotowych iść za nami, „gdzie nam się tylko podoba" Serbii, Bułgaryi i Czarnogórza — będziemy mieli przed sobą Germanię ze 120 milionami ludności, którą ona potrafi zorganizować. Taka perspektywa stoi przed nami, jeżeliby Francya i Rosya zaniedbały rozumnej polityki. Niemcy nawlekłyby na swój sznurek i Austryę i półwysep Bałkański i Małą Azyę... i Rosyę". Jeszcze do tej chwili „nie obliczyliśmy ich siły w naszym domu, ale nie braknie nam oznak wcale nie pocieszających". „Jakże więc nam (kończy p. Szarapow) porzucać kwestyę słowiańską, kiedy ona w rzeczywistości stanowi naszą najgłówniejszą i najcenniejszą broń polityczną".

Otwartość nielada. O Polaków, Czechów, Słoweńców i t. d. p. Szarapow całkiem się nie troszczy, jemu idzie tylko o Słowiau niby niezawisłych, a służących po ukazu interesom Rosyi. Tych tylko trzeba mądrze za kark trzymać, aby mieć przednią straż do walki z Niemcami.

Niemniej otwarcie, a dodajmy, całkiem uczciwie, odzywa się „Kijewlanin" w sprawie wrzesińskiej: „Jeżeli Polacy (pisze) chcą prowadzić walkę kulturną z Niemcami, to jaką pomoc Rosyanie im dać mogą? Żadnej, prócz platonicznego współczucia i to w ilości bardzo ograniczonej. Ale to nie wystarczy. Jaką pomoc okazać mogą Polacy z Galicyi i z Królestwa Polskiego braciom poznańskim? Także prawie żadną. Nie można bowiem uważać za pomoc, ofiary kilku tysięcy rubli „na ofiary barbarzyństwa pruskiego". Na wadze polityki realnej mowy ogniste, protesty, odezwy do opinii Europy, nie mają w istocie żadnej wartości. Przekonali się o tem Polacy już nieraz, a jako najlepsze potwierdzenie tego, czyż nie może służyć obecna tragedya boerska? Bohaterska walka Boerów poruszyła całą Europę i nie może iść w porównanie z procesem gnieźnieńskim, współczucie jednak Europy, choćby z garstką różnoplemiennych ochotników, pogorszyło tylko położenie Boerów.

„Część prasy rosyjskiej z powodu procesu gnieźnieńskiego, wyrażając współczucie Polakom poznańskim, zaczęła rozprawiać o zjednoczeniu Słowian, o brakującej w słowiańskim zbiorze polskiej cegiełce (przytyk do „N. Wremieni" ), o germanizmie, jako ogólnym wrogu Słowiańczyzny, z którym należy prowadzić wszechsłowiańską wojnę. Proponują Polakom rozejrzeć się w Słowiańszczyźnie i oddać się z ufnością Rosyi i rosyjskiemu społeczeństwu...

„Przypuśćmy, że wszystko to jest słuszne: przypuśćmy nawet, że smutne nauki poznańskie pomogą Polakom do rozejrzenia się w Słowiańszczyźnie, jednakże nasza ręka wzdraga się pisać Polakom w danej chwili słów podniety. Jedność słowiańska, jak obecnie, jest tylko marzeniem, marzeniem odległem. Jeśli robi ona jakie postępy w teoryi, to w rzeczywistości panuje ogromny rozdział, wzajemna obawa a nawet dążność do dalszej odrębności...

„Nie można na seryo mówić o zjednoczeniu Słowian, dopóki rosyjski język literacki nie stanie się językiem ogólno - słowiańskim (aha! oto idzie) nawet w stosunkach wzajemnych (!!). dopóki w cząstce Słowian budzi on strach, a w niektórych nienawiść. Oprócz rosyjsko - polskich rachunków historycznych, niezupełnie załatwionych w Rosyi i stojących bardzo ostro w Galicyi, jest jeszcze kilka między Słowianami procesów historycznych i w Austryi i na półwyspie Bałkańskim"...

„W interesie Polaków poznańskich — są dalsze słowa „Kijewlanina" — pragniemy nie zaostrzania stosunków w Poznańskiem, lecz raczej najrychlejszego ich uspokojenia; w interesie Polaków pragniemy, ażeby prasa rosyjska wstrzymała się od wydawania surowych sądów o ogólno - słowiańskim wrogu, o koalicyi Polaków z resztą Słowiańszczyzny dla prowadzenia walki i t. d., wszystko to bowiem czcze słowa, które mogą odbić się boleśnie w Poznaniu. Polacy w Prusach zbyt słabi i bezbronni, można z nimi współczuć, ale nie wciągać ich do walki, której smutny koniec nie ulega żadnej wątpliwości.

„Ryzykujemy — kończy dziennik kijowski — że, dając taką radę, narazimy się na zarzut obojętności, wyżej jednak cenimy szczerość nad tanie współczucie, zwłaszcza, jeżeli tanie frazesy wygłaszane są w chwili uniesienia i zamienić się mogą łatwo w niedźwiedzią przysługę. Prasa rosyjska nie powinna bawić się w politykę antyniemiecką kosztem rozdrażnienia i uniesienia Polaków".

Powtarzam, są to słowa uczciwe — „Kijewlanin" zawstydził niektóre organy naszej prasy, dające się brać na lep „platonicznego, taniego współczucia, i to w ilości bardzo ograniczonej". Jak przy tych słowach „Kijewlanina", słowach tak znakomicie charakteryzujących, co otrzymujemy i czego oczekiwać możemy od sympatyj rosyjskich — jak przy tych słowach wyglądają te deklamacye i rozpacze, wydawane przez część prasy poznańsko - gali cyjskiej z powodu jakiejś dziecinnej i dziecięcej manifestacyi przed konsulatem rosyjskim we Lwowie — jak wyglądają ci poważni mężowie, co chcą „z całą surowością" sądzić wybryki gimnazyastów, „mogące zaszkodzić całemu narodowi" (o sancta simplicitas!) — jak wyglądają i owi mężowie, co rozdzierają szaty i w zbiorowych odezwach ostrzegają „przed niebozpieczeństwem w skutkach swych nieobli czalnem". Co za stare dzieci!

Czyż oni na seryo przypuszczają, że nasz stosunek do Rosyi zależy od „czczych słów" (wyrażenie „Kijewlanina") kilku gazet rosyjskich lub od ulicznego krzyku garstki niedorostków? I dziś jeszcze, po stwierdzonej historycznie genialnej przebiegłości i „praktyczności" polityki rosyjskiej, są tacy naiwni, ci wierzą, iż na jej kierunek takie „czcze słowa" i takie „fakta" wpływ wywrzeć mogą? Czyż ci naiwni są i ślepi i głusi, kiedy nie widzą i nie słyszą, co się dzieje w Finlandyi — a tam przecież ludność nie dała nawet najmniejszego powodu do odbierania jej zaprzysiężonych praw konstytucyjnych i autonomicznych.

Ale nietylko „Kijewlanin" jest tak szczery — już przed nim „Nowosti" zamieściły artykuł: „Polonia placet omnibus", w którym pisały mniej więcej, że polskie dzienniki „niepomiernie wydawszy proces gnieźnieński", dały sposobność wszystkim „załatwiać rachunki z Niemcami". Dzienniki rosyjskie, według „Nowosti", lekkomyślnie czyniły, taniemi frazesami sympatyi wzbudzając w Polakach jakieś nadzieje. „Sympatye takie przynoszą Polakom tylko szkodę", bo zawiodą się, sądząc, że mogą na coś liczyć, lub że Prusy "zlękną się opinii publicznej". Tak jest — „Nowosti" trafiły w sedno rzeczy — nie miłość ku Polakom, lecz chęć „załatwienia rachunku z Niemcami" zdawkową monetą taniego oburzenia, była źródłem rzekomego i chwilowego polono filstwa części prasy rosyjskiej.

Widzimy, że i całe słowianofilstwo rosyjskie jest tyle warte, co i polonofilstwo. Nie brak w Rosyi zapewne stu, tysiąca, może i kilku tysięcy jednostek szlachetnych, co mają sym patyę dla Słowiańszyzny, a nawet i dla nas, nie z interesu, — ale takie jednostki zawsze były i z platonicznej ich miłości nigdy nam nic nie przyszło.

Słowianofilstwo było przez pewien czas w Rosyi modą, dziś nią już być przestało. Zanik jego jest widoczny. Jestto rzecz nawet całkiem wytłómaczona. Słowiańskie hołdy, składane Rosyi, stały się strawą codzienną, a więc się przejadły. Tylko interes, ale interes osobisty Rosyi. tak jak go przedstawia p. Szarapow, gra jeszcze wielką i jedyną rolę. Interes ten nie obejmuje wszakże ani Polaków, ani Czechów, ani innych ludów słowiańskich Austryi.

Co do pierwszych, przyjęła Rosya system rusyfikacyjny i trwa w nim niezmiennie, bo każdy miesiąc prawie przynosi dalsze usiłowania w tym kierunku. Austryaccy Słowianie są dla Rosyi zbyt daleko, — czuje ona, że tego kąska nigdy nie dostanie. Jedynym jej interesem jest za pomocą tych Słowian sprawiać kłopot Austryi, bo każdy sąsiad jest tam słabszy, a więc i wygodniejszy, im więcej ma u siebie kłopotów. Gdyby nie chęć posiadania „lewego flanku", znikłaby i miłość do braciszków naddunajskich.

Braciszkowie ci (bo z ironiczną nazwą „bratuszki" spotykamy się w pismach rosyjskich wszelkiego kierunku) irytują nawet Rosyan swojem nieustannem wyciąganiem ręki. Urzędowy czarnogórski „Głas Czrnogorca" ogłosił oficyalny komunikat petersburskiego słowiańskiego Towarzystwa - Dobroczynności, wręczony czarnogórskiemu ministrowi spraw wewnętrznych przez agenta rosyjskiego w Cetynii. (Taki sam komunikat otrzymały rządy Serbii i Bułgaryi). Słowiańskie Towarzystwo Dobroczynności zwraca uwagę, iż Bułgarya i Serbia mają rządy własne, a więc posiadają „możność pomagania swoim poddanym, pragnącym odebrać wyższe wykształcenie", tymczasem nieustannie zwiększa się ilość młodych Słowian, żądających pomocy od Towarzystwa. Towarzystwo musi często odmawiać, ponieważ nie posiada odpowiednich środków, a wreszcie znaczna część proszących nie ma odpowiedniego naukowego przygotowania. Z tego powodu byłoby pożądanem, aby młodzi Słowianie przysyłali naprzód swe metryki i świadectwa, a przybywali do Rosyi dopiero po otrzymaniu przychylnej odpowiedzi.

Poważny głos zabrały w tej sprawie „Pietierburskija Wiedomosti" Stwierdziły, że tak, jak jest, dalej być nie może. Źli uczniowie psują reputacyę Słowian w Rosyi i nawzajem, powróciwszy do siebie, kompromitują Rosyę w oczach słowiańskich. Wprawdzie „niektórzy bracia grożą, że jak im nie damy pomocy, to pojadą do Wiednia lub Berlina — szczęśliwej drogi!" Lepiej wydawać te same pieniądze dla mniejszej, ale lepszej i dostatecznie przygotowanej liczby jednostek. „Już przedtem zwracaliśmy uwagę, że rosyjska szkoła wydała bardzo, mało wybitnych działaczy dla świata słowiańskiego, a jeżeli znaleźli się i wybitni, to pracowali na innem polu, aniżeli się u nas przygotowali. Od każdego takiego „bratuszki" wymagaliśmy przedewszystkiem i jedynie zupełnego nam oddania się, więc też wracają od nas tylko politycy i maniacy polityczni, a wśród nich niw znajdziesz ze świecą porządnego lekarza lub prawnika. Cośmy posiali, to i wschodzi. Uczyliśmy ich wierności (predannosti) dla Rosyi, wygłaszaliśmy do nich gorące mowy o słowiańskiej wzajemności, więc też nie mieli czasu zajmować się nauką, a u siebie w domu tej polityce nadali takie formy, że... niech Pan Bóg broni."

Rezultatem takiej „samozwańczej polityko manii są tylko niepowodzenia za niepowodzeniami, a te ostatnie wywołują rozgoryczenie przeciw nam wśród Słowian". Takich „słowiańskich diejatielej sfabrykowaliśmy całe setki". "Na miłość boską, dajmy pokój tej polityce, bo w ten sposób podtrzymujemy tylko legendę, że każdy Słowianin znajdzie dla siebie w Rosyi kawałek chleba i ciepłe miejsce"; a ponieważ jest to niemożliwe, stąd, „zamiast oddanych Rosyi działaczy, zwiększymy ilość rozgoryczonych na nią".

Uczciwy pogląd „S. Piet. Wiedomosti" nie znalazł zbyt wielkiego oddźwięku w prasie rosyjskiej. — Inne pisma poprzestają tylko na stwierdzeniu, że za dużo bratuszkow chce się żywić rosyjskim chlebem. „Nowoje Wremia" zaznacza, że dziennikarstwo rosyjskie ,.z rzadką jednomyślnością traktuje bratuszkow, przybywających nie dla nauki, ale dla stypendyów". Dla nikogo (pisze dalej) nie jest tajemnicą, że do nas przyjeżdżają tylko mało zamożni lub biedacy; zamożniejsi bowiem zazwyczaj udają się do uniwersytetów europejskich, przeważnie do Wiednia. „Odesskij Listok" wyjaśnia szczegółowo, dlaczego mała korzyść jest z nauki „bratuszek". Poprostu fałszują papiery szkolne i na ich podstawie dostają się do wyższych zakładów. Jedyna pociecha jest z uczniów se minaryów duchownych, na których „rosyjski św. Synod wydaje (tratit) znaczne fundusze". Zdarza się często, iż stypendyści tracą pieniądze jeszcze przed wyjazdem do Rosyi i po raz drugi proszą o pieniądze na podróż. „Co więcej, prócz proszących o zapomogi i rekomendowanych stypendystów, znajduje się bardzo wielu synów ludzi bogatych, którzy nietylko mogą sami się utrzymać, ale mogliby nieść pomoc pieniężną swoim biedniejszym współbraciom". „Pietierburskaja Gazeta" a za nim „Grażdanin" głośnego księcia Meszczerskiego, podaje szczegółową wiadomość, o jednym ze słowiańskich „aferzystów". Bratuszka, Bułgar, Iwan Spirydonow, już w r. 1895 był wypędzony za brzydkie sprawy z kijowskiego duchownego seminaryum, ale wkrótce znalazł się w seminaryum odeskiem. Wypędzony i stamtąd, przebywał kolejno w seminaryach: jekaterynosław skiem, czernichowskiem i pskowskiem, gdzie wszędzie przedstawiał fałszywe świadectwa i rekomendacye od wpływowych i wybitnych osobistości bułgarskich i rosyjskich. Następnie udawał studenta instytutu technologicznego lub wojskowo - lekarskiej akademii, i jako taki wyłudzał znaczne datki pieniężne od ludzi bogatych. Doszło do tego, że ogłoszono publicznie jego sprawki w organie synodu bułgarskiego, ponieważ sfałszował nawet rekomendacye na blankiecie metropolity Gerwazya, opatrzonym urzędową pieczęcią. Nie przeszkodziło mu to jeździć po całej Rosyi, gdzie wyłudzał pieniądze na podstawie sfałszowanego listu towarzysza oberprokurora synodu, Sablera. Wyzyskiwał łatwowierność rozmaitych monasterów rosyjskich i wogóle słowiańskich, podszedł nawet monachów z góry Atos. Sam monaster Pantelej monowski pomógł mu w ciągu paru lat blisko tysiącem rubli, w ostatnich czasach widziano go w Odesie, skąd nagle znikł, aby uszczęśliwić inne miasto. „Grażdanin" czyni uwagę, że

Rosya ma taką mnogość własnych aferzystów, że nie potrzebuje gościnnych występów słowiańskich. „Nowoje Wremia" sądzi, iż byłby czas, aby „bracia Słowianie wyrzekli się przekonania, że każdy z nich bez względu na jego osobistą wartość, znajdzie dla siebie zawsze w Rosyi, gotowy stół i dom".

Następstwem wzmiankowanego artykułu „St. Pietiersburskich Wiedomosti" był sekretny w tymże duchu okólnik rosyjskiego ministra o - światy. Prawie wszystkie dzienniki bułgarskie przyznały słuszność wywodom rosyjskiego organu, ale mimo to każdy z nich prawił coś o „krzywdzie" i o rozgoryczeniu. „Dobre i to przynajmniej — pocieszają się „St. Piet. Wiedomosti", iż wywodów naszych nie nazwano kłamstwem".

Wogóle „bratuszki " bułgarskie krzywią się nieco na Rosyę. Mówią, że bardzo się popsuły uczucia Petersburga względem Bułgarów. „Po wielu uczynionych nam obrazach i po niesłychanem poniżeniu się z naszej strony — mówił minister bułgarski do pewnego grona posłów — zgodził się rząd rosyjski pożyczyć nam na kilka miesięcy 4 miliony franków, ale wiecie panowie, pod jakiemi warunkami. Wstyd mówić, ale niech nasz naród wie o tem, aby się nie dał po raz drugi podejść. Zabrano nam 7 milionów państwowych obligacyj, ale to jeszcze nie wszystko. Postąpiono z nami tak, jak się postępuje z kupcem zbankrutowanym: opieczętowano jeszcze czerwonym lakiem 4 miliony franków w srebrze, leżących w piwnicach bułgarskiego Banku narodowego... Za 4 miliony pożyczki wzięto od nas ni mniej, ni więcej, tylko 11 milionów gwarancyi. Ruskie pieczęcie do tej chwili czerwienią się nad na - szem srebrem w piwnicach Banku, czekając, aż zapłacimy państwowemu Bankowi rosyjskiemu 4 miliony franków w złocie." Prawdziwość tego opowiadania stwierdziła między in nemi „Swobodna Duma", organ byłego mini stra - prezydenta Iwanczewa, z tym dodatkiem, że opowiadającym był minister - prezydent Karawełow (i ten świeżo ustąpił z tego stanowiska).

Zesumujmy teraz te objawy miłości rosyjskiej ku Słowiańszczyźnie. Dla Polaków są „czcze słowa"', jest platoniczne współczucie „ex re" Wrześni zapomocą tanich frazesów, które, jak twierdzą „Nowosti" i „Kijewlanin", mogą się zamienić w niedźwiedzią przysługę. Od Słowian austryackich wymaga się „pierwszych kroków", kiedy już ich zrobili tysiące, a nic się nawet nie mówi, jakiej za to mają oczekiwać nagrody. Słowian na półwyspie bałkańskim traktuje się jako przednią straż, jako wasalów potężnego monarchy, a jeżeli którym pożycza się półtora miliona rubli, to bierze się w zastaw jedenaście milionów franków.

Nie wspominałem nic jeszcze o Rusinach, bo też o nich mówi się najmniej w pismach rosyjskich. Jedne ich uważają za Rosyan, a nie za braci Słowian, drugie traktują ich bardzo lekko, jako naród mniejszej wartości. — Z  wielką przyjemnością przedrukowały pisma rosyjskie ustęp o uczonym Rusinie Kostomarowie z pamiętników Pantelejewa, umieszczanych w „Russkich Wiedomostiach". Pantelejew dowodzi, że mylną jest reputacya Kostomarowa, jako twardego „chochłomana" i „separatysty". Kostomarow miał twierdzić, że z zaprowadzeniem dróg żelaznych i wzrostem oświaty wśród mas zetrą się różnice między Małorusami (Rusinami) a Wielkorusami (Rosyanami). Pewnego razu, kiedy Kostomarow zapoznał się bliżej ze sektą mołokanów, miał powiedzieć do Pantelejewa: „Zawsze uważałem plemię małoruskie za wyżej stojące od wielkoruskiego, za więcej od niego uzdolnione, ale teraz najzupełniej zmieniłem swój pogląd. Nigdy Małorusy nie podnieśli się do takiej wyżyny moralno - społecznych ideałów, jak Wielkorusy. Dobrzy z nich byli kozacy, ba! i panów nie kochali, lecz strona moralna pozostała u nich nieruchomą." Przytoczywszy te słowa organ p. Suworina, zapytywał ironicznie: „co na to powiedzą szczerzy Ukraińcy?" Otóż jeden z nich, znany p. Mordowcew, odpowiedział, że Pantelejew się myli i podał na to dowody. Uczynił przytem wzajemnie ironiczne zapytanie: co myślałby Kostomarow o Wielkorusach, gdyby bliżej poznał z krwi ich i kości powstałą sektę sztun dystów.

O sympatyi dla „Ukraińców" daje i to miarę, że pisma petersburskie zamilczały o wieczorze uczącej się młodzieży ukraińskiej w Petersburgu. Młodzież obojej płci przybyła na to zebranie w ukraińskich kostyumach; znajdował się wśród niej i wspomniany „staryj did" Mordowcew. Mówiono tylko po rusińsku, a z zapałem przyjęto potężny śpiew Majborody:

Hetmany, hetmany! gdybyście dziś wstali Tobyście się zdziwili patrząc na Czehyryn, Któryście budowali, gdzieście panowali. Zapłakalibyście ciężko, nie poznawszy Kozackiej sławy ubogich ruin.

Zdawało się — pisze korespondent „Wołyni", — że „zamiast czuchońskiego zapłakanego nieba, ujrzano nad sobą modre niebo Ukrainy". Odśpiewano „Zaporożca za Dunajem" i deklamowano znakomite „Posłanie" Szewczenki, w którem poeta zwraca się do uczącej młodzieży:

Uczcie się bracia moi,

Dumajcie, czytajcie,

Cudzego się uczcie,

A swoim nie gardźcie,

Bo kto matkę zapomina

Tego Bóg ukarze.

Młodzież kijowska wybrała się niedawno w podróż artystyczną po gubernii czernichowskiej. Na koncerty jej, składające się ze samych tylko pieśni ukraińskich, nie pozwolono uczęszczać młodzieży gimnazyalnej. Dyrektor gimnazyum w Łubnach oświadczył krótko, że udzieli pozwolenia młodzieży pod warunkiem, iż z programu usunięte zostaną.... wszystkie pieśni ukraińskie. Fakt ten podaje „Kijewskaja Starina" dodając, że świeżo rząd odmówił prośbie o pozwolenie na wydawnictwo w języku ruskim dla ludności wiejskiej czysto rolniczego pisma „Rila" (Rola).

Wobec tych „sympatyj" dla najbliższych krewnych w Słowiańszczyźnie, jakże śmieszne i wstrętne zarazem są pełne rozpaczy ubolewania rosyjskie nad dolą Bośnii i Hercegowiny. Pomijam już to. że miarodajna opinia za pomocą „Now. Wremieni" nazywa okupowane przez Austryę prowincye „najnieszczęśliwszym zakątkiem ziemi słowiańskiej", że potępia niegodziwą a systematyczną wojnę prowadzoną dla wytępienia narodu serbskiego", że płacze nad „męczeństwem Serbów, które w roku 1901 doszło do ostatnich granic", — ale z pewnem zdziwieniem spostrzegłem, że nawet tak spokojne i taktowne „St. Pietierburskija Wiedomosti" podały bez zastrzeżenia wyjątek z artykułu „Parlamentära" o spodziewanej aneksyi Bośnii i Hercegowiny. Wyjątek ten kończy się następującym zwrotem patetycznym: „Mężnym serbskim gladyatorom w Bośnii i Hercegowinie pozostałoby umierając obrócić swój wzrok ku północy, gdzie świeci polarna gwiazda prawosławia i ku południo - wschodowi gdzie jaśnieje półksiężyc Osmanów i wyrzec swe ostatnie powitanie: "Ave Caesar, morituri Slavi te sa lutant".

O usposobieniu „słowiańskiem" inteligencyi rosyjskiej daje dostateczną miarę uchwała, powzięta na ostatnim zjeździe Pirogowskim, a raczej poprzedzająca ją dyskusya. Pirogowskie zjazdy lekarskie odbywają się co trzy lata w różnych miejscowościach Rosyi — ósmy z rzędu odbył się w połowie stycznia w Moskwie. Prof. Otto z Petersburga, uproszony przez lekarzy czeskich, postawił wniosek, aby na przyszłe zjazdy dopuszczano w charakterze członków i lekarzy słowiańskich z prawem przemawiania we własnym języka. Wniosek ten wywołał prawdziwą burzą. Prof. Sniegirew zauważył, że w ustawie zjazdów wyraźnie powiedziano, że jestto zjazd lekarzy rosyjskich, musiałoby się więc chyba zmienić ustawę. — Dr Zajcew uznał za rzecz niepotrzebną nadawać zjazdom Pirogowskim jakąś barwę słowiańską. Dr Dołgołow zwrócił uwagę, iż rząd rosyjski nie uznaje zagranicznych dyplomów lekarskich. Dr Roth był zdania, że Piro gowskie zjazdy są zjazdami rosyjskie go języka — w jakim więc języku przemawialiby Słowianie ? W obronie wniosku przemawiali dr Kudrjawcew i Djakonow; ten ostatni sądził, że należy się radować z dążenia Słowian ku rosyjskiej kulturze i rosyjskiej nauce, a nie zamykać drzwi przed pukającymi. Dr. Dubakin radził naprzód zapytać się rządu — na razie mo żnaby dopuścić Słowian w charakterze gości.

Dr Dołżenkow nazwał strasznie mglistym (tumannym) pomysł jednoczenia Słowian na gruncie zjazdów Pirogowskich. Tu idzie o rosyjską medycynę — nawet praktyczna medycyna musi odpowiadać stosunkom rosyjskim, z którymi mało wspólnego mają narody słowiańskie. „Nasze serce, które rozgorzało obecnie pod wpływem sympatyi dla Słowian, prędko ostygnie". Dr Korczak - Czepurkowski (zapewne Polak) polemizował z poprzednim mówcą, wykazując, że kresy rosyjskie znajdują się w podobnych stosunkach, jak niektóre ziemie słowiańskie, dając na przykład Małorosyę i Galicyę. Dr Zołotiłow oświadczył się za odłożeniem sprawy. Największe wrażenie wywarło przemówienie honorowego prezesa zjazdu, prof. uniwersytetu kazańskiego Kapustina, nietylko u - czonego, ale i wybitnego społecznego rosyjskiego „działacza". Niech wszyscy cudzoziemcy (dowodził prezes honorowy), a nie sami Słowianie, przyjeżdżają do nas i będą naszymi.... gośćmi, ale tylko gośćmi (długie oklaski). My możemy na polu polityki różnić się z państwem niemieckiem, ale w sferze medycyny nie możemy nie powitać gości stamtąd przybyłych. Mamy też przyjaciół we Francyi, Anglii, Japonii — bierna podstawy uwalniać się i względem nich od gościnności. Myśmy nie powinni zmieniać narodowego charakteru naszych zjazdów, a charakter ten zmieniłby się, gdybyśmy do współudziału w nich dopuścili Słowian. Jeszcze Aksakow mówił, że ze Słowianami musiał porozumiewać się we wszech słowiańskim języku... niemieckim. My uczymy sią obcych języków, niech i nasi goście nauczą się po rosyjsku.

Uchwalono wreszcie, aby zarząd zjazdów rozpatrzył czyby nie można dopuszczać do u działu w zjazdach wszystkich cudzoziemców w charakterze uczestników, zostawiając na boku detale (język).

Zdaje mi się, że w zasadzie zapatrywania większości (mniejszość mało się odzywała) są słuszne, boć medycyna nie może być słowiańską, germańską lub romańską, a pożytek ze zjazdów naukowych wtedy tylko być może, jeżeli wszyscy się rozumieją, o czem przekonał się prof. Wicherkiewicz, pisząc, że na zjeździe petersburskim przyrodników i lekarzy.... nic nie rozumiał. Z drugiej strony jednak coby mogła zjazdom Pirogowskim szkodzić obecność garstki Słowian, dopraszających się tego szczęścia ? Stąd też słusznie zauważyło „Nowoje Wremia", że odpowiedź na prośbę Słowian była niegrzeczna, niektóre z wygłoszonych zapatrywań były „niewłaściwe, niedelikatne" — komiczną zaś jest uchwała, wyrażająca życzenie dopuszczenia cudzoziemców....którzy o to nie prosili.

Kiedy wspomniałem o prof. Wicherkiewiczu, muszę zaznaczyć zdziwienie, jakie wywołało przybycie jego jako delegata uniwers. Jagiel. na zjazd petersburski, który na kilka dni poprzedził zjazd Pirogowski. Sam profesor musiał zapewne uznać, że znalazł się na nim jak Piłat w - Credo. Z Polaków w tym zjeździe petersburskim brali udział prawie sami tylko lekarze prawdziwie rosyjscy, to jest praktykujący na ziemi rosyjskiej, wśród Rosyan, bo z Warszawy przybyło zaledwie paru lekarzy polskich i to pół-krwi.

Lekarze rosyjscy nie wymagali też tego, a chociaż pierwotnie za miejsce zjazdu wybrali Warszawę, odstąpili od tej myśli, czując, że lekarze Polacy nie będą mogli wziąć żadnego udziału w zjeździe rosyjskim w Warszawie. Z takimże taktem postąpili archeolodzy rosyjscy, kiedy zaproponowano im zjazd rosyjskich archeologów w Warszawie, mimo, że przemawiał za tem...delegat krakowskiej Akademii.

Nie połapał się widocznie, iż Warszawy nie można uważać za ziemię... rosyjską.

Oprócz dra Wicherkiewicza, był jeszcze na zjeździe petersburskim inny delegat słowiański, a mianowicie dr Brauner, jako przedstawiciel uniwersytetu czeskiego i Akademii w Pradze. Ale został on mianowany poprzednio „członkiem komitetu" zjazdu, był więc „na swojem miejscu", siedział na estradzie wśród honoracyorów, przewodniczył jednej ze sekcyj zjazdu — i przemawiał po rosyjsku. Prof. Wicherkiewicz miał dużo kłopotu, zanim mu pozwolono przemówić po polsku. Musiał dać swą mowę do przetłomaczenia i do cenzury. Zaraz też po jego przemówieniu odczytano je w przekładzie rosyjskim. W telegramach pism warszawskich podano, że przyjęto je oklaskami. Przypuszczam, że tak było, choćby dlatego, że powinni byli klaskać lekarze rosyjscy Polacy. Ale w pismach rosyjskich o tem głucho. Zaznaczono w nich wszelkie „apłodismenty" i „rukopleskanja" przy innych mowach — o brawach i oklaskach po mowie prof. Wicherkiewicza nic nie wspomniano. Nawet samej mowy nie przytoczono.

I taki drobiazg nie jest bez wartości dla charakterystyki rzekomego polonofilstwa rosyjskiego.

P. S. Manifestacye lwowskie przyjęła prasa rosyjska bardzo spokojnie i obojętnie. Jeden tylko „Swiet" przy sposobności „narugał" Polakom. Inne dzienniki podały krótkie, suche wzmianki, nie przykładając do faktu żadnego znaczenia. Jak wobec tego wygląda większość

prasy poznańskiej i galicyjskiej? Rosyanie nie oburzają się na „obelgę", uczynioną orłu dwugłowemu — ale za to Polacy przepraszają na kolanach za tę „zbrodnię" i myślą, jakby najsurowiej ukarać zbrodniarzy! Dziwne naprawdę czasy i dziwna kołowacizna. — Słysząc o niej pusty śmiech bierze, choć taki śmiech więcej niżeli płacz boli.

 *) Nasze pisma „ugodowe" w tłomaczeniu tego znamiennego artykułu popełniły tendencyjne... niedokładności, a „Kraj" ustęp poniżej przytoczony całkiem opuścił. Tak się „ugodę" buduje na kłamstwie. 

**) P. Szarapow wydaje peryodyeznie swe dzieła i artykuły w kwestyach bieżących. Ciekawe to wydawnictwo, gdyż autor - wydawca składa prenumeratorom szczegółowe sprawozdanie kasowe z obrotu. A obrót to niemały, bo w samym wrześniu r. z. dochód wynosił 1.985 rs., a rozchód 1.541. Autor pobrał „pensyę" miesięczną 400 rs.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej