Eliza Orzeszkowa

LISTY ZEBRANE DO JANA KARŁOWICZA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

[początek października 1879 r.]

12 (24) października] 1879

6 XI [starego stylu] 1879, Grodno

4 I 1880, Grodno

14 IV [18]80, Grodno

15 V [starego stylu 18]80, Grodno

[w lipcu 1880]

28 VII [18]80, Świsłocz; adres: w Grodnie

1880 r. d[nia] 6 września [starego stylu], Swisłocz 

21 XI [starego stylu 18]80, Grodno

29 XII 18[80], Grodno

12 I [starego stylu 18]81, Grodno

25 stycznia [starego stylu] 1881, Grodno

7 marca [starego stylu] 1881

24 III [18]81, Grodno

22 IV [starego stylu] 1881, Grodno

29 VII [starego stylu] 1881, Miniewicze

20 września 1881, Miniewicze nad Niemnem

17 Xl [18]81

17 I [18]82 [starego stylu], Grodno

19 II [starego stylu 18]82

10 III [starego stylu 18]82

15 IV [starego stylu 18]82, Grodno

30 maja [starego stylu] 1882 r., Grodno

9 czerwca [starego stylu] 1882 r., Grodno

23 VIII [18]82, Miniewicze

5 (17) września 1882 r., Miniewicze

11 X [18]82, Grodno

28 XII [18]82, Grodno

22 I [18]83, Grodno

20 II [18]83, Grodno

29 II [18]83, Grodno

1 IV [18]83, Grodno

24 V [18]83, Grodno

20 (22) czerwca 1883 r., Miniewicze

3 (15) września 1883 r., Miniewicze

13 XI [18]83, Grodno

28 stycznia 1883 r. (po azjatycku) [! 28 I starego stylu 1884]

20 III 118]84, Grodno

6 maja 1884 r., Grodno

8 (20) maja 1884 r., Grodno

18 (30) sierpn[ia] 1884 r., Miniewicze

28 grudnia st[arego] st[ylu] 1884 r., Grodno

18 V [18]85, Grodno

[Na początku 1887, z Grodna]

[21 V 1887, z Grodna]

9 X [18]87, Grodno

2 XI [18]87, Grodno

Grodno, 6 XII 1887

18 XII [18]87, Grodno

22 II [18]88

26 IV [18]88, Grodno

4 VIII [18]88, Miniewicze

27 VIII [18]88, Miniewicze

25 II [starego stylu? 18]89, Grodno

21 XII [18]91, Grodno

28 XII. [18]91, Grodno

9 II 1892, Grodno

Sobota 10 grudnia 1892 r., Grodno

25 IX [starego stylu 18]93, Grodno

13 XI [18]93, Grodno

30 XI [18]93, Grodno

11 II [28] 94, Grodno

23 III [starego stylu 18]94, Grodno

6 IV [18]94, Grodno

5 V [18]94, Grodno

19 IX [18]94, Grodno

13 X [18]94, Grodno

6 XI [18]94, Grodno

1 XII [18]94, Grodno

18 XII [18]94, Grodno

25 XII [18]94, Grodno

17 I [18]94 [!1895], Grodno

15 II [18]95, Grodno

17 IV [18]95, Grodno

23 V [18]95, Grodno

8 VI [18]95, Poniemuń

11 VII [18]95, Poniemuń (Grodno)

13 IX [18]95, Poniemuń

1 XII [18]95, Grodno

2 II [18]96, Grodno

11 IV [18]96, Grodno

22 IV [1S]96, Grodno

3 V [18]96, Grodno

30 VIII [18)96, Poniemuń

30 XI [starego stylu] 1896 Nahorski mourut soudainement.

LISTY ZEBRANE DO JANA KARŁOWICZA

Eliza Orzeszkowa

[początek października 1879 r.]

W d[niu] 17(29) września otworzyłam, w Wilnie księgarnią przeważnie w celu przyłączenia do niej nakładów, które by stać się mogły użytecznymi prowincji naszej, ożywiając nieco ruch jej umysłowy i przyczyniając się — o ile można — do prostowania kierunków myślenia, tak bardzo i z wielu przyczyn w czasach obecnych krzywiących się i wypaczonych. Nie marzę wcale o tym, abym dla biednego a ukochanego kraju naszego wiele uczynić mogła, myślę tylko, że ponieważ los umieścił mię na drodze działalności do pewnego stopnia publicznej, powinnam czynić wszystko, co nie rozdzielonym jest ze mną granicami zupełnej niemożliwości. Celem moim jest rzucić w śpiący lub zbyt ruchliwy ogół nasz garść wiadomości i poglądów, które budząc jednych do myślenia i czynności powściągać by mogły innych od ruchów i rzutów ku krańcom dla społeczeństwa naszego szkodliwym i groźnym. Oto wszystko.

Skromną, lecz wielu trudnościami i niebezpieczeństwy zjeżoną robotę moje rozpocząć zamierzam od serii książek i broszur, które wyjdą drogą prenumeraty, a wyjdą one tą drogą dlatego przeważnie, aby warunki pieniężne nabycia ich dla jak najszerszej publiczności ułatwić i, o ile możności, zastąpić tym zupełny a dotkliwy brak miejscowej prasy. Do 1-ej serii, tej, po której, jeżeli wydawnictwo okaże się potrzebnym i pożytecznym, wychodzić będą dalsze, wejdą następujące, stanowczo mi już przyrzeczone dzieła:

T[eodora] T[omasza] Jeża „O spólnictwie, studium ekonomiczne", którego tendencją będzie zwalczanie wkradających się do nas prądów socjalistycznych]).

Walerii Marrene „O wychowaniu domowym". Ed[warda] Lubowskiego „Sąd honorowy", komedia. W[alerego] Przyborowskiego „Włościanie w Polsce" [...]

„Na zimowe wieczory", zbiór noweli Michała Bałuckiego [...] M[arii] Konopnickiej „Hypatia. Wesaliusz i Galileusz", trylogia dramatyczna.

El[izy] Orzeszkowej „Patriotyzm i kosmopolityzm]" [...] .

[Następowała prośba do adresata o współpracę]

Litwinem będąc i na Litwie stale mieszkając lepiej niż ktokolwiek inny znasz Pan stosunki i potrzeby nasze.

12 (24) października] 1879

Listy takie, jak ten, który dziś otrzymałam od Pana, wysoką nagrodą i silną Zachętą być mogą dla stokroć większych prac, niż są moje drobne roboty, które przecież muszą mieć chyba wartość jakąś, skoro obdarzają mię uznaniem i sympatią ludzi takich jak Pan.

[Zachęcenie adresata do] opracowania obrazu stosunków ekonomicznych i usposobień moralnych ludu wiejskiego na Litwie, najspecjalniej zaś obrazu postępów, które zaszły we wszechstronnym bycie klas włościańskich u nas od pory emancypacji do dni obecnych.

6 XI [starego stylu] 1879, Grodno

[...] pragnę opowiedzieć Mu ustnie i obszerniej o planach i zamiarach moich, a także zwierzyć się z pewnymi wątpliwościami, które Pan jako znawca kraju i społeczeństwa naszego wyjaśnić mi niezawodnie dopomożesz. W zawodzie całkiem dla mnie nowym potrzebuję rad i wskazówek, o które w życiu dość samotnym, jakie prowadzę, bardzo jest trudno. Obawiam się, abym nie popełniła kapitalnej jakiej omyłki, na własne siły mogąc zapewne coś liczyć, w zupełności jednak im nie ufając.

Wyznaję, że było to z mej strony tak zwane próbowanie szczęścia, stojąc bowiem stanowczo i gorąco po stronie patriotyzmu, a kosmopolityzm tłumacząc jako międzynarodową sprawiedliwość wzbraniającą ludom krzywdzić i nękać się wzajemnie, bardzo mało spodziewałam się, aby rzecz ta dozwoloną być mogła przez cenzurę. Z łatwością wyobrazi Pan sobie moją radość, kiedy zwrócono mi rękopism zatwierdzony przez cenzora i nie mający ani śladu błękitnego ani czerwonego ołówka.

W istocie dwóch przyjaciół moich bardzo starannie około tej sprawy chodziło, zawsze jednak widzieć w tym można cząstkowy objaw zmienionych nieco względem nas usposobieniłagodniejszej aury, która nad głowami naszymi powiewać zaczyna.

4 I 1880, Grodno

Zaopatrzyliśmy księgarnię naszą w znaczny i piękny dobór książek dziecinnych różnej treści, ceny i postaci. Było tego dość na obładowanie dwu wielkich stołów i pulpitów. Cóż stąd, nie nabywano ich prawie, nie zwracano na nie uwagi[...]

Nie wzgląd na kupieckie interesy nasze zwrócił uwagę naszą na fakt ten i obudził żal nad nim. Księgarnia rozwija się nadspodziewanie pomyślnie i 'nie mamy ani skłonności, ani potrzeby drżeć nad jakimś nie wyprzedanym artykułem. Ale znać w tym, jak dalece publiczność wileńska przyzwyczajoną nie jest do rzeczy nowych i pożytecznych i jak bardzo nie rozumie znaczenia literatury dziecinnej, która jednak ogromną posiada wagę jako część wychowania domowego, mającego w położeniu naszym mnóstwo innostronnych braków dopełniać i mnóstwu złym rzeczom zapobiegać.

14 IV [18]80, Grodno

Prasa tamtejsza niezbyt przyjaźnie usposobioną jest dla wszelkich zaczątków prowincjonalnego umysłowego ruchu, przewidując przy dłuższym i obszerniejszym jego rozwoju cień jakiś konkurencji, a jakkolwiek wiele i nawet szczerze mówi się tam o obywatelskich dążeniach i powinnościach, praktyka nie zawsze odpowiada wiernie teorii. Zresztą istnieją jeszcze pewne niedowierzania i wątpliwości co do zamiarów i kierunków nowej firmy. Wynika stąd głuche o nas milczenie prasy, przeciw któremu walczyć — wstyd mi jakoś było. Zbyt starą już jestem, aby czuć się zdziwioną lub obrażoną, z drugiej strony zbyt szczerze i na serio pracować pragnę dla celów nieosobistych, aby mię zdarzenia podobne, całkiem zresztą naturalne, zniechęcać miały. W tych dniach roześlemy przy wszystkich prawie pismach warszawskich prospekty wydawnictwa naszego, które szczęśliwie przeszły cenzurę i drukują, się w Warszawie. Prawdopodobnie spotkają się one z tym samym niechętnym ignorowaniem, które stało się udziałem pierwszych naszych kroków. Spodziewam się tego i niezbyt ufam w przesyłane mi stąd i zowąd przyjazne obietnice. Być może, iż bez łaskawości prasy warszawskiej sprawa pójdzie jaka tako, choćby kulawo. Trudno bo zaprawdę i wymagać od Litwy, aby sama przez się, nie napędzana przez nikogo, biegła. Jeżeli kulejąc idzie, to już dobrze.

[...] Przy pilnych i zręcznych staraniach udaje się czasem wyzwolić rękopis po 4-ch lub 5-ciu tygodniach więzienia. Wprawdzie cenzurować można równolegle rzeczy kilka, przedstawia to jednak tę ważną niedogodność, że wybierać nie pozwala pomiędzy pp. cenzorami tych, którzy najmniej przykry posiadają temperament. W ogóle staramy się, aby rękopisy nasze przyjmował od komitetu jeden z cenzorów, ten, przez ręce którego przeszedł „Patriotyzm [i kosmopolityzm]", a który był... uniwersyteckim kolegą jednego z moich przyjaciół itd. Tak idzie świat, rzecz prosta, że iść musi powoli...

15 V [starego stylu 18]80, Grodno

Na koniec prospekty nasze wydobyły się na światło dzienne, a nim pisma warszawskie przyniosą je Panu, śmiem przesłać pewną ich ilość prosząc abyś Szanowny Pan chciał rzucić za nimi tu i ówdzie przyjazne słowo. Wiem zresztą, że i bez tej prośby liczyć mogę z pewnością na pomoc i poparcie Pana. Nie należymyż do jednego bractwa walczących z tą przerażającą i przytłaczającą większością, o której Pan w ostatnim swym liście wspomina? Nie dążymyż do celów jednych, z różnymi zapewne siłami, lecz z jednostajnie dobrą wiarą i wolą; boć jeśli Pan sprawie postępu, a jak u nas zbawienia społeczeństwa, służy nauką i czynem, które dla kobiet pokolenia mego niedostępnymi być muszą, ja ciężką drogą samouctwa tyle przynajmniej zdobyłam, że w ślady mędrszych i silniejszych iść pragnę, a do pewnego stopnia i mogę. I jeszcze, gdybyśmy żyli przed wiekami paru, czyliż nie spotkalibyśmy się na jakim pięknym stosiku, pobożnymi dłońmi ku chwale Boga dobroci wzniesionym? a że żyjemy w naszym wieku, czyliż nie grożą nam zarówno pogrzeby bez chorągwi, krzyżów i kropideł? Widzi Pan, ile to pomiędzy nami zachodzi podobieństw i braterskich spójni! Dumną tym jestem i wyznaję szczerze, iż w zamian wszelkich owych pośmiertnych pomp i uświęceń z radością przyjmuję szacunek i przyjaźń ludzi takich, jak Pan, chociażby składali oni w społeczeństwie mniejszość nieskończoną.

Jednak pomimo że z natury skłonniejszą jestem do pesymizmu niż do różanych na świat poglądów, mniemani, że mniejszość, do której wraz z Panem mam zaszczyt należeć, nie jest tak mało znaczącą i tak słabą, jak pochlebiają sobie ci, którzy by zdławić ją pragnęli. Jednak zdławić się ona nie daje nigdzie, nawet u nas, ilość nagradzając sobie jakością i mocą tej właśnie jakości trwale przeciwstawiać się potężnej, lecz mętnej i bądź co bądź umniejszającej się wciąż fali obskurantyzmu i fanatyzmów wszech rodzai. Jeżeli u nas objawia ona mniej żywotności i siły niż gdzie indziej, myślę, że winą tego główną jest szalony brak środków, za pomocą których działać by mogła. Nie mamy swobody głosu i pióra, nie mamy ognisk wiedzy i umysłowości w ogóle, nie mamy na koniec, prozaicznie mówiąc — pieniędzy. Taka np. gazeta, o której Pan pisze, oddać by mogła istotnie sprawie postępu wielkie usługi, lecz wymagałaby też potężnych zasobów materialnych, które któż zaryzykować zechce? Największe zasoby spoczywają jeszcze w ręku arystokracji rodowej, która, jak zresztą wszystkie jej podobne, wcale o czym innym myśli i co innego czyni. Gdyby w Warszawie był istotny uniwersytet, a nie smutna jego parodia, gdyby wyższe zakłady naukowe zgarnęły do Wilna znaczną sumę sił umysłowych i odpowiednich dążności, gdyby rolnictwo i przemysł, zdobywszy sobie pomyślne warunki istnienia, zakwitły i wytworzyły możny jakiś, poza arystokracją, stan społeczny, wtedy, jestem pewną, walka pomiędzy żywiołami zastoju i postępu wzmogłaby się ogromnie w energią i skuteczność. Nie w tym więc, wedle mnie, jądro biedy, że jest nas niewielu, lecz w tym, że ani zgromadzić się około czegoś, ani z czego kuć oręży nie mamy. Toteż w stosunku do tych, którzy przyjdą później i na szczęśliwszy moment trafią, każdy z nas porównać siebie może do owej ewanelicznej postaci, która torowała drogi na pustyni, żyjąc szarańczą i miodem leśnym, nie otrzymując za to ani szczęścia, ani sławy... Na ten temat ułożyłam małą ramotkę, którą posłałam do owego nie kiełkującego jakoś Ziarna i którą wydrukuję na pierwszej stronicy kalendarza naszego, a ponieważ mówimy o tym z Panem, posyłam ją przy tym liście. Niedołężnie, lecz jak myślę, wiernie maluje położenie nasze. Skoro zaś obciążam list dodatkiem jednym, niech towarzyszy mu drugi jeszcze. Czy Pan czytał VEsprit nouveau Quineta? Dużo deklamacji i nadętości Micheleto — Hugo — Quinetowskiej, ale mnóstwo też wzniosłych myśli i prawd pocieszających. Na wypadek jeśli Pan książki tej nie zna, wypisuję z niej wyjątek stosujący się do owych pogrzebów, którymi Kościół policzkuje zwłoki i pamięć tych, którzy zbyt dumni i zbyt prawi byli, aby zaparciem się swych przekonań zdobywać sobie spokój za życia i pośmiertne honory...

„Le moment viendra ou les habiles ne mettront plus leur art a tromper. Ils mentiront moins, parce que tout le monde verra le mensonge. Ils desespereront de faire la nuit, parce que la lumiere se sera faite dans les esprits. Eux aussi accepteront le combat a la face du jour.

„Mais la mort vous reste, nous dit-on, et vous ne la vaincrez pas.

„II est vrai. Beaucoup de gens meme travaillent a nous la rendre plus cruelle. Ils veulent y ajouter encore, en empechant nos amis de nous faire cortege dans ce moment supreme. Point d'amis pour ceux qui ont ose penser et mourir comme ils on vecu! A ceux-la le silence, l'abandon ou le champ des supplicies.

„Barbarie vaine. II depend de tout homme de se preparer, pour l'heu-re supreme, un magnifique cortege, qu'aucune puissance humaine n'empechera de passer et de resplendir dans la nuit.

„Travaillons a nous faire notre cortege a nous-memes.

„Je convie autour de moi, quand viendra ce moment, les pensees les plus hautes et les meilleurs ou j'aie pu m'elever, les verites que j'ai rencontrees et servies, les idees immortelles qui m'ont apparu depuis ma jeunesse jusqu'a mon dernier jour. Qu'elles viennent et me protegent contre l'outrage au dela, de la mort".

Orszak ten, towarzyszący znieważonym a świętym dla ludzkości zwłokom pracowników jej i miłośników, liczniejszym jeszcze być musi, niż go opisał Quinet. Pomnażają go jeszcze wszystkie bóle i troski nie za siebie i nie o siebie przeniesione, wszystkie przykłady, zachęty i natchnienia, które ze szlachetnego i czynnego życia słoneczną łuną rozlały się dokoła, wszystkie chwile odkradzione własnemu szczęściu na rzecz niewłasnego dobra, wszystkie godziny i dnie, które by spłynąć mogły w pokoju i wesołości, a które rozważanie rzeczy ludzkich i współczucie dla nich napełniły niezgłębioną melancholią lub cięższą jeszcze walką z tysiącem zwątpień i desperacji... Takim był orszak pogrzebowy szanownej pamięci przyjaciela Pana, a wobec niego jakże niskim rojem, pełzną złorzeczenia fanatyków i plotki dewotek!...

Smutno mi bardzo, że nie zobaczę Pana w czasie przejazdu Jego przez Grodno. Za trzy już dni wyjadę na wieś, a śpieszyć muszę, gdyż od początku wiosny bardzo chorować zaczęłam i świeże, wiejskie powietrze potrzebne mi jak zbawienie. W ostatnich dniach czerwca mam zamiar udać się do morskich kąpieli, do Połongi[!], aby potem znowu na cały miesiąc wrócić na wieś, zanim jesień z ciasnotą i dusznością miejską, a także przyjaznymi dla pracy szarymi dniami i długimi wieczory nadejdzie. Jeżeli jednak przez czas tych wycieczek moich spotkać mię ma przyjemność otrzymania od Pana listu — czego spodziewam się i o co proszę — adres mój pozostanie ten sam zawsze: w Grodnie.

Z przyrzeczenia przysłania nam artykułu do kalendarza bardzo się cieszę, naprzód, że będzie on pióra Pana, następnie, że materiał kalendarzowy — wstyd wyznać! — mamy dotąd nadzwyczaj ubogi. Broszurę przysłaną z chęcią wielką włączymy do kalendarza, ale czy nie lepiej byłoby, ze względu na projektowaną ilość egzemplarzy (5000), przedrukować ją zamiast wklejać? Tym sposobem znalazłaby się ona pod postacią artykułu we wszystkich egzemplarzach. Czekam rozporządzenia Pana we względzie tym i z upragnieniem wielkim nowej Jego pracy.

Ogromną usługę oświacie krajowej odda Sz[anowny] Pan przez wydanie dzieła o mitologii i komentarza do Biblii. Wobec ogromnego ruchu, który panuje za granicą na polu historii i krytyki religii, u nas pustka ogromna. A jednak głównie i może jedynie ta to historia i krytyka skutecznie podkopać może przesądy i fanatyzmy wyznaniowe, jak też przyczynić się ogromnie do poznania istotnego pochodzenia i rozwoju pojęć moralnych i umysłowych ludzkości.

Owa wielka praca, o której tyle już razy wspominałam Panu, do której nie mam odwagi zabrać się o własnych tylko siłach, byłaby tej samej natury i na tymże polu. Od lat kilku układam plan i zbieram materiały do Szkiców z dziejów pojąć moralnych, pod jakim to tytułem przeprowadzić by się dało historią (szkicowo choćby traktowaną) rozwoju religii, zaczynając od pierwszych jej zawiązków w pierwotnej ludzkości i przechodząc następnie różne jej fazy, filiacje i odmiany u ludów starożytnych (Indie, Egipt, ludy semickie, Grecja, Rzym, szczepy germańskie.) aż do chrześcijanizmu — z jakiej to przeszłości wykazałoby się jasno pochodzenie tego ostatniego — po czym pierwsze wieki chrześcijaństwa, tworzenie się dogmatów, pożyczki zaciągane u starożytności, u szkoły aleksandryjskiej, u mitologii ludów barbarzyńskich itd. Paralelnie przeprowadzić by można niezmiernie ciekawy a tak w następstwach ważny dla Europy rozwoj religii żydowskiej (w epoce pochrystusowej), tworzenie się Talmudu i Kabały. Tu i ówdzie światła pewne mogłyby być rzucone na prawodawstwa i obyczajowość różnych ludów i czasów, lecz głównym przedmiotem byłaby zawsze religia, a raczej religie, wynurzające się jedna z drugiej i wzajem siebie wytwarzające, niszczące i dopełniające...

Lękam się, żebyś mię Szanowny Pan za lekkomyślną nie poczytał, iż śmiałam pomyśleć choćby o pracy podobnej. Wiem, iż jest ona ogromną i bardzo trudną i wielkiego bogactwa wiadomości i zdolności wymagającą. Lecz myśl, pomysł nie jest jeszcze grzechem, do wykonania zaś o; tyle tylko się wzięłam, że zapalczywie czytam książki z przedmiotem związek mające, robię notatki, wyciągi i — marzę, że kiedyś... może... Nigdy jednak sama jedna. Pragnę mocno, aby ktokolwiek znajdujący się w posiadaniu odpowiedniej wiedzy, a szczególniej metody, zabrał się do dzieła tego, a moją osobę wziął sobie do pomocy. Jako pomocnica współpracowałabym z całej siły — niewielkiej wprawdzie, ale szczerej, opracowywałabym te części, które najlepiej umiem, wedle ogólnego planu, w jak największej jedności myśli i formy z częściami opracowywanymi przez pracownika możniejszego, do innych służyć bym może mogła poszukiwaniem materiałów lub nasunięciem myśli jakiejś, którą niekiedy i słabsza głowa silniejszej poddać może, jeżeli nie jest zupełnie już słabą. Wspólne zresztą myślenie nad czymś, wspólne poszukiwanie nie tylko faktów, ale szczególniej wiążących je nici, to siła ogromna... Niechby robota ta ciągnęła się lat wiele — jeżeli przeżyję je jeszcze — lecz niechby cząstka tej pracy spełniona przeze mnie weszła zamiast kościelnej chorągwi — w skład pogrzebowego orszaku mego!...

Spostrzegam jednak, że pora mi skończyć ten list monstrualny, za monstrualność jego przeprosić Pana i wyrazić wysoki szacunek i serdeczną życzliwość, z jakimi pozwalam sobie uścisnąć dłoń Jego.

El. Orzeszkowa

Rękopis p. Krauzego i list S[ygurda] Wiszniows[kiego] [!] zwracam. Poezji nie mam gdzie i jak drukować. U pana Wiszniowskiego jeśli Sz[a-nowny] Pan wyjedna dla mnie cokolwiek, będę bardzo a bardzo wdzięczną.

[w lipcu 1880]

Nie odpisywałam tak długo na miły i wysoce mi cenny list Szanownego Pana dla różnych przeszkód ze strony tak zdrowia, jak zajęć pochodzących. Dziś śpieszę z podziękowaniem, za względności pełne przyjęcie propozycji mojej, która oby w czyn przejść mogła! Mam nadzieję, że w jesiennych miesiącach spotkamy się w Wilnie; może też — a przypuszczenie to formułuję z nieśmiałością wielką — zechce Sz[anowny] Pan powtórzyć wycieczkę swą do Grodna, która niezatarte pozostawiła mi wspomnienie. Wówczas obszernie pomówimy o zajmującym nas przedmiocie.

Tymczasem w sezonowych losach moich zaszła zmiana. Do morza nie jadę; naprzód dlatego, że czuję się znacznie zdrowszą, niż byłam w zimie, więc konieczność podróży tej zniknęła; następnie dlatego, że — czasu nie mam. Zobowiązałam się ogłoszonym prospektem do napisania dwu książek i pisać je nie tylko muszę, ale chcę. Mam po temu usposobienie i korzystam zeń nie zważając na porę roku. Zaczęłam robotę około książki O kobietach i z jej powodu mam do Pana prośbę. Przede wszystkim kilka słów rzecz wyjaśniających.

Utrzymują niektórzy, iż zagadnienie równouprawnienia kobiety wobec pracy i nauki została już u nas dostatecznie rozważonym i roztrząśniętym, zbadanym i rozwiązanym, że zatem podnosić je w piśmiennictwie już nie pora. Nie mogę na żaden sposób zgodzić się z tym zdaniem. Pomijając nawet wysokie abstrakcyjne sfery, codzienna obserwacja naucza nas, że tak nędze, jak niedorzeczności kobiecego świata są, na równi z miłosierdziem Bożym, niezgłębione i granic nie mające. Z innej strony, przewodnicy ogółu — pisarze, w znacznej większości trwają jeszcze w mniemaniu, że kobieta jest i być powinna lilią, aniołem albo kroplą rosy, że zaś naprawdę nie może ona w sposób żaden być tym wszystkim, wynika stąd, że pod działającymi na nią w tym kierunku wpływami staje się i zostaje niczym. We wszystkich bez wyjątku warstwach towarzyskich kobiety błądzą bez miary i cierpią bez miary. Codziennie widzieć tu można siłę jakąś i zdolność, która marnie ginie, poryw jakiś, po którym następuje niezbędny upadek, próbę jakąś zwieńczoną nieuniknionym niepowodzeniem. Ani w rodzinie, ani poza rodziną kobieta nie jest jeszcze taką, jaką zapewne będzie kiedyś.... Jestże to zagadnienie rozwiązane i załatwiona sprawa?

Że książki nic nie rozwiązują i nie załatwiają od razu, wiem o tym; że jednak słowo jest światłem i hasłem, bodźcem i narzędziem — wszyscy o tym wiedzą. Zwolna, zwolna orze ono grunt pod siejbę i sieje — od sposobu, w jaki to uczyni, w znacznej części zależą plony.

Oto uwagi, które skłoniły mię do rozpoczęcia nowej książki o kobietach. Nowej, gdyż przed laty dziesięciu raz już taką pisałam. Boże! jakże to było dawno! ileż zmian na świecie, a większych jeszcze We mnie. Rzecz to jest niesłychanie ciekawa zająć się przedmiotem, którym się przed dziesięciu laty zajmowało. Horyzont ten sam, ale jakże się wydłużyły linie jego i ileż przybyło mu i chmur, i gwiazd!... Książka, moja dzielić się będzie na trzy części: Kobieta w historii, Kobieta spółczesna, Kobieta polska. Materiałów mam do niej wiele, ale wszystkich potrzebnych nie mam, i tu jest prośba moja do Pana. Pierwsze dwa rozdziały, o kobiecie pierwotnej i indyjskiej, już napisałam wspierając się na Lubbocku, Tylorze, Spencerze, Max Mullerze, Jacolliocie i innych. Do historii kobiety Egiptu, Judei, Rzymu i Grecji uzbierałam już rzeczy najpotrzebniejsze; lecz gdy przyszło do chrześcijanki, do tego mianowicie przełomowego momentu, w którym z połączenia trwających jeszcze ustaw rzymskich i rozwijających się doktryn chrześcijańskich powstał odmienny wielowzględnie od poprzedzających typ kobiety — niedostaje mi wiadomości mnóstwa. A potrzebuję ich tym bardziej, iż postawić chcę tezę cale w piśmiennictwie naszym nową, mianowicie, iż niezupełną prawdą jest, jakoby chrześcijanizm wyzwolił kobietę. Silnie jestem przekonaną i dowieść tego chcę, iż jedynym dobrodziejstwem przez chrześcijanizm kobiecie przyniesionym było ustalenie instytucji i obyczaju jednożeństwa, a i tu są zastrzeżenia, gdyż naprzód, jednożeństwo panowało już w Rzymie (po części też w Judei i Grecji), następnie, do ustalenia się go dopomogły właściwości klimatyczne i rasowe w połączeniu ze sprzyjającą udostojnieniu kobiety tradycją Germanów. Owszem, wprowadzeniem w pojęcia i obyczaj ascetyzmu, podniesieniem do wysokości dogmatu judejskiej legendy o zgubicielce Ewie chrześcijanizm dużo powstrzymał rozwój sprawiedliwości w stosunku do losów kobiecych, przeciwstawiona zaś temu wszystkiemu cześć Marii nie była nowością, boć przecie starożytne ludy posiadały różnorodne boginie swe, wpływ których na społeczne ustosunkowanie wcale od wpływu tej nowej bogini mniejszym nie był. W ogóle twierdzić będę, iż chrześcijanka wieków średnich, aż do odrodzenia się nauk i aż prawie do wielkiego ruchu umysłów i stosunków w wieku 18-m, nie tylko w dostojności i szczęściu nie wzrosła, lecz przeciwnie, zsunęła się niżej od kobiety rzymskiej, po części nawet greckiej i judejskiej.

Aby tezę tę poprzeć dowodami czerpanymi ze źródeł, potrzebuję przede wszystkim Ojców Kościoła. Wszystkich ich posiadać i czytać — nie podobna. Czy nie wie Pan o dziele jakim, które by reasumowało w sobie główne prądy epoki pierwotnie-chrześcijańskiej, a szczególniej wyjaśniało stosunek tworzycieli Kościoła, Ojców i konsyliów, do znaczenia i stanowiska współczesnej kobiety? Jeżeliby Pan wypadkiem posiadał cóś podobnego, za pożyczenie mi skarbu tego byłabym nieograniczenie wdzięczną. Jeżeli Pan wie o dziele takim, o tytuł i nazwisko autora serdecznie proszę: Dalej znowu mam prawie wszystko: historie czarownicy, wyrobnicy, kasztelanki, dworskiej damy i metresy, autorek takich, jak pani de Sevigne albo margrabina de Crequy... Z nich to bowiem składa się galeria średniowiecznych kobiecych typów. Ale chrześcijanki pierwotnej, nie Perpetuy i Felicyty, które dowodzą zapewne czegoś, lecz są zaledwie drobnym okruchem obrazu, chrześcijanki pierwotnej, takiej, jaką uczynić ją musiały doktryny Pawła, Tertuliana i konsyliów, nie znalazłam jeszcze, to jest, wiedząc o niej wiele nie znalazłam tego, co by dla prawdy wiadomości moich dowodem służyć mogło. Wierzę mocno, że jeśli tylko jest to rzeczą możliwą, znajdę w Panu chętną i przyjazną radę i pomoc. Na koniec, nie tylko na tym punkcie, ale i na wszystkich innych punktach tej zamierzonej i rozpoczętej pracy za każde rzucone mi światło szczerze i bardzo wdzięczną będę.

I — jeszcze jedna propozycja. Zaraz po powrocie do domu, we wrześniu lub październiku, prześlę, jeżeli Pan pozwoli mi na to, katalog książek moich. Zbiór to niewielki — tysiąc paręset tomów — ale być może, iż znajdą się w nim rzeczy nie znane jeszcze a użyteczne Panu. Wzajemnie, korzystać będę z radością i wdzięcznością z każdej cząstki biblioteki Pana, której użyczyć mi Pan zechcesz. Nadmieniam przy tym, że z obcych języków czytam tylko po francusku i niemiecku; angielskie zaś dzieła w przekładach francuskich lub niemieckich. Teraz ja i panna Kościałkowska uczymy się po czesku i trochę już umiemy.

Antropologii Waitza nie znam i kiedy będziemy już brać się do dzieła naszego, będę o nią Pana prosiła. Natomiast dwa razy już przewertowałam H[erberta] Spencera Principes de Sociologie, pyszne podstawy do budowania „momentu narodzenia się duszy ludzkiej". Czy dzieło to znane Panu, a jeżeli nie, czy mogę nim służyć i kiedy?

Długu mego za wkupienie mię do Instytutu Etnogr. Par. w tej chwili nie zwracam, gdyż list ten wysyłam przez posłańca, który by nie umiał sobie z przesyłką pocztową poradzić. Za dni kilka będę miała lepszą okazją. Żyjąc na wsi zna Pan całą doniosłość wyrazu tego.

Z wysokim szacunkiem i przyjaźnią

El. Orzeszkowa

28 VII [18]80, Świsłocz; adres: w Grodnie

 Za słowa zachęty, za wskazówki i rady, za książki przesłane — serdeczne dzięki! Lecky'ego miałam u siebie, jakkolwiek w innej formie, bo tylko ostatni rozdział tyczący się kobiet, jako broszura pt. die Stellung der Frauen. Laurenta mam też w domu i chciałam właśnie sprowadzać go na wieś, gdy przyszedł mi od Pana. W tych dniach zwrócę trzy przesłane mi tomy i katalog, w którym się jeszcze rozejrzeć nie mogłam, z kolei zaś serdecznie proszę o trzy książki Klarysy Bader, których nie znam, i Scherra Kultur- und Sittengeschichte. Załączani spis źródeł, które przysługują mi do I-ej części książki mojej (Kobieta w historii), prosząc o szczere zdanie, czy na podstawach takich rzecz może być poważną i wiarogodną. Nieocenionym źródłem do życia kobiet w czasach wszystkich, a przynajmniej do jednej strony życia tego, jest Baudrillarta Hi-st[oire] du luxe, 4 potężne tomy. Wiele też z tego, co wiedzieć chciałam o pierwszych wiekach chrześcijaństwa, znalazłam w Magie et Astrologie Alfreda Maury. Mam też w pamięci wiadomości trochę zaczerpniętych z czytań różnych i dających się wiązać w pewne loiczne łańcuchy. Z tym wszystkim czuję dobrze, iż trzeba by więcej — daleko więcej.

Jednak na pocieszenie przyszła mi myśl pewna czy raczej pytanie, którym dzielę się z Panem prosząc o odpowiedź. Czy nie należy strzec się zbytku gorliwości i niejako chciwości w zbieraniu materiałów? Czy dla umysłu ciekawego i do pewnego przynajmniej stopnia oświeconego, więc świadomego wielu stron i punktów przedmiotu, może być kiedykolwiek materiałów, czyli wiadomości, dosyć? A gdy z innej strony niesłychane dziś rozgałęzienie wiedzy i olbrzymia mnogość druków usuwają granice poszukiwań wciąż dalej i dalej, czy wypadkiem posuwający się wciąż za tą odsuwającą się granicą pisarz nie dojdzie do kresu żywota swego prędzej niż pożądanej przez się wiedzy? W takim zaś razie społeczeństwo poniosłoby stratę niewątpliwą w postaci zysku umysłowego, mniej lub więcej cennego, który by z udzielenia mu wiadomości, mniej lub więcej zupełnych, stał się jego nabytkiem. Znaną jest Panu zapewne metoda pisania, którą posługiwał się August Comte, a która polegała na tym, że w porach życia na pisanie przeznaczonych nie czytywał on nic wcale (Littre, Auguste Comte et la Philosophie positive). Rozumiem dobrze, iż podobny sposób postępowania odpowiednim być może tylko dla umysłów obdarzonych tak potężną inicjatywą, jaką posiadał umysł Comte'a, i pracujących w dziedzinie myśli bardziej abstrakcyjnej niż konkretnej. Jednak do pewnej miary sprowadzona owa, jak ją zwał założyciel pozytywizmu, hygiena umysłowa zdrową być może dla pracowników wielu. Zdaje mi się też, iż ograniczonym do stopnia pewnego materiałem posługiwać się mogą ci przede wszystkim pisarze, którym, idzie mniej o fakty jak o idee, mniej o specjalizowanie przedmiotów jak o wyprowadzanie z nich pewnych praw i wniosków. Natenczas, przypuszczani, iż dla każdej popieranej idei, dla każdego wykazywanego prawa i wyprowadzanego wniosku należy tylko, ale to już koniecznie, posiadać grupę faktów najcharakterystyczniejszych, najbardziej typowych, które by ideę, prawo i wniosek wyjaśniały i zatwierdzały. Nie wiem, czy wytłumaczyłam się jasno i zrozumiale. Jeżeli tak, chciej Pan powiedzieć mi, czy i o ile mam słuszność. Dodać jeszcze muszę, iż taką przewagę ilościową pracy twórczej nad mrówczą uważałabym za szczególniej pożyteczną w społeczeństwie naszym, tak nieszczęśnie ubogim w dzieła krytycznej i filozoficznej natury. Czy nie zbawiennie jest dawać mu, jeżeli nie wyczerpujące studia, to przynajmniej szkice, ale ogłaszające myśli nowe i rozsiewające wiadomości, o których dotąd cicho u nas i głucho? Tyczy się to szczególniej wszelkich odrośli dziejów cywilizacji, które dla ogółu naszego są gruntem całkowicie nieznanym, a bez znajomości którego postęp wszelki musi być zawsze błogim tylko marzeniem.

Tak częste i tak długie listy pisuję do Pana, że nie wiem doprawdy, czy Pan znajomości naszej złorzeczyć nie będzie. Co do mnie, błogosławię ją, bo daje mi tak rzadką, tak nieskończenie rzadką u nas przyjemność dzielenia się myślami z umysłem nie tylko bratnio usposobionym, ale o tyle wyższym, że je pod światłą krytykę jego poddać mogę. Za podział ten, na który Pan zezwolić raczyłeś, i za pomoc umysłową, której udzielasz mi Pan i udzielać przyrzekasz, serdecznie Panu wdzięczna

El. Orzeszkowa

Źródła do I-ej części książki O kobietach, czyli do Kobiety w historii (z wyłączeniem kobiety polskiej, gdyż historyczne o niej wiadomości mieścić się będą w części 3-ej, mającej mieć tytuł Kobieta polska):

J. Lubbock, l'Homme primitif; tegoż Dzieje cywilizacji pierwotnej; Tylor, la Civilisation primitive; H. Spencer, Principes de la Sociologie; Hartmann, les Peuples de l'Afrique; Max Muller, Essays sur l'Histoire des Religions; Jacolliot, la Femme dans Vlnde; Barthelemy-S[ain]t-Hi-laire, Boudd[h]a et sa Religion; Thonissen Etudes sur le Droit criminel des Peuples anciens; Ebers, 1'Egypte; Gratz, Geschichte des Judentums; Munk, la Palestine; Lecky, Stellung der Frauen; Laurent, Etudes sur Vhist[oire] etc; Alfred Maury, la Magie et l'Astrologie; Michelet, la Sorciere; Dora d'Istria, Des Femmes par une Femme, Laboulaye, Recherches sur la Condition civile et polit[ique] des Femmes; Legouve, Hist[oire] morale des Femmes; Baudrillart, Histoire du Luxe (w perspektywie Klarysa Bader i Scherr). Zresztą, po powrocie do domu przejrzę kilka dzieł, których z sobą nie mam, i wedle tego, co w nich znajdę, rękopis dopełnię. Są nimi: Gibbon, De la Chute de l'Empire Romain; Mom[m]sen, Hist[oria] Rzymu; Hallam, Hist[oire] du Moyen Age;Draper, Dzieje cywilizacji itd. Zaś do historii robotnicy średniowiecznej znajduje się trochę wieści w Leroy-Beaulieu, Praca kobiet w 19-m wieku, jakkolwiek książka ta jest właściwie źródłem do Kobiety współczesnej.

El. Orz.

Wspomina Pan o Szalonej Kraszewskiego. Cóż to za horror! Jako dzieła sztuki słabizna niezrównana, jako tendencja — nonsens. Trzebaż było być w uniwersytecie, aby robić to, co robiła „szalona"? Myślę, że podobne kierunki życiowe wyprzedziły istnieniem swym wszystkie na świecie uniwersytety. O powieści tej pisać będę w 3-ej części mojej książki.

El. Orz.

1880 r. d[nia] 6 września [starego stylu], Swisłocz 

Szanowny Panie

[...] Z „Kalendarzem" mieliśmy bied tysiąc i jedną. Zrazu pozwolić nań nie chciano i dopiero usilne starania kogoś, kto się naszymi interesami przy cenzurze zajmuje, sprawiły, że Komitet zgodził się oddać go do przeczytania jednemu z cenzorów. Ten, Iwaneńko jakiś, wykreślił nam blisko 10-du arkuszy pisma, co w drobnej rzeczy takiej sprawiło szczerbą nieprawdopodobną. Trzeba było ją zapełnić, wynaleźć parą innych drobiazgów i posłać je jako dopełnienie, które do tego czasu jeszcze z czyśca nie wyszło i nie wiadomo, czy w porą wyjdzie — a jeśli nie wyjdzie, rzecz cała wyglądać będzie strasznie dziurawo. Pomiądzy innymi rzeczami wykreślono całkowicie co do jednej litery moją własną komedyjkę i pogadanką Kościałkowskiej o przeszłości Wilna. W komedyjce mojej Koroniarz z Litwinem, kłócą się o wyższość i lepszość rodzinnych swych prowincji, a u końca rozrzewnieni wspólnością wspomnień i ukochań godzą się i uznają, że są braćmi[...] W innych artykułach całe stronice i karty pokrzyżowane błękitnym ołówkiem. Srogość ta wzglądem „Kalendarza" jest tym dziwniejszą, że książka Przyborowskiego o włościanach, zawierająca mnóstwo punktów wątpliwych, wyszła z próby czysta jak krzyształ i bez żadnej błękitnej plamki. Czy to umyślne i obmyślane, czy wypadkowe i ze stanu humoru wynikające? Lecz wynika stąd, że na nic liczyć nie podobna i z niczego żadnych wniosków ani wskazówek wyprowadzać. Dziś tak, jutro inaczej — z tym w ten sposób, z tamtym w inny!

Srodze przed Panem zawiniłam tak nieprędko na miły list Jego odpisując. Usprawiedliwienie moje: czasu nie miałam. W ostatnich tygodniach zgromadziło mi się tyle roboty, żem nie wiedziała, do czego wprzód brać się wypada. Jeździłam, za interesami do Wilna, pisałam jakąś nowelę, czytałam jakieś rękopisy itd. Z redagowaniem i cenzurowaniem wydawnictw roboty sporo, a tu i samej cóś napisać trzeba, i korespondencją interesową załatwić.

Zapytuje mię Pan, którą z literatur uważam za najwięcej wpływającą na bieg i rozwój cywilizacji: angielską czy francuską? Dotąd przekonaniem moim było, że przodownicze miejsce takie zajmuje literatura angielska, że takie np. hipotezy, jak ta, którą postawił Darwin, i takie prace lub pomysły, jak Stuarta Milla, Baina, Spencera i innych, kopią u podstaw samych gmachy stare, a wznoszą podstawy też same dla nowych. Można by tu nawet cofnąć się w przeszłość, aż do Bacona i jego metody doświadczalnej, która zmieniła postać całego widnokręgu naukowego, wtedy gdy np. francuski Descartes z lekka go tylko zmącił, tła samego nie śmiąc czy nie umiejąc naruszyć. Francuska znowu literatura ma wedle mnie tę wielką zasługę, że zdobycze już otrzymane wybornie szerzyć umie; bywa ona jednak najczęściej zaprawną w sentyment i deklamacją, przez co właśnie spełnia może najlepiej propagatorską swą rolę, lecz co przeszkadza jej zstępować w same głębie rzeczy i skierowywać się ku samym ich najpierwotniejszym zaczątkom. To ostatnie czynią najlepiej Anglicy, a nie przez Co innego, tylko przez mrówcze zbieranie faktów, czyli materiałów, naprzód, a potem przez niesłychanie śmiałe wyprowadzanie z nich, jeżeli nie ostatecznych wniosków, to przynajmniej hipotez. Przez przedmiotowość swą, która wyrabia się tylko wobec ogromnej ilości znanych faktów, i przez śmiałość myśli swej, wyrobionej całym ich historycznym wychowaniem, Anglicy, zdaniem moim, stanowią pierwszy szereg budujących nową fazę rozwoju ludzkości.

Czy my za wzór sobie brać powinniśmy Anglików lub Francuzów? pytanie inne. Tu, zdaje mi się, jak zresztą wszędzie i zawsze, stać się może nie to, co by wedle naszego poglądu korzystniejszym być mogło, ale to tylko — co być może. Rzecz to klimatu, wychowania historycznego i mnóstwa czynników, które od wieków na społeczeństwo oddziały wuja. Faktem jest, że — toute proportion gardee — podobniejsi jesteśmy do Francuzów niż do Anglików, musimy zatem pisać więcej na francuski niż na angielski sposób i — nie ma na to rady. Wyjątkowe jednostki wyłamać się mogą spod prawidła tego, nie przestanie ono przeto być prawidłem. Przecież nie to mię martwi, żeśmy sposobniejsi do prac drugorzędnych, lecz to, że w tych nawet setne jakieś zajmujemy miejsce. Nie nad tym płaczę, że nie posiadamy Spencerów, Darwinów, Millów itd., ale że jedyny w dziedzinie pewnej Supiński nasz jeszcze nie zdołał z metafizyki wybrnąć — czego dokonała już większość Francuzów — a w innych dziedzinach nie ma nawet i Supińskich.

Czy w zapatrywaniach się tych moich wiele popełniam błędów? o odpowiedź proszę. Raz jeszcze bardzo Pana za winę moją przepraszam i z głębokim szacunkiem pozostaję.

El. Orzeszkowa

21 XI [starego stylu 18]80, Grodno

Dziś wyjeżdżam do Wilna.

[Przesyłam Spencera] i — katalożek mój, który wstydzi się bardzo podróżować ze świetnym spisem księgozbioru Pana. Jest on — na wzór wszystkich prawie niewieścich robót — i ubogi, i źle ułożony. Tu i ówdzie jednak posiada cóś ważniejszego i piękniejszego, czym gdybym mogła przysłużyć się Sz[anownemu] Panu, czułabym się prawdziwie uszczęśliwioną.

29 XII 18[80], Grodno

Wydawać dzieła [...Spencera] byłoby dla mnie niemal szczęściem. W obecnej jednak chwili nic jeszcze pewnego powiedzieć o tym nie moge[...] Mniemam, że gdy dzieł Spencera prawie jeszcze nie posiadamy w przekładach, książka o moralności stanowiłaby całość pewną lepiej w sobie zamkniętą niż socjologia. Byłaby też może więcej czytaną jako bliższy, a raczej łatwiej spostrzec się dający związek z życiem posiadająca i tym sposobem torowałaby drogi dziełom tegoż autora bardziej z pozoru oderwanym.

Na „Kalendarzu" wydrukowanym w 3/4, a wstrzymanym przez cenzurę, straciliśmy około dwóch tys[ięcy rubli...]

O prawo wydawania kalendarzów polskich w Wilnie procesujemy się. W Petersburgu, w głównym zarządzie cenzury z pomocą p. Spasowicza wygraliśmy sprawę, ale ostatecznie resolwować ją ma jen[erał]-gu-bernator, sam jeden mocen znosić czasowe ukazy innego jen[erała]-gu-bernatora. Mamy nadzieję, że odnośny ukaz Murawjewa zniesionym zostanie. Odezwa głów[nego] zarz[ądu] cenzury, bardzo nam przyjazna, przybyła właśnie w tych dniach do kancelarii jen[erała]-guberanatora. Wkrótce rzecz stanowczo rozstrzygniętą zostanie, nie tylko już dla nas, ale dla wszystkich teraźniejszych i przyszłych wydawców wileńskich. Nie udało się nam obejść ukazu, może go przekreślimy.

W życiu jak w lesie. Gdzieś tam piękne słońce świeci i tu więc blaski jego dochodzą czasem. Czasem jednak robi się bardzo ciemno. [Książka O kobietach] zaledwie zaczęta [...]

12 I [starego stylu 18]81, Grodno

Ze strony księgarni wszystko istotnie idzie dobrze, tak dobrze, że prawie świetnie. W roku ubiegłym mieliśmy obrotu 18 000 rubli, co na początek jest wiele. Z każdym zaś miesiącem suma ze sprzedaży wynikająca zwiększa się niewiele, ale stale. Przy tym inwentarz księgarniowy wzrasta szybko i najpewniej za lat kilka przedstawiać się będzie dość okazale. Nie z tej więc strony troska i niebezpieczeństwo, lecz ze strony wydawnictw, które dotąd nie bardzo się nam jakoś udają. A jednak i materialnie, i przede wszystkim moralnie strona to najważniejsza. Być może, iż zadanie te przewyższa siły moje, być może też, iż chwieje się dotąd z powodu drogi, na którą je wprowadziłam, a która nie jest zupełnie utartą drogą. Bądź co bądź przywiązałam się do roboty tej i opuszczać jej nie myślę, chyba się ostatecznie przekonam, żem do niej niezdatna.

[Pomyślne wieści w sprawie „Kalendarza Wileńskiego" z Petersburga pozwalają mieć nadzieję „Kalendarza" na r. 1882]. Będą to raczej kalendarze, gdyż w razie stanowczego zezwolenia władz wydamy dwa, jeden droższy dla klas ukształceńszych, drugi tani dla niższych.

Żałowałabym niezmiernie, gdyby minąć nas miało tłumaczenie Spencera przez Pana dokonane. Chciej Pan łaskawie objawić nam warunki swoje, a jeżeli tylko będziemy w możności zadość im uczynić, odbierzemy Gebethnerowi i Warszawie zaszczyt wydania pracy najszanowniejszego autora-Litwina.

25 stycznia [starego stylu] 1881, Grodno

Kłócić się — nie jest zwyczajem moim, tym razem jednak nie wystarczyło mi cierpliwości ani pokory. Czy Pan wie, kto ukrywał się pod anonimem owym w ,,Gaz[ecie] Polskiej"? Może wieść ta nie doszła jeszcze do Pana. Oto — Sienkiewicz, Litwos. Dowiedziałam się o tym już po wydrukowaniu artykułu mego. Któż by się był spodziewał, aby ten świetny umysł i talent poniżał się do bezimiennego pisania, do przywdziewania takiej lichej, tekturowej zbroi! Pisano do mnie z Warszawy, że autor „Hani" i „Szkiców węglem" czuje się trochę zafrasowanym i — zawstydzonym.

Teraz w ostatnim n[umerze] „Prawdy" Swiętochowski zrobił go Holofernesem o ściętej przez mściwą Judytą głowie, a wspominając o Ameryce wyraźnie nań wskazał. Dla mnie to prawdziwa awantura, bo Sienkiewicza osobiście znam i bardzo lubię, a talent jego ad,miruję do tego stopnia, że, słusznie czy mylnie, uważam go za zupełnie pierwszy to beletrystyce naszej. Cóż robić jednak! niechaj się olbrzymi za płotami nie ukrywają.

[Spasowicz doniósł] o zupełnym, stanowczym, zniesieniu cyrkularza Murawjewa, tyczącego się wydawania w Wilnie kalendarzy polskich': Ostatecznie rozstrzygnęło się to u jen. Todlebena, który na zapytanie, główn[ego] zarządu cenzury udzielił najpomyślniejszą odpowiedź. Główny zarząd ze swej strony odpowiedź tę zakomunikował tutejszym komitetom cenzury[...] Zatem literatura polska na Litwie wraca do praw tych, które posiadała przed 1863-m rokiem. Zatem odnieśliśmy choć malutkie, częściowe zwycięstwo, zdobyliśmy choć malutkie miejsce pod słońcem. Co prawda w naszej jest teraz mocy miejsce to nieco rozszerzyć... Teraz marzę o czymś jeszcze dalszym. Gdyby to zdobyć pozwolenie na publiczne polskie odczyty w Wilnie. Kto wie! przy obecnym łaskawszym trochę  podmuchu da się to może zrobić.

7 marca [starego stylu] 1881

Piszę [...] króciutki rys początków literatury polskiej, więc o Reju i Kochanowskim; jak się to często jednak zdarza, przedmiot zajął mię więcej, niżby tego dorazowa potrzeba wymagała, i dla napisania kilku kartek i zrobienia kilkunastu wyciągów przeczytałam kilka tomów. Naturalnie jest to tylko odnowienie sobie w pamięci pierwszych mistrzów polskiego słowa, lecz przy wczytywaniu się w nich nabierają oni uroku wielkiego i zaczytać się łatwo, na czym znowu pośpiech w pisaniu traci.

24 III [18]81, Grodno

[...] napisałam nowelę dla Prawdy, całkiem, już prawie sfabrykowałam mały kalendarz wileński...

[...] czytam prześliczne dzieło Friedlandera o Rzymie.

22 IV [starego stylu] 1881, Grodno

Mam wielką ochotą na tle tym, sprawę zakładania banków wiejskich za temat biorąc, napisać komedyjkę w rodzaju „Pokociło się". Wiara w poprawianie chłopów przez cuda i oglądanie się na utytułowanych) przedstawia wyborny żywioł komiczny, przyzwyczajenie do pęt takie, że w chwili nawet, gdy one spadają, ramiona mocy swej odzyskać już nie mogą — jest istotnie tragicznym. Napisałabym to zaraz, ale przeszkadza mi słońce wiosenne...

29 VII [starego stylu] 1881, Miniewicze

[...] przerabiam nieco, tj. poprawiam Pierwotnych, aby ich Ateneum zaraz, po Nowym Roku drukować mogłoś

Koniec wersji demonstracyjnej.

20 września 1881, Miniewicze nad Niemnem

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

17 Xl [18]81

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

17 I [18]82 [starego stylu], Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

19 II [starego stylu 18]82

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10 III [starego stylu 18]82

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15 IV [starego stylu 18]82, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30 maja [starego stylu] 1882 r., Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9 czerwca [starego stylu] 1882 r., Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

23 VIII [18]82, Miniewicze

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5 (17) września 1882 r., Miniewicze

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11 X [18]82, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28 XII [18]82, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

22 I [18]83, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20 II [18]83, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29 II [18]83, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1 IV [18]83, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

24 V [18]83, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20 (22) czerwca 1883 r., Miniewicze

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3 (15) września 1883 r., Miniewicze

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13 XI [18]83, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28 stycznia 1883 r. (po azjatycku) [! 28 I starego stylu 1884]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20 III 118]84, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6 maja 1884 r., Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8 (20) maja 1884 r., Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18 (30) sierpn[ia] 1884 r., Miniewicze

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28 grudnia st[arego] st[ylu] 1884 r., Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18 V [18]85, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[Na początku 1887, z Grodna]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[21 V 1887, z Grodna]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9 X [18]87, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2 XI [18]87, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Grodno, 6 XII 1887

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18 XII [18]87, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

22 II [18]88

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

26 IV [18]88, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4 VIII [18]88, Miniewicze

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

27 VIII [18]88, Miniewicze

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

25 II [starego stylu? 18]89, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21 XII [18]91, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28 XII. [18]91, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9 II 1892, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Sobota 10 grudnia 1892 r., Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

25 IX [starego stylu 18]93, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13 XI [18]93, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30 XI [18]93, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11 II [28] 94, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

23 III [starego stylu 18]94, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6 IV [18]94, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5 V [18]94, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

19 IX [18]94, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13 X [18]94, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6 XI [18]94, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1 XII [18]94, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18 XII [18]94, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

25 XII [18]94, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

17 I [18]94 [!1895], Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15 II [18]95, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

17 IV [18]95, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

23 V [18]95, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8 VI [18]95, Poniemuń

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11 VII [18]95, Poniemuń (Grodno)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13 IX [18]95, Poniemuń

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1 XII [18]95, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2 II [18]96, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11 IV [18]96, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

22 IV [1S]96, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3 V [18]96, Grodno

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30 VIII [18)96, Poniemuń

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30 XI [starego stylu] 1896 Nahorski mourut soudainement.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej