Antoni Józef Rolle

LOSY PIĘKNEJ KOBIETY

Konwersja: Nexto Digital Services

LOSY PIĘKNEJ KOBIETY

Rolle Antoni Józef

W kwietniu 1778 r., major Witte, syn komendanta w Kamieńcu Podolskim, wjeżdżał do Żwańca na czele kilku dział i pod osłoną licznych oddziałów kawalerii różnej broni, a celem jego pochodu było powitać pana Boskampa Lasopolskiego, wracającego z Turcji. Internuncjusz we dwa dopiero miesiące przybył nad brzeg Dniestrowy, szlachta zebrana przyjmowała go uroczyście.

Poseł miał w swoim orszaku dwie młode, dziwnej piękności Greczynki, jednę piętnastoletnią, której nawet imienia nie znamy, drugą trzynastoletnią Zofię, rodzoną siostrę poprzedzającej. Podania ówczesne utrzymują, że wiózł je Boskamp dla króla, bo choć publicznie rozmaite dygnitarstwa posiadał, w życiu pałacowym pełnił nieraz dwuznaczne usługi; wiózł więc dla króla te piękności, a nabył je u ubogiej, przekupki w Carogrodzie.

Dlaczego je nie wziął z sobą do Warszawy, a zostawił na kresach, trudno wytłumaczyć; odwołując się do tychże samych podań, powtórzyć by można, że chciał opowiadaniem podniecającym na koronowanym wietrzniku wymóc sowitą nagrodę, nam się wszakże zdaje, że podróż przez Austrię, w której rządziła pobożna i bacznie przestrzegająca moralności Maria Teresa, zmusiła go do pozostawienia tego skarbu na granicy państwa.

Gdzie zamieszkiwały branki, powiedzieć nie umiemy, najprędzej, że w Chocimiu; rychło one wpadły w oko młodemu majorowi, napojonemu liberalizmem; już należycie wykształconemu w ówczesnej Warszawie, do której go ojciec tak często posyłał. Najprzód więc zaczął zalecać się do starszej, lecz prędko zniechęcony, opuścił uwiedzioną, znalazł dla niej męża; nigdzie atoli w metrykach ślubnych kamienieckich nie spotykamy o niej wzmianki; wiemy tylko, że w dziesięć lat później była ona pierwszą małżonką chocimskiego baszy.

Drugiej brance, Zofii, przeznaczono było świetniejszą odegrać rolę w dziejach kilku rodzin, zajmujących tak wydatne stanowisko w ostatnich chwilach upadającej Polski. Józef Witte przeniósł swoje uczucia ze starszej na młodszą siostrę: „potem ją samą [Zofię] przez długi przeciąg czasu wyedukowawszy w polskim i francuskim mówieniu — są słowa manifestu Karoliny Wittowej — gdy pasjom jego, przestrzeżona przypadkiem siostry y naradzona od podkomendnych oficerów, odpowiedzieć nie chciała tym sposobem, najuroczystszym obrządkiem rzymskokatolickiego kościoła za małżonkę pojął".

Pierwszą nauczycielką, która Wittową „okrzesała z neogreckich manier i z tonem wyższego towarzystwa oświeciła", była pułkownikowa Łoska. Zofia przechowała dla niej wdzięczność do grobu, najprzód wydała ją za Grocholskiego, wojewodę bracławskiego, darowawszy mu kilkakroć sto tysięcy złotych, a kiedy Grocholski umarł, wdowę po nim zabrała do siebie i pielęgnowała troskliwie jak matkę do zgonu.

Nauka ta jednak pani Łoskiej nie mogła trwać długo, wiemy, że Lasopolski przybył z branką do Żwańca 21 czerwca 1778 r., a 3 kwietnia następnego roku przybyła ona z Chocimia do Kamieńca.

„Madame konstantynopolska przed tygodniem tu dopiero przyjechała, czekając z Warszawy jakowychś rezolucyj" — pisze z pewnym przekąsem stary Witte do Imć pana Dzieduszyckiego, a wielkiego swojego przyjaciela.

Jemu, starych, chrześcijańskich przekonań żołnierzowi, nie w smak były te nowatorstwa, nie spodziewał się biedak, że wkrótce ją będzie musiał nazwać synową! A jednak 14 czerwca 1779 r. ksiądz Antoni Chmielewski, kanonik katedralny kamieniecki, pobłogosławił to stadło w Zinkowickim kościele (przedmieście starej warowni); ślub dany był za indultem Adama Krasińskiego, biskupa kamienieckiego: pan młody — Józef Witte, szef regimentu pieszego; oblubienica — Zofia Clawona; świadkowie — Ignacy Przybyszowski, kapitan tegoż regimentu, i Szymon Kwiatkowski, miejscowy obywatel.

Stary komendant nic o tym związku nie wiedział, czemu się dziwić wypada, i przyjdzie rzecz wytłumaczyć niechęcią biskupa Krasińskiego, albowiem mieli z sobą rachunki jeszcze z czasów konfederacji barskiej. Jednak ojciec dał się prędko przebłagać synowi, bo zresztą jakże miał inaczej postąpić? Oto już 26 czerwca, więc we dwanaście dni po ślubie owym niefortunnym pisze do zięcia, pułkownika Bertranda: „Imieniny (dzień św. Jana) obchodzone były jako wesoła stypa, gdyż tego dnia musiałem się dać przebłagać synowi memu, iż mimo wiedzy nas, rodziców, ową cudzoziemkę poślubił, którą imć pan Boskamp sobie na żonę sprowadził. Owoż imć panu Boskampowi wieniec grochowy, a nam pokrzywiany, trzeba widzę i ten dopust przyjąć od Boga. Stanął już z łaski bożej na stopniu, z którego by mógł dosięgnąć pomyślniejszego postanowienia, kiedy się chce kontentować i tą dolą, ale, niech im Bóg da szczęście!"

Smutek i rezygnacja z tych słów wieje; dla pocieszenia starego ojca wmówiono w niego, że Lasopolski przywiózł Zofię z zamiarem pojęcia ją za żonę (przyszłą żonę zostawiłby na kresach?), że pochodziła z starożytnej rodziny greckiej, Czelicze de Maurokordato, że była na wychowaniu u posła francuskiego w Stambule — widzimy jednak, że księga ślubów wyraźny kłam tym baśniom zadaje.

Karolina Wittowa dowodzi, że piękna Zofia sama prosiła na klęczkach starego komendanta o przebaczenie dla syna, a teraz jej męża, i pobłogosławienie nowego stadła. Była dziwnie piękną; z dużych, czarnych oczów patrzyła słodycz, tęsknota i namiętność, w ruchach miała tyle niewysłowionego wdzięku, na ustach tyle pokory i modlitwy, że jenerał, znany ze swej surowości i energii, zamilkł wobec tego zjawiska.

— Wstań asanna! — zawołał — tak jesteś ładna, iż się nie dziwię mojemu synowi, że głupstwo zrobił; wstań, pozwalam i błogosławię.

Matka była twardszą, a może i próżniejszą; nie mogła przebaczyć synowi mezaliansu, położyła się do łóżka i już z niego nie wstała: w listopadzie (24) następnego roku zamknęła oczy. Syn jednak nie czekał zgonu matki, w maju bowiem 1780 r. wyjechał do Francji z piękną żoną.

W Paryżu nabrała ona poloru, który podniósł jej wdzięki: tam może, licząc wówczas lat siedemnaście niespełna, pozbyła się „przesądów", które ją na drodze moralności i wiary małżeńskiej podtrzymywały, „tam — jak mówi Chrząszczewski — okrzyk powszechny sławił jej krasę, której Monsieur, później Ludwikiem XVIII mieniący się, hołd uwielbienia składał".

W Paryżu młodemu stadłu pierwszy syn przyszedł na świat, w księgach bowiem chrztów kościoła katedralnego kamienieckiego znajdujemy wprawioną metrykę francuską, której tu dosłowny mieścimy przekład:

„17 października 1781 r. urodził się  w Paryżu, przy ulicy... w domu... Jan, syn Józefa i Zofii Wittów, ślubnych małżonków; dopełnił chrztu niemowlęcia, za pozwoleniem arcybiskupa Beaumont, proboszcz parafii św. Eustachego, ksiądz..." (Podpis nieczytelny).

W r. 1782 młoda parka już z powrotem jest w Kamieńcu; pani szefowa odtąd wspólnie z Aksamitowską Teklą, siostrą mężowską, biorą udział we wszystkich miejscowych uroczystościach, piękna Zofia zawraca głowy oficerom, bałamuci młódź okoliczną; w domu szefa pełno zawsze gości; na św. Józefa, na św. Stanisława (imieniny królewskie) mają miejsce bale z iluminacją, fajerwerkami i strzelaniem z dział; gospodyni lubi się bawić, umie ożywić towarzystwo, przymila się do gachów, wszystkich równie grzecznie i obiecująco traktując.

Na tych wieczorach świetnych w komendanturze, z aspiracjami do francuskiej galanterii i francuskich przysmaków, po raz pierwszy uczennica starej pułkownikowej Łoskiej zaczyna próbować sił własnych, stosuje teorię wywiezioną z Paryża do praktyki. Szlachta oczarowana głowę traci, nawet stary komendant zaczyna wierzyć w zmysł dyplomatyczny synowej.

W 1784 r. drugiego dał im Pan Bóg syna; oto wypis z ksiąg metrycznych:

„1 grudnia, ja, ksiądz Chmielewski, kanonik katedralny kamieniecki, dopełniłem ceremonii chrztu świętego nad nowo narodzonym Kornelem, Józefem, Stanisławem, synem Józefa de Witte, szefa regimentu pieszego i Zofii „Czelicze", ślubnych małżonków, rodzicami chrzestnymi byli itd." Tutaj już, jak widzimy, występuje owe nazwisko Czeliczów, wymyślone dla uspokojenia próżności starego komendanta. I wnuk jednak, i dziad jego prędko, jeden po drugim, pomarli; ostatni rozstał się z tym światem w grudniu 1785 r.; w kilka miesięcy Józef został komendantem twierdzy, żona zaś wszechpotężną panią garnizonu, miasta i okolicy.

Mąż patrzał na umizgi pobłażliwie, nie przypuszczając, że małżonka ambitna, bez żadnych zasad, zepsuta pochwałami, przy boku nieładnego i już nie bardzo młodego męża, za cel życia postanowiła sobie bądź co bądź stanąć wysoko. Brudne miasteczko, zaludnione przeważnie Ormianinami, niewiele pod tym względem nastręczało widoków: wreszcie nieraz obiło się o jej uszy, że ten mąż, teraz do rangi jenerała podniesiony, jest synem miejscowego obywatela, to jest mieszczanina, a o pochodzeniu jego ormiańskim nie trzeba i mówić, dość było spojrzeć na tę postać kadłubowatą, o wygiętych nogach, śniadej z ogromnym przypłaszczonym nosem twarzy, głowie niewielkiej, pokrytej wełniastym, mocno kręcącym się w kędziory włosem; wszystko to drażniło piękną, z życiem paryskim obeznaną komendantowę.

Spowszedniały jej na pół dzikie i posuwiste zaloty kresowych paniczów, więc zamyślała o Potockim. Świeżo przez niego otrzymane generalstwo artylerii nastręczało powód do odwiedzin; wiemy, że się te nie udały, przerzuciła się więc do Rosjan, na granicy Rzeczypospolitej odbywających nieustanne leże; ci, jak wiadomo, przyjmowali chętnie każdą usługę; płacili za nią hojnie, a co najprzyjemniejsza, nie zadzierali nosa do góry. Już to przyznać potrzeba, że jenerałowie rosyjscy za panowania Katarzyny odznaczali się wielką galanterią i szczególną dla płci pięknej uległością.

Wittowa, zastawszy niejeden przykład gotowy, nie wchodząc w to, czy jest on godziwy, pragnęła go naśladować, to jest bawić się w politykę. Pierwsze jej kroki dyplomatyczne pokryte są tajemnicą; ówczesne pamiętniki mówią wyraźnie, że była w Wiedniu, w Stambule, gdzie odwiedzała posła francuskiego Choiseula, w obozie moskiewskim, w Petersburgu, że oddała wielkie usługi rządowi rosyjskiemu, za co Katarzyna, zawdzięczając pięknej Greczynce. jej poświęcenie, nadała Wittom prawem dziedzicznym spore dobra na Białorusi, niedawno od Polski pierwszym odcięte rozbiorem.

Postarajmy się choć trochę rozjaśnić te chwile w życiu Zofii. Wojna turecka, w której brała udział komendantowa kamieniecka, ogłoszona była w 1788 r., zakończona przymierzem w Jassach 1792 r. Ze źródeł, jakie mamy pod ręką, z pewnością zawyrokować możemy, że nasza bohaterka prezentowała się cesarzowej w Krymie, że w, czerwcu 1787 r. wsiadła w Chersonie na statek i wspólnie z Mniszchową, na czele dwunastu kobiet, udała się do Konstantynopola. Miączyński opiekował się podróżniczkami. Wittowa za powód do tej wędrówki podawała odwiedziny starej ubogiej matki; zawsze to pięknie z jej strony: rodzicielka nie arcyczułego snadź serca była, kiedy córki swe sprzedała przed laty; nie odpłaciła córka wzajemnością, choć miała po temu prawo. Niedługo odwiedziny trwały; w jesieni bowiem już jest we Lwowie; znudzona zazdrością męża, miała tutaj zamiar stale zamieszkać — „ale Witte, skoro się o jej powrocie dowiedział, poleciał do niej na przeprosiny, błagał przebaczenia dawniejszych uraz i na przyszłość delikatniejszym być przyrzekał. Zmiękczyła ją pokora mężowska i dała się uprosić do dalszego z nim pożycia".

Na początku 1788 r. jest znowu z powrotem w Kamieńcu. Z pamiętników ówczesnych dowiadujemy się, że znajdowała się w obozie Sołtykowa wraz z wojskami austriackimi oblęgającego Chocim w maju tegoż roku; zachwycony jej pięknością jenerał, rozlokowany w obozie oszańcowanym nad Brahą, dawał świetne na jej cześć bale, a co więcej, do tyla uległ czarom, że uchybił nawet honorowi żołnierza.

Oto co o tym pisze uczestnik w tej wojnie, Engelhardt: „Sołtyków doniósł feldmarszałkowi Potemkinowi, zabierającemu się podówczas do oblężenia Oczakowa, że Chocim zdał się na kapitulację, prosi tylko o trzydniowe zawieszeni broni; feldmarszałek, spodziewając się podobnej wiadomości, kazał nabić działa dla oznajmienia wojsku zwycięstwa; ale kurier drugi przyjechał z raportem nowym, w którym Sołtyków donosił, że zgodził się na trzy dni zwłoki, potem jeszcze dwa razy po trzy dni dodawał. Potemkin był bardzo z tego powodu niezadowolony. Mówiono naówczas dość głośno, że winą leniwego oblężenia Chocimia i więcej jak dziewięciodniowego rozejmu była miłość Sołtykowa dla pięknej żony kamienieckiego komendanta Witta, która często przyjeżdżała do obozu rosyjskiego; siostra jej jako pierwsza żona baszy mieszkała w Chocimiu; Sołtyków, ulegając prośbom kochanki, nieustannie przesyłał przez parlamentarza listy od Wittowej do chocimskiej twierdzy i odpowiedzi stamtąd przyniesione doręczał pięknej Zofii".

To pierwsze powodzenie zachęciło naszą bohaterkę do dalszych kroków; może wreszcie Sołtyków, chcąc przebłagać gniew. Potemkina, a znając jego dla pięknych kobiet słabostkę, posłał mu Greczynkę, jako zadośćuczynienie za względy okazane Turkom pod Chocimiem.

Nie wiemy, czy od Potemkina, czy z Kamieńca zrobiła piękna Wittowa wycieczkę do Warszawy; z niepewnych wskazówek przypuszczać by można, że wiozła do stolicy polskiej zlecenia rosyjskie; Rosja, zawikłana w wojnę z Turcją, nie pragnęła zmian w Rzeczypospolitej; Wittowa nie była zdolna wstrzymać ich rozwoju, ale mogła przypatrzeć się wszystkiemu i potem Potemkinowi zdać relację szczegółową; prowadził on bowiem politykę na własną rękę, niezależnie od gabinetu petersburskiego, zawsze przemyśliwając — trzeba mu to przyznać — o istotnych ojczyzny swojej korzyściach.

Bądź jak bądź, Niemcewicz, będący podówczas w Warszawie, tak opisuje Wittową:

„Piękna jak bogini Gnidu, ubierała się raz po grecku, znów po europejsku. Gdzie się pokazała, zachwycała wszystkich, ciśnięto się w te pędy, stawano na stołkach, byle ją tylko widzieć. Wtenczas to ujrzał ją Szczęsny Potocki i zakochał się zapamiętale. Lecz rozgniewany, że go sejm nie słuchał, odroczył swą miłość na czas wygodniejszy."

Zofia wróciła jednak ze stolicy niezadowolona, za dużo w niej słyszała protestów przeciw Rosji, król traktował ją więcej niż obojętnie, a Potocki, choć ją zdał się wzrokiem pożerać, był milczący i chmurniejszy niźli zwykle: namiętność i pycha walczyła w nim z miłością do kraju. Upadek był bliski, może go przeczuwał!

„Pani komendantowa — pisze jeden z oficerów garnizonu karnienieckiego, Dahlke — bardzo niechętna na Warszawę, król jegomość ledwie że przemówił do niej, cały dwór się odwracał, woli tę tu twierdzę niż stolicę, tak przynajmniej mówiła, ale supponitur, że ten ptaszek prędko z klatki odleci."

I odleciał istotnie, bo już na początku 1789 r. spotykamy ją w obozie pod Oczakowem i w orszaku księcia Potemkina w Jassach. A świetny to był orszak zaiste, prawie królewski: pośród generałów rosyjskich przebywał tu książę Anhalt-Bernburgski, książę de Ligne, hrabia Branicki, książę Nassau-Siegen, chwilę gościł tak od narodu ubóstwiany książę Józef Poniatowski, hrabia d'Amsace [?] i wielu oficerów austriackich.

Z kobiet — Potemkinowa, bratowa feldmarszałka, hrabina Samojłowa, hrabina Branicka, hrabina Dołgorukowa, hrabina Gołowina, hrabina Gagaryna — słowem kwiat arystokracji. Nieustannie trwały uczty i bale, nadto teatr, balet, koncerty; znakomity artysta Sarti stał na czele orkiestry, przyjęcie i przepych nie widziany dotąd.

Cesarzowa, zobojętniała dla dawnego faworyta, mocno zaczynała się skłaniać do młodego Waleriana Zubowa, pozwalała wszakże Potemkinowi czerpać a discretion w skarbie państwa, książę też nie żałował sobie, znudzony, przeczuwając upadek, widząc wpływ swój zachwiany, w szalonym przepychu szukał zapomnienia.

Wittowa naturalnie że gasła w tej plejadzie gwiazd pierwszej wielkości, ale trzymała się klamki nowej mocno, przeczuwając, że po jej stronie będzie wkrótce zwycięstwo. Mąż nie umiał jej przywiązać do Polski upadającej, toć sam jej nie kochał, kiedy roztęskniony po odjeździe Zofii w sierpniu 1789 r. udał się za nią pod Oczaków, pozwolenia o to u władz właściwych nie prosząc; za to też usunięty został z komendantury kamienieckiej. Nie bardzo tego żałować musiał, w obozie rosyjskim pozostał, wpływami żony tyle wymógł u Potemkina, że ten utworzył dla niego miejsce dowódcy twierdzy w Chersonie na 6 000 rubli, gdzie się też udał na początku 1791 r.; przebył on na tej posadzie do 1797 r., już jako generał-lejtnant powrócił na Podole i osiadł w majątku, jaki dostał od Potockiego za przedaną żonę.

Zbliżenie pięknej Zofii do Szczęsnego nastąpiło w Jassach, kędy malkontenci zaglądali często, wiodąc układy z Potemkinem, a potem z Bezborodkiem. Mamy w ręku prawie dowody, że Wittowa występowała tu jako ajentka polityczna, przymilaniem się i kokieterią zniewalając wahającego się Potockiego do przystania na propozycję „północnej aliantki". Na człowieka z słabym umysłem zanadto wiele rozstawiono sideł — najprzód łechtano pychę, podtrzymywano oligarchiczne przekonania, a tu jeszcze najpiękniejsza kobieta, anioł czy szatan wcielony czepiał się szyi jego, szepcąc do ucha słodkie słowa miłości i z właściwą wschodniej rasie obrazowością malując przyszłą szczęśliwość ojczyzny i jego w tej ojczyźnie pierwszego obywatela, może króla błogosławionego przez poddanych.

Była to idylla na wywrót, jeżeli się tak wyrazić można, kiedy bowiem we Francji towarzystwo królewskie bawiło się w Arkadię i pasterzy czułych, nie przewidując krwawej łuny rewolucyjnej i pośród niej wznoszącej się gilotyny, wówczas dumny szlachcic polski zastosował te pasterskie zachcianki do własnych przekonań w ciasnym umyśle wylęgłych, pragnął on Arkadii, ale u nóg jego leżącej, w której by wprawdzie pasterze grali na fujarkach, ale na nutę najmilszą jego próżności. Potocki upaść musiał.

Smutną tę epokę dziejową opowiadamy w kilku słowach, tchu nam brakuje wobec tych wypłowiałych dokumentów, dowodzących więcej głupoty niźli podłości, choć w sercu mimo woli urasta żal do sprawców katastrofy. Wychowani pod wpływem tradycji jeszcze potężnej, z mlekiem wyssaliśmy przekonanie o zdradliwych intencjach trójcy targowickiej, śpiewano nam o tym nad kolebką piosnki przerażające dziecinną wyobraźnię, lud w polu przeklinał w tęsknej nucie „wojewódzkiego syna", wnukowie targowiczan kończyli niesławnie, a świadkowie tego zgonu kładli nam do ucha ową przestraszającą sentencję: „marnie schodzi z tego świata za winy dziada, który był targowiczaninem".

I w przekonaniu ogólnym, społecznym, konfederacja ta urosła do rozmiarów zbrodni, za którą zadośćuczynienia w kodeksie karnym już braknie. Tulczyńskie skarby malały, nikły — za Targowicę; linia tulczyńska, hetmanów mająca na czele, karłowaciała okropnie — za Targowicę. Grom po gromie bił w to gniazdo niegdyś orłów, dających krew swą dobrą ojczyźnie, bóg zemsty spychał hardych, a więc upadłych aniołów do piekieł. To były wrażenia pierwsze chłopięce; potem wyrostek, czytając Księgi Szczęsnowe, Biblię targowicką, Kołłątaja O upadku Konstytucji 3 maja, nabierał niejako przeświadczenia o zbrodni. Dzisiaj, kiedy nowe materiały wychodzą z ukrycia, wobec tych wypłowiałych dokumentów z końca XVIII wieku, dorywczo a jaskrawo, szczerze a bez obłudy malujących epokę — powstaje zwątpienie; długo tkwiące przekonanie „o zdradzie magnatów" rozwiewa się — upada; występują okoliczności łagodzące, zmniejszające doniosłość występku. Ciężar jego spada nie na troje bark, ale na większość narodu, ci zaś trzej — to kozły ofiarne... Takie jest nasze dzisiejsze o tej konfederacji przekonanie, ale nie mamy siły wypowiedzieć go z całą drobnostkowością przytoczonych dowodów, bo wobec nich rozwaga zimna bezstronnego opowiadacza nas opuszcza, tradycja górę bierze, myśl zbłąkana plącze się po manowcach bajań i stronniczych sądów o rzeczy; zamykamy więc tekę naszą, powtarzając raz może setny: że jeszcze nie pora mówić o tych czasach.

Toteż wracając na pole opowieści naszej, dodamy, że Potocki zbliżył się w Jassach ostatecznie z Wittową; mąż poprzestał na skromnym wynagrodzeniu, żeby jednak nie miało ono wyraźnych znamion przedaży, zachował pozory, wziął niby to na siebie obowiązek dostarczenia pszenicy 15 do 30 000 korcy do Mołdawii, która by reprezentowała prowiant dla wojska rosyjskiego, pieniądze wypłacił mu Potocki, pszenica zaś nie była dostarczoną nigdy potem.

Koniec wersji demonstracyjnej.