Antoni Moszyński

MAGIA I SPIRYTYZM W ZARYSIE

Konwersja: Nexto Digital Services

MAGIA I SPIRYTYZM W ZARYSIE

Moszyński Antoni

DO CZYTELNIKA.

Lat temu kilkanaście spirytyzm był u nas w wielkiej modzie. Nie było prawie domu, w którymby się nie kręciły i nie gadały stoliki. W przekonaniu wielu spirytyzm oczekiwać miała wielka przyszłość, miał on zmienić postać świata, miał szczęśliwymi uczynić ludzi. Znałem jednę bardzo zacną i dobrze wychowaną damę, egzaltowaną spirytkę, która serio i z największem przekonaniem dowodziła, że w spirytyzmie uczeni czerpać będą wyższą naukę, poeci natchnienie, a w dowód tego twierdziła, że duch jakiś, za pośrednictwiem stolika, podyktował jej kilka czy kilkanaście arkuszy powieści mającej być arcydziełem. Czy to arcydzieło ukończone i ogłoszone zostało światu, wiadomo mi nie jest. Wszystkie na jakie zdobyć się mogłem argumenta, przekonaniem jej zachwiać nie zdołały. Bóg wie do czegoby doszły marzenia o kręcących się stolikach, gdyby ich nie zastąpiły wkrótce inne marzenia, po których przyszły rozczarowanie i boleść. W spirytycznym świecie nastąpiła odtąd głucha u nas cisza, ale gdzie indziej spirytyzm wzmagał się ciągle, i obecnie doszedł do kulminacyjnego punktu. Gdy zaś po każdej chorobie straszniejszą jest zawsze recydywa, obawiać się przeto należy, żeby i spirytyzm z większą niż przedtem nie wrócił do nas siłą. Dla tego sądzę, że pisemko niniejsze, wykazujące oszukaństwo i kuglarstwo spirytów, pierwsze podobno takiej treści w języku naszym, nie będzie bez użytku.

Słyszałem twierdzących, że spirytyzmu, ponieważ wierzy w życie zagrobowe, a tem samem jest bronią przeciw materyalizmowi, zaczepiać nie należy. Moje zdanie jest inne. Spirytyzm jest oszukaństwem, jest szalbierstwem, a takiej broni religia chrześciańska nie używała nigdy i nie używa. Wszakże i machometanizm i poganizm wierzą w życie przyszłe, czyliż dla tego posiłkować się niemi potrzebuje wiara nasza? Dla tych co są przekonania, że każda religia jest dobrą, zatem i lamaizm i mormonizm i inne chociażby najniedorzeczniejsze wierzenia, spirytyzm, który w Anglii już się uorganizował w osobne religijne wyznanie, jest także dobrym i powinien być oszczędzanym, ale tacy jeśli są Chrześcianami, to są nimi imieniem tylko nie rzeczą. Przeciwko spirytyzmowi walczyć owszem należy, bo nietylko z wielu względów szkodliwy jest społeczności, oszukując ludzi, wyłudzając od nich grosz często z wielkim nabyty trudem, przyprawiając ich o różne choroby, o marnowanie czasu i sił do czego lepszego potrzebnych, ale przeciwny jest nawet zasadniczym dogmatom wiary naszej, jak o tem przekonać się można z pism Allana Kardeka i innych spirytów.

Ponieważ spirytyzm odegrywa teraz rolę, podobną do tej, jaką dawniej grała magia: sądziłem, że i o tej ostatniej słów kilka powiedzieć mi należało; zresztą i o samym spirytyzmie teoretycznie uważanym nie wiele mówię, więcej nierównie o praktyce spirytycznej, do czego mi najnowsze czasopisma, o których w swojem miejscu wzmiankę czynię, materyału dostarczyły.

Nauka albo sztuka, którą się posiłkując człowiek przyswoił sobie władzę czynienia rzeczy wyższych nad ludzkie pojęcie i rozporządzania potęgą nadprzyrodzoną, na korzyść namiętności i żądz bądź swoich, bądź cudzych, nazywa się magią; Z tego tytułu w dziejach zboczeń umysłu ludzkiego, nauka ta zasługuje na poważne miejsce. Znajdujemy ją w różnych epokach na gruncie graniczącym z religią, jako sprawdzenie owego ludowego przysłowia: "Kiedy się nie wierzy w Boga, trzeba wierzyć w djabła". Jakoż widzimy rzeczywiście w działaniach magii odbicie starożytnego dualizmu, który dzielił świat niewidzialny na aniołów światłości i na aniołów ciemności, na bóstwa dobroczynne i bóstwa szkodzące, na bogów i na demonów. Zbliża się ona do religii w tem, że wierzy w świat nadzmysłowy, który zaludnia istotami wyższemi od człowieka; odstępuje od religii, bo przyznaje pewnym praktykom władzę poddawania owych istot nadprzyrodzonych woli człowieka; zapożycza u religii części jej ziemskie, ceremonie, formuły mniej lub więcej tajemnicze, ale odrzuca część niebieską, element moralny, uczucie podnoszące człowieka do Stwórcy.

Nie jedna przyczyna dala magii początek. Wrodzona ludziom łatwowierność, żądza przeniknienia przyszłości, później politeizm, wreszcie namiętności ludzkie, są to źródła, z których wynikła magia.

Zawsze i wszędzie człowiek miał pociąg do wszystkiego co tajemnicze, co ma cudowności pozór. Rodzi się i umiera łatwowiernym. Otoczon mnóstwem rzeczy i zjawisk, których istoty i przyczyny wytłumaczyć sobie nie umiał, mimowolnie przyznał je wpływowi istot wyższych, duchowych, istot nie naszego ziemskiego, a innego świata.

Nader zarozumiałemi, często nawet zabawnemi wydają nam się obecnie rzeczy i zjawiska, którym się dziwili ludzie w kolebce cywilizacyi. Ale na świecie wszystko jest względnem. Jeśli dziki mieszkaniec nowoodkrytej wyspy widzi cudowność w działaniu ognistej broni, jeśli starożytni padali na twarz przed mniemanemi cudami swych bogów, to nie zapominajmy, że nie dalej jak w przyszłem stuleciu osłupielibyśmy z podziwu na widok pociągów żelaznej drogi, albo skutków elektrycznego telegrafu. Najuczeńsi tamtego wieku ludzie nie zdołaliby tego pojąć, i jeśliby rzeczy tych nie poczytali za cuda, to dla tego tylko, że w możliwość cudów nie wierzyli.

Owa niespokojność z jaką człowiek zapytuje wszystkiego co go otacza, o swoje przeznaczenie, owa potrzeba przedarcia zasłony zakrywającej przyszłość, owa żądza poznania co się w zagrobowym dzieje świecie, są to przyczyny, którym magia swój byt i znaczenie zawdzięcza. Żądano od niej uroków dla leczenia chorób, dla wzniecenia burzy, dla wygrania processu, dla wzbudzenia miłości lub nienawiści, żeby zostać nieranionym, żeby oglądać drogie sercu nieobecne osoby (1). Dziedziną jej państwo grobów, wyzywanie umarłych, sprowadzanie geniuszów dobroczynnych lub szkodliwych: staje się ona punktem środkowym wielu nauk tajemnych, połączonych z sobą wspólnemi praktykami i wspólnym celem przeniknienia tego, co niedostępne jest człowieka wiedzy.

Kapłani byli razem magami; w miarę jednak, jak ludzie zaczęli zdrowszych o bóstwie nabywać pojęć, poznali też wszystko co przeciwnem jest czci temuż bóstwu należnej, co rości pretensyą do czynienia bogom samym gwałtu, do zmienienia ich woli. Wtenczas kapłani zerwali ostatecznie z magami, wtenczas uroki magii przyznano występnym stosunkom z geniuszami nieprzyjaznemi ludziom, z władzami piekielnemi.

Wszystkich ludów w politeizmie pogrążonych podania brzmią jednomyślnie, że w niewidzialnym dla ludzi świeckich świecie, bóstwo przebywa otoczone duchami czy geniuszami mającemi swoją hierarchią i różniącemi się między sobą stopniem potęgi i innemi przymiotami. Duchy te napełniały całą. przyrodę, ożywiał}' wszystkie jej części, rządziły wszystkiemi jej zjawiskami. Wielu myślicieli podzielało to przekonanie. Demokryt sądził, że w powietrzu latają niewidzialne podobne do nas istoty, będące przyczyną przepowiedni, snów i marzeń ludzkich.

Zjednać sobie owych bóstw i duchów łaskawe względy, uspokoić ich gniewy, zniewolić ich do tego, żeby przyjmowali, żeby spełniali chęci i życzenia ludzi, było to najwyższą umiejętnością magów. Każdy, o kim sądzono, że tę umiejętność posiada, że ma władzę sprowadzania chorób albo ich leczenia, odgadywania tajemnych rzeczy, przepowiadania wypadków, kto zręcznością i sprytem umiał drugim zamydlić oczy, uchodził za człowieka, którego słuchają duchy, u którego są one jakby na żołdzie, zawsze gotowe woli jego czynić zadość.

Wierzono zatem, że człowiek może mieć stosunki bezpośrednie z geniuszami lub demonami, że może otrzymać od nich wyższą wiadomość rzeczy, i za ich pomocą wykonywać dziwne, nadprzyrodzone dzieła. A nie tylko lud prosty, lecz i filozofowie o tem przekonani byli, Stoicy zwłaszcza, którzy wierzyli w sny, prognostyki, wieszczby Teurgia eklektyków czyli Platoników czwartego, wieku była prawdziwą magią nawet w najgorszem jej znaczeniu.

Wreszcie początek magii, jak początek wielu innych błędów przypisać trzeba namiętnościom ludzkim. Z jednej strony próżność, ambicya, szarlatanizm, z drugiej żądza zdobycia dobrobytu, zazdrość, zemsta, chęć szkodzenia drugim, namiętna miłość szukały do tego sposobów i znalazły je w magii. Uniesiony szałem człowiek zawołał: "Jeśli nic nie wyjednam u bogów, poruszę piekło. " "Flectere si nequco Superos, Acheronta movebo. "

Byli jedni co używali magii żeby ludziom dobrze robić, byli drudzy dla których magia służyła za narzędzie szkodzenia innym. Pierwszych czczono i poważano, drugimi pogardzano i nienawidzono. Sztukę pierwszych zwano po prostu magią, drugich goecyją czyli magią czarną.

Prócz tego ogólnego podziału miała magia jeszcze wiele mniejszych gałęzi. Wierzono, że pewnemi formułami wyzywania, per carmina (wierszami) albo śpiewem lub muzyką (incantatin) można skłonić duchy do działania; można wyzywać umarłych i z niemi obcować (necromantia); można szkodzić temu kogo się nienawidzi (maleficia), natchnąć występną namiętnością płeć jedną lub drugą (philtrum); prócz tego były fascinatio, sortilegium i t. d.

Szalbierstwo miało tu zawsze wielki udział. Każdy kto sądził, że umie więcej od drugich, korzystał z łatwowierności ciemnych, żądał żeby go podziwiano, żeby go się nawet obawiano. Rozdawca lekarstw łączył do nich formuły, ceremonie mające nadać sztuce jego większą wartość i pozór cudowności; jestto i teraz zwyczajem szarlatanów (2). Żeby roślina posiadała własność leczenia, trzeba było ją zbierać pod pewna, konstellacyą, wymawiać nad nią pewne niepojęte słowa, zostawać w pewnej pozie i t. cl. Skutek zatem owych lekarstw był nadprzyrodzony.

W wiekach ciemnoty i barbarzyństwa człowiek wyższych pojęć i wiadomości łatwo ulegał pokusie uchodzenia za nadzwyczajną, za wyższą od innych ludzi istotę; a jeśli się pokusie tej nie poddał, to współcześni albo ich następcy, podziwem, wdzięcznością albo innemi względami powodowani, taką mu przyznawali wyższość. Tym sposobem powstali Hermes Trismegistes, Zoroaster, magowie perscy i inni, którzy poświęcając się naukom pozytywnym, oddawali się także astrologii, przyswajali sobie władzę czarowania i wróżenia. Trudno jest z pewnością oznaczyć czas, w którym nauka magii wzięła początek; pewna wszakże, że sięga najodleglejszej starożytności. Kassyan twierdzi, że Cham był jej wynalazcą, który nie śmiejąc ksiąg o niej traktujących wnieść do arki, główniejsze dogmata jej wyrył na twardych jakichś ciałach zdolnych się oprzeć potopu wodom. Ukrył więc skarb ten troskliwie, a wyszedłszy z arki wydobył z miejsca schronienia. Inni początek jej przypisują. Hermesowi Trysmegiscie, którego Egipcyanie. a potem Grecy uważali za ojca wszystkich umiejętności, prawodawcę i dobroczyńcę Egiptu, a którego mieszczą w 20 przed Chrystusem wieku Jemu przyznają wynalezienie pisma, geometryi, artymetyki, astronomii, medycyny, ustanowienie religii i jej obrządków: jego robią twórcą rzeźby, architektury, muzyki i wszystkich sztuk w ogóle, w szczególności zaś nauk tajemnych i magii; stąd to długo jeszcze po. upadku poganizmu alchimicy poczytywali go za swego patrona. Zebrał on rozproszone pismienne i podaniowe o magii wiadomości, ułożył je w pewny system i stworzył naukę niezmiernie długiej wymagającą pracy, czarami i duchami przesiąkłą. Przypisują mu wiele ksiąg o religii i nauce, z tych niektóre doszły czasów naszych, najważniejsza z nich zwana Pimander (Poemnder, pasterz) albo o potędze i mądrości boskiej (o naturze rzeczy i stworzeniu świata), ale księgi te są najpewniej apokryfami, jak sam Hermes istotą bajeczną.

Zoroaster, który urodził się w Medyi między XIII i VI wiekiem przed erą, chrześciańską, odbywając dalekie w różnych krajach podróże, wyuczył się u Brachmanów indyjskich nie tylko pozytywnych ale i tajemnych nauk, i wróciwszy do Persyi przelał wiadomości swoje w magów-kapłanów, którzy taki w nich uczynili postęp, że wkrótce mag i mędrzec były prawie synonimami. (3) Magowie uprawiali szczególnie astronomią, astrologią i inne nauki tajemne, któremi zdobyli sobie potęgę prawie nadprzyrodzoną, a których pamiątka zachowała się międy nami w wyrazie magia.

Chaldejczycy, mędrcy babilońscy poświęcający się astrologii sądowej, czytali w gwiazdach przeznaczenie państw i ludzi: oddani także tyli czarom i wróżbom; magia w połączeniu z astrologią była ich specyalnem zajęciem. Chlubili się, że posiadają władzę odwracania nieszczęść i sprowadzania pomyślnych wypadków za pomocą ekspiacyi, ofiar i ceremonij magicznych. Prorok Izaiasz Ewangelia mówi, że magowie co w Betleemie oddali hołd i cześć narodzonemu Zbawicielowi świata Jezusowi Chrystusowi, przybyli ze wschodu. Prawdopodobnie pochodzili oni z kraju położonego na wschód morza martwego, gdzie dawniej mieszkali Madyanici, Moabici i Ammonici, a gdzie obecnie mieszkają Druzowie. Magowie ci czyli mędrcy, może pomienionych krain pilnujący, niewielką zatem przestrzenią, trzema lub czterema dniami drogi, oddzieleni byli od Betleemu.

(XLVII. 9. 12) przepowiedział Babilonowi jogo upadek z przyczyny czarów i praktykarzów niebieskich. Odyssea (X. 457) mówi o zaklinaniach i szeptach czy śpiewach tajemniczych dla zatrzymania krwi płynącej z rany. Czytamy w Alceście: Eurypidesa, że w Tessalii byli psychagogowie, co za pomocą uroków i lustracji sprowadzali albo oddalali duchów.

Po zwycięztwach Aleksandra W. magia stała się popularną w Grecyi. Mag Ostranes, którego monarcha ten zatrzymał przy sobie, dał poznać Grekom magią Persów. Wróżbiarze babilońscy z jenerałami macedońskimi wszedłszy do Grecyi, usadowili się we wszystkich jej miastach. Efez był głównym teatrem magii. Przeszła ona następnie do Rzymu, gdzie filozofowie wykładali ją jako naukę. Rzymianie błąkali się po grobach, zbierali kości zmarłych i rosnące na grobach ich trawy, do ceremonij magicznych (4). Za Cezarów, magia stała się. powszechną namiętnością w Rzymie; wszystkie nauki jej hołdowały. Medycyna nawet zależała od formuł tajemniczych. Ksenokrates z Afrodyzyi w księdze swojej o sztuce leczenia, zaleca jako lekarstwo, zaklinania i amulety. Apuleusz w swoim Ośle złotym zdaje się szydzić z magii, ale szczegóły, w które wchodzi z upodobaniem, dokładne cytacye zaklinań, uwagi jego o naturze duchów, dowodzi), że i on ulegał panującym przesądom.

W pierwszym naszej ery wieku, w czasie najsilniejszej walki między strupioszałem pogaństwem a rodzicem się Chrześciaństwem, zjawili się w Rzymie sławni magicy Simon z Samaryi i Apolloniusz z Tyany,

O Simonie czarnoksiężniku przechowała się wiadomość nawet w Piśmie ś. (Dzieje apost. VIII. 9 i d. ). Pogański lud Rzymu a nawet senatorowie, widząc jego dzieła, uznali go za boga i na wyspie Tybru postawili mu posąg z napisem: Simoni deo sancto. Mogli rzeczywiście poganie uwierzyć w boskie pochodzenie człowieka, który na publicznych placach Rzymu wykonywał nadzwyczajne rzeczy, kamiennym statuom kazał chodzić, śród płomieni się nie spalił, kamienie zamieniał w chleb, wznosił się w powietrze, gdzie czas jakiś zostawał niewidzialną utrzymywany siłą, ale tradycya mówi, że spadł i nogę złamał. Mają go niektórzy za założyciela sekty Gnostyków utrzymujących ciągle ze światem duchów stosunki. Simon nie kazał stołom się kręcić, stukać, i pisać odpowiedzi, meble u niego nie tańczyły, ale za to na jego rozkaz, kosa sama wychodziła na lukę i bez pomocy człowieka kosiła więcej trawy, niż najlepszy kosiec (5).

Apolloniusz z Tyany był znakomitym filozofem i biegłym medykiem. O nim mówiono, że mógł w jednej chwili przenosić się w odległe strony, przemieniać się w ptaka, w drzewo, że przepowiadał przyszłość i rozmawiał z duchami zmarłych. W opowiadaniach tych wiele zapewne jest dodatków i przesady, ale nie ma zdaje się wątpliwości, że człowiek ten umiał bardzo wiele, umiał to, czego może nasi uczeni nie umieją, że posiadał sztukę sprowadzania na widzów halucynacyi czyli fałszywych widzeń.

Takich ludzi jak Simon i Apolloniusz, zapewne nie wielu było, ale ogólnie powiedzieć można, że Rzym w owym czasie był arena popisu magicznych kuglarstw. Tertulian świadczy, że za jego czasów, rzymscy czarnoksiężnicy wyzywali cienie zmarłych i przepowiadali przyszłość za pomocą stołów. Widzimy więc, że gadające stoły nic są nowością. Tenże pisarz mówi, że kuglarza stawali wkoło i tworzyli z siebie łańcuch. To bardzo podobne do tego, co teraz robią spiryci. Nic nowego pod słońcem!

W dawnych pisarzach jest wiele innych wzmianek o stołach wróżących (mensae divinatoriae). Ammian Marcelin pisząc o spisku uknutym przeciw cesarzowi Flawiuszowi Walensowi, mówi, że do spisku tego należał filozof aleksandryjskiej szkoły mistycznej sławny Jamblich i wielu innych zajmujących się magią. Podług własnego zeznania obwinionych zrobili oni z laurowych lasek rodzaj stołu na kształt delfickiego trójnoga, nad którym u sufitu zawieszone kółko, przy zwykłych ceremoniach i obrzędach wskazało głoski T. E. O. początkowe przyszłego następcy cesarza. Wróżba taka uważana była wówczas za obrazę majestatu, wszyscy też co wróżyli u stołu, ponieśli karę. Pomimo to wróżba się spełniła i Teodozyusz I. nastąpił po Walensie.

Mechanika, akustyka, optyka, pneumatologia wielką grały rolę w dawnych magicznych sztukach. Kiedy mędrcy indyjscy prowadzili Apolloniusza do świątyni swych bogów śpiewając hymny, ziemia, którą processyonalnie przechodzili i którą miarowie uderzali laskami, poruszała się jak morze wzburzone i podnosiła ich do góry prawie na dwie stopy wysokości (6). Tenże Apolloniusz widział trójnogi w Indyach, które bez widocznego motora same się przenosiły z miejsca na miejsce. Makrobiusz świadczy, że w Antium i w świątyni Hieropolis posągi się poruszały same przez się Aulus Gelliusz mówi o zrobionym przez filozofa Architasa gołębiu z drzewa, który wznosił się w powietrze i czas jakiś w niem się utrzymywał. W świątyni Enguinum pokazywała się bogini, w Tarsie Eskulapiusz jawił się czcicielom swoim we własnej osobie. Warron cytowany przez ś. Augustyna (De civit. Dei VII. 25) mówi, ze Numa i Pitagoras widzieli w wodzie: obrazy bogów, i że ten: rodzaj wróżenia, jak również sztuka wywoływania zmarłych przeszła do Wioch z Persyi. Trjumf Chrystianizmu zadał wielki cios magii. Kościoł potępiali ścigał jej wyznawców jako uczestników ducha ciemności. Upadła ona ze szkołą aleksandryjską, z gnostycyzmem, których zadaniem było wyzywanie duchów, rozmowa z dachami; ale w średnich wiekach, w czasach powszechnej ciemnoty odżyła znowu chociaż w zmienionej postaci, w tak zwanych czarnej i białej magii, w filozofii hermetycznej, w alchimii, astrologii, w czarnoksięstwie, w czarach i. t. d. W wiekach tych wszystko co wychodziło za sferę wiadomości popularnych, przyjmowano za czary. Kto się odznaczył wyższą, głębszą nauką albo nowemi ideami, posądzony był o herezyą i magią,. Papieże nawet nie byli od tego wolni. Tak mnich Gerbert, który pod imieniem Sylwestra II. zasiadał na stolicy apostolskiej pod koniec X;. wieku obwiniony był o czary za to, że wynalazł zegary sprężynowe. W następnym wieku Hildebrand; ów znakomity i święty Grzegorz VII był obwiniony także o magią. O Rogerze Bakonie wynalazcy prochu strzeleckiego, mówiono, że zrobił głowę miedzianą, która odpowiadała na jego pytania, co nie mogło się stać bez tajemnic magii. W XVI wieku Korneliusz Agryppa posądzony był, że pod postacią czarnego psa trzymał u siebie djabła. Podobne znoszenie się ze złym duchem u Niemców przypisywano Faustowi, a u nas Twardowskiemu.

Średniowieczni magicy przy wyzywaniu cieniów zmarłych, używali różnych sztuk i przygotowań. Chcącemu oglądać cień znajomej osoby, zalecali naprzód ścisłą dyetę, potem trzymali go w ciemnej izbie, której podłoga i ściany obite były czarnem suknem, a na stole stały dwie świece i trupia głowa. Izbę tę okadzano narkotycznemi rzeczami, mirrą, szafranem, ambrą, kamforą, muskusem, kwiatem siarczanym itd. Wszystko to odurzało głowę widza, działało na mózg i nerwy. Magik stawiał widza w zakreślonem kole, którego obwód wysypywał piaskiem, robił zaklęcia i upominał, żeby koła tego nie śmiał przestąpić pod karą wielkiego niebezpieczeństwa, ciężkiej choroby, a nawet utraty życia. Człowiek w takim stanie odurzony, półsenny, marzący, mógł rzeczywiście w wyobraźni swojej widzieć to, czem miał nabitą głowę, co widzieć pragnął. "Wreszcie mający podobne widzenia, powiększali, jak to najczęściej bywa, istotę rzeczy.

Siła wyobraźni wielka jest w człowieku, a jeśli do tego przyłączy się zepsucie żółci, zgęszczenię krwi, osłabienie nerwów, nienormalne krążenie żywotnych soków, wyobraźnia wtenczas staje się silniejszą od rozsądku. Dla tego to waryaci, ludzie w gorączce, nałogowi pijacy, podlegają obłędom, illuzyom, widzą to czego nikt nie widzi.

W późniejszym czasie latarnia czarnoksięska (7) będąca obecnie zabawą dzieci, ważna grała rolę w czynnościach magików. Nasz Twardowski na żądanie króla Zygmunta Augusta wywołał cień królowej Barbary. Mając medalion nieboszczki, może użył do tego pomienionej latarni ze szkłem znacznie powiększającem.

W zeszłym wieku zapalany entuzjasta Swedenborg twierdził, że miewał wizye, że osobiście widywał się z mieszkańcami nieba. Zjawił się wkrótce Mesmer i sławny Kagliostro; Ten ostatni najwięcej wrzawy narobił w Europie. Miał jednak tyle rozumu, że ani w Paryżu, ani w innych miastach nie zawiązywał stosunków i dysput z akademiami i członkami uczonych towarzystw. Przed Kagliostrem nikną Humy, Kardeki, Dawenporty. Bez pomocy kręcących się i gadających stołów, pokazywał on sztuki daleko większy wzbudzające podziw, niż teraźniejsze mediumów i spirytów. W oświeconym Paryżu nazwano go boskim (le divin Cagliostro). W Wersalu, w obec przydwornych panów pokazywał on w zwierciadłach, w karafkach z wodą i pod szklannemi kloszami nie tylko postacie nieobecnych osób, ale ludzi zmarłych, którzy ruszali się i zdawali się żyjącymi. Podczas jednej u niego wieczerzy, na której siedziało sześć osób n stołu nakrytego na 12, na żądanie gości zjawiło się sześciu nieboszczyków encyklopedystów: Wolter, Dalembert, Diderot i inni. Zasiedli oni do stołu i rozmawiali z żyjącymi. Pisały o tem gazety, wychodziły osobne książki. Naturalnie wszystko się to działo nie za pomocą jakiejś nadprzyrodzonej siły, ale za pomocą sztuki, zręczności, optycznych złudzeń, fantasmagoryi.

Byli zawsze ludzie niezwykłemi obdarzeni przymioty, zręcznością, darem słowa i wynalazków, którzy by ściągnąć podziw ludu, udawali, że się znoszą z niewidomym światem duchów. Im mniej oświecony naród, tem się częściej pojawiają ludzie tary. Ale nawet w epokach najświetniejszego rozwoju umysłowego, śród cywilizowanego towarzystwa ludzie podobni nie są rzadkością. Obejrzyjmy się tylko około siebie, spojrzyjmy na naszą wysoką cywilizacyą, na nasze uczone towarzystwa, na nasz wiek postępowy parochodów, żelaznych dróg, elektrycznych telegrafów, fotografii, i innych nauki i przemysłu cudów — czyliż u nas nie ma jasnowidzeń, kręcących się i gadających stołów, stukających du-

chów i innych spirytyzmu zabawek? Czyliż teraźniejsi mediumy i spiryci ustępują dawnym czarodziejom i wróżbitom w oszukaństwie i kuglarstwie? Czy nie ma u nas Humów, Kardeków, Dawenportów et consortes? (8).

Spirytyzm tegoczesny urodził się w Ameryce, zkąd przeszedł wkrótce do Francyi i rozszerzył się po całej Europie. Kręcące się stoliki lat kilka byty zabawą, u nas zwłaszcza, wyższej klassy towarzystwa; lud prosty, wierzący jak Pan Bóg przykazał, nie zajmował się stolikami tańcującemi. Ale jak wszelka moda zjawia się i ginie, tak i ze spirytyzmem się stało. Lat kilka czy kilkanaście nie słychać o nim było, aż oto w ostatnich czasach zjawił on się z nową siłą, z duchami widzialnemi nie tylko w postaci drobnej ręki kobiecej jak było przedtem, ale nawet w całkowitej ich postaci, z ciałem i kośćmi. Spirytyzm stal się osobną, podług jednych religijną, podług innych filozoficzną nauką; a w rzeczy jest on kuglarstwem, oszukaństwem, wyzyskiwaniem grosza z łatwowiernych i niczem więcej.

Nie naszych czasów, jak już wyżej powiedzieliśmy, spirytyzm jest wynalazkiem. Znany już on był w starożytności, i daje się widzieć we fragmentach filozofów indyjskich, egiptskich i greckich. Patryarchą i apostołem nowoczesnych europejskich spirytów jest Allan Kardek. Wydal on kilka dziel o spirytyzmie (9), w których pochwytał myśli z różnych dawnych i nowszych pisarzy, z dzieł Filona Żyda, z Orygenesa, z Kabbały, z Swedenborga i Jakuba Bema, lecz najwięcej korzystał z dzieła Andrzeja Pezzani: "Exposé d'un nowem systéme philosophique (Paris 1847). Rozdziały tego dzieła: Destinée de l'homme i Essai sur l'Origéne, prawie całkiem przyswoił sobie.

Podług tych pism Kardeka dajemy tu krótką wiadomość o kolejach, jakie przechodził spirytyzm, i o nauce, jaką ogłasza.

Około roku 1850 w Ameryce zwróciły uwagę powszechną różne nadzwyczajne fenomena, jako to szum, stuk w domach, poruszanie się różnych przedmiotów bez żadnej widocznej przyczyny. Fenomena te jawiły się same przez się, lecz dostrzeżono, że działy się także i pod wpływem niektórych osób, które nazwano mediumami, i które mogły je wykonywać podług swojej woli, co dało możność robienia doświadczeń. Używano do tego stołów, nie dla tego, żeby one jedynie do tego sposobnemi były, lecz, że są lżejsze i dla doświadczeń dogodniejsze. Łatwiej bowiem zasiąść około stołu, niż około innego mebla. Pewna tedy liczba osób usiadłszy przy stole, kładła nań ręce, i w kilka minut stół zaczął się kręcić, skakać, pochylać się, wznosić, przyczem, dawały się słyszeć stukania i uderzenia. Zjawiska te zyskały naprzód nazwę kręcących się czyli tańcujących stołów.

Tłumaczono to zrazu działaniem elektrycznego, magnetycznego, lub jakiegoś dotąd nieznanego, gazowego strumienia... Lecz dostrzeżono wkrótce w zjawiskach tych czynność rozumną, ruchy odbywały się podług woli, stół poruszał się w prawo lub lewo na żądanie siedzących przy nim ludzi, albo posuwał się ku wskazanej osobie, wznosił się do góry, wybijał żądaną liczbę uderzeń itd. Wtenczas stało się widocznem, że źródło tych zjawisk nie kryło się w dziedzinie fizyki; ponieważ zaś każda czynność powinna mieć rozumną przyczynę, z tego wnieśli, że przyczyną tych działań musi być jakaś rozumność.

Ale zrodziło się pytanie, jakiej natury jest ta rozumność? Z początku sądzili, że jestto odbicie rozumu mediuma lub siedzących przy stole ludzi, ale późniejsze obserwacye niemożebność tego wykazały; często bowiem otrzymywano odpowiedzi wychodzące za obręb myśli i wiadomości obecnych osób, często nawet były wbrew przeciwne ich ideom, ich woli i żądaniu; odpowiedzi te zatem powinny pochodzić od jakiejś niewidzialnej istoty. Przekonać się o tem było można; należało tylko zawiązać stosunki z tą niewidzialną istotą za pośrednictwem wybijania nóżką stołu umówionej liczby uderzeń dla słów tak i nie, oraz dla każdej głoski alfabetu; tym sposobem odbierano odpowiedzi na różne dawane zapytania. Zjawisko to nazwano gadaniem stołów. Wszystkie przemawiające w ten sposób istoty dały poznać, że są duchami należącemi do świata niewidomego. Stąd działanie to nazwano spirytyzmem, a uczestników jego spirytami.

Stosunek ten ze światem duchów za pomocą, wybijania, okazał się wkrótce zbyt powolnym i niedogodnym; zaradzono temu wprawianiem ołówka do deszczułeczki lub innego lekkiego przedmiotu, na którym kładziono palce; przedmiot ten przyprowadzony do ruchu, pisał odpowiedzi ołówkiem. Zauważano potem, że przedmioty te były całkiem niepotrzebne, doświadczenie bowiem pokazało, że duch działając na martwe ciała, żeby je do żądanego ruchu przywieść, może tak samo działać i na rękę, żeby kierowała ołówkiem. Zjawili się wtedy mediumy piszący. Tym sposobem komunikacya z duchami stała się tak prędka i łatwa, jak z ludźmi żyjącymi.

Duchy objawiające się spirytom, nie są to, podług Kardeka, jakieś nieznane istoty, ale są to dusze ludzi, którzy żyli na ziemi i żyją w drugim świecie; dusze te oswobodziwszy się od swej cielesnej powłoki, przebiegają i zaludniają cały przestwór wszechświata. Wątpić o tem nie można, ponieważ wielu poznało w nich swoich krewnych, przyjaciół, znajomych, z którymi mogli rozmawiać; bo duchy te dowiodły, że istnieją" że tylko ciało ich umarło, że one są obok nas, że widzą nas, że czuwają nad nami.

O duchach, mówi Kardek, panuje najfałszywsze pojęcie; duchy nie są to istoty jakieś abstrakcyjne, nieokreślone, lecz przeciwnie są to istoty działające, mające swoję indywidualność, swoję oznaczona formę. Można o nich w przybliżeniu utworzyć sobie pojęcie z następnego objaśnienia.

Znajdują się w człowieku trzy istotne pierwiastki: 1) Duch czyli dusza, pierwiastek rozumny, w którym przebywa myśl, wola i moralne uczucie; 2) Ciało, materyalna powłoka, ciężka i gruba, służąca duchowi do znoszenia się z zewnętrznym światem; 3) Peryspra, eteryczna błonka, lekka, stanowiąca związek i będąca pośrednikiem między duszą i ciałem. Kiedy się ta błonka zużyje i przestanie spełniać swoję funkcyą, wtenczas duch oswobadza się, jak jądro orzecha że swojej skorupy, jak drzewo ze swojej kory, jak motyl ze swojej poczwarki, jak człowiek rzuca stare, wynoszone odzienie, i to się nazywa śmiercią. Ale dusza rzuca tylko swoje materyalne ciało, a zatrzymuje perysprę, która jest dla niej rodzajem ciała duchowego, eterycznego, gazowego, mającego jednak formę ludzką. Peryspra w normalnym stanie swoim jest niewidzialna dla nas, ale duch, czyniąc w niej niektóre zmiany, może ją uczynić dla nas nie tylko widzialną lecz i dotykalną. Dla tego to duchy jawią się nam niekiedy w widzeniach. Za pośrednictwem peryspry duch działa na materyą i sprawia różne zjawiska, jako to: ruch, stukanie, pismo i t. d. Liczbą wmówionych uderzeń i mchów, duchy mogą objawiać swoje myśli, lecz pismo jest dla nich dogodniejszyni i prędszym do tego sposobem, dlatego przenoszą, go nad inne. Ponieważ zaś kierując ręką mediuma mogą pisać litery, to także mogą rysowali, pisać nuty, słowem: niemając własnego ciała, korzystają z ciała mediuma, żeby objawić siebie ludziom widzialnym sposobem. Mogą także objawiać się za pośrednictwem widzenia i słuchu. Niektóre osoby, które nazwano słyszącemi mediumami, mają usposobienie słyszenia duchów i rozmawiania z niemi; inne znowu widzą ich, są to mediumy widzące.

Niektórzy sądzą, że duchy, dla tego że duchy, powinny posiadać wyższą wiedzę i wyższą mądrość; ale obserwacye pokazały, że tak nie jest. Między odpowiedziami otrzymanemi od duchów, są niektóre głębokich myśli, mądrości i czystego morału, ale są także i bardzo proste, ciemne, nieprzyzwoite a nawet bezwstydne. Widoczna zatem, że pierwsze i drugie nie mogą z jednego pochodzić źródła, i że jeśli są wyższe duchy, są też i niższe. Ponieważ duchy te nie są czem innem tylko duszami ludzi, rzeczą więc jest naturalną, że oswobodziwszy się od ciała, nie mogły natychmiast zostać doskonałem:, i póki się nie udoskonałą, zatrzymują cielesnego życia niedoskonałość. Latając po gwiazdach, nabywają coraz nowych wiadomości.

Spirytyzm, nie odrzucając żadnych obrzędów religijnych, żadnych nowych wierzenia nie podając reguł, osobnej nie stanowi religii, i nikomu nie zaleca zmieniać tę, jaką wyznaje. Tym, którzy go zapytują, dobrzeli robią, trzymając się tych lub innych obrządków religijnych, odpowiada: jeśli sądzisz, że to jest dobrem, to trzymaj się tego. Bóg patrzy więcej na intencye, jak na czyny.

Podług Kardeka zatem dosyć jest mieć intencye dobre, i można robić najgorzej.

Kardek wyraża się czasem w taki sposób: "Można powiedzieć, że wszystko co się zgadza z prawem bożem, jest dobrem; a wszystko co się prawu temu sprzeciwia, jest złem. " Ale można i inaczej, można zupełnie przeciwnie powiedzieć. A o jakiem to prawie bożem mówi Kardek, czy o otrzymanem przez Mojżesza, czy podanem w Ewangelii Chrystusa, czy o innem jakiem jemu tylko wiadomem ?

Kardek w swojej nauce duchów każe unikać egoizmu, dumy, chciwości, nienawiści, zazdrości, radzi. nawet modlitwy do Boga; ale na co tu potrzebny spirytyzm, kiedy to wszystko znajdujemy w nauce Chrystusa?

Kardek o Bogu daje takie pojęcie, że mógłby pod niem podpisać się i Machomet i filozof pogański. O Trójcy ś., o Jezusie Chrystusie jak o Bogu wcielonym, w dziełach jego nie ma ani słowa. O nagrodzie i karze w przyszłem życiu, zupełnie niechrześcijańskie podaje myśli.

(1) Uroki, czary, zamawianie krwi, leczenie chorób za pomocą szeptów, odkrycie miejsc, gdzie się znajdują skradzione rzeczy, i inne gusła, są to zabytki dawnej magii, między ludem naszym wiejskim bardzo pospolite. A są nawet ludzie wyższej i ukształceńszej klassy, co w te gusła ślepo wierzą.

(2) Czytaj: Dra Erazma Brzezińskiego dziełko: Tironi medico trames, wydane 1839 r. w Wilnie u Zawadzkiego. (Erazm Brzeziński Doktor medycyny i chirurgii, wychowaniec Uniwersytetu krakowskiego, był lekarzem wolno praktykującym, potem Inspektorem medycznego zarządu w Kamieńcu podolskim, gdzie i dotąd żyje). Także Ludwika Niemojewskiego: Lekarze stepowi, szkic z życia syberyjskiego, w Wędrowcu 1875, Nr. 292 i d.

(3) Nie należy wyrazu mag brać koniecznie w najgorszem znaczeniu. Powiedzieliśmy wyżej, że byli magowie dobroczynni, prawdziwi mędrcy, oddani nauce przyrody i religii; i ci używali wielkiego poważania i powagi między swoimi współobywatelami. Monarchowie byli magami.

(4) Honicyusz w Satyrze 8 ks. I. wspomina o operacyach magicznych Kanidyi, a w innem miejscu mówi nawet o ofiarach z ludzi, o zabijaniu dzieci.

(5) Jeżeli choć w części prawdą jest co o Simonie piszą, to przypuścić należy, że posiadał fizykę, chemią, mechanikę w wyższym niż jego współcześni stopniu, że znany mu był gaz wodór i siła pary; może więc przy pomocy owych czynników wznosił się w powietrze, a kosę przyrządzał do małej parowej machiny.

(6) Był to zapewne pomost przykryty ziemią, a uderzenia lasek dawały znak ukrytym pod tym pomostem ludziom, kiedy i jaką czynność mechaniczną spełniać mieli. Ruszanie się stołków, posągów i innych sztuk podobnych, zna i dzisiejsza mechanika. Pamiętani, czytałem w pismach publicznych, że Niemiec jakiś w Wiedniu zrobił automit kanarka, który skakał po prątkach klatki, śpiewał a nawet brał jedzenie zupełnie jak żywy.

(7) Latarnia czarnoksięzka prawdopodobnie znaną była dobrze przed XVII. wiekiem. Wynalazek jej przypisują zwykle jezuicie Kircherowi; ale on sam mówi, że nie wynalazł jej a tylko wydoskonalił.

(8) Ob. Les sciences occultes... par Eusébe Salverte. Paris 1820. 2 T. — Chotyńskiego: Czarodziejstwo. Petersburg 1866. — Encyclopedie de gens du monde. Paris 1844.

(9) Le livre des esprits contenant les principes de la doctrine spirite. Paris 1860, in S. — Philosophie spiritualiste. Le livre des esprits 1860. — Spiritualisme expérimental. Le livre de mediums. Paris, in 18. — Instructions pratiques sur la manifestation spirite, in 18 -- i inne

Koniec wersji demonstracyjnej.