Joseph Conrad

MIĘDZY LĄDEM A MORZEM

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OD AUTORA

UŚMIECH SZCZĘŚCIA

I

II

III

IV

V

UKRYTY SOJUSZNIK

I

II

FREJA Z SIEDMIU WYSP OPOWIEŚĆ O PŁYTKICH WODACH

I

II

III

IV

V

VI

MIĘDZY LĄDEM A MORZEM

Joseph Conrad

Tłum. Jan Lemański

W tym życia błędnym kole
Niż płakać, śmiać się wolę,
Nie wpadam w melancholię,
Choć ostry krzew ukole
W tym życia błędnym kole.

A. Sycona

Kapitanowi
C. M. HARRISOWI
byłemu właścicielowi i dowódcy
„ARABY MAID",
okrętu handlowego
krążącego po archipelagu
NA PAMIĄTKĘ dawnych dni przygód

OD AUTORA

Jedyny łącznik wiążący te trzy opowiadania jest, że się tak wyrażę, natury geograficznej; rozgrywają się one bowiem — czy to na lądzie, czy na morzu — w tej samej okolicy świata, którą można by nazwać okolicą Oceanu Indyjskiego z wszelkimi jego odnogami i przedłużeniami na północ od równika aż do Zatoki Syjamskiej. Jeżeli chodzi o czas, to należą do okresu następującego bezpośrednio po wydaniu powieści o niezręcznym tytule: W oczach Zachodu, a jeśli chodzi o samego autora, pojawienie się ich łączy się z zasadniczym przełomem w losach jego twórczości. Gdyż faktem jest niezaprzeczonym, że W oczach Zachodu niełaskawie zostało przyjęte przez publiczność, podczas gdy powieść pod tytułem Los, która ukazała się zaraz po tomie opowiadań Między lądem a morzem, znalazła od razu znacznie liczniejszych czytelników niż jakakolwiek inna z moich książek.

Niniejszy tom, złożony z trzech opowiadań, został również dobrze przyjęty — i prywatnie, i publicznie, i z punktu widzenia wydawcy. To drobne powodzenie zjawiło się w samą porę, aby pokrzepić moją osłabłą ziemską powłokę. Książkę tę bowiem można zaiste nazwać utworem rekonwalescenta — przynajmniej w trzech czwartych jej częściach — ponieważ Ukryty sojusznik, opowiadanie środkowe było napisane znacznie wcześniej niż dwa pozostałe.

Moje wspomnienia dotyczące książki W oczach Zachodu łączą się ze wspomnieniem ciężkiej choroby, która zdawała się czyhać jak tygrys ukryty w dżungli na zakręcie ścieżki, aby rzucić się na mnie w chwili, gdy ostatnie słowa tej opowieści zostaną napisane. Wspomnienie choroby bardzo jest podobne do wspomnienia nocnej zmory. Gdy wstałem z niej w stanie wielkiego wyczerpania, błysnęło mi natchnienie, aby skierować chwiejne kroki ku Oceanowi Indyjskiemu; nikt nie zaprzeczy, że była to zasadnicza zmiana otoczenia jak też atmosfery panującej nad Jeziorem Genewskim. Uśmiech szczęścia, ta najczystszej wody opowieść o Oceanie Indyjskim — zaczęta tak osłabioną i drżącą ręką, że pierwsze dwadzieścia czy więcej stron musiałem rzucić do kosza — stała się wreszcie taka, jaka przedstawia się obecnie oczom czytelnika. Co do mnie, chcę tylko zaznaczyć, że z powodu tej noweli klepali mnie najniespodziewaniej po plecach różni nie znani mi dotąd ludzie, z których najważniejszym był oczywiście wydawca popularnego przeglądu ilustrowanego, gdzie nowela ukazywała się w odcinkach. Któż wobec tego ośmieli się powiedzieć, że to nie zmiana klimatu sprowadziła taki sukces?

Pochodzenie środkowej noweli, Ukryty sojusznik, jest zupełnie odmienne. Została napisana znacznie wcześniej i ukazała się pierwszy raz w „Harper's Magazine", w pierwszej połowie 1911 roku, o ile sobie przypominam. A może i w drugiej połowie. Wspomnienia moje są co do tego mgliste. Zasadniczy wątek opowiadania był moją własnością na wiele lat przedtem; w gruncie rzeczy był również wspólną własnością całej floty okrętów handlowych, krążących między Indiami, Chinami i Australią, tej wielkiej kompanii, której ostatnie lata zbiegły się z pierwszymi latami moich wędrówek po szerokich morzach. Fakt, o którym mowa, wydarzył się na pokładzie wybitnej jednostki tej kompanii, a mianowicie na „Cutty Sark", statku należącym do pana Willisa. Był to znany w swoim czasie armator, z gatunku tych ludzi (wszyscy są już dzisiaj pod ziemią), którzy asystowali zawsze przy wyruszaniu ich statków w podróż, ku owym dalekim brzegom, gdzie prezentowały one godnie szanowaną flagę właściciela. Cieszą się, że miałem choć raz sposobność ujrzeć pana Willisa pewnego bardzo ponurego i wilgotnego ranka; stał na występie kamiennego podmurowania w New South Dock i patrzył, jak jeden z jego kliperów wyrusza w podróż do Chin. Była to imponująca męska postać w nieodłącznym białym kapeluszu, znanym tak dobrze w porcie londyńskim. Czekał, aż statek zwróci się dziobem w dół rzeki, i wówczas dopiero skinął ku niemu z godnością wielką dłonią w rękawiczce. O ile wiem, owym statkiem mógł być nawet i „Cutty Sark" we własnej osobie, ale w każdym razie nie wyruszał wówczas w tamtą fatalną podróż. Nie znam daty faktu, na którym opiera się treść Ukrytego sojusznika; wypłynął na jaw i dostał się nawet do gazet w środku lat osiemdziesiątych, ale słyszałem o nim już i przedtem — niejako prywatnie — od oficerów wielkiej „floty wełnianej", w której przesłużyłem pierwsze lata moich wędrówek po głębokich wodach. Ów fakt wypłynął wśród okoliczności dość dramatycznych, które jednak nie mają nic wspólnego z moją nowelą. W ściślej morskiej części moich pism ten fragment widowiska może zająć miejsce jako jeden z moich dwóch utworów „spokojnych". Bowiem jeśli przyjmiemy klasyfikację według tematów, stworzyłem dwa utwory „burzliwe", a mianowicie: Murzyna z załogi Narcyza i Tajfun, oraz dwa utwory „spokojne": ten właśnie i Smugę cienia, książkę należącą do późniejszego okresu.

Pomimo formy autobiograficznej te dwa wymienione opowiadania nie są oparte na wspomnieniach osobistych. Treść ich wiąże się z czymś rozleglejszym, choć nie tak ściśle określonym — z charakterem, wizją i odczuciem pierwszych dwudziestu lat mojego niezależnego życia. To samo da się powiedzieć i o Frei z Siedmiu Wysp. Zwymyślano mnie setnie za napisanie tej noweli ze względu na jej okrucieństwo — i w publicznych artykułach, i w listach prywatnych. Pamiętam taki list od jednego pana z Ameryki; nie posiadał się wprost z oburzenia. Oświadczał mi wśród przekleństw i wymysłów, że nie miałem prawa napisać rzeczy tak pełnej okrucieństwa, która boleśnie rozdarła mu serce. Był to list bardzo ciekawy. A przy tym wywierał wrażenie. Nosiłem go przez kilka dni w kieszeni. Czy miałem prawo napisać tę nowelę? Byłem przejęty szczerością tego oburzenia. Czy miałem rzeczywiście prawo? Czy doprawdy zgrzeszyłem okrucieństwem — jak twierdził ten człowiek? A może to on był szalony? Ale chyba nie — gdyż w jego szaleństwie była pewna metoda... Ułożyłem w myśli gwałtowną replikę; replikę pełną łagodnych perswazji; replikę wyniosłą i górną; ale żadna z nich nie pojawiła się nigdy na papierze i zapomniałem już, jak były sformułowane. Nawet i list rozgniewanego pana gdzieś się zapodział i pozostały tylko karty opowiadania, których odwołać nie mogę — i nie odwołałbym, gdyby to nawet było możliwe.

Miło mi jednak pomyśleć, że obie kobiety tej książki: Alicja, ponura, bierna ofiara losu, i Freja, dziewczyna o dużej indywidualności, nie wątpiąca ani przez chwilę, że jest panią własnego przeznaczenia — że te kobiety musiały zyskać pewną sympatię, bowiem ze wszystkich moich nowel ten tom właśnie wzbudził oddźwięk największy i najbardziej bezpośredni.

 J. C.

UŚMIECH SZCZĘŚCIA

OPOWIEŚĆ PORTOWA

Już od samego wschodu słońca stałem zapatrzony w dal. Statek cicho sunął po gładkiej wodzie. Po sześćdziesięciodniowej podróży pilno mi było wylądować na tej urodzajnej i pięknej wyspie podzwrotnikowej. Entuzjastyczniejsi z jej mieszkańców mówią o niej z upodobaniem jako o „Perle Oceanu". Owszem, nazywajmy ją „Perłą". To dobra nazwa. Perła, z której sączy się na świat dużo słodyczy.

Chcę wam przez to tylko powiedzieć, że rośnie tam najprzedniejsza trzcina cukrowa. Dla niej i z niej żyje cała ludność „Perły". Cukier jest dla niej, że się tak wyrażę, chlebem powszednim. I ja przybywałem tutaj po ładunek cukru w nadziei, że zbiory się udały i że frachty będą wysokie.

Burns, mój starszy oficer, rozpoznał ląd najpierwej i niebawem zachwyciła mnie błękitna, strzelista jego zjawa, nieomal przezrocza na tle jasnych niebios, czysta emanacja, ciało astralne wyspy jakiejś, powstające z daleka na moje przywitanie. Rzadkie to było zjawisko — widok owej „Perły" z odległości sześćdziesięciu mil. Czyżby doprawdy miało mnie spotkać na tej wyspie coś tak wyjątkowo szczęsnego jak ta przepiękna, rozmarzająca wizja, którą tylko niewielu żeglarzom, wybrańcom, zdarzyło się ujrzeć?

Lecz z radosnym uczuciem, żem odbył kurs, łączyła się okropna myśl o interesach. Niepokoiłem się o sku teczne ich załatwienie i chciałem też usprawiedliwić pochlebną szczerość danych mi przez mego armatora zleceń, ujętych w szlachetną formułę: „Pozostawiamy panu użycie statku tak, jak pan to uzna za najlepsze..." W ten sposób cały świat był mi oddany na pokaz moich zdolności, które jednak nie wydawały mi się większe od łepka szpilki.

Tymczasem wiatr ustał i Burns zaczął robić nieprzyjemne uwagi o moim zwykłym braku szczęścia. Widać jego oddanie dla mnie pobudzało go do krytycznych dogadywań przy każdej sposobności. Nie traktowałbym wszakże pobłażliwie jego humorów, gdyby nie ta fatalna okoliczność, że swego czasu pielęgnowałem go w rozpaczliwej morskiej chorobie. Wydarłszy go, że tak powiem, z objęć śmierci, byłoby mi głupio wyrzucać takiego sprawnego oficera. Ale czasami pragnąłem, żeby się sam podał do dymisji.

Za późno było na lądowanie i musieliśmy kotwicować za przystanią aż do następnego dnia. Nastała noc przykra i bez wypoczynku. Nie znając tej obcej dla nas obu redy, i Burns, i ja przebyliśmy niemal cały czas na pokładzie. Kłęby chmur staczały się z porfirowych skał, u podnóża których leżeliśmy. Zerwał się wiatr i huczał wśród obnażonych rej, wydając srogi poryk z przygrywką żałosnych jęczeń. Szczęście to dla nas; żeśmy zdążyli opuścić kotwicę przed zapadnięciem zmroku, powiadam. Mielibyśmy paskudną, trwożną noc, kołacząc się pod żaglami za portem. Ale mój starszy oficer był nieprzejednany.

— Pan nazywa to szczęściem, proszę pana! Tak... nasze zwykłe szczęście. Ten rodzaj szczęścia nie ma już, Bogu dzięki, od siebie gorszego.

Tak burczał wśród tych czarnych godzin, ja zaś przeżuwałem swój zasób filozofii. Ach, cóż to była za jątrząca, mozolna, nie kończąca się noc — ten postój na kotwicy tuż u owego ciemnego wybrzeża. Naokoło statku słychać było warkot wzburzonej wody. Od czasu do czasu dzika dma wichury z jakiegoś skalnego żlebu w górach wyszarpywała z lin naszego takielunku rozdzierająco płaczliwy ton, jakby zawodzenie potępieńczej duszy.

I

O godzinie wpół do ósmej, gdy wreszcie statek zawinął do portu i gdy przycumowano go w odległości rzutu kamieniem z wybrzeża, mój zapas filozoficznego spokoju prawie już się wyczerpał. Spieszyłem się na gwałt z ubraniem, gdy steward wlazł mi do kajuty niosąc na ręku mój poranny garnitur.

Byłem głodny, strudzony, przygnębiony, wplątany głową w świeżą koszulę, której zbytek krochmalu nadał irytującą sztywność; zgrzytnąłem, żeby się co tchu zwijał ze śniadaniem. Chciałem co prędzej być na brzegu. i

— Słucham, panie kapitanie. Gotowe na ósmą, panie kapitanie. Tam oczekuje jeden z lądu i życzy sobie rozmówić się, panie kapitanie.

Zaciekawiła mnie ta niezdarnie wyrecytowana wiadomość. Szarpnąłem koszulą i wynurzyłem głowę z wytrzeszczonymi oczyma.

— Tak rano! — wrzasnąłem. — Co to za jeden? Czego chce?

Przybywając z morza na ląd człowiek musi podejmować egzystencję w nadzwyczaj nieunormowanych warunkach. Najdrobniejszy wypadek uderza zrazu nowością. Tak wczesna wizyta była wielką niespodzianką dla mnie; ale nie widziałem stąd racji, żeby mój steward miał aż tak wyjątkowo ogłupiałą minę.

— Czy nie spytałeś o nazwisko? — indagowałem surowo.

— Nazywa się Jacobus, zdaje mi się — bąknął zawstydzony.

— Pan Jacobus! — zawołałem, bardziej niż kiedykolwiek zdziwiony, ale już w całkiem innym humorze. — Dlaczego nie powiedziałeś mi tego od razu?

Lecz ten gamoń już się wymknął. Przez otwarte na chwilę drzwi mignęła mi wysoka, dorodna postać mężczyzny stojącego w kabinie bufetowej, przy stole, na którym już leżał obrus — obrus „portowy", nieskazitelnie czysty i olśniewająco biały. Jak dotąd, wszystko w porządku.

Poprzez zamknięte drzwi rzuciłem uprzejmie, że ubieram się i że za chwilę będę mu służył. W odpowiedzi doleciało mnie zapewnienie gościa, wypowiedziane niskim, spokojnym półgłosem, że nie ma się co śpieszyć. Jego czas należy do mnie. Ośmiela się przypuszczać, że niebawem poczęstuję go filiżanką kawy.

— Obawiam się, że będzie pan miał skąpe śniadanie — wołałem usprawiedliwiająco. — Byliśmy sześćdziesiąt jeden dni na morzu, wie pan.

— Doskonale, kapitanie — odrzekł mi na to z łagodnym śmiechem. Słowa, brzmienie głosu, przelotnie ujrzana sylwetka tego mężczyzny w bufecie, wszystko to miało cechę jakiejś niespodzianki, tchnęło czymś zacisznie spokojnym, pomyślnym. A jednak nie mogłem jeszcze ochłonąć ze zdziwienia. Co ma oznaczać ta wizyta? Czyżby to jakiś ciemny zamach na moją kupiecką naiwność?

Ach, te sprawy handlowe! że też muszą psuć najpiękniejsze życie pod słońcem! Dlaczego morze służyć ma tylko na użytek handlu — albo wojny? Po co na nim zabijać i kupczyć dla samolubnych celów, tak w gruncie rzeczy mało ważnych? Byłoby daleko pięk niej żeglować ot, tak sobie, do tej lub owej przystani, z kawałkiem lądu dla rozprostowania nóg, dla nabycia paru książek i dla chwilowego odświeżenia kuchni. Lecz żyjąc w tym świecie mniej lub więcej zabójczym i rozpaczliwie handlarskim jest oczywiście moim obowiązkiem jak najzręczniej to wyzyskać.

List mego armatora, jak już powiedziałem, zostawił memu uznaniu rozporządzenie się statkiem w sposób, jaki będę uważał za najlepszy. Lecz w liście tym było postscriptum mniej więcej tak brzmiące:

„Bynajmniej nie chcąc uszczuplać Pańskiej swobody działania, piszemy przez odchodzący pocztowiec do kilku naszych przyjaciół handlowych, którzy tam mogą Panu być w czymś pomocni. Zwłaszcza życzylibyśmy sobie, alby Pan zgłosił się do p. Jacobusa, znacznego kupca i przedsiębiorcy. Jeżeli Pan się z nim zetknie, potrafi on zapewne dać Panu wskazówki co do zyskownego zatrudnienia statku."

Zetknąć się z nim! Faktem jest, że znaczna ta osobistość była tu, na pokładzie, prosząc o filiżankę kawy. A ponieważ życie nie jest baśnią, zastanowiło mnie nieprawdopodobieństwo tego zdarzenia. Czyżbym odkrył czarodziejski jakiś zakątek ziemi, gdzie bogaci kupcy śpieszą co sił na pokład statku, jeszcze zanim go na dobre przycumowano? Byłaż to czarna magia czy może tylko jakiś podstęp używany w kupiectwie? Nasunęło mi się w końcu podejrzenie (gdym zawiązywał krawat), że przesłyszałem się co do nazwiska. Myślałem często podczas rejsu o znakomitym panu Jacobusie i może słuch mój został oszukany jakimś dalekim podobieństwem brzmienia... Steward mógł był powiedzieć: Antrobus — lub może Jackson.

Lecz gdym wyszedł ze swej kabiny z urzędowo pytającym: „Pan Jacobus?", spotkało mnie w odpowiedzi spokojne „tak", wypowiedziane z łagodnym uśmie chem. To „tak" było rzucone jakby od niechcenia. Widać nie robił sobie wiele z faktu, że to on właśnie jest panem Jacobusem. Przyjąłem do wiadomości jego rysopis: duża, bladawa twarz, rzadkie włosy na czubku głowy, tak samo rzadkie bokobrody o jakimś wyblakłym, nieokreślonym kolorze, ciężkie powieki; grube, dobrotliwe wargi, o ile ich nie otwierał, robiły wrażenie jakby sklejonych. Mdły uśmiech. Powolny, cichy człowiek. Wymieniłem nazwiska dwu moich oficerów, którzy właśnie zeszli na śniadanie; czemu jednak milcząca postawa Burnsa wyrażała jakby hamowane oburzenie — nie mogłem zrozumieć.

Gdyśmy siadali do stołu, doleciały mych uszu oderwane słowa jakiejś sprzeczki na trapie. Ktoś obcy najwidoczniej chciał zejść, by rozmówić się ze mną, a steward sprzeciwiał się temu.

— Pan nie może się z nim widzieć.

— Dlaczego nie mogę?

— Kapitan zajęty śniadaniem, mówię panu. Zaraz wychodzi na ląd i może się pan zwrócić do niego na pokładzie.

— To nieładnie! Pan wpuszczasz...

— To nie moja rzecz.

— O tak, pańska. Każdy powinien mieć takie same szanse. Pan wpuszczasz tam tego jegomościa...

Reszty nie dosłyszałem. Dokonawszy zwycięsko odparcia owej osoby, steward zeszedł do nas. Nie mogę powiedzieć, że miał rumieńce — był to Mulat — lecz wyglądał na podchmielonego. Podawał półmiski i stał przy kredensie z miną speszonej obojętności, którą zwykł był przybierać, kiedy coś przemędrkował i bał się wskutek tego wpaść w tarapaty. Pogardliwy wyraz, z jakim Burns wodził oczyma od niego ku mnie, był niezwykły. Co znów ukąsiło mego pierwszego oficera, nie mogłem się domyślić.

Gdy milczy kapitan, nikt nie zabiera głosu; jest to zwyczaj przyjęty na okrętach. A ja nie odzywałem się po prostu dlatego, że oniemiałem wobec wspaniałości przyjęcia. Przygotowany zastać zwykłe morskie śniadanie, ujrzałem prawdziwą ucztę, składającą się z prowiantów lądowych: jaj, kiełbas, masła, najwyraźniej pochodzącego nie z duńskiej puszki, kotletów baranich i nawet półmiska ziemniaków. Od trzech tygodni nie oglądałem prawdziwego, żywego kartofla. Przypatrywałem im się z zajęciem, a pan Jacobus objawił mi się jako człowiek ludzki, domator i nawet cokolwiek odgadywacz myśli.

— Skosztuj no pan ich, panie kapitanie — zachęcał mnie przyjaznym półgłosem — wyborne.

— Wyglądają na to — przyznałem. — Rosną na tej wyspie, przypuszczam.

— O, nie, sprowadzone. Te, co tu rosną, byłyby kosztowniejsze.

Przygnębiała mnie ta głupia rozmowa. Byłżeż to temat do dyskusji dla znacznego i bogatego kupca? Znajdowałem, że prostota, z jaką się u mnie rozgościł, miała w sobie coś pociągającego, ale o czym tu mówić z człowiekiem niespodzianie do was przychodzącym po sześćdziesięciu i jednym dniu podróży morskiej, z jakiejś całkiem nieznanej mieściny na wyspie, której się nigdy przedtem nie widziało? Jakież (poza cukrem) były palące kwestie tej okruszyny ziemi, jej plotki, jej tematy konwersacyjne? Wciągnąć go od razu do rozmowy o interesach byłoby prawie nieprzyzwoicie lub nawet gorzej: niepolitycznie. Wszystko, co na razie mogłem zrobić, to trzymanie się starego, wyżłobionego koryta.

— Czy tu na ogół drogi prowiant? — spytałem bolejąc wewnętrznie nad jałowością swoich myśli.

— Tego bym nie powiedział — odrzekł spokojnie, w ten swój powściągliwy sposób, jak gdyby oszczędzający tchu.

Nie chciał się wypowiadać jaśniej, ale nie wykręcał się od przedmiotu rozmowy. Spoglądając na stół z intencją całkowitej wstrzemięźliwości (nie chciał nic jeść, choć go częstowałem), wszedł w szczegóły co do artykułów spożywczych. Wołowinę sprowadza się po większej części z Madagaskaru; baranina, oczywiście, rzadka i cokolwiek za droga, lecz dobre jest mięso koźle...

— Czy to z koźlego mięsa te kotlety? — zawołałem czym prędzej, wskazując na jeden z półmisków.

Stojący u kredensu w sentymentalnej pozie steward zrobił nagły ruch.

— Nie, proszę pana, jak Boga kocham, to prawdziwa baranina!

Burns, przebrnąwszy przez śniadanie z oznakami zniecierpliwienia, jak gdyby zrozpaczony swym przymusowym udziałem w jakimś potwornym błazeństwie, wymamrotał krótką formułę przeproszenia i wyszedł na pokład. Wkrótce potem drugi oficer usunął z kajuty swą gładką, czerwoną fizjonomię. Z aptetytem sztubaka, jako że był po dwu miesiącach kuchni okrętowej, oddał on cześć temu bankietowi. Ale ja nie. Trąciła ta uczta jakimś wybrykiem. Lecz w każdym razie było czynem godnym uwagi to tak szybkie jej wystawienie. Winszowałem stewardowi jego zręczności tonem cokolwiek złowróżbnym. Uśmiechnął się błagalnie i swymi czarnymi oczyma błysnął w kierunku gościa w sposób jakiś taki, że nie wiedziałem, co o tym myśleć.

Gość szeptem poprosił o drugą filiżankę kawy i ascetycznie ogryzał kawałek twardego okrętowego suchara. Nie wiem, czy ostatecznie spożył z niego choć cal kwadratowy, lecz tymczasem, jak gdyby niechcący, dał mi pełne obliczenie stanu żniw cukrowych, miejscowych domów handlowych i rynku frachtowego. Cała ta gawęda była przetykana napomknieniami o pewnych osobach, równającymi się niedomówionym. przestrogom, ale jego blada, mięsista twarz zachowywała wyraz jednostajny, bez błysku, jak gdyby nie poczuwała się do łączności ze swym głosem. Możecie sobie wyobrazić, jak nadstawiałem uszu. Każde słowo było cenne. Mój pogląd na wartość przyjaźni handlowej uległ zmianie na jej korzyść. Podał mi nazwy wszystkich gotowych do wynajęcia statków, wraz z oznaczeniem ich pojemności i z nazwiskami kapitanów. Od tego, co stanowiło jeszcze informację handlową, zeszedł na plotki portowe. „Hilda" w sposób niewytłumaczony zgubiła swój galion w Zatoce Bengalskiej i jej kapitan niezmiernie jest tą stratą przejęty. On i statek podeszli w lata razem i stary pan wyobraził sobie, że ten dziwny wypadek jest zwiastunem jego własnego końca. „Stella" doświadczyła okropnej pogody koło Przylądka: woda zalała pokład i zmyła ta, burtę pierwszego oficera. Zaledwie na kilka godzin przed zawinięciem do portu zmarło dziecko. Biedny kapitan H. i jego żona są złamani. Gdyby zdążyli przywieźć je żywe do portu, to prawdopodobnie można by je było uratować; lecz ostatnio przez jakiś tydzień nie mieli wiatru, lekkie bryzy i... dziecko mają chować dziś po południu. Przypuszcza, że będę na pogrzebie...

Wzdrygnąłem się.

— Czy uważa pan, że powinienem? — spytałem.

Uważał stanowczo, że tak. Będzie to przyjęte z wielkim uznaniem. Wszyscy kapitanowie w porcie wezmą udział. Biedna pani H., ścięta z nóg. Dostatecznie ciężki cios dla H. — w ogólności.

— A pan, panie kapitanie, przypuszczam, że pan nieżonaty?

— Nie, nie jestem żonaty — odpowiedziałem. — Ani żonaty, ani nawet zaręczony.

W duchu dziękowałem swym gwiazdom i podczas gdy on uśmiechał się w zamyśleniu, jak gdyby rojąc o czymś, wyraziłem mu swą wdzięczność za wizytę i za ciekawe informacje handlowe, których mi był łaskaw udzielić. Lecz nie powiedziałem nic o swym zdziwieniu.

— Oczywiście, rzecz postanowiona, że będę u pana w tych dniach, bezwarunkowo — zakończyłem.

Spojrzał ku mnie spod wzniesionych powiek, niby wyraziście, ale przybrał raczej wyraz jeszcze senniejszy niż przedtem.

— Stosownie do zleceń mego armatora — dodałem wyjaśniająco. — Otrzymał pan niezawodnie jego< list?

Tym razem prócz wzniesienia powiek podniósł jeszcze brwi, lecz bez żadnego szczególnego objawu uczuć. Przeciwnie, uderzyła mnie jego zupełna niewzruszoność.

— A! Zapewne ma pan na myśli mego brata.

Teraz ja miałem powiedzieć „A!". Lecz w moim głosie, ufam, nie było nic więcej ponad grzeczne zdziwienie, gdy zapytałem, czemu więc zawdzięczam przyjemność...

Sięgnął powoli do bocznej kieszeni.

— Mój brat to całkiem inna osoba. Ale mnie tu dobrze znają w tej części świata. Słyszał pan zapewne...

Wziąłem podaną mi kartę. Gruba handlowa karta, na miły Bóg! Alfred Jacobus — tamten był Ernest — kupiec w zakresie wszelkiego rodzaju okrętowej aprowizacji! Prowiant solony i świeży, oleje, farby, liny, płótno żaglowe etc., etc. Zawiera umowy na dostawę żywności statkom po cenach umiarkowanych.

— Nigdy o panu nie słyszałem — rzekłem porywczo.

Właściwa mu ślamazarna niewzruszoność nie opuściła go.

— Będzie pan zadowolony — wysapał spokojnie.

Ale mnie to nie uspokoiło. Wyczuwałem tu coś, jakby podejście. Jednak oszukiwałem sam siebie — jeśli w ogóle było tu jakieś oszukaństwo. Do kaduka, ta czelność w zaproszeniu się na śniadanie zwiodłaby każdego. I raptem uderzyła mnie myśl: przecież to on sprowadził wszystkie te wiktuały traktując to jako środek do ubicia interesu!

— Musiał pan dziś wstać bardzo wcześnie — zauważyłem;

Przyznał się z prostotą, że był na wybrzeżu przed szóstą oczekując wejścia mego statku do portu. Czułem teraz, że nie. odczepię się od niego w żaden sposób.

— Jeśli pan myśli, że będziemy żyli na tej stopie — rzekłem obrzucając stół gniewnym spojrzeniem — to pan się grubo myli.

— Wszystko będzie w porządku, kapitanie. Ja to doskonale rozumiem.

Nic nie mogło wytrącić go z równowagi. Byłem niezadowolony, lecz nie mogłem zbytnio na niego powstawać. Udzielił mi sporo pożytecznych wiadomości, a prócz tego był bratem owego bogatego kupca. Wyglądało to dość osobliwie.

Wstałem od stołu i krótko a węzłowato powiedziałem, że teraz muszę udać się na ląd. Od razu zaofiarował mi do dyspozycji swoją łódkę na cały czas mojego pobytu w porcie.

— Używam jej tylko nominalnie. Mój człowiek cały dzień jest przy schodkach na nabrzeże. Wystarczy zagwizdać w razie, gdy panu potrzebna łódź.

I zatrzymując się przed każdymi drzwiami, by mnie puścić przodem, w rezultacie uprowadzał mnie pod swoją strażą. Gdyśmy przechodzili przez pokład rufowy, jacyś dwaj obszarpańcy zbliżyli się i w grobowym milczeniu podali mi swoje karty handlowe, które wziąłem, nic nie mówiąc, pod jego ciężkim spojrzeniem. Niepotrzebna i posępna ceremonia. Byli to faktorzy innych dostawców okrętowych, a ten, nieporuszony za mymi plecami, ignorował ich istnienie.

Rozstaliśmy się na nabrzeżu, gdy już wyraził mi swą niezachwianą ufność, że często będzie mnie oglądał w swej „składnicy". Ma tam dla kapitanów palarnię z gazetami i z pudełkiem! „wcale znośnych cygar". Pożegnałem go dość nieetykietalnie.

Moi dostawcy przyjęli mnie ze zwykłą fachową serdecznością, lecz w ich obliczeniach możliwości zdobycia ładunku bynajmniej nie przedstawiały się tak korzystnie, jak ze słów. tego niewłaściwego Jacobusa mogłem oczekiwać. Naturalnie, że skłonny byłem teraz polegać raczej na jego wersji. Zamykając za sobą drzwi prywatnego oddziału biura pomyślałem sobie: „Hm... porcja kłamstw. Dyplomacja kupiecka. Człowiek musi się spodziewać takich rzeczy po powrocie z morza. Chcą mi zaczarterować  statek poniżej cen rynku."

W dużym oddziale zewnętrznym, zastawionym biurkami, wstał od stołu i zatrzymał mnie bawiąc uprzejmą rozmową szef kancelarii — wysoka, szczupła, wygolona postać, w nieskazitelnie białej odzieży, z krótko ostrzyżoną czarną głową, mieniącą się tu i ówdzie srebrnym połyskiem. Niezmiernie będą uszczęśliwieni mogąc mi czymśkolwiek wygodzić. Czy nie zajdę znów po południu? Co? Wybieram się na pogrzeb? O tak, biedny kapitan H...

Na chwilę umilił swą długą twarz wyrazem żalu, że ten pracowity świat zmniejszył się o dziecko, które za chorowało podczas burzy, i umarło wskutek zbytniej ciszy morskiej, po czym obnażył zęby w rekinowym uśmiechu — o ile rekiny mają sztuczne zęby — i zapytał mnie, czy już zrobiłem jaki układzik co do bytności statku w porcie.

— Tak, z Jacobusem — odrzekłem obojętnie. — To brat pana Ernesta Jacobusa, którego mi zarekomendowali moi armatorzy.

Bez żalu dałem mu do zrozumienia, że nie jestem całkowicie zdany na łaskę i niełaskę jego firmy. Zacisnął wąskie usta z wyrazem powątpiewania.

— Co? — zawołałem — czy nie jest bratem?

— O, tak... Nie rozmawiają z sobą od osiemnastu lat — dodał po chwili znacząco.

— Doprawdy? O cóż im poszło?

— Och, o nic! O nic takiego, o czym by warto wspominać — zapewnił gorliwie. — Ma dość znaczne przedsiębiorstwo. Najlepszy tutejszy dostawca, niewątpliwie. Interes, nie ma co mówić, zupełnie porządny, ale tu ważną rzeczą jest też charakter osobisty, czyż nie? Sługa, panie kapitanie.

Drobnym kroczkiem odszedł do swego pulpitu. Bawił mnie. Podobny był do starej panny, starej pannybiuralistki, urażonej jakąś niewłaściwością. Byłaż to niewłaściwość natury handlowej? Niewłaściwość natury handlowej to rzecz, którą trzeba brać na serio, ponieważ godzi w twoją kieszeń. A może on tylko jest drażliwy na punkcie obyczajności i nie podoba mu się to, że Jacobus pełni funkcję własnego agenta? To z pewnością jest nieobyczajne. Ciekaw byłem, co na to mówi jego brat — kupiec. Lecz znowu co kraj, to obyczaj. W skupisku ludzkim, tak odosobnionym i tak wyłącznie handlowym, istnieje własna miara poziomu socjalnego.

II

Byłbym się chętnie uwolnił od smętnej sposobności przelotnego poznania jednocześnie wszystkich kolegów kapitanów. Mimo to jednak poszedłem na cmentarz. Stanowiliśmy pokaźną gromadką ludzi z obnażonymi głowami, ciemno odzianych. Zauważyłem, że ci z nas, którzy najbardziej zbliżali się do archaicznego dziś typu wilków morskich, najwięcej byli wzruszeni — być może dlatego, że mniej mają „światowej ogłady" niż nowe pokolenie. Stary wilk morski z dala od swego naturalnego żywiołu był prostym i sentymentalnym zwierzęciem. Spostrzegłem, że jeden z nich stojący na wprost mnie, po drugiej stronie grobu, płacze rzewnymi łzami. Sączyły się po zoranej od niepogód twarzy jak krople deszczu po starym i wytartym murze. Później się dowiedziałem, że był on postrachem załogi, człowiekiem twardym; że nigdy nie miał żony ani swego własnego pisklęcia i że od najmłodszych lat zatrudniony żeglugą  po morskich głębinach, znał kobiety i dzieci tylko z widzenia.

Może opłakiwał stracone okazje, zazdroszcząc tylko ojcostwa, z dziwnej zawiści względem bólu, którego nigdy nie mógł zaznać? Człowiek, i nawet człowiek morza, jest zwierzęciem chimerycznym, jest wytworem ominiętej sposobności, a zarazem jej ofiarą. Ale ten sprawił, że zawstydziłem się swej nieczułości. Nie było we mnie łez. Ze straszliwą, krytyczną obojętnością słuchałem modlitwy pogrzebowej, którą mi raz czy dwa razy wypadło samemu odczytywać nad jakimś dzieciuchem z mej załogi, zmarłym ma morzu. Słowa te, słowa otuchy i brawury, skrzydlate słowa, tak ożywcze wśród nieobjętego bezmiaru wód i niebios, padały jakby znużone w tę małą mogiłkę. Na cóż się zdało pytać śmierci, gdzie jej żądło — tu, nad tym maleńkim, ciemnym doł kiem w ziemi? I myśli moje pobiegły ku sprawom życia — niezbyt zresztą podniosłym, jako to: statki, frachty, interesy handlowe. Człowiek pod względem niestałości uczuć żałośnie przypomina małpę. Mój wątek myślowy przyprawiał mnie o obrzydzenie, a jednak myślałem: „Czy uda mi się rychło zawrzeć kontrakt? Czas to pieniądz... Czy ten Jacobus rzeczywiście nastręczy mi (jaki dobry interes?... Muszę go w tych dniach odwiedzić."

Nie sądźcie, że narzucałem tym myślom jakowąś ścisłość. To raczej one mi się narzucały: niewyraźne, ciemne, niespokojne, wstydliwe. I miały w sobie jakąś tępą, ohydną, zawziętą uporczywość. Nie inaczej, tylko obecność tego upartego kramarza okrętowego nadała im bieg. Z żałobną miną stał tam wśród naszego grona marynarzy i gniew mnie chwytał na jego obecność, która, przypominając mi o jego bracie-kupcu, sprawiała, żem lżył samego siebie. Gdyż w samej rzeczy coś niecoś z przyzwoitego nastroju czułem w, sobie. To tylko ta myśl, która...

Nareszcie to się skończyło. Biedny ojciec — mężczyzna lat czterdziestu, z czarnymi kępiastymi faworytami i z żałosną blizną na świeżo ogolonym podbródku — dziękował nam wszystkim połykając łzy. Ale czy to dlatego, że niezdecydowany co do powrotu ociągałem się z odejściem u bramy cmentarza, czy może dlatego, że byłem z nich najmłodszy, lub też widząc moje zasępienie, spowodowane wyrzutami sumienia, przypisywał je uczuciom podnioślejszym i odpowiedniejszym chwili, albo po prostu dlatego, że byłem mu jeszcze bardziej od innych obcy — mnie jednego wyróżnił. Idąc obok, jął mi ponownie dziękować słowami, których, zgryziony wewnętrznie, słuchałem w ponurym milczeniu. Raptem wsunął mi rękę pod ramię, a drugą zamachał w kierunku jakiejś wysokiej, słusznej postaci, która szła ulicą z dala, samotnie, w rozwianym lekkim szarym ubraniu.

— To dobry chłop, rzeczywiście dobry chłop — tu przełknął spóźnione szlochanie — ten Jacobus.

I szeptem tłumaczył mi, że Jacobus był pierwszym człowiekiem, który po przybyciu jego statku zjawił się na pokładzie i posłyszawszy o nieszczęściu zajął się wszystkim, dobrowolnie ofiarował swe usługi w załatwieniu zwykłych spraw, dostawił na brzeg papiery okrętowe, zarządził, co trzeba do pogrzebu.

— Dobry chłop. Ja straciłem głowę. Przez dziesięć dni doglądałem żony. A ratunku żadnego. Pomyśl pan tylko! Drogi malec umarł tego samego dnia, gdy dobiliśmy do brzegu. W jaki sposób zdołałem wprowadzić statek do portu, Bóg jeden wie! Nie widziałem nic, nie mogłem mówić, nie mogłem... Słyszałeś pan niezawodnie, że w czasie tego rejsu wypadł za burtę pierwszy oficer. Nie było komu mnie wyręczyć. Biedna kobieta prawie oszalała, tam na dole, sama jedna wraz z... Na Boga! To nie jest sprawiedliwość.

Szliśmy razem w milczeniu. Nie wiedziałem, jak się z nim rozstać. Na nabrzeżu puścił moje ramię i zaciekle uderzył pięścią w dłoń drugiej ręki.

— Na Boga, to niesprawiedliwe! — krzyknął znowu. — Nie żeń się pan nigdy, chyba że wprzód potrafisz ugłaskać morze... To nie jest sprawiedliwość!

Nie miałem zamiaru „ugłaskiwać morza", więc gdy mnie opuścił, by udać się na pokład swego statku, żywiłem głębokie przekonanie, że nie ożenię się w ogóle. Gdy zatrzymałem się u schodków czekając na Jacobusowego wioślarza, który gdzieś zniknął, podszedł do mnie kapitan „Hildy" — miał w ręce cieniutką jedwabną parasolkę, a spiczaste brzegi gladstonowskiego, staromodnego kołnierzyka obramiały gładko ogoloną, szczupłą, rumianą twarz. Była dziwnie świeża na jego wiek, pięknie zarysowana i oświetlona przez nadzwyczaj jasne niebieskie oczy. Kępa siwych włosów, lśniących jak szklana przędza, kędzierzawiła się, nastroszona, pod rondem cennej, starej panamy z szeroką czarną wstążką. W wyglądzie tego żywego, schludnego staruszka było coś dziwnie anielskiego i zarazem chłopięcego. Jak gdyby znał mnie od dziecka i widywał co dzień; zagadnął mnie, udzielając mi zabawnego spostrzeżenia o jakiejś tęgiej Murzynce, która siedziała na stołku tuż przy krawędzi nabrzeża. Po czym zauważył uprzejmie, że mam bardzo ładniutki bark.

Odwzajemniłem się również grzeczną, prędką odpowiedzią:

— Nie jest tak ładny jak „Hilda".

Kąciki jego delikatnie wykrojonych, wrażliwych ust opuściły się natychmiast z wyrazem przygnębienia.

— Mój Boże! Toż ja teraz prawie że nie mogę znieść jej widoku.

Czy nie jest mi wiadomo — spytał z niepokojem — że zgubił galion swego statku? Kobieta w niebieskiej tunice lamowanej złotem, o twarzy może nie tak bardzo pięknej, ale te jej białe, cudownie ukształtowane, nagie ramiona, wyciągnięte, jak gdyby pływała... Czyżbym nie wiedział? Kto by się mógł takiej rzeczy spodziewać! I to po dwudziestu latach!

Ze. sposobu, w jaki to mówił, nikt by się nie domyślił, że tu chodzi o kobietę wyciosaną z drzewa; drżący głos i wzburzenie starego pana nadawały jego płaczliwym żalom jakiś pociesznie zdrożny odcień — ...Zniknęła w nocy — czysta, pogodna noc, z takim sobie leciutkim wzdęciem fali — w Zatoce Bengalskiej. Odeszła bez żadnego pluśnięcia; nikt na statku nie mógł wyjaśnić dlaczego, w jaki sposób, o której godzinie — po dwudziesta latach, które minęły tego października... Czy nie słyszałem o tym?...

Zapewniłem go współczująco, że wcale nie słyszałem — i pogrążył się w bolesnych roztrząsaniach. Z pewnością nie znamionuje to nic dobrego. Jest w tym jakby ostrzeżenie. Lecz gdym zrobił uwagę, że przecież można sprokurować inny wizerunek kobiety, dostało mi się porządnie za to, żem to tak lekko potraktował. Pod jasną opalenizną twarz starego chłopca oblała się pąsem, jak gdybym mu zaproponował coś nieprzyzwoitego. Można zastąpić maszty, powiedział, albo zgubiony . ster, jakąś inną część okrętu, ale co za sens przyczepiać nową figurę? Jaka satysfakcja? Kogo to obchodzi? Widać, że mnie się nie zdarzyło być towarzyszem figury okrętowej przez przeszło dwadzieścia lat.

— Nowy galion! — zrzędził z niegasnącym oburzeniem. — To tak, jak bym ja, wdowiec od dwudziestu ośmiu łat, dobiegających w maju, miał teraz właśnie co prędzej myśleć o prokurowaniu sobie nowej żony. Pan jesteś taki sam ladaco jak ten chłystek Jacobus.

Wysoce mnie to bawiło.

— A co zrobił ten Jacobus? Czy namawiał pana do małżeństwa, panie kapitanie? — dopytywałem się z szacunkiem. Ale jego już poniosło i tylko skrzywił się w gniewnym uśmiechu.

— Sprokurować! W samej rzeczy! On jest z tego gatunku drabów, co to sprokurują panu wszystko, co pan zechcesz, za pieniądze. Nie upłynęła godzina, jak tu zacumowałem, gdy już dostał się na pokład i od razu chciał mi sprzedać biust, który przypadkiem miał tam gdzieś w swoim podwórzu. Podbechtał Smitha, mego pierwszego oficera, żeby o tym ze mną pomówił. „Panie Smith — powiadam — czy pan nie masz lepszego o mnie pojęcia? Czy ja jestem z tych, którzy podnoszą cudze, wyrzucone na śmietnik biusty?" I to jeszcze po tylu latach! Sposób, w jaki wyraża się niejeden z was, młodych ludzi...

Udałem wielką skruchę I siadając do łodzi rzekłem rozważnie:

— A zatem nie ma innej rady, jak tylko przytwierdzić gryf od skrzypiec, tylko to. Wie pan, taki snycerski kabłąkowaty ornament, pięknie złocony.

Bardzo osowiał po swoim wybuchu.

— Tak. Kabłąk. Być może. Jacobus tez wspominał o tym. On nigdy się nie znajdzie w kropce, jak chodzi o wyciągnięcie grosza z żeglarskiej kieszeni. On by mi kazał zapłacić tyle za ten rzeźbiony ornament, ile kosztuje cały dziób. Złocony gryf od skrzypiec, powiedziałeś pan, hę? Ośmielę się twierdzić, że to dobre dla pana. Wy, młodzież, nie macie, jak widać, poczucia tego, co przystoi. — Zrobił kurczowy ruch prawą ręką. -— Nie ma co mówić. Nic tu już nie pomoże. I właśnie puszczę co rychlej staruszka z gołą dziobnicą — jęknął posępnie. A potem, gdy moja łódź odbiła już od schodków, wytężył głos wołając z komiczną zapalczywością od krawędzi nabrzeża:

— Tak, zrobię to! Choćby na złość tej pijawce, co dostarcza biusty. Stary ze mnie wróbel, nie zapominaj pan o tym. A wpadnij pan do mnie któregoś dnia na statek!

Spędziłem pierwszy wieczór portowy w swej cichej klitce okrętowej; i dość byłem rad myśli, że to lądowe życie, z jego tak rażącą małostkową, denerwującą zbiorowością i z jego obfitością twarzy, nowych dla świeżo przybyłego z morza, nie będzie miało do mnie przystępu o kilka godzin dłużej. A jednak sądzone mi było jeszcze raz przed snem usłyszeć coś na nutę Jacobusa.

Burns wyszedł po kolacji na ląd, ażeby, jak się wyraził, „rzucić okiem na świat". Ponieważ było zupełnie ciemno, gdy mi oznajmił swój zamiar, nie dopytywałem się, co by tam chciał widzieć. W jakiś czas, już koło północy, siedząc z książką w mesie usłyszałem jego skradające się kroki i okrzyknąłem go po nazwisku. Burns wszedł trzymając w ręku laskę i kapelusz; odświętność jego lądowego stroju i mina obibruka z ohydnym pomrugiwaniem oka nadawały mu wygląd niewiarogodnie pospolity. Zaproszony, siadł, położył laskę i kapelusz na stole i po chwili rozmowy o sprawach statku zauważył:

— Ładnych ja się powiastek nasłuchałem w porcie o tym gagatku, kupczyku okrętowym, co tak gracko wyłudził od pana robotę.

Zrobiłem uwagę swemu byłemu pacjentowi z powodu jego nieodpowiedniego wyrażania się. Otrząsnął się tylko wzgardliwie. Ślicznie udana sztuczka, doprawdy: zdobyć abordażem cudzy okręt, zaopatrzyć go w prowiant na śniadanie w dwóch koszach dla całej załogi i najspokojniej wprosić się do kapitańskiego stołu! Nigdy w życiu nie słyszał o czymś tak chytrym i tak bezwstydnym.

Zacząłem bronić niezwykłych metod Jacobusa.

— On jest bratem jednego z najbogatszych kupców w tym porcie.

Oczy pierwszego oficera trysnęły pięknie zielonymi iskrami.

— Jego starszy brat nie rozmawia z nim od osiemnastu czy dwudziestu lat — oznajmił triumfująco. — Ot, w czym rzecz!

— Wiem o tym wszystkim — przerwałem wyniośle.

— Wie pan? Hm! — Myślami ciągle jeszcze krążył wokół etyki handlowego współzawodnictwa. — Nie mogę patrzeć na wyzyskiwanie pańskiej dobroci. On dał temu naszemu stewardowi pięć rupii w łapzyę, żeby go tu wpuścił, a może i więcej. Co to dla niego? Wliczy to do rachunku, i wię!cej jeszcze.

— Czy to jest jedna z tych bajd, któreś pan słyszał w porcie? — spytałem.

Zapewnił mnie, że jego własny rozsądek mógłby mu o tym powiedzieć. Nie, na brzegu słyszał, że nikt z szanujących się obywateli w mieście nie zbliża się do Jacobusa. Zamieszkuje pono jakiś obszerny staroświecki dom z wielkim ogrodem w jednym z zaułków. Powiedziawszy to Burns przybrał tajemniczy wyraz:

— Trzyma tam w zaniknięciu jakąś dziewczynę, która, jak mówią...

— Przypuszczam, żeś pan słyszał te wszystkie plotki w jakimś wybitnie dostojnym miejscu? — rzuciłem, jak można najuszczypliwiej.

Cios był trafny, ponieważ Burns, jak wielu innych nieprzyjemnych ludzi, był niesłychanie drażliwy na punkcie miłości własnej. Pozostał w miejscu jak rażony gromem, z ustami otwartymi do zakomunikowania mi jakichś dalszych pogłosek, lecz nie dałem mu już do tego sposobności.

— I w ogóle co mnie to, u diabła, może obchodzić? — dorzuciłem, cofając się do swej kabiny.

Było rzeczą naturalną, że tak powiedziałem. Ale obojętności tej jakoś nie czułem. Dajmy na to, że zaprzątanie się moralną stroną swego dostawcy okrętowego jest absurdem, chociażby utrzymywał z nami jak najbliższe stosunki kupieckie; lecz jego osobowość wycisnęła na mnie swoje piętno już w pierwszym dniu mego pobytu w porcie w sposób wam już wiadomy.

Po tym wstępnym śmiałym czynie Jacobus ukazywał się w każdej innej postaci, tylko nie natręta. Dzień w dzień, od samego rana, przebywał poza domem i łódką objeżdżał statki, które kolejno obsługiwał, co rusz to zatrzymując się na pokładzie jednego z nich, by przy okazji spożyć z kapitanem śniadanie. Jakoż, widząc, że te usługi cieszą się ogólnym wzięciem, kiwałem mu głową pobłażliwiej, gdy raz, wychodząc od siebie, zastałem go w mesie. Rzuciwszy okiem na stół dostrzegłem, że jego miejsce było już nakryte. Stał w oczekiwaniu mego zjawienia się, bardzo masywny i cichy, trzymając w swej grubej ręce przepiękny bukiet kwiatów. Ofiarując je z bladym, sennym uśmiechem podał mi do wiadomości: „Z własnego ogrodu", ma całkiem niebrzydki stary ogród; sam je rwał dziś rano przed wyjściem za interesami; sądzi, że chciałbym... Odwrócił się.

— Czy mógłbym prosić stewarda o trochę wody w dużym dzbanku, jeżeli łaska?

Siadając przy stole zapewniłem go żartobliwie, że mam uczucie, jak gdybym był ładną dziewczyną, więc nie powinno go dziwić, że się rumienię. Lecz on był zajęty układaniem swojej kwiatowej daniny przy kredensie.

— Niech steward postawi to, z łaski swej, przy nakryciu pana kapitana, proszę. — Wypowiedział to życzenie swym zwykłym, niskim półgłosem.

Ofiarował mi owe kwiaty w sposób tak finezyjny, że nie pozostało mi nie innego, jak tylko je wąchać, podczas gdy on, cichutko zająwszy miejsce, wyszeptał pogląd, że trochę kwiatów znacznie uprzyjemnia wygląd okrętowego salonu. Chciałby wiedzieć, czemu nie zaprowadziłem u siebie wokół luku świetlnego półek pod doniczki z kwiatami, które bym brał z sobą na morze. Ma zręcznego rzemieślnika, który by załatwił dopasowanie półek w ciągu jednego dnia, a on mógłby mi dostarczyć dwa lub trzy tuziny dobrych roślin...

Koniuszki jego tłustych, okrągłych palców w niezachwianej równowadze spoczywały na krawędzi stołu, po obu stronach filiżanki z kawą. Z jego twarzy nie schodził wyraz niezmąconego spokoju. Burns złośliwie uśmiechał się do siebie. Oświadczyłem, że bynajmniej nie mam zamiaru przerabiać luku na oranżerię po to jedynie, ażeby wieczną potrawą na stole oficerskim była próchnica i obumarłe szczątki roślinne.

— Hodować tam najpiękniejsze kwiaty — nalegał, rzucając okiem ku górze. — A kłopotu z tym doprawdy nie ma.

— Ależ jest. Mnóstwo kłopotów — zaprzeczyłem. — Aż wreszcie który gamoń pozostawi luk otwarty podczas świeżej bryzy, dostaną jeden chlust słonej wody i w tydzień cała grządka już martwa.

Burns wzgardliwie parsknął na znak aprobaty. Jacobus przystał na to biernie. W jakiś czas potem rozkleiły się jego tłuste wargi z zapytaniem, czy nie widziałem się jeszcze z jego bratem.

Odpowiedziałem krótko:

— Nie, jeszcze nie.

— To zupełnie inny człowiek — zauważył sennie i  wstał. Jego ruchy miały osobliwą cichość. — No, dziękuję panu, panie kapitanie. Jeśli coś nie wypadnie we-

dług pańskich życzeń, proszę nadmienić o tym stewardowi. Przypuszczam, że pan teraz wyda obiad dla personelu biura.

— Po co? — zawołałem dosyć żywo. — Gdyby moje Stosunki handlowe z portem były stałe, to inna rzecz. Ale jestem dla nich kimś zupełnie obcym! Mogę tu się nie pojawić po raz drugi lata całe. Nie widzę, dlaczego ja... Czy pan chce powiedzieć, że to przyjęte?

— Tego się oczekuje od kogoś takiego jak pan — westchnął łagodnie. — Ośmiu starszych komisantów, szef... to dziewięć, panów trzech... dwanaście osób. Nie powinno zbyt wiele kosztować. Gdyby pan zechciał dać mi znać o dniu przez stewarda...

— Tego się ode mnie oczekuje! Dlaczegóż ma się tego ode mnie oczekiwać? Czy dlatego, że wyglądam na człowieka szczególnie miękkiego, czy co?

W jego nieruchomej postawie uderzyła mnie jakaś nagle przywdziana godność, a w jego nieprzeniknionym spokoju zwęszyłem niebezpieczeństwo.

— Czasu jest pod dostatkiem, aby to obmyśleć — zakończyłem wątło, czyniąc ręką gest, jak bym usiłował go się pozbyć. Przed odejściem jednak zdążył nadmienić z ubolewaniem, że dotąd nie miał przyjemności oglądania mnie w swoim „składzie" i poczęstowania cygarami. Miałby do zbycia paczkę, sześć tysięcy, bardzo tanio.

— Myślę, że opłaciłaby się panu chwilowa fatyga dla zamówienia sobie pewnej ich ilości — dodał z tłustym, melancholijnym uśmiechem i opuścił mesę.

Burns, wzburzony, uderzył pięścią w stół.

— Czy pan widział kiedy taką bezczelność! Postanowił sobie wyciągnąć z pana cokolwiek bądź, w ten czy inny sposób.

Od razu poczułem w sobie chęć obrony Jacobusa i odpowiedziałem filozoficzną uwagą, że wszystko to są interesy, jak mniemam. Lecz ten mój niedorzeczny pierwszy oficer wymamrotawszy parę urywanych zdań, jako to: „Nie mogę ścierpieć!... Zważ pan moje słowa"... i tak dalej, z trzaskiem wyleciał z kabiny. Gdybym go nie pielęgnował podczas tej zabójczej gorączki, nie zniósłbym jego zachowania się ani przez jeden dzień dłużej.

III

Jacobus zaprzątnął mi głowę swoim bogatym bratem tak dalece, że postanowiłem załatwić tę handlową wizytę niezwłocznie. O Erneście Jacobusie posłyszałem już do tego czasu cokolwiek więcej. Był on członkiem Rady, gdzie stale ściągał na siebie zarzuty władz. Wywierał znaczny wpływ na opinię publiczną. Mnóstwa ludzi było mu winnych pieniądze. Prowadził na wielką skalę import wszelkiego rodzaju towarów. Na przykład cała dostawa worków do cukru była faktycznie w jego ręku. O tym ostatnim fakcie dowiedziałem się dopiero później. Tymczasem odniosłem ogólne wrażenie, że stanowił miejscową znakomitość. Był kawalerem i urządzał co tydzień w swym podmiejskim domu karciane przyjęcia, na których bywali najpierwsi ludzie z osady.

Tym większą było tedy dla mnie niespodzianką, gdym odnalazł jego biuro w lichym otoczeniu, zupełnie z dala od dzielnicy handlowej, pośród skupiska nędznych lepianek. Mając wskazany kierunek przez czarną deszczułkę z białymi literami, wdrapałem się po drewnianych stopniach wąskiej klatki schodowej do pomieszczenia o gołej podłodze z desek, zasłanej strzę-, pami burego papieru i wiechciami pakowej słomy. Pod jedną ze ścian piętrzył się stos czegoś, co przypominało skrzynki na wino. Chuderlawy i brudny młodzikowaty Mulat o bladożółtej skórze i żałośnie długiej szyi, przypominający chore kurczę, zerwał się z trójnożnego stołka, spoza lichego, skleconego z. tarcic biurka wpatrując się we mnie, jak by oniemiał ze strachu. Miałem pewną trudność z namówieniem go, aby mnie poszedł oznajmić, chociaż nie mogłem z niego wydobyć, co stało na przeszkodzie. Uczynił to wreszcie ze straszliwymi oporami, które przestały być dla mnie zagadką, gdy usłyszałem, jak go straszliwie, z dzikim a przytłumionym porykiem sklęto, potem donośnie spoliczkowano i ostatecznie wykopano za drzwi już bez zachowania pozorów; albowiem powrócił wylatując przez próg głową naprzód i dusząc się od powściąganego krzyku.

Powiedzieć, że struchlałem, byłoby za mało. Zachowywałem się cicho jak człowiek pogrążony we śnie. Biedny chłopiec, trzymając się oburącz za tę część swe go wątłego szkieletu, która otrzymała razy, rzekł po prostu:

— Pan będzie łaskaw wejść.

Niezwykłe było opanowanie tej mizeroty. Niedorzeczna myśl, że ja tego chłopca już przedtem gdzieś widziałem, rzecz oczywiście niemożebna, była jakby delikatnym dotknięciem kończącym obrzęd czarów, uzupełnieniem sceny odpowiedniej do powzięcia wątpliwości, czy się jest przy zdrowych zmysłach. Z wytężonym wzrokiem oglądałem się dokoła, jak obudzony lunatyk. — Słuchaj no — krzyknąłem głośno —czyżby to była omyłka? Czy to jest biuro pana Jacobusa?

Chłopiec wpatrzył się we mnie z bolesnym wyrazem, tak mi jakoś znajomym! Głos ze środka warknął zaczepnie:

— Wejdź pan, chodź pan, kiedy tu już jesteś... Nie wiedziałem...

Przeszedłem ową pierwszą izbę tak, jak gdybym się zbliżał do jaskini jakiegoś dzikiego, nieznanego zwierza: z nieustraszoną odwagą, lecz i podniecony. Tylko że nie ma na świecie zwierza, który by w człowieku mógł wywołać oburzenie, moc ta należy do ohydnych właściwości zwierzęcia ludzkiego. I ja wrzałem oburzeniem, co nie przeszkodziło mi zauważyć uderzającego podobieństwa obu braci.

Ten był ciemny, gdy tamten był jasnowłosy, lecz obaj równie otyli. Był bez marynarki i bez kamizelki; niewątpliwie ucinał drzemkę chrapiąc w bujaku, który stał w kącie najdalszym od okna. Ponad wielką masą zmiętoszonej białej koszuli, zapiętej na trzy brylantowe guzy, jego pucołowata twarz wydawała się smagła. Była wilgotna, ciemne wąsy zwisały kalekie i postrzępione. Popchnął ku mnie nogą zwyczajne krzesełko o wyplatanym siedzeniu.

— Siądź pan.

Musnąłem je przelotnym spojrzeniem, a potem, zwracając gniewne oczy wprost na niego, oświadczyłem tonem ścisłym i dobitnym, że przychodzę tu stosownie do zleceń mego armatora.

— Ach, tak. Hm! Nie zrozumiałem, co ten błazen mówił... Ale nic nie szkodzi! To oduczy tego drania przeszkadzać mi o tej porze — dodał szczerząc do mnie zęby z drapieżnym cynizmem.

Spojrzałem na zegarek. Było po trzeciej — właśnie najgorętsza pora biurowej pracy poobiedniej w porcie. Burknął rozkazująco:

— Siadaj pan, kapitanie.

Zważywszy łaskawość tego zaproszenia, odrzekłem:

— Wszystkiego, co mi pan ma do powiedzenia, mogę wysłuchać stojąc.

— Tfu! — fuknął i wlepił we mnie na chwilę szeroko otwarte, srogie ślepia. Olbrzymi kocur, ni stąd ni zowąd plujący w człowieka. — Patrzcie go!... Co panu się śni, że kim pan jesteś? Po coś pan tu przyszedł? Jeśli pan nie chcesz usiąść i porozmawiać o interesach, to lepiej idź pan do diabła!

— Nie znam go osobiście — rzekłem — lecz po tym wszystkim nie omieszkam złożyć mu wizyty. Spotkanie z dżentelmenem działa odświeżająco.

Szedł za mną i warczał:

— Co za bezczelność! Mam wielką chęć napisać pańskim mocodawcom to, co o panu myślę.

Odwróciłem się ku niemu na chwilę.

— Wyjątkowo nic mnie to nie obchodzi. Ze swej strony zapewniam pana, że nie potrudzę się nawet na tyle, by im o panu wspomnieć.

Zatrzymał się w drzwiach swego biura, kiedym już przeszedł zaśmieconą sień. Sądzę, że był cokolwiek zaskoczony.

— Pogruchotam ci wszystkie gnaty — ryknął raptem na nieszczęsnego chłopca — jeśli kiedykolwiek ośmielisz się przeszkodzić mi przed godziną wpół do czwartej dla kogokolwiek bądź. Słyszysz? Dla kogokolwiek bądź!... A cóż dopiero dla jakiegoś, psiakrew, szypra — zabulgotał trochę ciszej.

Wątły młokos, chybocąc się jak trzcina, pojękiwał z cicha. Przystanąłem i udzieliłem nieszczęsnemu pewnej rady. Podsunął mi ją widok młotka (używanego zdaje się do otwierania skrzynek z winem), leżącego na podłodze.

— Gdybym był na twoim miejscu, mój chłopcze, schowałbym ten przedmiot do rękawa, wchodząc tam następnym razem, i przy pierwszej sposobności...

Cóż to było tak mi znajomego w żółtej twarzy tego chłopca? Zabarykadowany i dygoczący za swoim tandetnym biurkiem, nawet nie podniósł oczu. Jego grube opuczczone powieki naraz dały mi klucz do tej łamigłówki. Podobny był — tak jest, te sklejone mięsiste wargi — podobny był do braci Jacobusów. Do obydwu, do tego bogatego kupca i do tamtego zabiegliwego kramarza (którzy byli podobni do siebie); podobny był do nich o tyle, o ile wiotki, z lekka żółtawy mulacki chłopczyna może być podobny do dużego, tęgiego, białego człowieka w średnim wieku. Egzotyczna cera i szczupłość budowy — oto co mnie tak najzupełniej zbiło z tropu. Teraz nieomylnie widziałem w nim cechy rodowe Jacobusów — osłabione, rozcieńczone niejako w wiadrze wody — i powstrzymałem się od zakończenia swej namowy. Miałem zamiar powiedzieć: „Trzaśnij i rozwal mu ten jego łeb bydlęcy." Czułem, iż ten ostateczny wniosek był trafny. Ale to nie żarty brać na siebie odpowiedzialność doradzając komuś ojcobójstwo, choćby i najgłębiej pokrzywdzonemu.

— Żebracze... pyskate... szypry!

To ujadanie za plecami przyjąłem z pogardą. Z żalem wszakże wyznaję, iż będąc mocno podrażniony i wytrącony z równowagi zatrzasnąłem za sobą drzwi w sposób jak najbardziej sprzeczny z dostojnością.

Może to się wyda rzeczą niezupełnie absurdalną, jeśli powiem, że po tej przeprawie pogląd mój na tamtego Jacobusa zmienił się na lepsze. I z przychylniejszym uczuciem, jakby jakiegoś z nim wspólnictwa, po kilku dniach zgłosiłem się do jego „składu". Do tego przybytku interesów, o bardzo ciemnych tyłach piwnicznych, do tej przepastnej bezdni, zapchanej wszelkim kupieckim dobrem, wchodziło się z ulicy przez wysoko wzniesioną arkadę portalu. Daleko w głębi spostrzegłem mego Jacobusa bez marynarki, usilnie zajętego czymś wśród swoich pomocników. Izbę kapitańską stanowił mały, sklepiony alkierz z kamienną posadzką,. o okratowanych grubymi żelaznymi sztabami oknach, przypominający zamkowy loszek więzienny zamieniony w gościnną komnatę.

Parę ochoczych butelek w towarzystwie kilku lśniących kieliszków tworzyło świetne grono dokoła matowoczerwonego, gliniastego, pokaźnej objętości dzbanka w środku stołu, na którym leżały rozpostarte czasopisma ze wszystkich części świata. Jakiś układny obcy jegomość w szykownym szarym garniturze w kratkę, siedzący z zarzuconą na kolano nogą, odłożył szybko na bok arkusz gazety i kiwnął mi głową.

Domyśliłem się, że to kapitan jakiegoś parowca. Nie sposób znać tych panów. Przybywają i oddalają się zbyt prędko, a ich statki stoją na redzie za daleko, u samego wejścia do portu. Żyją odmiennym życiem. Ziewnął z lekka.

— Nudna dziura, nieprawdaż? Zrozumiałem, że ma na myśli miasto.

— Tak pan sądzi? — mruknąłem.

— A pan nie? Ale jutro już mnie tu nie będzie, dzięki Bogu.

Wyglądał na osobą nader wytworną, uprzejmą i wyższego tonu. Przyglądałem mu się, jak przysunął do siebie stojące na stole otwarte pudełko z cygarami, jak wydobył z kieszeni grubą papierośnicę i jak skrupulatnie zaczął ją napełniać. Potem, gdy nasze oczy się spotkały, mrugnął niby zwyczajny śmiertelnik zachęcając mnie do pójścia za jego przykładem.

— Można je palić, są istotnie przyzwoite. Pokręciłem głową.

— Ja jeszcze jutro nie odpływam.

— Cóż z tego? Sądzi pan, że nadużywam gościnności Jacobusa? Uchowaj Boże! To wchodzi do rachunku, rzecz prosta. On przeplata go takimi różnymi drobnostkami. Umie dbać o siebie! Czemu nie, to zwykła rzecz w interesach...

Dojrzałem cień przemykający po jego zadowolonej twarzy i chwilę niezdecydowania, gdy zamykał swą papierośnicę. Ale skończyło się na tym, że schował ją ochoczo do kieszeni. Od drzwi dobiegł nas spokojny głos:

— Jest pan w zupełnym porządku, panie kapitanie. Obszerny, bezszelestny kształt Jacobusa wsunął się

do izby. Jego spokój w tych okolicznościach znaczył tyleż co serdeczność. Zjawił się przy nas wdziawszy przedtem żakiet i usiadł w fotelu opróżnionym przez kapitana parowca, który ponownie kiwnął mi głową i wyszedł z krótkim, trzeszczącym śmiechem. Zapanowało głębokie milczenie. Utkwiwszy we mnie swój ociężały wzrok Jacobus zdawał się drzemać z otwartymi oczyma. Jednakże czułem, iż jego ciężkie spojrzenie bada mnie do głębi. W ogromnej pieczarze sklepu ktoś począł zabijać gwoździami pakę, snadź fachową ręką: pac-pac... pac-pac-pac. Dwaj inni fachowcy, jeden głosem niskim i nosowym, drugi świdrującym w uszach i szczekliwym, zaczęli litanię sprawdzania faktur.

— Trzycalowa lina manilowa, pół zwoju.

— Dobrze.

— Sześć par klamer.

— Dobrze.

— Sześć puszek zup... komplet, trzy pasztetu, dwie szparagów, czternaście funtów tytoniu — kajuta.

— Dobrze.

— To dla tego kapitana, który tutaj był przed chwilą — rzekł półgłosem niezachwiany Jacobus. — Te obstalunki z parowców to drobiazg. Skubią po drodze to, co im na razie potrzebne. Ten gość będzie w Samarangu przed upływem dwóch tygodni. Bardzo małe zamówienie, doprawdy.

W sklepie w dalszym ciągu odbywało się sprawdzanie pozycji; nadzwyczajna mieszanina różnorodnych części składowych, pędzli malarskich, yorkshirskich delikatesów i tak dalej.

— Trzy worki najprzedniejszych ziemniaków — wyczytywał głos nosowy.

Tu Jacobus zamrugał powiekami jak śpiący człowiek, którego obudzono szturchnięciem, i objawił nieco ożywienia. Na jego rozkaz zawołany w głąb sklepu jakiś mizdrząco uśmiechnięty pisarczyk-mieszaniec, o suto namaszczonych olejem kędziorach i z obsadką pióra zatkniętą za ucho, wniósł próbkę z sześciu kartofli, -które ustawił na stole w paradnym ordynku.

Znaglony do przyjrzenia się ich piękności, obrzuciłem je zimnym i nieprzyjaznym błyskiem oczu. Jacobus najspokojniej w świecie zaproponował mi, żeby zrobić u niego obstalunek na dziesięć lub piętnaście ton. Ton! Nie wierzyłem własnym uszom. Moja załoga nie zjadłaby takiej porcji przez rok; a kartofel (wybaczcie mi tę praktyczną uwagę) to łatwo psujący się towar.

Myślałem, że żartuje lub że chce się przekonać, czy ze mnie wprost nieopisany dureń. Ale jego zamiar nie był tak prosty. Okazało się, że miał na myśli kupno na mój własny rachunek.

— Proponuję panu nielichy interes, panie kapitanie. Cena nie będzie wysoka.

Powiedziałem mu, że nie przybyłem tu handlować. I nawet dodałem szyderczo, że aż nadto dobrze wiem, jak się kończy tego rodzaju spekulacja. Westchnął i założył ręce >na brzuchu gestem przykładnej rezygnacji. Podziwiałem jego bezwstydny spokój. Po chwili jakby się obudził:

— Zapali pan cygaro, kapitanie?

— Me, dziękuję. Nie palę cygar.

— Na próbę! — zaklinał cierpliwym szeptem. Zapadło posępne milczenie. Wiecie, jak czasami ktoś uzewnętrznia głębię i przenikliwość myśli, o którą nie można go było podejrzewać, to jest, inaczej mówiąc, wyłania z siebie coś nieoczekiwanego. Tak właśnie, nieoczekiwanie, doszły mnie słowa Jacobusa:

— Ten pan, który przed chwilą wyszedł, miał rację. Może pan zapalić, panie kapitanie. Tu każda rzecz związana jest z interesem.

Poczułem się trochę zawstydzony. Wspomnienie jego strasznego brata sprawiło, że wydał mi się odmianą człowieka zupełnie godziwą. Nieco tedy skruszony, wypowiedziałem kilka słów w tym sensie, że gościnności jego bynajmniej nic nie zarzucam.

Zanim się postarzałem o minutę, spostrzegłem, dokąd mnie to ustępstwo prowadzi. Jak gdyby zmieniając temat Jacobus nadmienił, że do jego domu jest około dziesięciu minut spacerkiem. Siedziba posiada otoczony murem stary ogród. Coś naprawdę godnego uwagi. Mógłbym tak zajść którego dnia i rzucić okiem.

Można było przypuszczać, że jest miłośnikiem ogro dów. Ja też się lubuję w ogrodach, lecz anim myślał, żeby moja skrucha miała ponieść mnie aż tak daleko — do kwiatowych klombów Jacobusa, chociażby nie wiem jak pięknych i starych. Dorzucił tonem niejakiej zażyłości:

— Tam jest tylko moja córka.

Trudno notować wszystko w należnym porządku. Muszą więc tutaj cofnąć się do tego, co stało się przed tygodniem czy przed dwoma. Ordynujący z urzędu lekarz portowy przybył na pokład mego statku, by rzucić okiem na jednego z mej załogi, któremu coś dolegało, i, rzecz naturalna, zaproszony został do kajuty. Był tam również pewien mój kolega-kapitan; podczas rozmowy o tym i owym wspomniano nazwisko Jacobusa. Wymienił je bez szczególnego szacunku ktoś, bodaj że właśnie kolega. Nie pamiętam w tej chwili, co chciałem na to powiedzieć, gdy doktor, człowiek przyjemny i kulturalny, o zdecydowanym tonie, uprzedził moje słowa wtrącając z przekąsem:

— Ach, panowie mówicie o moim szanownym teściu.

Rzecz prosta, cierpki ten frazes zamknął nam usta. Przypomniałem sobie teraz ten epizod i kiedy w związku z nową sytuacją jużjuż miałem powiedzieć coś nie wiążącego, spytałem z uprzejmym zdziwieniem:

— To pańska zamężna córka mieszka z panem? Spokojnym gestem tłustej ręki z prawa na lewo

zaprzeczył. Nie! To inna z jego córek, powiedział znacząco i, jak zwykle, półgłosem. Ona... Zrobił przerwę, snadź chcąc wynaleźć w mózgu jakieś opisowe zdanie. Lecz moje nadzieje zawiodły. Ograniczył się do wypowiedzenia swego zwykłego:

— To jest osoba w zupełnie innym guście,

— Doprawdy... Ale, ale, panie Jacobus, byłem w tych dniach z wizytą u pańskiego brata. Nie pochlebiając panu, znalazłem, że jest to osoba w zupełnie innym guście niż pan.

Przybrał wyraz głębokiej zadumy, by w chwilę potem zdziwić mnie swoją odpowiedzią:

— To człowiek o ustalonych nawykach.

Może chodziło mu o nawyk owej poobiedniej drzemki; lecz ja wymamrotałem coś o „nawykach takich czy siakich, ale bydlęcych" i nie zwlekając dłużej wyszedłem ze składu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UKRYTY SOJUSZNIK

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FREJA Z SIEDMIU WYSP OPOWIEŚĆ O Pa id="filepos273556"gt;YTKICH WODACH

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Z historii następnych siedmiu tygodni należy powiedzieć przede wszystkim, że stary Nelson (czy Nielsen) nie złożył swojej dyplomatycznej wizyty. Kanonierka „Neptun" jego królewskiej mości króla Niderlandów, dowodzona przez znieważonego i rozjuszonego porucz nika, opuściła zatokę o nieoczekiwanie wczesnej porze. Gdy ojciec Frei znalazł się na wybrzeżu obejrzawszy swój cenny zbiór tytoniu, rozpostarty jak się patrzy na słońcu, kanonierka okrążała już przylądek. Stary Nelson bolał przez kilka dni nad utraconą sposobnością.

— I teraz nie wiem, w jakim usposobieniu ten człowiek odjechał — żalił się nieczułej córce. Zdumiony był jej twardym sercem. Obojętność Frei przerażała go nieomal.

Dalej musimy zanotować, że tegoż dnia kanonierka „Neptun" dążąc na wschód przepłynęła obok brygu „Bonito", unieruchomionego na wprost Karimaty, z dziobem również zwróconym na wschód. Jego kapitan, Jasper Allen, zatopiony w tkliwych, władczych marzeniach o swojej Frei, nie wstał z leżaka stojącego na rufie, aby spojrzeć na „Neptuna", który przepłynął tak blisko, że kłęby dymu zionące z krótkiego, czarnego komina potoczyły się aż między maszty „Bonita" i zaciemniły na chwilę słoneczną białość żagli poświęconych służbie miłości. Jasper nie odwrócił nawet głowy, aby rzucić nań spojrzenie. Ale Heemskirk wszedł na pomost i patrzył już z oddali na bryg długo i usilnie, ściskając z całej siły mosiężną poręcz przed sobą, aż wreszcie, w chwili zbliżenia się statków, stracił do siebie zaufanie i schronił się do kabiny nawigacyjnej zatrzaskując za sobą drzwi. Przesiedział tam kilka głuchych godzin rozmyślając gorzko ze ściągniętymi brwiami i ustami wykrzywionymi sardonicznym grymasem, niby spętany bezbożną żądzą Prometeusz, którego trzewia wydano na żer dziobowi i szponom upokorzonej namiętności.

Ten gatunek ptaka nie da się odstraszyć równie łatwo jak kurczę. Zwiedziony, oszukany, okpiony, wywiedziony w pole, zbezczeszczony, wyśmiany... bez mi łosierdzia. Złowrogi ptak! Porucznik nie miał wcale ochoty stać się pastwą języków na archipelagu jako oficer marynarki wojennej, który dostał w twarz od dziewczyny. Czy to możliwe, aby naprawdę kochała tego łotra kupczyka? Usiłował nie myśleć, ale dokładne wyobrażenia, gorsze od myśli, osaczyły go w jego schronieniu. Widział ją — jasną, bliską, wyraźną, plastyczną, barwną, oświetloną zjawę — widział ją zawieszoną u szyi tego chłystka. Zamykał oczy, ale tylko po to, aby się przekonać, że to nie pomaga. Potem zabrzmiało pianino, blisko, bardzo wyraźnie; Heemskirk zatkał uszy bez żadnego skutku. To wprost nie do zniesienia — nie do zniesienia w samotności. Wypadł z kabiny i na wpół przytomny zaczął rozmawiać o obojętnych sprawach z oficerem pełniącym wachtę na pomoście... przy szyderczym wtórze widmowego pianina.

A teraz ostatnia rzecz, którą należy zapisać: porucznik Heemskirk, zamiast płynąć w dalszym ciągu w stronę Ternate, gdzie go oczekiwano, zboczył z kursu i zawinął do Madagaskaru, gdzie nikt się go nie spodziewał. Tam zgłosił się z pewnymi wyjaśnieniami do gubernatora czy jakiejś innej władzy, przedłożył pewne propozycje i uzyskał zupełną swobodę postępowania w tych sprawach. Następnie „Neptun", zaniechawszy podróży do Ternate, popłynął na północ ku górzystym wybrzeżom Celebesu i przebywszy szerokie cieśniny zatrzymał się u niskich brzegów pokrytych dziewiczym lasem, nie tkniętych i niemych — na wodach fosforyzujących nocą, a we dnie głęboko lazurowych, kędy widnieją lśniące, zielone plamy nad podwodnymi skałami. Przez wiele dni można było widzieć, jak „Neptun" przemyka się gładko tam i z powrotem wzdłuż mrocznego wybrzeża lub też czuwa w pobliżu srebrnych zakrętów ujść rzecznych pod rozległym, jaskrawym niebem, które nigdy nie łagodnieje, nigdy się mgłą nie powleka i zalewa ziemię wieczystym blaskiem tropikalnego słońca — tego słońca, co w swej nieprzerwanej świetności niewymownym smutkiem kładzie się na duszę, bardziej dojmującym, bardziej przenikliwym i sięgającym głębiej niż szara melancholia mgieł północy.

Handlowy bryg „Bonito" ukazał się zza mrocznego, odzianego lasem przylądka, sunąc lekko po wodzie na tle srebrzystego ujścia wielkiej rzeki. Dech powietrza, który w ruch go wprawiał, nie zachwialiby płomieniem pochodni. Bryg wymknął się na wolną przestrzeń spoza zasłony nieruchomego listowia — tajemniczy, milczący, biały jak duch i uroczyście a niepostrzeżenie dążący naprzód; Jasper zaś, z łokciem wspartym o wanty grotmasztu i głową na dłoni, rozmyślał o Frei. Wszystko w świecie mu ją przypominało. Piękność ukochanej kobiety żyje w pięknie natury. Wzdymające się zarysy wzgórz, kręte linie brzegu, swobodne zakręty rzeki mniej są urocze od harmonijnych linii jej ciała; a gdy sunie lekko naprzód, wdzięk jej ruchów przywodzi na myśl potęgę tajemnej władzy, która sprawuje rządy nad czarem widzialnego świata.

Jasper — zależny od rzeczy tak jak wszyscy ludzie — kochał bryg, przybytek swoich marzeń. Zdawało mu się, że coś z duszy Frei wcieliło się w statek. Jego pokład był ostoją ich szczęścia. Władanie brygiem łagodziło namiętność Jaspera kojącym przeświadczeniem, że szczęście jest już w jego mocy.

Księżyc w pełni wytoczył się na niebo, wspaniały i pogodny, i płynął w powietrzu spokojnym i przejrzystym jak spojrzenie Frei. Najlżejszy szmer nie mącił ciszy na pokładzie.

„Będzie tu stała przy, moim boku w takie wieczory jak dziś" — myślał z uniesieniem.

I oto właśnie w tej chwili, Wśród tej ciszy, wśród tej pogody, pod szeroko rozwartym, dobrotliwym spojrzeniem księżyca sprzyjającego kochankom, na morzu bez zmarszczki, pod niebem bez chmurki — jak gdyby cała natura przybrała najłaskawszy swój wygląd w bezlitosnym szyderstwie — kanonierka „Neptun", odrywając się od ciemnego wybrzeża, pod którym tkwiła niewidzialna, wypłynęła, aby przeciąć drogę handlowemu brygowi „Bonito" zdążającemu w stronę morza.

Natychmiast po rozpoznaniu kanonierki wynurzającej się z zasadzki Schultz o czarownym głosie zdradził dziwne zaniepokojenie. Przez cały ów dzień, począwszy od chwili gdy bryg opuścił malajskie miasteczko w górze rzeki, Schultz spełniał zwykłe obowiązki z twarzą ponurą, jak człowiek, któremu coś ciąży na duszy. Jasper zauważył to, ale pierwszy oficer odwrócił się zmieszany, jakby nie chciał, aby mu się przyglądano, i mruknął coś o migrenie i ataku febry. Musiał się czuć bardzo źle w chwili, gdy kręcąc się za kapitanem zapytał głośno: „Czego ten drab chce od nas?" Nagi człowiek stojący w lodowatym podmuchu i wysilający się, aby nie dygotać, nie mógłby przemówić bardziej ochrypłym i niepewnym głosem. Ale była sto prawdopodobnie febra, silny atak dreszczów.

— Chce mi po prostu dokuczyć — odrzekł Jasper z niezamąconą pogodą. — Usiłował to robić już przedtem. No, zobaczymy.

I rzeczywiście oba okręty zbliżyły się niebawem na odległość głosu. Bryg o pięknych liniach i białym ożagleniu wyglądał mglisto i zwiewnie w świetle księżyca. Krótka i przysadzista kanonierka o krępych, ciemnych masztach, nagich jak martwe pnie i rysu jących się wyraźnie na świetlistym niebie przepysznej nocy, rzucała ciężki cień na szlak wodny między dwoma okrętami.

Freja nawiedzała obu tych mężczyzn jak jakiś duch wszechobecny, jak gdyby była jedyną w świecie kobietą. Jasper miał wciąż w pamięci jej poważne upomnienia, aby przestrzegał rozwagi i przezorności we wszystkich czynach i słowach, gdy się znajduje z dala od niej. W chwili tego zupełnie nieoczekiwanego spotkania poczuł na uchu jej oddech i wspomniał, jak w ostatniej chwili szeptała mu spiesznie pożegnalne przestrogi zakończone na wpół żartobliwym: „Pamię. taj, mały, nigdy bym ci tego nie darowała!" Czuł także na ramieniu krótki uścisk jej ręki, na który odpowiedział spokojnym, pewnym siebie uśmiechem. Heemskirka nawiedzała Freja w sposób zupełnie odmienny. Nie słyszał szeptów; za to prześladowały go obrazy. Widział dziewczynę zawieszoną u szyi nędznego włóczęgi — tego włóczęgi — włóczęgi, który odpowiedział właśnie na jego okrzyk. Widział ją, skradającą się boso przez werandę, i te jej wielkie, jasne, szeroko rozwarte oczy, pragnące spojrzeć na bryg — na ten bryg. Gdyby choć krzyknęła, gdyby go zwymyślała!... Ale ona po prostu odniosła nad nim triumf. To wszystko. Zwiedziony (wierzył w to niezachwianie), znieważony, uderzony, wyśmiany — bez miłosierdzia! Ci dwaj ludzie, nawiedzani przez Freję z Siedmiu Wysp tak odmiennie, nie byli sobie równi jako przeciwnicy.

W głuchej, sennej ciszy, która zawisła nad obu okrętami, w świecie, co tylko zwiewnym snem się zdawał, łódź z jawajskimi wioślarzami przecięła ciemny szlak wody i podpłynęła do brygu. Siedzący w niej biały podoficer, prawdopodobnie artylerzysta, wspiął się na pokład. Był to krępy człowiek o okrągłym brzuchu i zasapanym głosie. Nieruchoma, tłusta twarz zdawała się martwa w świetle księżyca; grube ramiona zwisały odstając od tułowia, jak gdyby był wypchany. Przebiegłe, małe oczka połyskiwały niby kawałeczki miki. Łamaną angielszczyzną zwrócił się do Jaspera z żądaniem, aby kapitan zjawił się na pokładzie „Neptuna". Jasper nie oczekiwał czegoś tak niezwykłego. Po krótkim namyśle jednak postanowił nie okazać ani zniecierpliwienia, ani nawet zdziwienia. Rzeka, z której wracał, była przez parę lat widownią politycznych zaburzeń i wiedział, że jego wizyty w tych stronach wzbudzają pewną podejrzliwość. Ale niewiele sobie robił z niezadowolenia władz, tak strasznych dla starego Nelsona. Przygotował się więc do opuszczenia brygu. Schultz poszedł za nim aż do burty, jakby chciał mu coś powiedzieć, lecz koniec końców stanął przy nim w milczeniu. Jasper przełażąc przez burtę zauważył jego trupiobladą twarz. Oczy człowieka, dla którego bryg stał się wybawieniem i ucieczką przed skutkami jego dziwacznej psychiki, te oczy patrzyły w Jaspera z niemym, błagalnym wyrazem.

— Cóż tam znowu? — spytał Jasper.

— Chciałbym wiedzieć, jak to się skończy — rzekł właściciel przepysznego głosu, którym urzekł nawet trzeźwą Freję. Ale gdzież się podział jego dźwięk czarowny? Słowa Schultza zabrzmiały jak krakanie kruka.

— Pan jesteś chory — rzekł Jasper stanowczo.

— Bodajem nie żył! — oświadczył Schultz rozpaczliwie, snadź doprowadzony do ostateczności tajemniczą jakąś troską. Jasper rzucił mu przenikliwe spojrzenie, ale nie była to chwila odpowiednia, by zgłębiać gorączkowy wybryk chorego człowieka. Nie wyglądał właściwie na nieprzytomnego i to na razie musiało Jasperowi wystarczyć. Schultz rzucił się ku niemu.

— Ten człowiek knuje coś złego! — zawołał rozpacz liwie. — Knuje coś przeciwko panu, panie kapitanie. Ja to czuję i...

Tchu mu zabrakło od niepojętego wzruszenia.

— Dobrze, dobrze, panie Schultz. Nie dam mu okazji do zaczepki — uciął krótko Jasper i zeszedł do łodzi.

Na pokładzie „Neptuna" Heemskirk stał z rozkraczonymi nogami w zalewie księżycowego światła; atramentowy cień padał od jego postaci w poprzek rufy. Na widok Jaspera nie poruszył się wcale, tylko uczuł w piersi jak gdyby dźwigające się morze. Jasper czekał przed nim w milczeniu.

Znalazłszy się przed sobą twarzą w twarz wpadli od razu w zwykły ton swych przypadkowych spotkań w bungalowie starego Nelsona. Ignorowali się wzajemnie najzupełniej: Heemskirk — posępnie; Jasper — z idealnie bezbarwnym spokojem.

— Co się dzieje na rzece, z której pan wraca? — spytał porucznik prosto z mostu.

— Nie wiem nic o żadnych zamieszkach, jeśli to pan ma na myśli — odrzekł Jasper. —  Wyładowałem tam pół ładunku ryżu, za który nie dostałem nic w zamian, i odjechałem. Ustal tam teraz wszelki handel, ale za jaki tydzień pomarliby z głodu, gdybym się nie zjawił.

— Wścibstwo! angielskie wścibstwo! A przypuśćmy, że te łotry nie zasługują na nic więcej?

— Widzi pan, tam są kobiety i dzieci — zauważył Jasper spokojnym głosem.

— Ach tak! Kiedy Anglik opowiada o kobietach i dzieciach, można być pewnym, że jest w tym coś podejrzanego. Trzeba! będzie zbadać pańskie sprawki.

Mówili kolejno jak bezcielesne duchy — głosy rozlegające się w pustce; patrzyli na siebie, jak gdyby w miejscu, gdzie stali, nic nie było lub co najwyżej martwy jakiś przedmiot. Ale teraz zapadło milczenie.

Heemskirk nagle pomyślał: „Ona powie mu wszystko. Powie mu, śmiejąc się i wisząc mu u szyi." I żądza unicestwienia Jaspera na miejscu ogarnęła go z taką siłą, że zmysły jego się rozprzęgły. Przestał władać mową i wzrokiem. Przez chwilę nie widział w ogóle Jaspera. Usłyszał tylko jego głos dochodzący jakby gdzieś z oddali.

— Czy mam z tego wywnioskować, że bryg jest zatrzymany?

Heemskirk przyszedł do siebie w przypływie złośliwej satysfakcji.

— Tak. Będę go holował do Makassaru.

— O legalności tego czynu zadecyduje sąd — rzekł Jasper z udaną obojętnością, widząc, że sprawa staje się poważna.

— O tak, sąd! Naturalnie. A co się pana tyczy, zatrzymuję pana tu na okręcie.

Kamienna nieruchomość Jaspera zdradziła jego przerażenie wobec grożącego mu rozstania z brygiem. Ale trwało to tylko chwilę. Odwrócił się i krzyknął w stronę brygu. Schultz odpowiedział:

— Słucham, panie kapitanie.

— Przygotujcie się do przyjęcia liny holowniczej. Zabierają nas do Makassaru.

— Wielki Boże! I dlaczego, panie kapitanie? — przypłynął słaby okrzyk pełen trwogi.

— Przypuszczam, że przez uprzejmość — odkrzyknął ironicznie Jasper z niezwykłym spokojem. — Mogła nas tu chwycić cisza i unieruchomić na dni całe. No i przez gościnność. Jestem zaproszony do pozostania tu, na kanonierce.

Głośny krzyk rozpaczy był odpowiedzią na te wiadomości. Jasper pomyślał z niepokojem: „Ten człowiek ma doprawdy zupełnie rozklekotane nerwy!", i wpatrzył się w bryg z nowym uczuciem przygnę bienia. Myśl, że jest z nim rozłączony, po raz pierwszy od chwili kiedy się: zetknęli, wstrząsnęła aż do najgłębszych podstaw jego siłą woli, ukrytą pod pozorną lekkomyślnością. Przez cały ten czas nie poruszył się ani Heemskirk, ani jego atramentowy cień leżący na pokładzie.

— Wyślę na wasz statek załogę łodzi z oficerem — oświadczył nie zwracając się w szczególności do nikogo. Jasper, oderwany od kontemplacji swego brygu, odwrócił się i beznamiętnie, prawie bez wyrazu w głosie zaprotestował przeciw takim poczynaniom. W gruncie rzeczy  chodziło mu o to, by uniknąć zwłoki. Policzył dni. Makassar leżał po drodze i w razie holowania zyskałoby się istotnie na czasie. Z drugiej strony należało oczekiwać jakichś nieznośnych formalności. Cała historia była doprawdy niemożliwie głupia. „Zwariował karaluch! — myślał Jasper. leŔ Przecież uwolnią mnie natychmiast. A gdyby i nie uwolnili, Mesman musi za mnie poręczyć." Mesman był to kupiec holenderski, z którym Jasper prowadził często interesy, wybitna osobistość w Makassarze.

— Pan protestuje? Hm! -— mruknął Heemskirk i trwał jeszcze chwilę bez ruchu z szeroko rozstawionymi nogami i spuszczoną głową, jakby studiował własny cień, zabawnie rozcięty. Potem skinął na opasłego artylerzystę, który stał nieruchomo w pobliżu niby wstrętny, wypchany okaz tłustego człowieka o martwej twarzy i błyszczących oczkach. Artylerzysta podszedł i stanął na baczność.

— Udasz się pan na bryg z załogą jednej łodzi.

— Ya, mynherr.

— Jednego z ludzi przeznaczysz pan do sterowania brygiem przez cały czas — ciągnął Heemskirk wydając rozkazy po angielsku, prawdopodobnie ku zbudowaniu Jaspera. — Zrozumiano?

— Ya, mynherr.

— Pozostaniesz pan na pokładzie z pełną odpowiedzialnością.

— Ya, mynherr.

Jasper doznał uczucia, że razem z dowództwem nad brygiem wyrywają mu serce z piersi. Heemskirk zapytał teraz zupełnie innym tonem:

— Jaką broń macie na statku?

Dawnymi czasy statkom handlującym na chińskich morzach wolno było posiadać pewną ilość broni palnej dla celów obronnych. Jasper odpowiedział:

— Osiemnaście karabinów z bagnetami, które znajdowały się na statku, gdy kupiłem go cztery lata temu. Zadeklarowałem je w swoim czasie.

— Gdzie są złożone?

— W kabinie na dziobie. Mój pierwszy oficer ma klucz.

— Zabierze je pan — rzekł Heemskirk do artylerzy-sty.

— Ya, mynherr.

— Dlaczego? Co pan chce przez to dać do zrozumienia? — wykrzyknął Jasper, po czym zagryzł Wargi. — To potworne! — mruknął.

Heemskirk podniósł na chwilę ciężki, jakby cierpiący wzrok.

— Możesz pan odejść — rzekł do artylerzysty. Tłuścioch zasalutował i oddalił się.

Podczas następnych trzydziestu godzin holowanie zostało raz przerwane. Z brygu dano sygnał powiewając z dziobu flagą i kanonierka stanęła. Oficer wyglądający jak okaz źle wypchanego człowieka wsiadł do łodzi i dostawszy się na pokład „Neptuna" pośpieszył wprost do kabiny dowódcy, przy czym mrugał oczkami zdradzając niezmierne poruszenie tym, co miał do zakomunikowania. Siedzieli czas jakiś zamknięci, pod czas gdy Jasper, stojąc u  tylnej burty, usiłował wypatrzyć, czy na brygu stało się coś niezwykłego. Ale wszystko zdawało się być w porządku. Mimo to czatował na artylerzystę i choć starał się unikać rozmowy z kimkolwiek po rozprawie z Heemskirkiem, zatrzymał Holendra wracającego na pokład brygu i spytał o zdrowie pierwszego oficera.

— Nie czuł się dobrze w chwili, kiedy opuszczałem statek — objaśnił.

Gruby chorąży, który trzymał się prosto, jakby wysiłek dźwigania przed sobą wielkiego brzucha wymagał sztywnej postawy, z trudnością zrozumiał, o co chodzi. Ani jeden rys jego twarzy nie zdradził najlżejszego ożywienia, w końcu jednak zamrugał szybko oczkami.

— Oh, ya! Pierwszy oficer. Ya, ya! Ma się bardzo dobrze. Ale, mein Gott, on jest bardzo zabawna człowiek.

Jasper nie uzyskał dalszych wyjaśnień, ponieważ artylerzysta wsiadł spiesznie do łodzi i powrócił na pokład brygu. Pocieszał się jednak myślą, że ta niemiła, idiotyczna przygoda prędko się skończy. Redę Makassaru widać już było w oddali. Heemskirk minął Jaspera zdążając na pomost. Po raz pierwszy też rzucił mu przeciągłe spojrzenie, przy czym zatoczył oczami tak śmiesznie i dziwacznie — Jasper i Freja już dawno zgodzili się co do jego śmieszności — i tak ekstatyczna szczęśliwość biła z jego twarzy, jakby się rozkoszował jakimś smakowitym kąskiem. Jasper nie mógł się powstrzymać od szerokiego uśmiechu, lecz już po chwili zwrócił się znów w stronę swego statku.

Widzieć bryg, swój skarb ukochany, ożywiony blaskiem duszy Frei, tę jedyną w świecie ostoję dwojga ludzi, bezpieczną przystań miłości, towarzysza przygód, dzięki któremu mógł swą cichą i czarowną Freję przycisnąć do piersi i uprowadzić na koniec świata; widzieć ten przepiękny statek — godne wcielenie jego dumy i miłości — widzieć go na uwięzi u końca liny holowniczej nie było doprawdy miłym przeżyciem. Było w tym coś z nocnej zmory, jakby się Jasperowi zwidział we śnie dziki ptak morski spętany łańcuchami.

Lecz na cóż innego miał patrzeć? Chwilami piękność brygu przenikała mu wprost do serca z siłą zaklęcia, tak iż wręcz zapominał, gdzie się znajduje. A przy tym owo poczucie wyższości, którym przepaja młodzieńca wzajemność ukochanej — ułuda, że tkliwe spojrzenie kobiecych oczu unosi go tam, gdzie los już nie sięga — pomogły mu po pierwszym wstrząsie stawić czoło przeciwnościom z wesołą pewnością siebie. Albowiem cóż złego może się przytrafić wybranemu Frei?

Miało się już ku zachodowi; słońce znajdowało się z tyłu za obu statkami dążącymi ku portowi. „Żart karalucha prędko się skończy" — rozmyślał Jasper bez wielkiej - nieprzyjaźni. Jako marynarzowi obznajmionemu dokładnie z tą okolicą świata, dość mu było rzucić okiem, aby przekonać się, jaką drogą podążają. „Oho — pomyślał — kierują się przez Spermonde Passage. Za chwilę wyminiemy rafę Tamissy." I wpatrzył się znowu w swój bryg, tę ostoję materialnego i moralnego istnienia, która wkrótce znajdzie się znów w jego mocy. Na spokojnym jak sadzawka morzu ciężka, gładka fałda żłobiła się i odpływała z obu stron kadłuba brygu, bowiem potężny „Neptun" holował z wielkimi pośpiechem, jak o zakład. Na dziobie „Bonita" pojawił się holenderski artylerzysta wraz z paru innymi ludźmi. Stali spoglądając ku wybrzeżu, a Jasper pogrążył się znów w miłosnym zapamiętaniu.

Nieoczekiwanie wstrząsnął nim głęboki gwizd parowej syreny na kanonierce. Rozejrzał się powoli. Skoczył z miejsca jak błyskawica, sadząc ku. dziobowi wzdłuż pokładu.

— Wjedziecie na rafę Taamissy! — wrzasnął. Heemskirk stojący wysoko na pomoście rzucił w tył przez ramię ciężkie spojrzenie; dwóch marynarzy obróciło koło sterowe i „Neptun" oddalał się już szybko od krańca bladej wody kryjącej niebezpieczeństwo. Ha! w samą porę. Jasper odwrócił się natychmiast, aby spojrzeć na bryg. Zanim zdał sobie sprawę z tego, co się dzieje — snadź zgodnie z rozkazem Heemskirka wydanym poprzednio artylerzyście — na dźwięk syreny rzucono linę holowniczą. Nie zdążył krzyknąć ani się poruszyć, gdy ujrzał bryg na swobodzie, mknący ukośnie do rufy kanonierki z całym nadanym mu rozpędem. Ścigał jego piękną, zwiewną postać oczyma rozszerzonymi niedowierzaniem, zdziczałymi od zgrozy. Krzyki na pokładzie pędzącego brygu doszły go tylko jako okropny, niewyraźny pomruk pośród łoskotu krwi walącej do uszu. Bryg niknął wyprostowany, pełen życia i niezrównanego wdzięku, rozwijając w tym strasznym popisie cały dar swojej szybkości. Mknął, dopóki gładka tafla! wody przed dziobem nagle nie zapadła się jak gdyby, niczym wessana w głąb, a wtedy stanął z dziwnym, gwałtownym drżeniem topów, pochylił nieco wyniosłe maszty i zastygł bez ruchu. Stał tak na rafie, podczas gdy kanonierka „Neptun" zatoczywszy wielki krąg ruszyła pod pełną parą ku Spermonde Passage kierując się ku miastu. Stał bez ruchu, bez najlżejszego ruchu, a w jego pozie było coś złowieszczego i nienaturalnego. W jednej chwili ogarnęła go pod zalewem słońca subtelna melancholia rzeczy tkniętych zagładą; był tylko plamą w lśniącej pustce przestrzeni — samotny już i opuszczony.

— Trzymać go! — wrzasnął głos z pomostu. Jasper rzucił się ku swojemu brygowi w ślepym porywie, jak człowiek rzuca się naprzód, aby chwycić w ramiona żywą, dyszącą, ukochaną istotę i ocalić ją od zagłady. „Trzymać go! Trzymać mocno!" — darł się porucznik u szczytu pomostowego trapu, a Jasper mocował się jak oszalały bez jednego słowa; widać było tylko jego głowę nad falującą kupą marynarzy „Neptuna", którzy rzucili się na niego posłuszni rozkazowi. „Trzymać! Za nic nie chcę, żeby ten człowiek teraz się utopił!"

Jasper przestał walczyć.

Marynarze puścili go, jeden po drugim; odstępowali dalej i dalej w czujnym milczeniu, zostawiając go bez podpory w pustej, coraz szerszej przestrzeni, jak gdyby chcieli dać mu dość miejsca, aby mógł paść po walce. Ale nie zachwiał się nawet. W pół godziny później, gdy „Neptun" stanął na kotwicy na wprost miasta, Jasper ciągle jeszcze stał bez ruchu; nie poruszył nawet głową. Gdy ustał zgrzyt kotwicznego łańcucha, Heemskirk ciężkim krokiem zeszedł z pomostu.

— Zawołać łódź — rzekł posępnie mijając wachtowego stojącego przy trapie i ruszył powoli ku miejscu, gdzie Jasper, cel wielu spojrzeń pełnych grozy, stał utkwiwszy wzrok w pokładzie, jakby zatopiony w ponurej zadumie. Heemskirk podszedł blisko i wpatrzył się w niego w zamyśleniu, trzymając palce na wargach. Oto stoi przed nim ten obsypany łaskami włóczęga, jedyny człowiek, któremu szatańska dziewczyna mogłaby opowiedzieć pewną historię. Ale on nie znajdzie w niej nic zabawnego. Historię o tym, jak porucznik Heemskirk... Nie, on się z tej historii śmiać nie będzie. Wygląda, jakby już nie miał się śmiać nigdy w życiu.

Nagle Jasper podniósł oczy. Wzrok jego, pozbawiony wszelkiego wyrazu prócz bezgranicznego zdumienia, spotkał się ze wzrokiem Heemskirka, bacznym i chmurnym.

— Wpadł na rafę! — rzekł cichymi, zdziwionym głosem. — Na... rafę — powtórzył jeszcze ciszej i zdawał się śledzić w sobie rodzące się nowe i jakieś straszne, zdumiewające uczucie.

— Najwyższy poziom przypływu... przypływ syzygijny — wtrącił Heemskirk z mściwym, triumfalnym wybuchem, który błysnął i zagasł. Urwał jakby zmęczony, utkwiwszy w Jasperze harde spojrzenie. W oczach jego niby posępna chmura mignęło skryte rozczarowanie, nieunikniony cień wszelakiej namiętności. — Najwyższy poziom! — powtórzył i pod wpływem gwałtownej reakcji uczuć zerwał z głowy wygalonowaną czapkę zakreślając nią szeroki, szyderczy łuk w stronę trapu. — A teraz wolna droga do sądów, przeklęty Angliku! id="filepos416370"> zawołał.

VI

Sprawa brygu „Bonito" musiała niechybnie wywołać wielką sensację w Makassarze — najładniejszym i najbardziej może schludnym z miast na wyspach — któremu to miastu rzadko się trafia sposobność do podniecających wrażeń. „Esplanada" ze swoją specjalną publicznością zorientowała się szybko, że zaszło coś niezwykłego. Już od dłuższego czasu obserwowano z dala na morzu parowiec holujący statek żaglowy; zwróciło ogólną uwagę, że parowiec zawinął do portu zostawiwszy gdzieś statek za portem. Dlaczego tak się stało? Widać było tylko maszty brygu — ze zwiniętymi żaglami — tkwiące w jednym i tym samym miejscu w kierunku południowym. A wkrótce rozeszły się wieści po natłoczonym bulwarze nabrzeżnym, że jakiś statek wpadł na rafę Tamissy. Tłum ocenił trafnie sytuację. Przyczyna jednak leżała poza jego zrozumieniem; któż bowiem mógł skojarzyć dziewczyną oddaloną o dziewięćset mil ze statkiem tkwiącym na rafie Tamissy? Któż  mógł się dopatrywać odległych źródeł tego wypadku w psychologicznych motywach co najmniej trojga ludzi — nawet jeżeli jeden z tych trojga, porucznik Heemskirk, przeciskał się w tej chwili przez ciżbę w drodze do władz, którym miał złożyć ustny raport?

Nie; publiczność z „esplanady" nie była zdolna do tego rodzaju dociekań, natomiast wiele rąk — rąk brunatnych, żółtych, białych — podniosło się, aby ocienić oczy wpatrzone w stronę morza. Wieści rozbiegły się szybko. Chińscy przekupnie podchodzili do drzwi swoich sklepów, a nawet niejeden biały kupiec wstał od biurka, aby wyjrzeć przez okno. Statek na Tamissie nie jest przecież codziennym wypadkiem. Pogłoski przybrały wkrótce bardziej określoną formę. — To towarowiec angielski — zatrzymany na morzu przez „Neptuna" w podejrzanych okolicznościach — Heemskirk holował statek do Makassaru, aby przeprowadzić śledztwo i — wskutek jakiegoś dziwnego wypadku...

Później wypłynęła i nazwa statku. „«Bonito»! — Co takiego? Niemożliwe! — Tak, tak, «Bonito». O, patrzcie! można go stąd zobaczyć; ma tylko dwa maszty. To bryg. Nie myślałem, żeby ten człowiek dał się kiedy przyłapać. Ale i Heemskirk wcale jest zręczny! Mówią, że «Bonito» ma kabinę wymuskaną niby jacht jakiegoś wielkiego pana. Ten Allen to także coś w rodzaju dżentelmena. Przy tym straszny dziwak."

Jakiś młody człowiek kipiący najświeższymi wiadomościami wszedł szybko do biura Braci Mesman na „esplanadzie".

— O tak, to na pewno; „Bonito". Ale państwo nie wiecie nic o całej historii, którą przed chwilą słyszałem. Ten drab zaopatrywał widać rzekę w broń w ciągu ostatniego roku, a może i dwóch lat. No i długa bezkarność tak go rozzuchwaliła, że ośmielił się sprzedać strzelby należące do inwentarza brygu. To fakt niezbity. Nie ma strzelb na „Bonicie". Co za bezczelność! Tymczasem nie wiedział, że jeden z naszych okrętów wojennych czatuje u wybrzeża. Ale ci Anglicy tacy są zuchwali! Pewno wyobrażał sobie, że mu to ujdzie na sucho. Nasze sądy za często wypuszczają tych łajdaków, i to pod najbłahszymi pozorami. No, ale w każdym razie koniec ze sławnym „Bonitem". Słyszałem właśnie w zarządzie portu, że bryg osiadł na rafie przy najwyższym poziomie przypływu; a w dodatku obciążony jest ładunkiem. Mówili mi, że żadna siła ludzka nie może ruszyć go z miejsca. Mam nadzieję, że to prawda. Jak to będzie świetnie, jeśli sławetny „Bonito" pozostanie tam na zawsze jako przestroga dla innych.

Pan J. Mesman, Holender urodzony w koloniach, dobroduszny, ojcowski staruszek o wygolonej twarzy, spokojnej i pięknej, i gęstych, siwych jak stal włosach, wijących się z lekka na kołnierzu, nie powiedział ani słowa w obronie Jaspera i „Bonita". Wstał nagle z fotela. Na jego twarzy malowała się wyraźna troska. Zdarzyło się raz, że wśród rozmowy o przeróżnych interesach, o handlu wyspiarskim, sprawach finansowych i tak dalej Jasper doprowadził do zwierzeń na temat Frei; i zacny Mesman, który znał przed laty starego Nelsona i nawet pamiętał coś niecoś o istnieniu Frei, zdziwił się wtedy mocno i ubawił tą historią.

— Aha, aha! Nelson! Tak, naturalnie. Bardzo uczciwy człowiek. I malutka dziewczyneczka o bardzo jasnych włosach. Tak, tak! Pamiętam doskonale! A więc wyrosła na taką piękną pannę i taką rezolutną, taką... — Tu wybuchnął niemal śmiechem. — Niech pan pamię ta, kapitanie Allen; jak pan już wykradnie szczęśliwie swoją przyszłą żonę, musi pan do nas zawitać i będziemy ją tu gościli. Malutka jasnowłosa dziewczyneczka! Pamiętam. Pamiętam.

Te wspomnienia właśnie sprawiły, że twarz Mesmana powlekła się troską na pierwszą wiadomość o rozbiciu brygu. Wziął kapelusz.

— Dokąd pan idzie, panie Mesman?

— Idę do Allena. Pewno jest na wybrzeżu. Może któryś z panów wie coś o nim?

Ale nikt z obecnych nic nie wiedział. I pan Mesman wyszedł na „esplanadę", aby zasięgnąć języka.

Druga część miasta, leżąca obok kościoła i fortu, miała odmienne informacje. Pierwszym faktem, który zwrócił ogólną uwagę, był widok samego Jaspera idącego śpiesznym krokiem, jak gdyby go ścigano. I rzeczywiście jakiś Chińczyk, najwidoczniej przewoźnik, biegł za nim co tchu.

Nagle, mijając Orange House, Jasper zboczył z drogi i wszedł do środka, a raczej wbiegł, przerażając wielce Gomeza, urzędnika hotelowego. Ale Chińczyk, wzniecający nieprzystojny hałas przed hotelem, przyciągnął uwagę Gomeza. Żalił się, że biały człowiek, którego przywiózł na brzeg z kanonierki, nie zapłacił mu za przejazd. Biegł za nim aż tak daleko domagając się należności, a biały nie zwrócił najmniejszej uwagi na jego słuszne żądanie. Gomez zaspokoił kulisa kilku miedziakami i wrócił, aby zobaczyć się z Jasperem, którego znał bardzo dobrze. Ujrzał go stojącego sztywno przy małym, okrągłym stoliku. Na drugim końcu werandy siedziało kilku ludzi, którzy przerwali rozmowę i patrzyli w milczeniu na Jaspera. Dwóch graczy z kijami w ręku podeszło do drzwi bilardowego pokoju i przypatrywało mu się również.

Na widok zbliżającego się Gomeza Jasper podniósł rękę wskazując na gardło. Gomez zauważył, że ubranie ma nieco przybrudzone, a spojrzawszy mu w twarz, rzucił się natychmiast po napój, o który Allen najwyraźniej prosił.

Dokąd Jasper szedł, w jakim celu albo może dokąd zmierzał we własnej wyobraźni, gdy nagły poryw czy też widok znajomego miejsca sprawił, że wbiegł do Orange House, tego określić, niepodobna. Wsparł się lekko o stolik końcami palców. Było tam na werandzie dwóch ludzi, których znał dobrze, ale wzrok jego, błądzący stale dokoła jak gdyby w poszukiwaniu jakiejś drogi do ucieczki, ślizgał się po nich nieobecny, nie rozpoznający. Oni zaś ze swej strony patrzyli na niego nie wierząc świadectwu własnych oczu. Ńie, nic nie było szczególnego w jego twarzy; żadnego grymasu. Przeciwnie, była spokojna i nieruchoma. Tylko jakiś dziwny wyraz zmieniał ją nie do poznania. Czyż to może być Allen? — myślano ze zgrozą. W głowie Jaspera kłębił się chaos jasnych myśli. Zupełnie jasnych. Ta jasność właśnie była tak straszliwa wobec absolutnej niezdolności uchwycenia którejkolwiek z nich. Mówił do siebie czy też do owych myśli: „Spokojnie, spokojnie." Przed nim pojawił się chiński kelner ze szklanką na tacy. Jasper wlał napój do gardła i wypadł na ulicę. Zniknięcie jego zdjęło z obecnych czar milczenia. Jeden z mężczyzn zerwał się i pobiegł szybko w tę stronę werandy, skąd można było ogarnąć wzrokiem prawie całą redę. W chwili gdy Jasper wyłonił się z drzwi Orange House i biegł w dole ulicą, mężczyzna ów krzyknął w podnieceniu do obecnych:

— To był Allen we własnej osobie! Ale gdzież jego bryg?

Słowa te zadźwięczały w Jasperowych uszach z niesłychaną mocą. Rozbrzmiały nimi niebiosa, jakby wzywając go do porachunku; w tych samych bowiem słowach zwróciłaby się do niego i Freja. Miażdżące pytanie; jak piorun uderzyło w jego jaźń i pogrążyło chaos myśli w nagłym mroku. Nie zatrzymał się jednak; zrobił jeszcze trzy kroki w ciemnościach i padł na ziemię.

Zacny Mesman musiał dotrzeć aż do szpitala, zanim go odnalazł. Doktor oświadczył, że to lekki udar słoneczny. Nic poważnego. Za trzy dni będzie na nogach... Trzeba przyznać, że doktor miał słuszność. Po upływie trzech dni Jasper Allen wyszedł ze szpitala i stał się widzialny dla całego Makassaru — bardzo widzialny zaiste — i to na wcale długo; tak długo, że był poniekąd jednym z dziwowisk miasta; tak długo, że stał się wreszcie przedmiotem ogólnej pogardy; tak długo, że pamięć o jego natrętnym widoku żyje wśród wysp do dnia dzisiejszego.

Rozmowy na „esplanadzie" i pojawienie się Jaspera w Orange House otwierają słynną sprawę „Bonita" oświetlając obie jej strony: faktyczną i psychologiczną. Jedną miały się zająć sądy, druga budziła współczucie; ta ostatnia przeraźliwie była oczywista, a przecież niezrozumiała.

Trzeba sobie uprzytomnić, że pozostała niezrozumiała nawet dla mojego przyjaciela, autora listu, o którym wspominam w pierwszych wierszach opowiadania. Gdy się rozeszły wieści o wypadku, przyjaciel mój był właśnie w biurze u pana Mesmana i towarzyszył mu później w poszukiwaniu Jaspera. List jego przedstawił mi obie strony całej sprawy i niektóre z poszczególnych epizodów. Postawa Heemskirka sprowadzała się do głębokiej wdzięczności losowi za to, że nie stracił własnego okrętu — i nic poza tym. Mgła wisząca nad lądem tłumaczyła fakt, że podszedł tak blisko do rafy Tamissy. Ocalił swój okręt i nie dbał o resztę. Co się tyczy opasłego artylerzysty, ów zeznał po prostu, że rzucenie liny holowniczej wydało mu się najlepszym wyjściem z sytuacji; przyznał jednak, że nagłość wypadku wytrąciła go z równowagi.

W istocie zaś wykonał ściśle zlecenia Heemskirka; był mu ślepo oddany niby wierny sługa przesłużywszy pod jego rozkazami kilka lat na wschodnich morzach.

Najbardziej zdumiewającą rzeczą w całej sprawie „Bonita" był raport artylerzysty. Zeznał, iż przystąpiwszy do odebrania broni palnej przekonał się, że nie ma w ogóle broni palnej na statku. Znalazł w kabinie na dziobie tylko pusty stojak na osiemnaście strzelb, ale samych strzelb nie było ani śladu. Pierwszy oficer brygu wyglądał na chorego i zachowywał się, jakby był niespełna rozumu; chciał wmówić gwałtem w artylerzystę, że kapitan Allen nic nie wie o zniknięciu strzelb; że to on, pierwszy oficer, sprzedał je niedawno w nocy pewnemu osobnikowi w górze rzeki. Na dowód tej historii pokazał kiesę srebrnych dolarów i domagał się, aby on, artylerzysta, je przyjął. Potem cisnął nagle kiesę na pokład, zaczął walić się po głowie obiema pięściami i sypać straszne przekleństwa na siebie samego jako na nędznika, który niegodzien jest żyć na świecie.

Artylerzysta powtórzył to wszystko natychmiast swojemu zwierzchnikowi.

Trudno powiedzieć, co właściwie Heemskirk miał na myśli, gdy zatrzymywał „Bonita"; pragnął przede wszystkim utrudnić życie mężczyźnie wybranemu przez Freję. Patrzył na Jaspera z żądzą  powalenia go na ziemię — tego człowieka sytego uścisków i pocałunków. Potem powstało pytanie, jak to przeprowadzić, by nie zniszczyć przy tym siebie. Już sam raport artylerzysty wystarczał, by sprawa nabrała powagi. Lecz Allen miał przyjaciół i któż mógł zaręczyć, że nie potrafi się z tego wywinąć?

Myśl, aby po prostu wholować na rafę bryg tak bardzo skompromitowany, przyszła mu do głowy, gdy słuchał w kabinie raportu opasłego artylerzysty. W tych okolicznościach ryzyko spotkania się z naganą nie było wielkie. Należało tylko zachować wszelkie pozory przypadku.

Wyszedł na pokład, zawczasu już rozkoszując się tym planem, i wpatrzył się w swą nieświadomą ofiarę przewróciwszy oczami tak złowieszczo i tak cudacznie ściągnąwszy usta, że Jasper nie mógł powstrzymać się od uśmiechu. A porucznik wszedł na pomost mówiąc do siebie:

„Poczekaj! Zepsuję ci ja smak tych słodkich pocałunków. Gdy posłyszysz w przyszłości o poruczniku Heemskirku, nazwisko to nie wywoła u ciebie uśmiechu — przysięgam ci. Jesteś wydany w moje ręce."

A wszystko to stało się bez żadnego planu — można nieledwie powiedzieć: samo z siebie — jak gdyby same wypadki układały się tajemniczo, sprzyjając celom ponurej namiętności. Najprzebieglejsze knowania nie mogłyby się. lepiej przysłużyć Heemskirkowi. Dane mu było zaznać do syta zemsty nieziemskiej, niewiarygodnie wprost doskonałej: zadał śmiertelny cios w serce nienawistnemu przeciwnikowi i patrzył, jak ów chodzi po świecie ze sztyletem w piersi.

Gdyż tak się rzecz miała z Jasperem. Chodził, poruszał się po mieście ze zmęczonymi oczyma i zmizerowaną twarzą, chudy i niespokojny, o ruchach porywczych i nieopanowanych; mówił nieustannie zapamiętałym i znużonym głosem, lecz czuł w duchu, że nic mu nigdy nie wróci brygu, tak jak nic nie jest w stanie uleczyć przebitego serca. Dusza jego, utrzymywana w spokoju przez napięcie miłosne i przemożny wpływ Frei, podobna była do niemej, ale przeciągniętej struny. Zadrgała i pękła pod uderzeniem. Czekał całe dwa lata w szczęsnym upojeniu na dzień, który już nigdy nie miał nadejść dla człowieka obezwładnionego na całe życie przez utratę brygu; człowieka — jak mu się zdawało — niegodnego już miłości, której podstawę usunięto mu spod nóg.

Dzień po dniu przechodził przez miasto, szedł wzdłuż wybrzeża i dotarłszy do przylądka naprzeciw tej części rafy, na której tkwił rozbity bryg, patrzył spokojnie ponad wodą na ukochaną jego postać — niegdyś ostoję radosnych nadziei, a teraz symbol rozpaczy, zastygły w żałosnym bezruchu i górujący nad pustym morskim widnokręgiem.

Załoga opuściła bryg we własnych łodziach, które natychmiast po przybyciu do nabrzeża zostały zasekwestrowane przez władze portowe. Statek zasekwestrowano również w oczekiwaniu na wynik dochodzeń sądowych, ale te same władze nie zatroszczyły się bynajmniej o postawienie na brygu warty. Gdyż, zaiste, cóż mogło go stamtąd poruszyć? Chyba tylko cud; chyba tylko oczy Jaspera, wbite weń z natężeniem całymi godzinami, jak gdyby żywił nadzieję, że samą tylko siłą wzroku zdoła go przyciągnąć do swej piersi.

Cała ta historia, o której wyczytałem w obszernym liście przyjaciela, mocno mnie zatrwożyła. A już przerażeniem zdjęła mnie relacja, iż Schultz, pierwszy oficer z „Bonita", chodził wszędzie i dowodził z rozpaczliwym uporem, że to on, a nie kto inny, sprzedał strzelby. „Ukradłem je", zapewniał. Naturalnie, że nikt mu nie chciał wierzyć. Nawet mój przyjaciel nie wierzył mu, choć oczywiście podziwiał wielce jego poświęcenie. Wielu jednak twierdziło, że pomawianie siebie o złodziejstwo, aby uratować przyjaciela, jest zaparciem się siebie sięgającym zbyt daleko. Było to jednak tak oczywiste kłamstwo, że nie mogło mieć właściwie żadnego- znaczenia.

Co do mnie, przyznaję, że wprost struchlałem znając psychikę Schultza i wiedząc, jak dalece ten  fakt musi być prawdziwy. Oto jak przewrotny los skorzystał ze szlachetnego uczynku; czułem się niejako współwinowajcą tej przewrotności, ponieważ zachęcałem poniekąd Jaspera do umowy z Schultzem. Jednak ostrzegałem go również.

„Ów człowiek dostał po prostu bzika na ten temat — pisał mój przyjaciel. — Poszedł ze swoją historią do Mesmana. Mówił, że pewien łotr, biały człowiek żyjący wśród krajowców w górze owej rzeki, spoił go dżinem jednego wieczoru, a potem zaczął z niego szydzić, że nie ma ani grosza. Schultz, zapewniając nas, że jest człowiekiem uczciwym i że należy mu wierzyć, wyznał, iż staje się złodziejem, gdy sobie podpije. Opowiedział dalej, jak wrócił owej nocy na statek, wyniósł strzelby jedną po drugiej bez najlżejszych wyrzutów sumienia, złożył je w łódce, która podpłynęła do brygu, i dostał po dziesięć dolarów za sztukę."

„Na drugi dzień był chory ze wstydu i zmartwienia, ale nie miał odwagi przyznać się swojemu dobroczyńcy. Gdy kanonierka zatrzymała bryg, zapragnął śmierci, przerażony możliwymi skutkami swojego czynu, i byłby ją poniósł z radością, gdyby ofiara jego życia mogła z powrotem sprowadzić strzelby na statek. Nie powiedział nic Jasperowi mając nadzieję, że bryg będzie natychmiast uwolniony. Gdy stało się inaczej i gdy zatrzymano Jaspera na kanonierce, zdjęty rozpaczą, gotów był śmierć sobie zadać; pomyślał jednak, że obowiązek nakazuje mu żyć, aby dać świadectwo prawdzie. «Jestem uczciwym człowiekiem! — powtarzał głosem, który nam łzy do oczu sprowadzał. — Musicie mi wierzyć, kiedy wam mówię, że staję się złodziejem, podłym, nędznym, przebiegłym, czającym się złodziejem, jak tylko wypiję parę kieliszków. Zaprowadźcie mnie tam, gdzie będę mógł przysięgnąć, że to prawda.»"

„Gdy przekonaliśmy go wreszcie, że jego zeznania nie mogą się przydać Jasperowi — jakiż bowiem sąd holenderski, złapawszy raz angielskiego kupca, przyjąłby takie wyjaśnienia i zaiste, jak, kiedy i gdzie można się było - spodziewać udowodnienia tych zeznań — więc gdyśmy go o tym przekonali, podniósł ręce do głowy, jak gdyby chciał sobie wyrywać włosy garściami, lecz uspokoił się nagle i rzekł: «Więc do widzenia panom.» Wyszedł z pokoju tak zmiażdżony, że, zdało się, ledwie powłóczył nogami. Tejże nocy popełnił samobójstwo, poderżnąwszy sobie gardło w domu pewnego Metysa, gdzie zamieszkał po rozbiciu się brygu."

To samo gardło — pomyślałem, wstrząsając się ze zgrozy — w którym rodził się ów tkliwy głos, przemawiający wprost do serca, męski i czarujący zarazem; głos, który wzbudził od razu współczucie Jaspera i zdobył sympatię Frei! Któż by się spodziewał, że taki los czeka łagodnego Schultza, tego niemożliwego człowieka, tego naiwnego złodzieja, tak idiotycznie szczerego, że nawet w ludziach przez niego poszkodowanych wzbudzał tylko coś na kształt złości zmieszanej ze śmiechem? Był doprawdy niemożliwy. A przecież jego żywot nie powinien być tragiczny, choć głodowy i tajemniczy: żywot nieszkodliwego łazęgi nabrzeżnego o łagodnych oczach, pędzony wśród krajowców. Są wypadki, kiedy ironia losu — którą niejeden potrafi odkryć na drodze ludzkiego życia — przybiera wszelkie oznaki brutalnego i. okrutnego szyderstwa.

Przeszedłem do porządku dziennego nad śmiercią Schultza i czytałem w dalszym ciągu list przyjaciela. Opisywał jeszcze, jak tkwiący na rafie bryg, rabowany przez krajowców z nabrzeżnych osad, przybierał stopniowo rozpaczliwy wygląd i widmową szarość wraku. Jasper zaś nikł w oczach z dnia na dzień, aż zdał się wreszcie cieniem. Przechodził co dzień brzegiem „esplanady" porywczym krokiem. Nikły uśmiech nie schodził mu z  ust, a oczy miał straszliwie rozbiegane. Spędzał dnie całe na samotnym, piaszczystym cyplu wpatrując się żarliwie w bryg, jak gdyby oczekiwał, że cień jakiś wstanie z pokładu i skinie na niego poprzez butwiejące nadburcie. Mesmanowie zajmowali się Allenem, o ile to tylko było w ich mocy. Sprawę „Bonita" odesłano do Batawii, gdzie się bez wątpienia rozpłynie w mgle urzędowych papierów... Serce mi się krajało, gdym czytał to wszystko. Ów przedsiębiorczy i gorliwy oficer, porucznik Heemskirk — którego chmurnej twarzy, ponurej i zarozumiałej, nie rozjaśniła wcale pochwała udzielona mu nieoficjalnie przez władze — powrócił na swoje stanowisko w Molukkach...

Wreszcie przy końcu obfitego, życzliwego listu, który zawierał wiadomości o wszystkim, co działo się na wyspach przynajmniej przez pół roku, przyjaciel mój pisał: „Przed paru miesiącami stary Nelson przyjechał do Makassaru statkiem pocztowym z Jawy. Zdaje się, że chciał odwiedzić Mesmana. Była to wizyta tajemnicza i niezwykle krótka, zważywszy na daleką podróż. Mieszkał przez cztery dni w Orange House, nie mając najwidoczniej nic specjalnego do załatwienia, i wrócił na parowcu dążącym do Straits. Pamiętam, jak ludzie gadali swojego czasu, że Allen ma się do córki starego Nelsona, tej dziewczynki, którą wychowywała pani Harley i która mieszkała potem z ojcem na Siedmiu Wyspach. Pamiętasz pewnie starego Nelsona..."

Czy pamiętam starego Nelsona! I jak jeszcze.

List donosił mi wreszcie, że stary Nelson pamięta mnie również, ponieważ w jakiś czas po swojej prze lotnej wizycie w Makassarze pisał do Mesmanów pytając o mój adres londyński.

Fakt, że stary Nelson (czy też Nielsen) — którego główną cechą było głębokie i głuche niezrozumienie dla wszystkiego, co go otaczało — fakt, że ten człowiek chciał pisać do kogokolwiek, że w ogóle miał coś do powiedzenia, już sam przez się był zaskakujący. A do tego jeszcze do mnie! Czekałem z niecierpliwością i niepokojem, co też mi przyniesie list tego człowieka o wrodzonym braku inteligencji, lecz niecierpliwość moja zdążyła się wyczerpać, zanim ujrzałem kopertę z jednopensowym znaczkiem i stemplem pocztowym Notting Hill, zaadresowaną drżącym, mozolnym pismem starego Nelsona, starczym i dziecinnym zarazem. Powstrzymałem się na chwilę od otwarcia listu podniósłszy ręce nad głową i złożywszy tym należny hołd zdziwienia temu nadzwyczajnemu faktowi. A więc przyjechał do Anglii, aby stać się ostatecznie Nelsonem;, a może podąża do Danii, gdzie obróci się znów w pierwotnego Nielsena? Nie umiałem sobie wyobrazić starego Nelsona (czy też Nielsena) poza strefą tropikalną. A jednak jest w Londynie i prosi, abym go odwiedził.

Mieszkał w pensjonacie na jednym ze skwerów w zasobnym ongiś Bayswater, dzielnicy zamieszkałej obecnie przez ludność pracującą. Polecono mu właśnie ten pensjonat. Wybrałem się do niego w jeden z owych londyńskich dni styczniowych — w jeden z tych dni, na które składają się cztery diabelskie żywioły: zimno, wilgoć, błotom i sadza w połączeniu ze specjalną lepkością powietrza, które przywiera do samej duszy jak nieczysta odzież. A jednak zbliżając się do mieszkania Nelsona ujrzałem, jak hen, daleko — za brudną zasłoną z czterech żywiołów — migoce nużący i przepyszny blask błękitnego morza; ujrzałem Siedem "Wysp rozsianych jak drobniutkie plamki, z których najmniejszą wieńczy czerwony, wysoki dach bungalowu. Wizja ta dokuczała mi niemało. Zastukałem do drzwi drżącą ręką.

Stary Nelson (czy Nielsen) wstał od stołu, na którym leżał brudny pugilares pełen papierów. Zdjął okulary i podał mi rękę. Milczeliśmy obaj przez chwilę, po czym Nelson, zauważywszy, że rozglądam się wyczekująco, wymamrotał kilka słów, z których zrozumiałem tylko „córka" i „Hongkong", spuścił oczy i westchnął.

Wąsy jego — sterczące jak ongi na wszystkie strony — były teraz zupełnie białe. Starcze policzki zaokrągliły się z lekka i nabrały koloru; jakiś specjalny rys, nadający zawsze dziecinną cechę jego twarzy, wystąpił teraz znacznie silniej. Podobnie jak jego pismo, wyglądał zarazem starczo i dziecinnie. Wiek zaznaczony był najdobitniej w niespokojnym czole, porytym nieinteligentnymi zmarszczkami, i w okrągłych, naiwnie mrugających oczach, które wydały mi się zmęczone i szkliste; a może były pełne łez?

Odkrycie, że stary Nelson dokładnie zdaje sobie z czegoś sprawę, było dla mnie faktem zupełnie nowym. Po kilku wstępnych, niezgrabnych zdaniach zaczął mówić swobodnie. Gdy urywał, wtrącałem jakieś pytanie. Zapadał nagle w milczenie, złożywszy ręce na kamizelce; poza jego przypominała mi wówczas wschodnią werandę, gdzie zwykł był przesiadywać prowadząc ciche rozmowy i wydymając policzki w czasach, które zdawały się tak bardzo, bardzo odległe. Mówił rozsądnie, trochę niespokojnym tonem.

— Nie, nie. Nie wiedzieliśmy nic przez całe tygodnie. I skądże mieliśmy wiedzieć mieszkając na takim odludziu? Poczta nie dochodzi do Siedmiu Wysp. Ale pewnego dnia wybrałem się do Bangki w swojej wielkiej łodzi żaglowej; chciałem się przekonać, czy nie ma dla nas listów. Wpadła mi w rękę holenderska gazeta. Było tam tylko trochę morskich wiadomości: angielski bryg „Banito" rozbił się na redzie w Makassarze. Nic więcej. Zabrałem gazetę do domu i pokazałem ją dziewczynie. „Nigdy mu tego nie daruję!" — krzyczy na to z tą swoją zapalczywością. „Moja droga — mówię do niej — jesteś przecież rozsądną dziewczyną. Najlepszy marynarz może utracić statek. Ale powiedz mi, jak się czujesz?" Wygląd jej zaczynał mnie niepokoić. Z początku ani chciała słyszeć o podróży do Singapuru. Ale przecież taka rozsądna dziewczyna nie mogła upierać się bez końca. „Rób, jak chcesz, tatusiu" — mówi do mnie. Trudno było poradzić sobie z tą podróżą. Trzeba było złapać parowiec na pełnym morzu — ale dowiozłem ją szczęśliwie. No a tam, naturalnie, lekarze. Gorączka. Anemia! Położyli ją do łóżka. Kobiety bardzo były dla niej dobre. Oczywiście i w naszych dziennikach znalazła się wnet ta cała historia. Przeczytała ją aż do końca leżąc na kanapie; potem wyciągnęła do mnie rękę z dziennikiem, szepnęła: „Heemskirk", i zemdlała.

Długi czas patrzył na mnie, mrugając, a oczy jego napełniły się znów łzami.

— Na drugi dzień — ciągnął bez śladu wzruszenia w głosie — czuła się silniejsza i gawędziliśmy z sobą długo. Powiedziała mi wszystko.

Tu stary Nelson spuścił oczy i opisał mi cały epizod z Heemskirkiem według słów Frei, po czym ciągnął dalej urywanymi zdaniami, patrząc na mnie naiwnie:

„Kochanie — mówię do niej — zachowałaś się na ogół jak rozsądna dziewczyna." „Wstrętna byłam! — krzyknęła — a on zadręcza się na śmierć tam daleko." — Za rozsądna była i widziała sama, że nie może nigdzie jechać w takim stanie. Ale ja pojechałem. Ka zała mi jechać. Pielęgnowano ją bardzo starannie. Anemia! Mówili jednak, że idzie ku lepszemu. Zatrzymał się.

— Czy pan go widział? — szepnąłem.

— O tak, widziałem go — zaczął znów rozważnym tonem, jakby uzasadniał jakiś pogląd. — Widziałem. Odnalazłem go. Oczy na cal zapadłe; z twarzy zostały tylko skóra i kości, w ogóle szkielet w brudnym białym ubraniu. Tak właśnie wyglądał. Jak mogła Freja... Ale ona nigdy... nigdy naprawdę... Siedział tam, jedyna żywa istota! w promieniu kilku mil wzdłuż wybrzeża, siedział na kłodzie wyrzuconej przez morze. Ostrzygli go w szpitalu i włosy mu nie odrosły. Oparł brodę na ręku i wlepił we mnie oczy. Między nim a horyzontem nie było na morzu nic prócz rozbitego statku. Zbliżyłem się do niego, a on ledwie że poruszył głową. „To ty, staruszku?" — mówi do mnie. Gdyby go pan zobaczył, zrozumiałby pan od razu, jakie to było absurdalne, by Freja kochała tego człowieka. Zresztą, ja nic nie mówię. Może tam coś i było. Pan wie, w jakiej ona żyła samotności. Ale żeby z nim miała uciec! nigdy w życiu! Szaleństwo. Zanadto była rozsądna. Zacząłem mu robić łagodne wyrzuty. A on jak na mnie nie wsiądzie: „Pisać do pana! O czym? Przyjechać do niej! I z czymże? Gdybym był mężczyzną, byłbym ją dawno porwał, ale ona zrobiła ze mnie dziecko, szczęśliwe dziecko. Niech pan jej powie, że tego samego dnia, kiedy na tej rafie zginęło wszystko, co posiadałem... tego samego dnia odkryłem, że nie mam nad nią żadnej władzy. Czy przyjechała z panem?" — krzyknął i błysnął ku mnie ogniem z tych swoich zapadniętych oczu. Potrząsnąłem głową. Jakże miała przyjechać? Anemia! — „Aha, widzisz, staruszku! Więc odejdź i zostaw mnie samego z tym duchem" — powiada i pokazuje głową swój rozbity bryg.

Cóż, wariat! Zmierzch już zapadał. Nie miałem ochoty zostawać dłużej w pustce sam na sam z tym człowiekiem. Nie chciałem mu powiedzieć o chorobie Frei. Anemia! I po co o tym mówić? takiemu wariatowi! Cóż by to był za mąż dla takiej rozsądnej dziewczyny. Nie mógłbym im zostawić nawet swojej niewielkiej posiadłości. Władze holenderskie nie pozwoliłyby nigdy Anglikowi tam się osiedlić. Wtedy to jeszcze nie było sprzedane. Jeden z moich ludzi, pan wie, Mahmat, pilnował tego w moim zastępstwie. Później oddałem to holenderskiemu Metysowi za dziesiątą część wartości. Ale mniejsza z tym. Nic mnie to już nie obchodziło. No więc... odszedłem od niego. Trafiłem na wracający parowiec. Opowiedziałem wszystko Frei: „To wariat — mówię jej — i, widzisz, jedyną rzeczą na świecie, którą kochał, był jego bryg." ,

„Może — rzekła do siebie i popatrzyła gdzieś w, dal; oczy miała tak samo zapadnięte jak i jego oczy — może to i prawda. Tak! nie pozwoliłabym mu nigdy sobą zawładnąć."

Stary Nelson urwał. Siedziałem przykuty do miejsca i zimno mi się zrobiło w tym pokoju, gdzie jasny ogień palił się na kominku.

— Więc widzi pan — ciągnął dalej — ona nigdy o niego prawdziwie nie dbała. Była na to za rozsądna. Zabrałem ją do Hongkongu. Kazali zmienić klimat. Ach, ci doktorzy! Mój Boże! Była zima. Przyszło dziesięć dni chłodnych mgieł i wiatru, i deszczu. Zapalenie opłucnej... Ale niech pan tylko posłucha. Rozmawialiśmy mnóstwo ze sobą, i we dnie, i wieczorami. Kogóż miała na świecie prócz mnie jednego? Opowiadała mi masę rzeczy, moja dziewczynka jedyna. Czasami śmiała się trochę. Patrzyła na mnie i śmiała się odrobinę...

Wzdrygnąłem się. Spojrzał na mnie niepewnie w dziecinnej, markotnej zadumie.

— Mówiła często: „Doprawdy, tatusiu, nie chciałam być dla ciebie złą córką." A ja odpowiadałem: „Naturalnie, kochanie. Nie mogłaś chcieć czegoś podobnego." Tak sobie leży spokojnie i nagle mówi: „Ciekawa jestem..." Albo znów: „W gruncie rzeczy byłam tchórzem." — Pan wie, chorzy mówią takie różne rzeczy. Powtarzała też nieraz: „Byłam zarozumiała, uparta, kapryśna. Starałam się dogodzić samej sobie. Samolubna byłam albo też tchórzliwa..." Ale pan rozumie, czego to chorzy nie wygadują! Raz przeleżała, milcząc, prawie cały dzień. Wtem mówi: „Tak! kto wie, gdyby ten dzień nadszedł, nie byłabym może pojechała. To zupełnie możliwe. Nie wiem nic! — krzyknie nagle. — Tatusiu, zasuń firankę. Zasłoń morze. Wyrzuca mi moje szaleństwo."

Zadyszał się i umilkł.

— Więc widzi pan — ciągnął szeptem. — Taka ciężka choroba... bardzo ciężka choroba. Zapalenie opłucnej. I tak nagle... — Wskazał palcem na dywan, a mnie ogarnęła dojmująca litość na myśl o tej biednej dziewczynie, która uległa w walce z niedorzecznością trzech mężczyzn i straciła w końcu wiarę w samą siebie.

— Sam pan widzi — zaczął znów przybitym głosem. — Ona nie byłaby nigdy... Wspominała pana kilka razy. Dobry przyjaciel. Rozsądny człowiek. Więc chciałem panu sam powiedzieć... żeby pan poznał prawdę. Taki chłystek! Jakżeby to mogło być? Bardzo była samotna. I może przez chwilę... Nonsens! Dla mojej Frei wykluczona była miłość. Taka rozsądna dziewczyna...

— Człowieku! — krzyknąłem zrywając się na równe nogi — czy nie widzisz, że przez to umarła?

Powstał także.

— Nie, nie! — jąkał się jakby ze złością. — Doktorzy... zapalenie opłucnej. Taki ciężki stan. Zapalenie... Powiedzieli mi przecież. Opłuc....

Nie dokończył słowa. Utonęło w szlochu. Podniósł ręce ruchem pełnym rozpaczy i przerwał swą okropną komedię cichym, rozdzierającym płaczem:

— A ja ją miałem za taką rozsądną!