Michał Bałucki

MŁODZI I STARZY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Część Pierwsza

I. MIASTO PAMIĄTEK.

II. NA PODDASZU.

III. CZŁOWIEK MIĘDZY UMARŁYMI.

IV. KRAKÓW PRZED ROKIEM 1859.

V. AKCYA SIĘ ROZPOCZYNA.

VI. JAKIE MIAŁA SKUTKI ULICZNA AWANTURA?

VII. DZIWNY POJEDYNEK.

VIII. PIERWSZE OBJAWY ŻYCIA.

IX. DALSZY CIĄG.

X. HRABIANKA ZATORSKA.

XI. BAL.

XII. NAD PRZEPAŚCIĄ.

XIII. PRZESZŁOŚĆ LEONA.

XIV. DOM POPRAWY I KARY.

XV. MISTRZ I UCZEŃ.

XVI. W WARSZAWIE.

XVII. NOWA PUTYFARA.

XVIII. COŚ, NIBY MIŁOŚĆ.

CZĘŚĆ DRUGA.

I. RUINA.

II. FOTOGRAFIA KSIĘCIA.

III. JAK SIĘ MOŻNA ZMIENIĆ PRZEZ LAT DWANAŚCIE.

IV. ROZSTAJNE DROGI.

V. ROBACTWO KOŁO KRZYŻA.

VI. SIEROTY WIELKIEGO ŚWIATA.

VII. CZŁOWIEK STRZELA, PAN BÓG KULE NOSI.

VIII. HRABIA NA PODDASZU — CZŁOWIEK Z ULICY W SALONIE.

IX. ELEGANT — ZBRODNIARZ.

X. 29. LISTOPAD.

XI. MASKARADA.

XII. TRAGEDYA BEZ AKTÓW.

XIII. WOLA BOŻA.

XIV. ZŁOŚĆ LUDZKA.

XV. CZWARTE PRZYKAZANIE.

XVI. ZEMSTA ŻYDA.

XVII. PO KATASTROFIE.

MŁODZI I STARZY

POWIEŚĆ Z NIEDAWNYCH LAT

Bałucki Michał

Część Pierwsza

I. MIASTO PAMIĄTEK.

Groblą przez Zabierzowskie moczary pędził pociąg w stronę Krakowa — w wagonach podróżnych było nie wielu. W jednym oddziale klasy trzeciej siedział przy okienku młody człowiek.

Nie będę wam opisywał jak był ubrany, bo i poco? — Z ubioru można się bardzo pomylić na człowieku — nie zawsze przez dziury płaszcza przegląda ubóstwo duszy i nędza moralna; świat zna obdartych geniuszów i cnotę bez butów. — Młody człowiek nie miał wprawdzie dziur ani łachmanów, tylko surducik mocno przetarty i wyszarzany, jednak patrząc na jego twarz, na jego układ pełen godności, zapomniało się o ubiorze. Twarz miał śniadawą, rysy dość zwyczajne; ale niebieskie, zamglone nieco oczy, przy czarnych rzęsach i czarnych włosach, czyniły tę twarz dziwnie interesującą, sympatyczną. Resztę opisu : zawierał jego pasport, do którego odsyłam ciekawych. Nieznajomy ten jechał z Warszawy.

Obok niego siedziało żydowskie małżeństwo. Na wymokłej twarzy żyda znać było febryczne drganie muszkułów, zwyczajne u spekulantów i graczów, którzy ciągle się trwożą i ciągle spodziewają, gorączka chciwości spiekła mu usta, a ruchliwe oczy latały za jakiemiś myślami, to znowu się zatrzymywały, jak człowiek, co przystaje i obgląda się.— Żyd myślał i rachował, pomagając sobie czasem palcami. — Żona jego mizerna i zchorowana ciekawie a zarazem z rodzajem uszanowania patrzała w twarz męża, jak na rachunkową tablicę — zdawało się, że na jej żółtej twarzy jest kilka znaków zapytania, taka ciekawość wyglądała z jej oczów. Suknie ich były nędzne, dołem zaszargane. Widać po tem, jak ten lud przywykł do brudu i błota i nie myśli o wygodzie, o przyjemności życia, jeno o zysku. — Ten lud wiecznie w ruchu, w podróży wśród narodów. Ludzie dzielą się u niego na tych, z których jest zysk, i na obojętnych, z których nic wycisnąć się nie da; pieniądz to cel jego życia, to jego jedyna żądza. Kiedyś ta żądza była tylko środkiem do pięknego celu, tą metą była ojczyzna. Dziś powikłały im się nogi i upadli w błoto uliczne, gdzie plugastwo ochydnych, nieprawych zarobków i ślina ludzkiej pogardy. Biorą jedno i drugie. W takie spodlenia musieli koniecznie upaść ci, co mieli odwagę wiecznie się tułać, co nie są nigdy u siebie, nawet już w ziemi ojców swoich nie są u siebie. Wieki całe leci ten naród drogą tułacza, siłą bezwładności, jak wachadło zegaru popchnięte. Talmud balsamiczna płachta, która ich jak mumie broni od zepsucia i rozsypania się w proch, daje im charakter ludzi umarłych — żądza czyni ich podobnymi upiorom. Prześladowania średnich wieków straszne, oburzające, nie zdołały przemienić tego ludu, zrobić z upiora trupa lub człowieka, rozwinąć mumią z starej powłoki. Któż to uczyni? Miłość i cywilizacya.

Może być, że podobne myśli przechodziły także młodemu człowiekowi, siedzącemu w wagonie, bo patrząc na żydowską parę, zamyślił się; ale zarazem patrzącego owładnęło jakieś niewyraźne a przykre uczucie; plugawy zapach szat tych ludzi, przypomniał mu coś — coś z przeszłości jego — duszno mu było w tej atmosferze, ale sam nie wiedział czemu, nie umiał sobie tego wytłumaczyć — przypomnienie było za słabe, by się skrystalizować mogło w słowo, w obraz. —

Przestał więc myśleć nad tem, wstał i stanął przy okienku patrząc na okolicę, jak ten, co wita znajome miejsca.

Po lewej strome równiny szerokie, nudne, smętne, gdzieniegdzie zaczernione kępkami lasów i wiosek, ciemne smugi chmur na kończynach widnokręgu przedłużały równinę i topiły ją w niebie, zadymionym nadchodzącym zmrokiem. Przez ten lekki półzmrok przeglądały już gwiazdy jak przez zasłonę.

Za to z drugiej strony słońce resztkami światła hojnie rzucało na świat i złociło wszystko, czego się dotknęło, jak stary chciwiec frygijski. — Ziemia podniosła się w garby, pagórki lesiste — tu i owdzie sina skała pustelnica wychyliła się z liści. A było to w początkach października. Natura, jak dziewczyna po balu, uwiędła zmęczona; ale za to na jej twarz wystąpiły wszystkie kolory namiętności, wszystkie odcienia marzeń, tajemnice serca. — Dziewicza zieloność wiosny zamieniła się w złoto, czerwoność, fiolety. Kwiatów już nie ma — liście wzięły wszystkie ich kolory na siebie i lasy udawały bukiety kwiatów, przetkane zielenią świerków i sosien. Te nie zwiędły — bo nie żyły nigdy pełnością życia, nie udzielały się. żyjątkom, — to samoluby.

Im bliżej Krakowa, tym pagórki bardziej się zniżały, jak stopnie wzorzystym dywanem nakryte, aż tam gdzie zdawały się już zstępować w dolinę, podniosły się jeszcze do góry dwoma wzgórzami. Na wyższym stoi klasztor biały — na niższym mogiła. Zdaje się, że to ziemia westchnęła i piersi podniosła ku górze. Westchnęła ku Bogu i na tem podniesieniu jej piersi stanął kościół — a drugi raz westchnęła ku wolności i stanęła mogiła bohatera.

Młody człowiek podniósł się, oparł o okienko i utopił oczy w tym widoku, twarz mu się ożywiła, wyjaśniała — widocznie serce roztańczyło się w piersiach; ale wśród jasności czasem w oczach jego przewijała się jakaś zaduma, jak dym po przeczystem niebie. I nie dziw. Serce bije żywo, bo czuje blizkość rodzinnego miasta; ale często zwalnia radosne bicie — bo to miasto grobowiec narodu — miasto pamiątek.

Stał, patrzał i myślał — myśli szły bezładnie, ale gwałtownie jedna po drugiej. Były tam rycerskie rapsody, hymny, tryumfalne marsze, psalmy, bluźnierstwa, modlitwy i Bóg wie co. Nagle w te zakłócone, pogmatwane akordy jego duszy wpadł dźwięczny głos kobiecy, — dwa słowa: — Ojcaszku — Kraków!

Młodzieniec zadrżał — te dwa słowa zatrzęsły nim; tak zadrgnąć musiał „gliniany posąg Adama" gdy w niego wstępował duch. Młody czuł, że mu do żaru ktoś ognia przyrzucił, że rzeka jego myśli wezbrała przypływem pokrewnych myśli i zdwoiła pęd. Są słowa, co mają w sobie potęgę jak piorun, ale takie słowa nie często wylatują , z piersi ludzkich, na to potrzeba wysokiego nastroju duszy, podziemny wulkan musi się przepełnić, by pękł — i pierś ludzka musi wezbrać, tak wezbrać, żeby te słowa mogły rozwiązać nawet nieme usta, bo gdyby nie wysadziły tej bramy, gdyby zostały w nas, pierś by pęknąć musiała. Takiem słowem zakrzyknął niemy syn Krezusa, gdy krzyknął: „To król". I słowem tem lepiej niż mieczem zasłonił ojca. Takie słowo za milion stanie, jak są znowu miliony słów, które nic nie mówią. Taką potęgę miały dwa słowa, co wyleciały z piersi dziewczęcej — ileż tam uczuć musiało rozpłynąć się, stopić na te dwa słowa, córki i Polki? Te dwa słowa trzeba było koniecznie słyszeć, aby uczuć. Napisane, leżą jak ostygła lawa, po której śmiech ludzki może stąpać bezkarnie i dziwić się, że to kiedyś parzyło, piekło. — Ale młody człowiek, który był przy wybuchu tych słów, domyślił się głębin, z których one wyszły, w tych dwóch głosach czuł tysiące głosów. Jemu się zdawało, że słyszał radość i płacz, tęsknotę i dumę. Usłyszał głos swojej duszy, tylko spotęgowany, silniejszy. Wychylił się z okna i zobaczył z okienka drugiego wagonu wystającą rączkę okrytą czarną rękawiczką i kawał aksamitnego rękawa. Rączka ta drgała jeszcze w powietrzu, wytężona w stronę Krakowa, jak drogowskaz. Na drzwiczkach, z których wychyliła się ta rączka, stała rzymska I. Z tego i z aksamitnego rękawa młody się domyślił, że musi być bogatą, z drobniuchnej rączki wnosił, że musi być piękną, — a głos jej i słowa kazały mu wierzyć, ze ta kobieta musi być młodą i że ma serce.

Serce? alboż to tak trudno o serce w kobiecych piersiach? I bardzo, bardzo trudno moje panie. Znałem dużo serduszek — serc nie wiele. A różnica między temi słowami ogromna — pierwsze ma się do drugiego, jak serce dzwonka stojącego przy łóżku kapryśnej wdówki — do serca Zygmuntowskiego dzwonu, na głos którego drży ziemia, drżą mury, drżą serca ludzkie. Serduszko, to coś tak jak zegarek kieszonkowy, co odmierza godziny jednej osobie — serce to słońce, zegar wieków i ludów. Z porównania tego zaraz się wytłomaczę. Serce objawia się przez miłość — serduszko przez upodobanie, kochać jest potrzebą wszystkich — nie ma człowieka, któryby coś w życiu nie ukochał, nie przylgnął do czegoś, każde serduszko drgać musi poruszone ręką tego uczucia. To zaspokojenie wewnętrznego pragnienia jest, jak powiedziałem, potrzebą, a więc nie może być zasługą — a znamieniem jego jednostronność. Serduszka drgają taką miłością. Córka kocha matkę, kocha ją bardzo, oddała jej kapitalik cały swej miłości tak, że dla biednego ojca zabrakło tych funduszów. — Młody człowiek kocha kobietę — ukochał ją miłością szaloną, bezmierną — kocha bez wzajemności, lub z wzajemnością ale z przeszkodami — kobieta idzie za mąż za innego, a młody człowiek dzień jej wesela obryzgał krwią i resztkami mózgu. To mi miłość, — ktoś powie. Ale ten młody człowiek miał rodziców, rodziców biednych, którzy się wyniszczyli na wykształcenie syna, którzy teraz czekali na pomoc od niego, w nim tylko żyli. Czy ten młody człowiek miał serce — choć kochał? Dewotka zakochała się w Bogu, w kościele, w bibliotece nabożnych książek, w codziennej spowiedzi, ale nie lubi motłochu ulicznego, brzydzi się żydami, wścieka się na heretyków. To serduszko. Takiem serduszkiem stara panna ukocha papugę, psa, kota — a znienawidzi ród ludzki; szlachcic zakocha się w herbie, a poniewiera zasługą ludzi nowych, „dzisiejszych." — Na tych kilku przykładach sądzę, że dostatecznie pokazałem, co rozumiem pod serduszkiem: jednostronny, samolubny popęd uczucia. — Zaś serce — to suma uczuć i najdoskonalsza ich harmonia — to nie miłosne chwilowe porywy, ale miłość w całem znaczeniu tego słowa, miłość, co jak promień słoneczny łamie się w warstwach ludzkości na różne kolory, powiązane ze sobą. Serce kocha Boga, ludzkość, ojczyznę i rodzinę, kochankę, bliźnich, niewiernych, nieprzyjaciół, zwierzęta, przyrodę — wszystko. Dla tego nie pojmuję gadaniny o sercu zastygłem, obumarłym wśród zawodów, szczególniej miłosnych. Jakżeż ubogiem byłoby serce, gdyby całe życie miało się żywić tem jednem uczuciem. Kto utrzymuje, że mu serce skrzepło od jakiegoś jednego ciosu, ten nie miał serca; bo serce jest jak krzak róży miesięcznej, jedne kwiaty uczuć więdną, drugie kwitną ale krzak trwa. Tak pojmuję serce. Takie serce może mieć tylko chrześcianin. Na Golgocie pękło takie serce, wzór światu; ono pękło dla tego, że nie umiało nie kochać. — Gdzież więc bardziej należy szukać choć słabej podobizny takiego serca, jeżeli nie w piersiach kobiety, której zadaniem całego życia winna być tylko miłość. A jednak jak powiedziałem, serc tak niewiele. Na to spaczenie myśli Bożej winy wieków się składały — w całej ludzkości trzeba szukać przyczyn tego grzechu, która tak fałszywe stanowisko wyznaczyła kobiecie, że przenaturzenie jej jest konieczne; że tak trudno u sercowych istot o serce.

Nieznajoma z wagonu miała serce. Tak się przynajmniej zdawało młodemu. Może się mylił, może piękna rączka należała do całości wcale niepięknej, może dźwięczny głos pochodził z ust wcale nieładnych; takie przeciwieństwa często nasuwają się nam na oczy. A może też instynktowe przeczucie powiedziało mu prawdę i z wykrzyku sądził o sercu. Są słowa, co wychodząc z serca, mają na sobie odciski jego wewnętrznych ścian, wynoszą z głębin tajemnice, tak jak rzeka nurtując górę, wynosi z niej złoty piasek.

Młody człowiek nasłuchiwał, czy nie usłyszy więcej słów, a przynajmniej czy ten sam głos się nie odezwie, tak mu było mało; ale w wagonie cicho, usta nieznajomej się zamknęły, pewnie dusza jej mówi i oczy patrzą teraz na ten Kraków, który z takiem uniesieniem powitała. — Stare miasto coraz wyraźniej rysowało się na równinie. Wieże jedna po drugiej występowały, złocąc szczyty resztkami słonecznych promieni. Młody podróżny oczami jak ptak szybował po tych. wieżycach, czerwonych dachach, basztach, rozpoznawał, witał się. Z pośród gromady mniejszych, Maryackie dwie wieżyce wystrzeliły w górę. Jedna wybiegła nad drugą i ukoronowane ma skronie — drugiej brakło sił, przyzostała. W tej niesymetryczności jest coś tajemniczego, niespokojnego.. Ta nie symetryczność nie mogła zostać bez legendy. — Z za Maryackich siostrzyc wysuwa się ratuszna — potem inne, jak wierzchołki sztandarów, bo też cale miasto widziane zdala za przeźroczystą osłoną niebieskiej mgły, co osłania je przy zachodzie, ma uderzające podobieństwo jakiejś procesyi olbrzymów — stare mury i bramy jak feretrony i obrazy święte. Za świątyniami w otwartem miejscu podnosi się zamek Wawelski, właśnie teraz bogato ubrany w purpurę zachodu. Koło krzyża katedry kawki jak rój much się uwijały. Całe miasto bogato przetkane zielenią kasztanów i topoli. — Komuś, co niedawno zamknął księgę dziejów tego miasta, mogłyby te wieżyce i ta zieloność dać podobieństwo królewskiej korony, ubranej w wieńce, położony na niebieskiej wstążce Wiślanej. — Od miasta dolatuje gwar dzwonów, mówiących „Anioł Pański" — na zoranej świeżo ziemi siedział pastuch i śpiewał krakowiaka. Młody nie widział, nie słyszał tego wszystkiego przez dziesięć lat. W tej jednej chwili chciał wynagrodzić sobie stratę. Ale pociąg wjechał już do dworca — inne wagony zasłoniły widok, ruch maszyny zwolniał, wozy zatrzymując się posyłały sobie uderzenia jak hasło — stanęli. Gwar ludzi oczekujących na pociąg, bieganie tragarzy, krzyki, rozmowy, śmiechy sprowadziły myśli młodego na ziemię. Ocknął się, spojrzał, zdawało mu się że nie w Krakowie, że Kraków widziany był snem. Bo też i rzeczywiście w dworcu kolei można tak myśleć, nie ma on nic krakowskiego w sobie, żadnej wewnętrznej łączni z miastem; ale to nie tylko u nas, to wszędzie dworce kolei mają odrębną fizyonomią od miast, przy których stoją, a znowu wielkie podobieństwo do siebie. „Są to kosmopolity, jednakie we wszystkich krajach. Znać, że to stacye drogi europejskiej!

Ale konduktor krzyczy: Krakau — więc to może i Kraków. Młody wziął w rękę niewielki czarny kufereczek i wyszedł. Przed dworcem oblazł go tłum uliczników i żydowskich fiakrów.

— Dobrodzieju, mój dobrodzieju, ja zaniosę za dobrodziejem za szóstkę, jeść się chce dobrodzieju, wołali jedni.

— Wielmożny panie — może dorożka, nie droga dorożka, zawiozę gdzie pan każe — wołali obdarci żydkowie, pokazując biczami na swoje wózki i kościste, ślepe szkapy. Do jednego takiego fiakra jednokonnego siadła żydowska para, którąśmy poznali w wagonie i jeszcze kilkoro innych bez liczby. Odjechali. — Ich widok rozwarł znowu przed oczami młodego jakąś przepaść, w której napróżno silił się coś rozeznać — same ciemności. —

— No dobrodzieju, jakże będzie — ja wezmę.

— Nie wierz mu jegomość, to złodziej.

— Ja ci tu dam...

I zaczęła się bitka, z której korzystając trzeci podbiegnął do młodego podróżnego i gwałtem prawie chciał mu wyrwać kuferek i ponieść. Podróżny opędzał się jak mógł od natarczywej grzeczności i rzekł:

— Nie potrzebuję, sam zaniosę — i poszedł ku miastu.

— Dzisz ty, co mi to za pan — fiu, fiu, sam niesie — odezwał się jeden ulicznik.

— Szkubant, szkubant — zawołał drugi, rozśmiał się i zagwizdnął, w czem mu inni pomogli.

To uliczna satyra ubóstwa lub oszczędności, i dziwna rzecz, że pochodzi właśnie z ust biednych. Młody nie uważał na nią, szedł ku miastu.

Minąwszy planty, zwrócił się w prawo na gościniec wiodący ku Kleparzowi, wieczór był ciemny, pochmurny, kilka latarni słabo oświetlało drogę. Szedł bokiem drogi, bo środkiem pędziły doróżki z dworca kolei. Doszedłszy do mostku, przy którym przedłużenie ulicy Szpitalnej prostopadle dotyka do gościńca, zatrzymał się, bo właśnie jedna dorożka w tę stronę skręcała, stanął pod latarnią. Kawałek błota wyrzuconego w górę kopytami końskiemi, padł mu na twarz; cofnął się nieco, podniósł głowę i zobaczył w głębi doróżki aksamitny płaszczyk, takiż kapelusik osłonięty popielatą, ledziuchną, prawie pajęczą woalką. Gdy na mostku powóz mocniej się zakołysał i przez to wstrząśnienie woalką nieco się odchyliła, zobaczył przy świetle latarni twarz, ale tak niewyraźnie, jakby ogólny szkic na płótnie malarza, ledwie mógł dojrzeć, że była rumiana i młoda. Już nie dziecko, jeszcze nie dziewica. Dziwna rzecz, dla czego przypadkowe, chwilowe zbliżenie się do nieznajomej — twarz mu błotem zwalało, choć mimo jej wiedzy i woli, a jednak się to stało. — Powóz przejechał — a podróżny kłapiąc po błocie, znikł w ciemnych zaułkach przedmieścia.

II. NA PODDASZU.

Kto znał Kraków przed rokiem 1850, przypomni sobie zapewne na Kleparzu wprost naprzeciw plantacyj i resztek muru miastowego szereg brudnych, drewnianych karczemek z podcieniami wspartemi na krzywych, często na pół spruchniałych słupkach. Bramy stosunkowo ogromne prowadziły do ciemnych, obszernych stajni — w sieni opodal bramy drzwi do szynkowni brudnej, dużej a pustej, oświeconej dwoma okienkami, ułożonemi z niekształtnych kawałeczków szyb; idąc dalej w tę ciemną otchłań sieni, można było rozpoznać jeszcze kilkoro drzwi od tak zwanych pokoi gościnnych. Dalej na lewo słup światła przecinał ciemności i ginął w nich — to światło od drzwiczek prowadzących na maleńkie podwórko, a na tem podwórku chlewek i dół na śmieci, na śmiecisku nocny zegar — kogut. Na dachu porosłym pleśnią jak wytartym aksamitem, gołębnik i kilka białych gołębi. — Taką miały postać i taki rozkład te karczemki z małą różnicą — podobne do siebie, jak dziadówki pod kościołem, jednako obdarte, koszlawe, łatane i jednako stare. Oddzielało je od plantacyj szerokie targowisko, zawsze błotniste, zanieczyszczone resztkami słomy i siana Kilka białych, dużych kamieni wystających z błota — to jedyna ścieżka, na której w niedzielę wystrojone mieszczanki kleparskie czyniły próby swej zręczności. Zresztą nikt nie pozwalał sobie podobnych wygódek — chłopskie, szlacheckie i żydowskie buty odważnie tonęły w błocie w dnie targowe.

Później próbowano w tę kałużę wsypać kilkanaście fur kamieni — znikły bez śladu. Powtórzono kilkakrotnie to doświadczanie i z błota wynurzyła się ziemia — bruk nierówny, kamienisty, który co rok naprawiać i podnosić musiano. Bruk się podnosił, ale z karczemkami trudno było toż samo zrobić — zostały w dole z każdym rokiem głębiej się zapadając tak, że w dnie targ

Bo słyszał o tem, że Kraków pogorzał, że Kleparz był w płomieniach; ale jemu trudno było zmienić w pamięci obraz, z jakim wyjechał, nie umiał wydrzeć kiwałek z (niego i zrobić próżnię — i teraz na nowo zaczął się dziwić, smucić, jak ten, co słysząc o śmierci przyjaciela nie może uwierzyć temu, i wracając w jego dom, ma nadzieję go zastać. Trudno człowiekowi, szczególniej młodemu, uwierzyć, że to co było, już nie jest i już nie będzie, że on to przeżył. — W takich chwilach starzeją się ludzie — trumny i gruzy stoją jak słupy milowe na drodze życia i odmierzają je. — Młody zaczyna się rachować z latami.

Takie uczucie owładnęło podróżnego, kiedy stanął na pustkowiu. Te domki — to była jego znajomość z dziecinnych lat, nie doczekały go, znikły. Tęskno mu się trochę zrobiło za niemi. Potem chciał wracać do miasta, ale zawahał się, pomyślił i poszedł w głąb przedmieścia ku karczmie takiegoż chowu i tych obyczajów, co nieboszczki, ale większej i murowanej.

Wszedł do obszernej sieni i usłyszał coś jak szepty, jak gruchotanie gołębie. Spojrzał — w ciemności zabielił się ubiór kobiecy i zaświeciły metalowe guziki żołnierza.

— Czegóż to? — spytała opryskliwie gołębica, mierząc przybyłego.

— Chciałbym przenocować.

— W szynku, czy w osobnej stancyi?

— W osobnej.

— To idź pan na górę — zaraz poświecę.

I kończyła dziewczyna z pośpiechem pożegnanie ze swoim rycerzem.

Młody tymczasem macając, dostał się do schodów, które więcej wyglądały na drabinę przyzwoitą, i drapał się po nich na górę. Dość długo czekać musiał i mimo woli słuchać miłosnych szeptów i pocałunków, aż dziewczyna przypomniała sobie o gościu i pokazała się na górze ze świecą.

— Tu — rzekła odmykając drzwi — to stancya najporządniejsza, wygodna, tu panowie stawają. W drugiej izbie, ot tam mieszka doktor — a pan co za jeden?

I zaświecił mu w oczy zasmolony, tłusty kopciuszek.

— Student — rzekł przybyły, i nierozglądając się wcale po lichej izdebce, bądź, że nie był wybredny, bądź, że wierzył zaręczeniu kopciuszka, zabierał się do rozpakowania tłomoczka.

— Może pan będzie co jadł?

— Nie — dziękuję.

Kopciuszek ruszył ramionami i wyszedł. — Młody człowiek rozgospodarowawszy się, zbliżył się do okna, otworzył je i patrzał na łunę gazową, srebrzystą, kołyszącą się nad miastem w ciemnościach. Po dziesięciu latach on znowu tu, miasto, co w snach tylko widywał, stoi teraz przed nim o kilkadziesiąt kroków. Głębokiem milczeniem witał to rodzinne miasto. Potem ukląkł przed łóżkiem i modlił się. Nad łóżkiem ktoś umyślnie czy przez nieuwagę, zamiast świętego obrazu, zawiesił jakiś lichy sztych kolorowany, przedstawiający miłosną scenę. Amant z czubem na głowie, we wciętym fraku z długiemi szosami, w wyciągniętych pantalonach, klęczy przed wyfiokowaną, wyczupirzoną, wyróżowaną i wygorsowaną pięknością. — Wśród drzew na kolumnie nagi amorek ze strzałkami, a niżej para gruchających gołębi.

Przed tym obrazem klęknął młody człowiek i modlił się gorąco. Bigot nie uwierzy, dewotka się zgorszy. Jak można się modlić, nie mając świętego obrazu przed sobą? — Młody nie widział obrazu, nie patrzał na obraz, nie szukał Boga po ścianach — Bóg był w nim. W chwilach wielkiej radości, szczęścia, lub ogromnej boleści, w stanowczych przejściach życia, dusza jak morze wzbiera i podnosi się — na wzburzone fale zstępuje Chrystus. Ale takie podniesienie duszy nie może się dziać co dzień, na zawołanie, i modlitwa taka nie liczy się na tuziny pacierzy. Ostatnie słowa jego modlitwy były: „Boże błogosław"

Potem wstał i zabierał się wyjść (zapewne na miasto); ale drobny, gęsty deszcz, który się przed chwilą puścił, wstrzymał go. Deszcz zaciągnął się na długo; podróżny więc będąc nieco znużony drogą zaniechał na dziś wyjścia, rzucił się na łóżko, i patrząc na dopalający się ogarek świecy, rozmyślając, czekał na sen.

Wtem do sąsiedniej izdebki ktoś wszedł — chód był ciężki, hałaśliwy. Równocześnie dała się słyszeć rozmowa.

— Cóż Fedko nie świecisz? — zapytał głos surowy, ostry.

— Nie, bo świecy niema — odpowiedział głos chłopięcy.

— Na, masz, zapal, wziąłem od mydlarki na kredę. Jak budą horosze — to się odda.

Szustnęła zapałka po murze i przez szpary padły na kołdrę naszego podróżnego dwa paski światła. W drugiej izbie przybyły począł chodzić żywo dużemi krokami. Czapkę rzucił gwałtownie w kąt. Po chwili tenże głos się odezwał:

— Fedko!

— Co?

— Jadł ty co na wieczór?

— Nie.

— Nie turbuj się chłopcze, będziemy jutro jeść, i ja pościł. Zarobku nie ma.

— Ja zarobił dziś kilka kraj carów, ale chowam na papier, bo profesor zagroził mi rózgą jak nie będę miał papieru.

— A gdzie ty zarobił? Hę? Milczenie.

— Ty ukradł może? Chłopcze?

— Wasyl, ty mnie nie lżyj — zakrzyczał chłopiec na pół z płaczem — ja za panami od kolei zaniósł kuferek. Zdźwigał się, bo był za ciężki, ale zarobił a nie ukradł.

— No, taki grosz nie krzywdzi. A czemu ty bał się to powiedzieć zaraz?

— Bo .... bo ty mnie raz bić chciałeś za to, żem się wynajął do posługi temu panu z Wiślnej ulicy.

— To co innego — tam tobie wara. Bo to pies — on lżył twego brata — wiesz? On powiedział, że ja podejrzany — rozumiesz? Takie słowo to piętnuje człowieka na całe życie. Och i opiętnowali mnie Lachy, psubraty.

Ostatnie wyrazy przemieniły się w ryk bolesny, rozdzierający i równocześnie słychać było uderzenie łokci o coś twardego, jakby o stół.

— Ale ja się pomszczę; ja nie daruję, niech dowodzą, a jak nie dowiodą to im śmierć, albo mnie śmierć. Rzezać gałganów. Łby porozwalam. Ha!

Silne uderzenie pięści, towarzyszyło tym słowom.

— Taki ja ich i tak nie przekonam — oni będą szczekać swoje. Oj dolaż, dola! Och!

Szamotanie gwałtowne, rozpaczne doszło do uszów podróżnego. To co słyszał zainteresowało go mocno i poruszyło, — sen odleciał na długo, — usiadł więc na łóżku i słuchał.

— Wasyl daj pokój, nie lamentuj — prosił go głos chłopięcy.

— Fedko, ty smarkacz jeszcze, ty nie wiesz jeszcze co lepsze, czy dobry obiad, czy dobre imię; ale ja znam. Ty czytał w starvm testamencie o trędowatych, od których uciekano. No, widzisz, to człowiek, o którym źle mówią, to jeszcze gorszy, bo nad trędowatymi chociaż litość miano.

I zaharczał płacz w piersiach Wasyla; płacz suchy, rykliwy, jak zgrzyt żelaza po szkle.

— Bożeż, mój Boże — to niech tu przyjdą niech zobaczą, gdzie ja kryję te ruble moskiewskie, czy w tej pustej izbie, czy w dziurach mego surduta, czy w głodnym brzuchu. Oj! u was słowo wiatr, wyleci jak nic — a na kogo spadnie takie słowo — to kamień.

— Wasyl, Wasyleńku, wstydź się, ta ty nie baba, żeby szlochać — prosił brat, a jeszcze bardziej zanosił się od płaczu i długą chwilę nic nie było słychać, tylko te dwa płacze zrywające piersi.

Nieznajomemu podróżnemu zrobiło się ciężko i duszno. Pierwsze słowa, które usłyszał w rodzinnem mieście, były straszną skargą na nie, wyrzutem i przekleństwem. Słyszał skargę człowieka potępionego bez winy, a więc bez sądu i to przez ludzi młodych, którzy z natury więcej skłonni być winni do łatwowierności w dobre niż do podejrzliwości złego. Czemże się dzieje, że tu rzecz ma się inaczej? Czy ta pochopność do sądu, do potępienia, idzie z lekkomyślności, płytkości myślenia, braku zastanowienia się, czy ze złości serca? — Zanim podróżny ów będzie sobie mógł rozwiązać tę zagadkę — my odpowiadamy, że nie złość serca, bo owszem mieszkańcy Krakowa grzeszą zbytkiem serdeczności nieraz, ale lekkomyślność, brak zastanowienia jest tego powodem. U nas potępić kogo łatwiej, niż zjeść kromkę chleba z masłem, i również łatwo tego samego człowieka potem chwalić, wielbić. Przyjeżdżający do naszego miasta w jednej chwili, podczas jednej przechadzki po rynku dowiaduje się, że ten szuler, a tamten zbrodniarz, bo okradł wdowę i dzieci, a inny podły. Trwoga go przejmuje, że się dostał w taką kałużę zbrodniarzy i dziwi się, czemu tych zbrodniarzy nie zamykają na Kanonnej ulicy, nie kują w łańcuchy. Ale bardziej się zdziwi, gdy przechodząc koło uprzywilejowańszych handelków, jak Fuchsa, Waltera, zobaczy tego samego jegomościa, który mu palcem wytykał zbrodniarzy, połykającego z nimi kieliszki koniaku lub kontuszówki. Słowo tych mniemanych zbrodniarzy wprawiło w zły humor cenzora, słowo inne przyciągnęło go do nich. — Albo: mówiono mu, że to źli ludzie — i uwierzył i trąbił o tem po mieście, ale zeszedł się z nimi, poznał i wyrzeka się poprzednich słów. — Idziesz ulicą i witasz się z kim. W tem drugi czepia się ciebie jak oset i szepcze: ,,Nie wdaj się z nim — on, wiesz.....?" — Nie może być? — Radzę ci strzeż się. — To ci powtarza jeden, drugi i dziesiąty. Jak tu nie uwierzyć? Wtem ów podejrzany pocznie się uniewinniać, słówka jak miodowe plastry przykłada na serca potępiających go, przemawia do uczuć, porusza, chucha na te serca i serca tają jak wosk w gorejącym piecu i choćby to był rzeczywiście winny człowiek, wyjdzie czysty z tej sprawy. „Eh, wiesz co, to nie zły człowiek" — powie ci potem ten sam, który dawniej ostrzegał. A jeżeli do tego jeszcze sprawę tę zapiją — to ci się przysięgnie: ,,że to jedyny człowiek, że to wzór poczciwości." I tak ciągle nagłe przechody z łatwowierności do podejrzeń. Żelazo w nagłych przejściach z gorąca do zimna pęka — w człowieku dusza wśród tych nagłych przechodów słabnie jak struna w wilgoci, wola się kiwa jak czułe ważki.

Serdeczność ta nasza, która za lada promykiem słonecznym wyciąga ślimacze rożki, za lada także oporem, dotknięciem, ściąga się i chowa w skorupę, jest naturalnym skutkiem zbytniej czułości, wraźliwości — przymiot serduszek, nie serc.

Są ludzie, którzy się unoszą nad tą poczciwością krakowskiego, a w ogóle polskiego serca, które tylko do rany przyłóż, i od dobrych słówek kilku topnieje. Jakiś poeta nawet wierszami pochwalił tę cnotę. Jabym to nazwał wadą, obrzydliwą wadą. Wolę człowieka, który mną przez całe życie słusznie pogardza, niż takiego, który ani gardzić, ani szanować stale nie umie. Bądźmy ostrożni w sądach, ale sprawiedliwi, i miejmy odwagę nazwać zbrodnię po imieniu i wytknąć ją palcem, a znowu szacunek niezmienny dla cnoty. Pobłażliwość występkowi, nie jest cnotą chrześciańską ale słabością duszy. Chrystus przebaczył Magdalenie i celnikowi, a palcem wytykał faryzeuszów i bezbożników niepokutujących. Kto pobłaża występkom drugiego, ten albo sam czuje że potrzebuje pobłażania, albo nie ma pojęcia sprawiedliwości. Pobłażliwość zachęca do złego, wiedzie do nadużycia; — a gdzież nadużyć było więcej, jak u nas? Prawa nie były złe (względnie do czasów i okoliczności); ale pobłażanie przestępującym też prawa osłabiało i niweczyło ich potęgę, wpływ. „Jak tu skarać kondemnatą, kiedy to brat szlachcic taki jak ja — hodie mihi, cras tibi panie dobrodzieju — nie, nie można." Albo: „Ta to przecież mi krewniak, rodzi go stolnikowa z ciotki stryjecznej siostry mojego teścia — to chyba trzebaby nie mieć serca, żeby go potępić." Zważywszy teraz, jak poplątaną jest sieć szlacheckich pokrewieństw i koligacyi? będziemy mieli wyobrażenie, jak rozległe mogły być granice podobnego pobłażania. Xo wyjaśni nam poniekąd, czemu tak trudno było u nas o konsekwencyą, o sprężystość w działaniu, dla czego tak zbawienne uchwały, jak o zaciągach wojska, o podatkach — w wykonaniu były spaczone i ślimaczym szły chodem.

Ta z jednej strony pochopność do potępienia bez sądu, bez przekonań — jak z drugiej skłonność do pobłażania, do zapomnienia uraz, oskarża nas, że nie umiemy brać rzeczy głęboko, na seryo, w sprawach publicznych dowodzi niedojrzałości politycznej. Ta sama szlachta, która w r. 1778 obrzuciła błotem „Projekt do praw" i jego autora — i dopominała się spalenia dzieła ręką kata — w r. 1791 z entuzyazmem przyjmuje konstytucya, będącą prawie dalszem rozwinięciem i zmodyfikowaniem myśli Andrzeja Zamojskiego.

Siągnijmy wyżej: kraj zagrożony najazdem tureckim, pospolite ruszenie wobec nieprzyjacielskiego wojska rozchodzi się do domów; — a znowu w kilkanaście lat później to rycerstwo ciągnie na obronę zagrożonemu Wiedniowi. — W ostatnim wieku jeszcze jeden podobny ustęp wysuwa się z dziejów naszych, z napisem: „rok 1808, Hiszpania." — Jakże tu strasznie zadrwił z naszych wyrachowań „wielki żołnierz?" Męczenników wolności pchnął na zagładę wolności. — Nie bez powodów zboczyłem na ten ustęp. To samo, co wojowników naszych pchało w wąwóz Somosierry i w walące się ulice Saragosy — to samo kładzie nam w usta lekkomyślne słowa potępienia lub pobłażania: brak zastanowienia. Gdzie tu logika, gdzie zastanowienie? Nie, to tylko porywy serca, piękny zapał improwizowany. Ten zapał, ta fantazya stworzyły wielkość naszą, dały nam bohaterów — tem jedynie stanąć możemy wysoko. Tam, gdzie potrzeba ciągłej, elastycznej wytrwałości, rachunku, myślenia — nie podołamy. Jest to nasza wada wrodzona, która nie powinna zostać wieczną. Bądźmy mniej dobrodusznymi względem obcych, a będziemy mniej podejrzliwymi względem swoich. Bo i to jest ciekawym rysem, że Polak nie ufa sobie, a ślepo wierzy innym. Ztąd nie dziw, że dyplomacya wodziła , nas za nos. Na każdą wędkę nas chwytano, choćby ją najlichszą nadziano ponętą. Każdy naród umiał nas zużytkować na swoją korzyść — my żadnego. Jak nazwać tę dobroduszność? —

Zamykam gwałtem usta i nie nazywam rzeczy po imieniu — każdy nazwisko znajdzie.

Zakończamy więc uwagi nasze w ten sposób: uczmy się myśleć i zrozumiejmy wagę i powagę słów — sądźmy sumiennie, ale potępiajmy głośno występnych. Jeno niech ręka, która występnego odtrąca od towarzystwa ludzi uczciwych, naznaczy mu zaraz ślad drogi, po które] ma do niego wrócić. Rehabilitacya jest konieczną. Są ludzie, którzy zapleśnieli w występku dla tego, że zagrodzono im drogi powrotu, że drogi te zarosłe złorzeczeniem i pogardą ludzi. — A to straszna rzecz zatracić człowieka. Szczególniej dla młodych potępienie bywa zabójczem. Młody człowiek idzie jakby krawędzią dachu, między złem a dobrem, czasem krok fałszywy, chwilowy zawrót głowy przechyla go na złą stronę, potrać go potępieniem, pogardą, a zleci w przepaść złego na dno same; gdy tymczasem przyjacielską przestrogą łatwo z małego zboczenia mógł się wrócić.

Droga, na której zaryczał bolesnym płaczem Wasyl, to stanowcze rozdroże. — Czy się zsunie w przepaść, w którą go wpycha podejrzenie ludzi i do pozoru doda prawdę — czy się wygrzebie z błota i pójdzie przebojem przez złość ludzką, obmowę i potępienie? Chwila ważna. —

Młody podróżny chciwie nadsłuchiwał — nie była to próżna ciekawość, niepotrzebne wdzieranie się w tajemnice sąsiedniej izdebki. On w rozpaczy jej mieszkańca chciał dosłyszeć przyszłość tego człowieka — a może przyszłości wielu jemu podobnych.

W izdebce była chwila głębokiej ciszy, niby jakiegoś namysłu — duch pracował — wreszcie odezwał się znowu głos, ale już spokojniej, jak pomruk po burzy:

— Eh, bierz ich czort, niech gadają, gęby zabolą — przestać muszą. Odepchną — ha, znajdą się poczciwi — a pracować trzeba i pracą iść w górę, w górę — rozumiesz Fedko, co? hę?— Jeszcze parę lat biedy i złych ludzi, a potem ja będę doktorem, człowiekiem, i ty Fedko musisz być człowiekiem, rozumiesz Fedko? rozumnym człowiekiem i pieniądz mieć. Wrócimy na Ruś, mój Boże, na naszą świętą Ruś — rozumiesz Fedko, co? — Toż to będzie dziwu u diaczków, co z nami świnie i bydło pasali — co ? Sprawimy im prażnik — będzie uciecha na Rusi. — Oj Boże! Nasłuchamy się dumek na pastwiskach. Fedko ty pamiętasz dumki — co? Musisz pamiętać, jabym ci kije dał, jakbyś ty ruskie dumki zapomniał — to nasze, nasze.

I począł nucić:

Ne chody Hryciu na weczernicu,

Bo na weczernicy wsi czarownicy...

I dziwna rzecz, glos tego człowieka ostry, twardy, wśród śpiewu stopniał, złagodniał — płynął jak woda, cichnął jak dalekie echa, jak lekki wiatr między drzewami, sęp w słowika się zamienił — z chropawej skały wypłynął strumień.

Nie dokończył pierwszej zwrotki, kiedy do drzwi ktoś zapukał. — Śpiew ustał, poczęła się rozmowa.

— A, to wy staruszku, jak się macie ojcze taki siadajcie na czem jest.

— Czekałem na pana doktora, chciałem się poradzić, coś dziś w krzyżach mnie strzykać poczęło i z przeproszeniem rozwolnienie.

— A i oczy jakoś dziś gorzej?

— A bolą, bolą. I z czego tak to wszystko?

— Mój staruszku, poczciwcze — tobie by już trzeba odpocząć, to by było najlepsze lekarstwo.

— Tak, dobrze proszę pana doktora, a z czegóż będzie się żyło...?

— Wieleż macie lat?

— Ha, będzie szósty krzyżyk, a tak, bo pamiętam jak Francuzy szły przez naszą wieś, to już byłem sporym chłopakiem i już latałem za matką. Pamiętam, jak Francuzom nasz żur wykrzywiał gęby.

— Tak, tak, odpocząćby wam już staruszku, dość było pracy.

— Ha, cóż robić. Są dzieci. Jeszcze córka jak córka, bo ta obszyje siebie, dom i jeszcze coś zapracuje. Ale syn w szkołach, lekcye jakoś mu się nie trafiają, jak to innym na ten przykład. A chciałoby się też chłopca do jakiegoś stanu doprowadzić, żeby przecież wyszedł na pana, bo to on panie szlachcic, jak pan wie, że my szlachta, tylko panie nieszczęście...

Tu westchnienie — poczem znowu ten sam głos mówił:

— Ale może ja panu doktorowi przeszkadzam —

— Nie, poczciwy stary, siadaj — dajno tabaki —

— Ej bieda i tabaki brakło panie.

— Brakło? — Fedko, ty masz kilka kraj carów, skoczno staremu po tabakę, tylko żywo.

— Ale nie trzeba panie doktorze..

— No, no stary nie rób ceregieli, ja funduję i basta. Przyjdzie czas, to ty zafundujesz.

— Panie doktorze, pan jesteś poczciwy człowiek, ja pana kocham jak własnego syna. Nie miej mi pan za złe, że nieraz się naprzykrzę, ale w domu u mnie nie ma z kim pogadać. W słowach tych była skarga.

— A syn gdzie?

— A kto wie — pono się tam z kimś uczy. Mało go widzę w domu, a przyjdzie to siedzi jak mnich, już to wdał się w nieboszczkę.

— Ej, to tobie stary nie tyle krzyże dokuczają co nudy i cichość — ty tu nie po radę, jeno na pogwarkę załgał się — co? hę? —

— He, he, jak to pan konsyliarz wszystko musi zgadnąć. Daruj pan staremu — u mnie —

— Dobrze, dobrze, będziemy gwarzyć, mam nowinek dużo, od ludzi nie tyle, ale z gazet.

I rozpoczęła się rozmowa o tem i owem, doktor rozpowiadał, stary wtrącał swoje epizody, uwagi. Młody podróżny słuchał z początku — potem znużenie zwyciężyło i gwar rozmowy go uśpił — usnął.

***

Na drugi dzień, rano gdy ubrawszy się, zabierał się do wyjścia, usłyszał skrzypnięcie drzwi sąsiednich i głos dobrze mu już znajomy, nieco stłumiony zapytał:

— Magdeczka, wczoraj tu ktoś się wprowadził, prawda, co?

— Tak, proszę łaski pana doktora.

— A kto taki?

— Jakiś skubent.

— Kolega — rzekł podróżny wychodząc ze swej izdebki — jestem Leon Stobierski — i z ujmującą szczerością podał rękę sąsiadowi.

Ten się cofnął przed tak natarczywą szczerością — popatrzył badawczo z pod gęstych, czarnych brwi i nasrożył się. Twarz jego ciemna, prawie oliwkowa z jaśniejszemi gdzie niegdzie plamami, wzrok ponury, podejrzliwy, włosy czarne, lśniące, szczecinowate, ubranie wytarte — wszystko to mogłoby odstraszyć, odepchnąć naszego przybysza, gdyby go był wczoraj z rozmowy nie poznał, gdyby nie wiedział, że w tej szorstkiej, chropowatej, nieforemnej bryle jest dyament. — Rusin obejrzał go od stóp do głowy, zatrzymał się na wytartym surducie, coś mruknął i nieco rozpogodził się.

— No, nie panicz żaden, może i nie zły człowiek — a może potrzebny ...

— Jestem Leon Stobierski — powtórzył tamten — przyjechałem tu na uniwersytet, a więc wasz kolega — myślę że między kolegami poznajomienie nie powinno być trudne. Daruj, żem szczery.

__ Witaj brat — ja medyk. A chcesz wiedzieć nazwisko, to ci powiem, jeżeli ci co z tego przyjdzie, bo i ja nie ulągł się jak szczeniak bez nazwiska — ja Wasyl Popowicz, Rusin, — i podał mu muszkularną dłoń.

I znajomość gotowa, Co ich zbliżyło? Jedność drogi ? nietyle, więcej wytarte surduty, ubóstwo. Śmiejemy się z tych szmat, któremi zakrywamy nagość naszą, powtarzamy do znudzenia ,,nie suknia zdobi;" a jednak któżby zaprzeczył, że te gałgany, co się kiedyś razem spotkają na śmietniku lub w papierni, stanowią między nami różnicę. Co do mnie, rzadko mi się zdarzyło widzieć wytarty surdut obok eleganckiego paletota. Jest siła odpychania i przyciągania w tych łachmanach. Podejrzliwy i nieufny Wasyl powalał widać ręce na delikatnych sukniach paniczów, bo się ich bał; wytarty surdut Leona ośmielił go i przyciągnął. Ubiór ma wpływ na ludzi. A ludzie na ubiór? bardzo mały.

— Może wstąpisz do mnie? — spytał Leon.

— Na chwilkę, bo wyjść muszę niedługo. Weszli — Wasyl rozglądnął się po izbie.

— Dawnoś przybył do Krakowa? — spytał.

— Wczoraj wieczór.

Rusin chciał coś powiedzieć i zawachał się, spojrzał w oczy Leonowi i znowu się zawachał — otwarł usta:

— A może ty potrzebny czego — hę? Powiedz — ja nie mam, ale postaramy się. Mów śmiało.

— Nie kolego, dziękuję ci. Tłomoczek mój nie pakowny i nie duży, ale mam troszkę zasobów do życia.

— Masz, to nie szastaj, przyda się, bo tu nie łatwo żyć młodemu. Jak będziesz chciał zjeść tanio, to powiedz, ja cię zaprowadzę do mojej garkuchni. Ty nie panicz, żebyś na gębę dużo wydawał — prawda, hę, co?

— Dobrze, pójdę z tobą — a mieszkanie?

— Alboż ci źle tutaj? Tu cię nie zedrą, to poczciwy lud, bo biedny.

Ta struna wciąż drgała w sercu Rusina, bieda i dobroć, bogactwo i występek — te pojęcia zrosły się u niego jak sijamscy bliźnięta.

— Ależ to daleko do wszechnicy ztąd.

— Nie bój się, nie padniesz — taka przechadzka na zdrowie idzie, przypomnisz sobie chodzenie. Ale, alboż ty wiesz gdzie wszechnica? —

— Ja tutejszy, krakowski.

— Tak — rzekł Rusin przeciągle, ochłódł nieco i zamyślił się. On rad był, że złapał biedaka że w obcem mieście pomoże mu, pokaże, że się nim zaopiekuje, on potrzebował tego; w domu u siebie, gdzie był najstarszym w rodzinie po śmierci ojca przywyknął do tej roli, umiał być ojcem. A przytem odstąpiony od kolegów, rad był że znalazł jakieś uczciwe serce, kolegę, ktory nieznając się z nikim, przyjrzy mu się nie przez pożyczane szkła uprzedzeń, ale przez własne. Uczepił się go, bo mu miał wystarczyć za innych, za wszystkich. Aż tu jedno słowo Leona rozwiało tę pociechę. — On Krakowiak, on tu znajomy, ja jemu nie potrzebny, obejdzie się bezemnie, to też i nie rad mi będzie i pójdzie do drugich, a może on taki jak inni, — pomyślał i sposępniał.

Leon jakby się domyślił tego, rzekł:

— Dziesięć lat nie byłem w Krakowie.

— Tak? no, to go nie poznasz. A na jaki wydział bracie?

— Filozoficzny. Czemu się skrzywiłeś?

— Nie wiele skorzystasz, licho obsadzony.

— Brak zastąpi się własną usilnością, a uczyć się w wszechnicy Jagiellońskiej to także coś znaczy. A życie młodych tu jakie?

— A zobaczysz, uprzedzać cię nie będę. Jeżeli jesteś taki, jak cię poznałem, to ci serce zcierpnie i pluniesz. Kółka, kółeczka, samolubne pojedynki — życia koleżeńskiego za grosz. Funta kłaków nie warte wszystko. Gałgany La...

Zachrypnął się i uderzył ręką po ustach.

— Nie gniewaj się kolego, i ty Lach, ale może nie taki jak tamci?

— Ja Polak.

— No tak, ale tamci nie.

— Zmieni się to może — to przecież młodzież, o tej wątpić grzech.

— Ja zwątpił i ty tak zrobisz, przypatrzysz się i uciekniesz. Ale to nic — ja ci dam innych kolegów i znajomych; ludzi osmolonych, obdartych — rozumiesz? — ale serca u nich czyste jak białko w oku, oni nie mają nauki, wykształcenia — rozumiesz ? ale oni umieją żyć po ludzku, — razem, rozumiesz? — Ja cię do nich zaprowadzę — uściśniesz im ręce. Powalają cię ręką, ale słowem nie. Ja ich znam dobrze, bo ja ich leczę i prośby i listy piszę, bo widzisz człek musi zarabiać czem może. A oni dają niewiele bo sami biedni, ale co mogą. Dobrzy węglarze — czysta krew krakowska. Serce u nich na języku, łatwo poznać. U nas inaczej.

Bo widzisz ja Rusin — rozumiesz — ze świętej Rusi. Ja się z tego cieszę, choć nieraz i płaczę na to, ale to wina ludzi złych nie Rusi. — Widzisz to Rusin nie taki otwarty, jak wasz lud; ale także poczciwy. Rzadko mówi, to też mądrze. Między tym ludem ja się uchował i urósł. Syn popa — rozumiesz? Ojciec zmarł wcześnie, zostało popadina i siedmioro drobiazgu i ósma bieda, i ta najwięcej miejsca zabrała w domu. Zlitował się ojciec i wziął troje do siebie na odchowek — na mogiłki. Zostało nas czworo, dwie siostry i dwóch braci. Chciało się uczyć, bo ja pamiętał co ojciec mówił: „Dzieci, wy możecie iść wysoko bylebyście chciały," no ale cóż — była bieda, ledwie diaczek troszkę poduczył czytać i pisać — trzeba było rzucić elementarz a iść do bydła. I było tak lat kilka, ale słowa ojcowskie taki nie przepadły, nie utonęły — czuł ja je w sercu — nie dawały pokoju, aż się wyszło w świat. Dużo ja przeszedł, nie raz nie było kącika, gdzieby się w cieple przespać i człowiek po nocy tłukł się od domu do domu prosząc o nocleg — i przecierpiało się wszystko, aby być czemś i zrobiłem to sam — rozumiesz? Wszystko com zrobił, do czegom przyszedł, to sam. Ale nie teraz o tem, dziesiąta bije — mnie czas iść.

— Poczekaj, i ja wychodzę, pójdziemy razem.

— Nie, to być nie może, ja nie chcę. Bo widzisz kolego ja Rusin, mnie tu źle uważają, nie dowierzają mi — rozumiesz?

I twarz jego ciemna wyglądała jak piec rozpalony, a czarne oczy z natężeniem wpatrywały się w kolegę, chciały wyczytać, jakie wrażenie zrobiły na nim te słowa. Ucieszył się, że nie zobaczył w nim przerażenia, wzgardy, ale spokój i łagodność. Może nie zrozumiał mnie — pomyślał — i znowu począł mu tłumaczyć; szedł dalej jak człowiek co spodziewając się usłyszeć straszną nowinę chciałby się wstrzymać, rad że ją nie słyszy, a fatalność pcha go naprzód.

— Widzisz — ciągnął dalej a w twarz jego wbił oczy — widzisz, ze mną tu nikt nie żyje, mnie się boją i niecierpią tu.

— Bo cię tu nie znają, ja cię znam; wczoraj słyszałem przypadkiem twoją rozmowę, to mi rozświeciło wszystko — i wyciągnął do niego rękę, którą Rusin z całą mocą uścisnął.

— Dziękuję ci brat za dobre słowo, to mi się tak rzadko zdarza. Ale ty i tak ze mną iść nie możesz razem między nich, to by ci zaszkodziło. Widzisz, na samym wstępie taki krok toby cię potępił, zgubił — a ja tego nie chcę.

— Potępią na chwilę, a potem pożałują, — Prawda jest jak korek, można ją wepchnąć w męty, ale ona tam nie zostanie — wypłynie. Ja w to mocno wierzę; boję się występków, ale nie pozorów.

— Niech ci Bóg zapłaci bracie za tę mowę. Jam cię straszył, odpychał, ale drżałem, bym cię nie przekonał, byś nie uciekł, bo... bo widzisz, ja trochę przylgnął do ciebie.

Zeszli razem ze schodów. W sieni koło nich przemknęła młoda, ładniutka blondynka, skromnie ale zgrabnie i czysto ubrana.

— Dzień dobry panno Teklo.

— Dzień dobry panu doktorowi — zadzwoniła głosikiem i przeleciała.

— To córka Jana szewca, niczego dziewczyna — szkoda, żeby to zmarnieć miało, matki nie ma.

Wyszli za bramę. Ranne słońce oświeciło kościoły, stare mury, bramę Floryańską, z kominów dymy sine płynęły w blaskach słońca w górę, na tle różowego porannego nieba. Leon stanął, zapomniał się i zapatrzył.

— A gdzie ty chcesz iść kolego ? — spytał go Rusin.

— Przywitać się z Krakowem.

— To idź sam — samemu wtedy najlepiej, ja to znam.

I rozeszli się.

III. CZŁOWIEK MIĘDZY UMARŁYMI.

Do dalszego rozsnucia wątka powieściowego potrzeba nam poznać jeszcze jednego człowieka; opuścimy więc Kraków na czas krótki.

Wyjdziemy przez rogatki Zwierzynieckie, biały gościniec poprowadzi nas koło klasztoru panien Norbertanek, zostawimy na boku starą kaplicę św. Małgorzaty, smutną wieżą św. Salwatora, stojącą wśród cmentarza jak grabarz, gdy wykopie dół i na trumnę czeka; za murem klasztornym szerszy widok nam się otworzy. Z jednej strony pokaże się błękitna szyba Wisły, oprawiona w zielone wikliny i nagie skały Krzemionek; z drugiej strony podnosi się wzgórze św. Bronisławy — na jego szczycie mogiła w cieniu wysokich, kołyszących się włoskich topoli. Pagórki ciągnące się z prawej strony gościńca, zasłonią nam wnet ton widok. Na pagórkach resztki zielonej trawy, żółte ścierniska, albo się czerni odwrócona pługiem ziemia. — Przegorzalski dwór przegląda przez drzewa dobrze już obdarte z liści, dalej brakło ziemi i zieleni, naga skała jak kość z ciała sterczy, a nad nią kilka białych brzóz rozpuściło drżące warkocze. Wszystko to ma za tło wysoką górę, porosłą lasem, górę „srebrną" nazywaną, a na szczytach lasku pokazują się dwie wieżyce, z daleka dziwnie podobne do kształtów ludzkich. Tak się to wydaje jakby dwaj pielgrzymi wychodzili z za wzgórza — zobaczyli nad Wisłą miasto stare, stanęli i patrzą. Wieżyce te należą do Bielańskiego klasztoru, do którego właśnie idziemy, skręcając z gościńca koło płotów w wąwóz gliniasty. Wąwóz wchodząc głębiej w górę, staje się coraz płytszy, aż się zamienia w ścieszkę zasłaną suchemi szpilkami świerków, ciągnącą się wzdłuż muru klasztornego i ginącą wśród lasu.

Tam gdzie las rzednieje i niebo przegląda przez drzewa, ukazuje się klasztor biały i kościół. Tablica, na której wypisana klątwa na kobiety przestępujące progi tej pustelni, stoi u wejścia na straży. Za bramą klasztorną przed kościołem szeroki podwórzec, wykładany płytami kamieni ikończący się z jednej strony kamienną balustrady, zkąd przestrony widok na okolicą, leżącą głęboko w dolinie. Niedaleko drzwi kościelnych jest brania, w którą wejdziemy, miniemy jeszcze dwa dziedzińce puste i ciche i wejdziemy do klasztornego wirydarza. Jest to prostokąt bardzo foremny środkiem którego prowadzi droga wyciągnięta pod linię; tę drogę przecinają pod kątem prostym mniejsze ścieszki w równych odstępach tak, że cały wirydarz podobny do okna położonego; ścieszki to niby ramy tego okna a kwadraty obsadzone kwiatami — to szyby. Każdy kwadracik obrąbiony brzegiem listewką bukszpanową, w pośrodku troszkę jesiennych kwiatków, już na pół uwiędłych, między któremi przeważają astry. Kilka akacyj, z których nie opadły jeszcze drobne zielone listki, ożywia tę małą, milczącą pustynię. Wchodzący tutaj, dziwnego doznaje wrażenia. Ta nadzwyczajna symetryczność ogródka, zamkniętego murami, nadaje mu ponurą jednostajność, do tego jeszcze spostrzegasz że nad czystością ścieszek, nad klombami kwiatów czuwać musi staranna ręka, a ręki tej nie widać, żadnego znaku życia i ruchu, żadnego głosu — coś jak w zaklętych gmachach. Na tych ścieszkach, na kwiatach, na furtkach, do których prowadzą poboczne ścieszki, na oknach okratowanych wszędzie zdajesz się czytać słowo: "wymarło" jest tu jak nazajutrz po pogrzebie.

A jednak tu żyją ludzie, jeżeli to życiem zwać można. Przestąpmy jedną furtkę: znowu kwadratowe podwórko, na niem kwiaty, znowu drzwi otwarte prowadzące do wązkiej sionki. W sionce po prawej stronie kapliczka, po lewej koło, jakie widujemy przy furtkach klasztornych, koło obracalne do podawania pożywienia, obok drzwi od celki. Wszędzie tak cicho, taki brak ludzkiego głosu, że ten, ktoby się tu odezwał i usłyszał swój własny głos budzący ciszę, zląkłby się i zadrżał. Wejdźmy do celki.

Przy okratowanem oknie siedzi — biały mnich. To człowiek, któregośmy szukali — przypatrzmy mu się. Ręce założył na piersiach, głowę nieco pochylił — przed nim otwarta książka — widocznie modlił się i nie skończył — wśród modlitwy przyszła jakaś myśl, nad którą się zadumał. Człowiek ten był w pełni męzkiego wieku — twarz piękna, spokojna, kontemplacyjna, czoło mędrców greckich wyniosłe, silnie sklepione, każda błękitna żyłka, tętnica na niem pokazywały, że pod tą czaszką jest życie, ruch. Czarna broda w dwa strumienie rozwiana, spadała na biały habit. — Mędrzec i asceta złożyli się na stworzenie tej poważnej postaci. Czasem po tej spokojnej twarzy przechodziło chwilowe drgnienie i zamknięte usta skrzywiły się w jakiś cierpki, bolesny uśmiech — i nozdrza wtedy lekko się wzdymały, ale bez śladu gwałtowniejszej namiętności. — Twarz jego miała wtedy taki wyraz, jaki miewa człowiek, co z ciężkiej podniósł się choroby.

Drewniane łóżko przykryte derką, nad łóżkiem czarny krzyż, obok łóżka stolik, na którym kilka książek — to wszystko co zdobiło tę celkę, co rozrywało smutną jednostajność białych ścian.

I tak już będzie zawsze! W życiu tego człowieka już się nic nie zmieni — burza, co szaleje w odmętach ludzkości, skona doszedłszy do murów klasztornych, nie dojdzie do jego ucha, nie roznamiętni serca, — jego dom — to grób, jak powiada poeta — on skończył ze światem — umarł. On już niczego nie pragnie, niczego się nie spodziewa — jedynem jego zajęciem — modlitwa, jedyna rzecz, na którą czeka — śmierć. Któregoś dnia stanie się, że w katakombach pod ołtarzem zamurują znowu jeden otwór i napiszą: „Frater Adrianus obiit anno... die..." to będzie tylko powtórzeniem tego, co już przedtem napisali ludzie w miejscu, w którem ten człowiek stał społeczności — to będzie śmierci powtórzenie. I on tę śmierć czuje ciągle przy sobie, nieraz zdarzy mu się przechodzić i spozierać w ciemny otwór w murze, gdzie go wrzucą za lat kilka, kilkanaście — lub może za kilka godzin. Zdaje mi się, że wobec tej ciągłej przytomności śmierci, zagadka życia szybko i jasno rozwijać się musi, człowiek patrzący tak spokojnie i tak z wysoka na pogmatwane drogi ludzkości, powinien dopatrzyć, gdzie one idą. Ale na to potrzeba, ażeby wśród nieprzerwanej ciszy duch się nie zdrzymnął, nie usnął, ażeby wzrok zstępujący w przepaści grobu nie przywyknął do ciemności i mógł spojrzeć w słońce, potrzeba, żeby w piersiach takiego człowieka wiecznie coś pracowało, jak budzik nocny, żeby myślenie nie stępiło się, nie zardzewiało.

Pojmujemy całkiem takie pustelnie, rozumiemy potrzebę takich schronień — to chrześciańskie asyla, gdzie człowiek przed Eryniami losu uciec może. Jest to jedna z piękniejszych myśli chrześciaństwa, które zaglądnęło we wszystkie potrzeby ludzkości i starało się znaleźć odpowiednie zaspokojenie. Wprawdzie pierwszym bodźcem do założenia pustelni, były prześladowania, — atoli później, gdy te ustały, i cel zmienić się musiał. —

Nie ma już prześladowań religijnych, ale ileż jest to ludzi prześladowanych losem, ludzi, na których cięższe niż na innych spadły brzemiona życia i złamały ich, i przygniotły, i porozrywały nici wiążące tych ludzi ze światem. Gdzież miejsce dla takich rozbitków? —

W świecie im źle, ciasno, i z nimi źle. To kamienie na drodze, dla których jeszcze nie wykopano dołu. Dla chorych są szpitale, dla zbrodniarzy domy poprawy, dla starców domy przytułku — dla ludzi złamanych nieszczęściami, przeciwnościami są pustelnie, spokojne przystanie po burzy. Na ludzi, którzy nieszczęśliwemi okolicznościami wypchnięci zostali z kolei i nie mogą być pożytecznymi ludzkości, czekają u wrót pustelni dwie pociechy: modlitwa i przyroda, dwie nieprzebrane głębiny pięknych rozkoszy. Człowiek który w życiu skazany był na dłuższą samotność, doświadczył tego, że w najciemniejsze chwile życia Bóg rozsypał brylanty szczęścia. Że je nie zawsze widzimy w życiu, to dla tego, że nam zanadto jasno, słoneczno; skargi na nieszczęście wychodzą najczęściej od ludzi szczęśliwych, tak jak bogacze tęsknią za pieniądzmi. Biednego lada grosz ucieszy.

Tak się ma i z człowiekiem, który wiele przeszedł przecierpiał w życiu, mało mu trzeba, aby był szczęśliwym. Człowiek rozrzucony w codziennych zajęciach, roztrzepany, zajęty drobnostkami życia, nie pojmie, że można kilka godzin przesiedzieć nieruchomo a potem westchnąć i dziękować Bogu za te kilka godzin szczęścia. Ludzie cieszący się wolnością, z trudnością zrozumieją, jaka to radość dla więźnia pierwszy motyl lub zielona gałązka, co w okno zagląda; nie zrozumieją, jak on ze skrawka błękitnego nieba, co widzi przez kraty, pożycza sobie pogody, jak najsmutniejsze myśli rozjaśniać się muszą, kiedy przez gęstą sieć kraty wpadnie pęk złotych promieni i jak struny na harfie rozłoży się w ciemności izdebki. Takie drobiazgi, co nie postrzeżone przelatują około innych, składają się na szczęście samotnika. Rozbitek jakiej strasznej rewolucyi, z zajęciem przypatruje się potem sznureczkowi snujących się mrówek i czuje się pocieszonym. Serca strawione, spalone gorączką oczekiwaniem lepszej doli, pełne goryczy na widok niesprawiedliwości, popsutej równowagi w świecie społecznym — odżywiają wśród spokoju przyrody i jej porządku. Natura wiecznie piękna, wiecznie rozmaita — to balsam na takie serca, to piękna zabawa dla oczów spłowiałych od łez, to szeroka arena dla myślącego ducha.

Miliardy zapytań stawia przyroda duchowi myślącemu, miliardy zagadnień do rozwiązania — stawia mu je przy infuzoriach niedojrzanych i ogromnych światach, szybujących w przestworzu. Cząsteczka tych zagadnień zdolna zaludnić celę samotnika, zająć jego duszę i odwrócić od bolesnych wspomnień, i dać czas zagoić się ranom.

Ale nie tylko myśli fantazya jest w ruchu w obec przyrody — ona działa i na uczucie. Człowiek, przed którym zamknęły się wrota uciech ludzkich, miłości, przyjaźni, — musiałby umrzeć z nudów, gdyby wiecznie zostawał pod wpływem jednego uczucia. Przyroda oddziaływa na to uczucie niezbadanemi drogami i urozmaica je; pod jej wpływem człowiek raz czuje lubość, to znów tęsknotę cichą i czasem jest kwaśny, nie swój, to znowu promień słoneczny padający na podłogę wzrusza go, ożywia, — człowiek by skakał.

Księgi i prace duchowe — to drugi towarzysz samotnika, a trzeci wykwit z tamtych — kościół na wzgórzach — modlitwa! Te trzy rzeczy zdolne zaludnić pustynią, zagoić rany i podnieść upadłą duszę.

Nie wiem, czy ze wszystkiem ten cel mieli pierwsi założyciele pustelń, ale nam się zdaje, że taki i tylko taki być winien. — Umyślnie używamy tu tego słowa „pustelnia". Czytelnik z tego, cośmy poprzednio powiedzieli o wpływie przyrody na człowieka, zrozumie łatwo, dla czego tylko w ustronnych miejscach przypuszczamy schronienia nieszczęśliwych rozbitków. Klasztorów po miastach nie rozumiemy całkiem, wyjąwszy tych, które się zajmują kształceniem młodzieży lub niosą pomoc chorym.

Zdaje nam się także, żeśmy się dość jasno wytłumaczyli, dla kogo są klasztorne schronienia: dla ludzi zrozpaczonych, złamanych przeciwnościami, dla ludzi: „którym (jak się nierozważnie i nie po chrześciańska jeden poeta wyraża) trzech tylko przyjaciół zostało: nóż, powróz i woda" — dla tych ludzi został jeden, jedyny przyjaciel — Bóg. Potrzeba więc wszystko stracić, wszystkie nici mieć pozrywane łączące nas ze światem, ze społeczeństwem, aby można bez grzechu usunąć się ze stanowiska.

Bóg stwarzając nas na ziemi, dając nam ziemię, dał stanowisko na niej; zapoznawać to, jest to występować przeciw myśli Bożej, jest to czynić wyrzut Bogu, że nas bezpotrzebnie tu zrzucił, dostawiono nas w szeregu, więc stać, kto się cofnie, ten tchórzy lub zdradza. Tylko ranny może bez sromu i grzechu opuścić stanowisko.

Śluby zakonne wymagają wyrzeczenia się; świata i rodziny. Czyż więc się godzi człowiekowi wyrzekać ojca, matki, rodziny, gdy ta rodzina żyje, gdy on w niej potrzebnym być może? Godziż się. rozrywać związek krwi poświęcony od Boga? Nie, nie, i jeszcze raz nie. W takiem zaparciu się nie ma cnoty. — Popatrzmy w świat zwierząt. Szczeniak wykarmiony, wypielęgnowany — nie zna potem swojej matki. — To dosyć, nie chcę o tem więcej mówić. Straszne są często obłędy ducha wykraczającego za granicę praw Bożych. Molochowi rzucano dzieci na ofiarę — w Indyach zabijano rodziców. Chrystus wskrzesił Łazarza, bo miał rodzinę — wskrzesił córkę ojcu, syna matce płaczącej — On nie chciał, żeby ci ludzie umarli przed czasem. — Innym pozwolił umrzeć.

Takim czerepem zdruzgotanym kołem losu, odrzuconym od towarzystwa był człowiek, którego spotkaliśmy w celce bielańskiego klasztoru — tu szukał spokoju, jakiego tam nie miał. Twarz jego mówi, że znalazł to czego szukał. Okienko, przy którem siedział, wyglądało na południe. Z tej strony bielańska góra nagle się zsuwa na dół — drzewa drzewom stopy gałęziami obmiatają — u spodu Wisła srebrzy się w zakrętach jak wstążka rzucona po balu — z drugiej strony Wisły jałowe pagórki się podnoszą — a dalej dalej coś jak chmury pozłocone słońcem, białe po brzegach — to Tatry. — W całym krajobrazie ziemia gdzieś w dole i mało miejsca zajmuje, za to nieba dużo. To obraz duszy mnicha. W niej ziemia opadła, jak fala morska po burzy — a niebo rozpięło szeroko błękitny namiot.

Modlić się nie mógł — położył książkę. Czemu? Czuł w sobie jakiś przypływ radości, oczekiwał czegoś, sam nie wiedział czego. — Może to wpływ powietrza? Dzień był tak piękny, jeden z tych jesiennych dni, jakim usypiająca przyroda uśmiecha się do człowieka.

Wtem zachwierutało koło — mnich obejrzał się i zobaczył obiad. Obiad nic złego, a przecież w tej chwili powalał jego myśli, zadrasnął jego radość. Rozdrażniło go to nieco, zamknął książkę, Wziął ją z sobą i wyszedł.

Przeszedł wirydarzyk i wszedł do właściwego ogrodu.

Kilku mnichów przechadzało się po ścieszkach, rzucając długie cienie na murawę. Ten podlewał

kwiaty, inny przesuwał w palcach korale różańca, inni zakapturzeni czytali lub rozmyślali. Twarze mieli zwrócone ku ziemi, oczy nakryte powiekami — przechodząc koło siebie witali się ponurem „Memento mori". Istne grobowce białe, bo grobowce równie jak oni mówią przechodzącym tylko o śmierci.

— „Memento mori" — odpowiedział mnich, którego już znamy, przesunął się między nimi i zwrócił ku altanie. Altana ta stanowi zarazem bramę do ciemnego, świerkowego gaju, położonego na stoku góry. Marmurowa balustrada i kamienne schody miały kiedyś zdobić to miejsce — dziś śladu nie ma; od altany pochyłe ścieszki prowadzą w gaj. — To miejsce ma swoją historyą: ztąd Jan Kazimierz, uciekając na Szlązk, patrzał na palący się Kraków i podobno płakał. Mógł płakać, bo patrzącemu ztąd, miasto wydaje się jak śliczne malowidło na błękitach, — jest to coś podobnego, jakbyś brylant w najkorzystniejszem świetle ustawił. Tu mógł uczuć król, co tracił. Odtąd dużo przeszło lat — Kraków nieraz gorzał. Ostatni raz takie straszne widowisko powtórzyło się w r. 1850. Już nie było króla, coby patrzał na to i płakał. Ciekawy jestem, czy łuna rozwieszona na niebie, jak czerwona chorągiew pożaru, czy kłęby czarnego dymu, buchające z płomienistych sklepieni ognia, wywabiły mnichów z celi, czy gorący oddech ognia czuć było w ich piersiach i na ich twarzach, czy który z tych kamiennych posągów przemówił wtedy więcej jak ,,Memento mori" — czy który zapłakał? —

Mnich usiadł przy marmurowym stole, położył książkę, ale nie czytał — patrzał. Poranny szron roztajał w słońcu, dyamentowemi kroplami staczał się po gałęziach i upadał z szelestem na zwiędłe liście. W oprawie ciemnych świerków widno było w dali Kraków za mgłą, jak za szafirową szybą, co zaszła parą. Od maryackiej korony odbłyskiwało słońce.

Mnich zapatrzył się w ten świecący punkt. — Szmer kroków odwrócił uwagę, spojrzał za siebie. —

— Leon! —

Leon rzucił się w otwarte ramiona ojca Adryana. —

Marmurowa twarz mnicha zapłonęła, rumiany obłok radości przeleciał po niej; krew poczęła krążyć w posągu, oczy rozjaśniły się, jakby promień słoneczny je przeszył, ale poważny spokój nie opuścił go — złożył pocałunek na głowie młodzieńca, i czas jakiś trzymając tę głowę w swych rękach, przypatrywał się z ojcowską miłością i zajęciem.

— Wróciłeś? — spytał, głos jego drżał nieco.

— Musiałem, powinienem.

Takie było przywitanie opiekuna i wychowanka, mistrza i ucznia. Potem usiedli i poczęła się rozmowa.

— Musiałem, powinienem był wrócić, mój opiekunie — powtórzył młodzieniec. — Aż tam doszły mnie bolesne wiadomości o Krakowie, że martwota grobów przeszła do ludzi, że wszechnica Jagiellońska znaku życia nie daje, że wszystko zbezczynniało, zgnuśniało, stanęło jak woda w kałuży i zgnilizną czuć. Takie krzyki podnieśli ludzie i pisma — to mnie dotknęło mocno. Na moje miasto rodzinne rzucono ślinę pogardy; wstyd palił mi twarz. Chciałem bronić, ale mi pokazano dowody. Wróciłem więc, chcę pracować nad sobą i nad innymi, trzeba hańbę zetrzeć z czoła. Jeżeli kamyk rzucony w wodę daje początek ruchowi fal, czyż usiłowania człowieka w społeczeństwie mogą przepaść bez śladu? — Ta myśl mnie tu przygnała.

Ty wiesz, mój ojcze, jakie straszydła podnosiły ztąd ku mnie ciemne palce i grożąc mówiły:

"Nie wracaj," znasz moją przeszłość, wiesz dobrze jakie nieprzyjemności, jakie bolesne zajścia czekają tu mnie, drżę, bym się nie zeszedł z tymi ludźmi, od których powinienem być bardzo daleko — a jednak wróciłem, bo ta myśl jak magnes ciągnęła mnie tu i przeważyła nad innemi względami. Gdzie idzie o wszystkich, zapomniałem o sobie. — To wszystko, co ci miałem powiedzieć.

Skończył i zwrócił na mnicha oczy, czekając na jego słowo. Ten miał ręce wsparte na stole, sklepienie złożonych dłoni rzucało cień na jego twarz, — zamyślił się. Po chwili począł mówić niby do siebie — strumień słów płynął z ust jego poważnie, spokojnie jak rzeka, gdy wstępuje do morza.

— Więc miasto nie daje znaku życia. Tak, to się nieraz dzieje, po ciężkich katastrofach nieraz taka ołowiana cisza przygniata ludzi. — I w królestwie przyrody są takie chwile. Burza poobala dęby, naniesie mułu i kamieni i podnosi się wał nie przestępny, strumień życia zatrzymuje się, i to, co powinno płynąć naprzód, cofa się wstecz, rozlewa się szeroko a płytko, i z rzek tworzą się bagniska, moczary, kałuże; taki spokój to powolne niszczenie, zgnilizna, zaraza, w takiej ciszy lęgną się gady. Nad moczarami kilka namiętnych dusz pali się bez celu i bez skutku, jak błędne ognie. I uczeni za brzegi swoich ksiąg nie wychodzą wzrokiem, i ludzie nie umieją się wygrzebać myślą po za koło codziennych zajęć, nie widzą jutra, celu przyszłości; przy odrobinie dobrego bytu materyalnego, jak przy słońcu wyciągają leniwe członki i jak chorzy mówią: lepiej mi dziś. — Taki spokój grzech, taki spokój śmierć, — trzeba rozerwać zapory, zesunąć z drogi zasieki, rzece stojącej, pełnej żółtych szumowin i mętów, wrócić ruch, życie. —

Gruzy przysypały tradycyą czynu — trzeba ją odszukać na nowo. Kiedy żydostwo wróciło z niewoli do resztek miasta, szukało także wśród gruzów ognia świętego. I znalazł się stary żyd, który im pokazał to miejsce. U nas starzy stracili pamięć czynu, przeszło więc na młodych, by odszukali ten ogień święty zapału w sercach swoich i przy tem świetle poczęli budować świątynię na nowo. Starym wypadły chorągwie z omdlałych dłoni, pokładli się na nich leniwi i śpią. Taki spokój, to śmierć. Bo są dwie cisze w życiu i w naturze, jedna pozorna, druga rzeczywista, cisza, która pracuje w głębi jak przyroda pod białem nakryciem śniegu — a druga martwota, śmierć. W takiej ciszy posnęli ci starzy.

Mająż zgnić pod nakryciem ich ciał narodowe znaki? Nie, na Boga nie! Młodzi nie powinni dopuścić tego, młodzi wyrwą z pod nich te chorągwie i pójdą naprzód. Będzie dużo krzyku — starych przebudzi ten ruch i oburzą się na tych, co im sen mącą. To nic. Starość nie zawsze ma prawo przewództwa, stracili hasło, nie stać ich nie już na czyn, ale na słowo, coby pchnęło młode szeregi naprzód, więc stać się musi zmiana frontu i starzy zostaną w tyle. Światu trzeba dziś młodego ducha, gorącego serca, by nie zesztywniał, nie zamarznął.

Tylko młodość zdolna tworzyć wielkie rzeczy bo ma ogień zapału, a nie zna samolubstwa. — Napoleon miał lat 27, kiedy zwycieztwami włoskiemi przeraził Europę, bił się dla Francyi, dla idei wolności i był wielkim. Potem bił się dla siebie, z młodego bohatera stał się tryumfator, despota — i upadł.

Słusznie więc zacząć od młodzieży — młodzież to byt nasz, to przyszłość nasza. Chcąc ożywić społeczeństwo, trzeba rozbudzić ducha w młodych, on się udzieli dalej. W młodzieży jest potęga, ale nie w pojedynkach, tylko w łączności — razem. A obok braterstwa — winna być siła moralna, szlachetny ogień w piersiach, któryby wypalił i zniszczył wszelką nieczystość. Na takich fundamentach trzeba budować umiejętność. Nie zapominajmy, że nauka to nie cel życia, ale środek do niego, i nauka nie dla tego samego, który ją posiadł, jeno dla społeczeństwa; trzeba więc myśl jak orła pchnąć w górę, rozpatrzyć się w potrzebach, rozmiarach i drogach tej ludzkości i dopiero utonąć w księgi, a wtedy pył ich nie obsiędzie nas, nie zapleśniejemy; wtedy z pomiędzy ksiąg nie wyjdą wyrobnicy pracujący na chleb, ani uczone półmędrki, ale mędrcy, ludzie czynu.

Apostolstwo twoje więc ma piękny, rozległy cel. Grzeszyłbym wstrzymując cię za poły i odradzając choćby jednem słowem. Tobie owszem zachęty potrzeba, bo droga trudna, praca podwójna: nad sobą i nad drugimi, praca w sobie nad doskonaleniem ducha i serca, i praca w społeczeństwie. Jesteś jak żołnierz, który się jeszcze dobrze mustry nie wyuczył, ale mu dowodzić kazano, bo dowódzców nie ma; pracować więc musi ciężko, podwójnie. Trzeba wam przewyższyć starych nauką i zasługą, a zostawić im doświadczenie, z którego się nie nauczyli nic więcej — jak samolubstwa i bezczynności. — Wy ich każdą i bronią pokonać musicie: nauką, pracą, miłością, poświęceniem, wszystkiem, nie zostawieniem żadnej broni, którąby mogli szermować przeciw wam —

Widziałem już takich, którzy rzucali się na tę drogę, rozbudzali w innych życie, ale im brakło czasu i siły pracować nad sobą — zostali w tyle, bez stanowiska, bez zatrudnienia, z wielkiemi chęciami, ale małą nauką, i słowo ich straciło potęgę, poszanowanie, w ich chęci nie uwierzono, upadek ich odstraszył innych i zmarnieli. Chcąc przodować, trzeba we wszystkiem stanąć na czele.

Mów mało, a czyń wiele. Potęga słowa dziś zużyta i nadużyta, kłamstwo i fałsz i złe słowa fałszować umie, tylko w czynach jest prawda. Słowami odurzysz, ale tylko czynem, przykładem dobrym przekonasz, pociągniesz za sobą. Życie twoje niech będzie czyste jak ogień i gorące jak ogień, niech rozpali innych, wtedy kilku słowami jak młotem uderz w to rozpalone żelazo, a skutek będzie.

Idź tą drogą, droga choć przykra ale piękna, droga zasługi. Lecz pierwej przejrzyj do dna twoją duszę, zobacz, co za siła pcha cię w ruch.

Jeżeli czujesz w sobie tylko podszepty dumy, jeżeli na tę drogę, wstępujesz z uczuciem tryumfatora dla poklasku, jeżeli podejmujesz pracę, aby potem powiedzieć z dumą: ja to zrobiłem — to zwróć się z tej drogi, póki czas. Bo na tej drodze, obok odrobiny słabych poklasków, będą szepty złych ludzi, oszczerstwo jak gad i ciernie położy ci się pod nogi, ludzie złej woli wyśmieją szyderczym śmiechem twój zapał, najlepsze chęci twoje spotwarzą, zbezczeszczą, oplwają, zdepczą. Trzeba będzie to wszystko znieść, przecierpieć dla zwycięztwa tej idei, której się poświęciłeś. Na to potrzeba nie dumy, ale Chrystusowej pokory, świętej cierpliwości i łagodności; nieraz trzeba ci będzie ciszyć namiętne rozkołysanie rozbolałego serca, przenieść wiele, przebaczyć wiele. Taką jest twoja droga. Jeżeli chcesz znaleźć na niej swoją wielkość, to się wróć, bo tam poniżenie. Bez krzyża zabłądzisz na tej drodze, ludzka złość zburzy żółć w tobie, pluniesz na wszystko, porzucisz zaczętą pracę, zwątpisz, opuścisz ręce i staniesz się mniej użytecznym, niż najlichszy, zwyczajny pracownik — zmarniejesz. —

Mnich przestał mówić — młodzieniec nie przerwał milczenia, słuchał jeszcze. — Ktoby mógł zajrzeć teraz do jego duszy, zobaczyłby coś podobnego do przepaści, w którą upadały słowa mnicha; długo powtarzał się łoskot ich uderzeń o ściany. — Po długiej pauzie ojciec Adryan zapytał:

— Dawno jak przyjechałeś?

— Dziś trzeci dzień dopiero. — Poznałeś się już z kim?

— Tak, przypadek zbliżył ranie do jednego młodego człowieka. Poczciwiec zapoznany — opinia go potępia.

— Czemu?

— Podejrzany. . .

Mnicha twarz sposępniała, zachmurzyła się, na chwilę zamilkł, jakby wąchał się, potem rzekł:

— Poznałeś dobrze tego człowieka?

— Przypadek zrządził, żem podsłuchał tajemnicę jego serca.

— To nie był przypadek — mruknął mnich półgłosem. — Ha stało się, a jednak ja niekontent, że się tak stało. To źle, to pierwszy krok nieszczęśliwy na twej drodze.

— Ależ ojcze, to człowiek zacny, tylko pozory ...

— Człowiek taki jak ty, wstępujący na drogę takiej pracy, powinien być czystym nawet od pozorów. Przypomnij sobie Maurycego Mochnackiego w rewolucyi listopadowej, bystry wzrok jego widział całą plątaninę intryg, jaką ludzie złej woli rzucali pod nogi ludu, i ostrzegał i wołał na dobre drogi. Głos jego, jak proroctwa Kasandry, przeleciał nad ludem— czemu? To było straszne następstwo za jeden niebaczny krok w jego życiu, i chociaż ten krok nie był występnym, ale miał pozór występku. Ludzie złej woli zranili go w tę słabiznę, pozór był dostatecznym, by go potępić w opinii i zbezwładnić.

— Jakto, więc cnota, więc prawda na tak słabych stoi podstawach, że lada pozór zepchnąć ją w błoto i zdeptać potrafi? — zagadnął młodzieniec, a w jego głosie czuć było boleść i uciśnienie wewnętrzne.

— Prawda zwycięży — to dogmat; ale mój Leonie do zwycięztwa nie jednej chwili, ale długiego czasu potrzeba. Są prawdy, są prawa Boże, co od wieków walają się pod nogami ludzkiemi, strącone z pedestałów, zdeptane, czekają na dzień swego odrodzenia i ten dzień przyjść musi. Wielom już przyszedł ten dzień. Ja to się nie lękam. Pozory nie szkodzą prawdzie, ale szkodzą ludziom. Cóż z tego, że z czasem pokaże się, żeś był niesłusznie potępiony, kiedy czas, w którym mogłeś pracować dla ludzi, być użytecznym, minął, kiedy źli ludzie, chwytając za pozory, umieli cię zbezwładnić wtedy, kiedyś trzymał w rękach chorągiew czynu rozwiniętą, kiedyś był w marszu? Patrz na mnie! Co mnie wypchnęło ze społeczeństwa, co przed czasem zagnało w tę ustroń, jeżeli nie pozory? Bóg widzi, jak chciałem się wygrzebać z tej przepaści, w którą mnie potwarz wtrąciła, czuję siły w sobie i chęci, a jednak daremno. Nie mogłem sobie zdobyć ani piędzi ziemi, najmniejszego stanowiska, na którem mógłbym pracować i być użytecznym. Moje nazwisko było skompromitowane — straciłem wiarę u ludzi i ich szacunek. Pozór nie tylko mnie szkodził, ale i tym, do których się zbliżyłem. Pamiętasz scenę w Warszawie, która mnie ostatecznie zmusiła rozstać się z tobą? Mój cień padał i na ciebie. Ja nie mogłem pozwolić na to, bo ty masz przyszłość przed sobą.

— To były tylko przywidzenia mój opiekunie, przesadzone skrupuły, które mnie pozbawiły najlepszego przyjaciela, najpotrzebniejszego doradzcę i mistrza — rzekł młodzieniec wzruszony i pochylił twarz na piersi mnicha.

— Nie straciłeś nic na tem moje dziecko.

Słowa moje są z tobą i serce moje przy tobie. Com w duszy zebrał skarbów doświadczeniem, nauką, rozmyślaniem — to wylałem na ciebie: dziś czara próżna, niewielebyś z niej zaczerpnął, a moje towarzystwo mogłoby ci wiele szkodzić. Trzeba nam szanować opinią. Opinia, głos ludzi, to wielka rzecz. Dziś ona błądzi po manowcach, ale przyjdzie czas, że opinia to będzie jedyny i ostatni trybunał czynów ludzkich, dla tego nam nie wolno pomiatać tem dzieckiem w pieluchach, choć teraz do świecideł i błyskotek wyciąga rączki, bo ono kiedyś wyrośnie na sędziego naszego. Dziś nawet ileż brudnych zamiarów, zbrodniczych pomysłów chowa się w cieniach dusz ludzkich i nie śmie wypełznąć na słońce — jedynie ze strachu przed opinią. Dla tego nie gardzić nam opinią, choć czasem koło jej przejdzie po piersi niewinnie potępionego i zdruzgocze go i wyrzucić każe za granicę społeczeństwa. Mnie tak odrzucono!

Mnich westchnął z głębi piersi.

Podczas rozmowy trzymał w rękach haftowaną w desenik zakładkę od książki i bezwiednie szarpał ją i skubał, wyciągając pojedyncze nitki.

— Patrz — mówił dalej, pokazując młodemu zakładkę — w społeczeństwie drogi ludzkie tak się plączą, wikłają i wiążą, jak kolorowe nitki tego haftu. Wyciągnij jednę, a pozrywasz lub nadwerężysz inne — oh — wyciągnąłem różowe pasmo, jak haft osłabił, jak czuć brak togo koloru w różnych miejscach. To człowiek potrzebny w spółeczeństwie; usunie się, czuć brak, usunie się dobrowolnie — to grzech. Ale są ludzie odosobnienia, ludzie, których związki ze światem pozrywane, ludzie bez rodziny, krewnych, bez stanowiska, pojedynki odosobnione, jak te czarne nitki stanowiące tło, każdą wyciągniesz łatwo, próżnią po nich zastąpisz inną nitką — to ja i mnie podobni.

To mówiąc wyciągał nitkę, ale nić się zaczepiła, pociągnęła inne w jeden punkt. Mnich pociągnął silniej, urwał ale nie wysunął.

Blady uśmiech przeszedł po jego ustach.

— Omyliłem się, złe było porównanie. Źle widziałem — ta nitka, co mi się zdawała odosobnioną, była zaczepioną o inne, była potrzebną.

—  Tak jak ty, ojcze.

— O nie, co do mnie nie omyliłem się — rzekł zapadając napowrót w posępność — jam nie potrzebny już był, co więcej zbytecznym. Odrzucono mnie na bok — ja już ze światem skończyłem.

W tej chwili dzwon się odezwał na wieży i tłukł się echem po cichych murach pustyni. Mnich się podniósł.

— Dzwonią na nieszpory — trzeba nam się rozejść. Jak ten czas szybko bieżał. Bądź zdrów — to pożegnanie może na bardzo długo, bo ustawy naszego zakonu zabraniają stosunków ze światem; już to, że czasem wolno pomówić z blizkim, jest przestąpieniem reguły, zwolnieniem. Ale może ci będę kiedy potrzebny — w jakiej stanowczej chwili — to przyjdź.

I szli obaj środkową drogą przez wirydarzyk. Mnich trzymał młodzieńca za rękę i oczami spoczął na nim; jakieś uczucie rzewne, gorące paliło się za szkłem tych oczów. O! ten człowiek nie całkiem jeszcze umarł, nie zerwał jeszcze do ostatka ze światem. Zwolnił kroku jakby chciał przedłużyć drogę.

— Zmężniałeś Leonie.

— Tak uważasz ojcze? —

— Lepiej ci z tem, byłeś zawsze taki wątły. A to ważna rzecz, czy posąg ze spiżu, czy z gipsu.

Znowu umilkł i przyglądał mu się. To już nie był mistrz nauczający, tylko ojciec, którego widok syna przejmuje radością.

— Wszak nie skończyłeś jeszcze dwudziestu dwóch lat, prawda?

— Za miesiąc skończę.

 — Tak, tak, jak te lata lecą.

Szli powoli, ale dojść w końcu musieli do drzwi zakrystyi. Mnich pocałował młodziana i pożegnał.

— Niech cię Bóg błogosławi — rzekł i wszedł do kościoła. Młodzieniec wyszedł za furtę klasztorną — w świat.

Jest przy bramie wchodowej na boku za figurą pagórek nie wysoki, tuż obok muru klasztornego. Kiedyś musiała tu stać jakaś kapliczka, figura lub coś podobnego, domyślić się tego można z cegieł i gruzów co sterczą z pod trawy. Dziś macierzanka i rozchodnik pokryły wzgórek. Na wzgórku owym, gdy Leon wychodził z klasztoru, stał jakiś nie młody już mężczyzna — twarz jeszcze pełna życia i zdrowia, choć włos już siwiał. — Obok niego stała jego córka. Oboje z zajęciem rozglądali się po rozległych obszarach ziemi widnych z tego pagórka.

— A to Ojcaszku, co się tak bieli nad rzeką, co to? skała czy zamek? — pytało dziewczę.

— Gdzie, gdzie Helenko? — i ojciec dłoń jak daszek przyłożył do czoła.

— O, tam! — widzisz Ojcaszku? Teraz słońce oświeciło dobrze — to jakaś ruina.

Ojciec nie znał okolicy — nie wiedział. Na szczęście właśnie wychodził młody człowiek z klasztoru — zagadnął go więc:

— Daruj pan, że zapytam, bo my nie tutejsi, co to widać tam?! —

Panienka odwróciła się także ku młodemu i patrzyła w niego z zajęciem tak, jak się czasem patrzy w ciekawą książkę.

Leon spojrzał na nią — i zmięszał się. Panienka, co stała przed nim na pagórku, miała aksamitny płaszczyk i takiż kapelusik z popielatą woalką. Teraz woalką nie zasłaniała twarzy, ale odrzucona unosiła się nad nią jak lekki dym nad kwiatem. Dodać tu jeszcze muszę, że cała giętka postać dziewczyny miała za tło do połowy las zielony, a dalej błękit nieba.

— O, tam panie — powtórzyła za ojcem i pokazała rączką.

Leon znał już ten glos i tę rączkę;

— To Tyniec.

— A, Tyniec — powtórzyła przeciągle jakby przypominając sobie, i przypomnienie paluszkiem przytrzymała na czole — to opactwo zniszczone.

— Tak. —

— Dziękujemy ślicznie — rzekł ojciec i on i córka ukłonem pożegnali go.

Leon schodząc z góry nucił sobie przez zęby coś bardzo wesołego. — Na dole zobaczył czekający powóz, mijając go zapytał woźnicy:

— A czyj to powóz?

— Pana hrabiego Zatorskiego.

— Hrabiego — powtórzył cicho jak echo i poszedł dalej. Już nie nucił więcej i sam nie wiedział dla czego, ale nie rad był, że się zapytał.

IV. KRAKÓW PRZED ROKIEM 1859.

Wiemy już, po co Leon przyjechał do Krakowa, Zanim rękami dotknie starego paralityka i iskrę elektryczną puści w jego ciało, rozpatrzmy się nieco w stosunkach miejscowych.

Kraków upadać już począł od czasu przeniesienia stolicy do Warszawy. Nie było to miasto ani handlowe, ani przemysłowe; cała świetność jego i zamożność szła od blasku królewskiej korony, nawet stosunki jego z Hanzą zawiązały się przy tem świetle. Kiedy więc potok życia publicznego, który wrzał i szumiał w tych murach, rzucił się w inne koryto, miasto się wyludniło i stało podobne do wyschłego łożyska. Warszawa dźwigała trony królów, do Krakowa odsyłano ich trumny, tam było życie, tu po opustoszałych murach wałęsało się wspomnienie życia, tam tętniło serce narodu, tu słychać było ledwie słabe uderzenia jego pulsu. Z braku ruchu miasto zastygło, skrzepło i zachowało charakter średniowieczny. — Kościoły były jego wyrazem. Warszawa stawiała pałace, a od pałacu nagły przechód do Starego miasta; królewski zamek stoi pośród magnatów i klasy mało-mieszczańskiej. W Krakowie wyrobiła się arystokracya mieszczańska, poważna, mająca trochę nienaturalności a więc sztywna nieco. Trochę staroniemieckiej flegmy było w mieszczaństwie wyższem.

Tak było do roku 1815.

Zdawało się, że to miasto zyskując tak świetne warunki w porównaniu do innych miast Polski będzie umiało korzystać ze szczęśliwej chwili i przy tej odrobinie wolności nadanej rozwinie się, podniesie, rozrośnie. Nie mówię już o przemyśle, o handlu, bo może i nie godziłoby się takie poważne lica naszej przeszłości, takie muzeum okopcać dymem fabrycznym — z powagą i ciszą grobów może nie zgodziłby się gwar jarmarczny i turkot machin; — ale sztuki, ale umiejętność, ale życie narodowe, towarzyskie gdzież jeżeli nie tu przytułek znaleźć winny? — Z całej tak rozległej Polski jedyne miasto, któremu zostawiono trochę swobody, trochę wolności — to też tu powinno być słychać uderzenia narodowego tętna — tu winny być usta narodu — tu ognisko życia.

Tymczasem stało się całkiem inaczej. Kraków przyjął tę wolność nie jak syna, co w dom powraca pomagać ojcu do pracy, ale jak kapryśną żonę, o którą mąż się obawia, by za lada obrazą nie frunęła znowu z domu z jakim amantem; więc chodzi na palcach, mówi półgłosem, boi się kaszlnąć, kichnąć, ziewnąć, a wszystkie męki dla tego tylko znosi, aby sobie mógł powiedzieć: "jest, nie uciekła". Kraków się. cieszył wolnością, była to radość skąpca. Obawa utraty tej wolności zbezwładniła go. Ta wolność jego, to był największy despota, jaki go uciskał. Ztąd się też stało, że kiedy gdzie indziej pod skorupą niewoli wrzało życie, tu było cicho i głucho, — było „dobrze!"

Po trzydziestym pierwszym roku położenie stało się jeszcze trudniejsze. Martwota grobów przeszła do ludzi. A przecież z takich grobowców, jakie stoją przed obliczem tego miasta, nie martwota iść powinna na ludzi, z takich grobowców pełnia życia oddycha. Jeżeli murom, co czas swój przeżyły, wolno się pokłaść gruzem, to ludowi, co wśród nich się roi, grzechem jest sen bez pracy. — Ale Kraków nie spowiadał się z tego grzechu nigdy. Na dowód niewolności wolnego miasta, dość przytoczyć, że w egzemplarzu „Zbieracza literackiego" z r. 1837 cenzura (cenzorem był K. Majeranowski) wykreślała takie wyrazy jak: ojczyzna (zamiast tego: kraj), wojenny (rycerski), zamiast rewolucya francuzka — zmiany i t. p. — Czemże ta wolność różniła się od despotyzmu? —

Niedawno temu, na naszej scenie przedstawiono, nie pamiętam już dobrze czy „Zaręczyny djabła", czy „Zaślubiny w piekle," czy coś podobnego. Nędzna farsa niemiecka, licho przerobiona, ale w tej komedyjce jest jedna figura, którą możnaby wykuć w marmurze i postawić na bramie i podpisać: „Kraków". Jest to obywatel dość poważny, dobrze żywiony (czego są dowody), serdeczny, poczciwy, to jest: że nikomu nie chce źle zrobić, ale energii ani za grosz, ani za fenig. Po za dom nosa nie wystawi, a w  domu nie pragnie od swej małżonki niczego tylko spokoju — do trawienia.

Jest to przykry, ale niestety wierny obraz naszego miasta. Konstytucya nadana była karłem, na którym rozparł się podtatusiały lud, aby odpoczywać, zdrzemnąć się przy kominku. Dwa razy ten wygodniś ruszył się, kichnął, ale to nie od siebie, francuzkiej tabaki do tego trzeba mu było. Podniósł się wtedy, zarumieniły się policzki z natężenia, sąsiedzi powiedzieli „vivat" — odkłonił się i usiadł Ruch, co nie wyszedł z niego, nie zostawił także śladów po sobie.

Są ludzie, którzy taki stan obojętnego spoczynku, w którym ani źle ani dobrze nie czynią, nazywają cnotą — i umarliby z tą myślą, gdyby im kto nie powiedział, że to występek.

To usposobienie miasta skrystalizowało się w stereotypowych wyrażeniach. U nas „polityką się zajmować" — to znaczy: gazety czytać; „patryotą dobrym" jest ten co „po polsku chodzi". Te wyrażenia same oskarżają, choćbym ja milczał. A milczeć trudno — dotykam słabości naszych, by je wyrzucić na śmiecisko i pokazać przez okno: patrzcie, to było w nas. Milczeć trudno, bo mnie boli, żeśmy upadli, że nasi bracia z politowaniem patrzą na nas, że pracy naszej nie znać, że idziemy jak niewolnik do pracy, a nie jak gospodarz. Małość nasza tym wybitniejsza, że stoimy na gruzach wielkości — od nas zależy, czy w wielkiej świątyni narodowej staniemy jako kapłani przy ołtarzu, czy jako dziady w kruchcie.

Charakterystyczną cechą Krakowa jest życie familijne. W większych miastach rodzina powiększając się, rozmnażając — dzieli się zarazem i każda cząstka stanowi początek nowej familii, taki rozdział stać się koniecznie musi już z powodu rozległości miasta, odmiennych zajęć i stosunków, często z powodów czysto ekonomicznych. — U nas, gdzie te przeszkody nie zachodzą, familia staje się ogromem rzadko kiedy rozdzielnym. Na przechadzkach, na zabawach, na zgromadzeniach — wszędzie występują nie ludzie, nie małżeństwa, ale familie. — Nie mam nic przeciw życiu rodzinnemu, owszem, życie rodzinne jest podstawą narodowego; gdzie nie ma rodzin, tam nie ma narodu, ale jeżeli życie rodzinne całkiem zużytkuje ludzi, obraca ich na swoje usługi, jeżeli po za ten mur nie wychodzi się, jeżeli w ojcu rodziny utonął obywatel, wtedy takie życie rodzinne rozdrabia siły narodu, niszczy go.

— Trzeba przypatrzeć się życiu krakowskiemu, żeby zrozumieć co znaczy tutaj familia.

Familia to kasta, to kółko ściśle zamknięte, złożone z blizkich i dalekich krewnych — ściśle oddzielone od innych. Tu się wzajemnie żenią, admirują, bawią — obmawiają, rozumie się, że nie siebie, cieszą się, smucą, pobłażają i t. p. — Co za tem kołem—to obce, obojętne. Wdarłszy się przypadkiem do takiej fortecy, dziwisz się zastawszy nieraz nieznanych geniuszów, artystów, ludzi wielkich na małą skalę, bohaterów niektórych przygód, talenta, o których w drugiej familii już nic a nic nie słychać. Familie mają swoje uprzywilejowane spacery, swoję upodobania, swój odrębny sposób myślenia, zapatrywania się, zwyczaje — słowem odrębne państewko. Życie rodzinne absorbuje całkiem obywatela dla siebie; od tego ogniska, gdy przyjdzie wyjść na ulicę do życia politycznego, obywatel krakowski nabawia się kataru i słabnie; w pierzynkach owego szczęścia zleniwiał hart męzki. Miękkość i zasiedziałość obywateli krakowskich stają się historycznemi. W życiu publicznem jeżeli wypadki gwałtem ich wyciągną do tego, obywatel ten dziwnie jest nieradny, krząta się, goni, poci się, ale więcej złego jak dobrego zrobi, mimo najuczciwszych nieraz chęci. On tam wygląda jak stary sługa cichego domu, któremu nagle kazano usługiwać na wielkiej fecie, więc lata, chce usłużyć a tłucze szklanki, potrąca lokai z półmiskami, nadeptuje panom na nogi i t. p. — Nic dziwnego, do każdej rzeczy  potrzeba wprawy — a tu jej nie było —. to też powaga obywatelska taka wspaniała w stanie spoczynku, ruszając się szwank ponosi. Ta sama ciężkość robi go niezdolnym do wszelkiej usługi obywatelskiej. Chciej od obywatela krakowskiego, aby się zajął twoim interesem i ułatwił — nie ma czasu; aby cię wspomógł w potrzebie, nie ma pieniędzy, a w tej samej chwili wciągnie cię do sklepu jakiego na śniadanko, naco czas i pieniądze się znajdą. Uściska cię i obcałuje — roztworzy serce. Jest serdeczność bez użyteczności.

Powaga — to także charakterystyczny rys Krakowa. Myliłby się, ktoby ją uważał jako wykwit wewnętrznej siły, wyrób ducha — jest to powaga przybrana, miasto się w nią stroi jak w surdut świąteczny. Powaga ta stoi na straży obyczajów i zwyczajów, jak mistrz ceremonii.

Obywatel nie rozróżnia co dobre a co złe, jeno co przystoi, a co nie przystoi. I tak: nie nie przystoi obywatelowi krakowskiemu chodzić w miejsca nie uprzywilejowane. Są uprzywilejowane spacery, sklepy, kościoły i t. d.

Przyzwoitość to chorobliwy wyrób duszy, której brak stałej podstawy moralnej — przyzwoitość nie prowadzi do cnoty, tylko do pozorów cnoty — Chrystus Pan nic uczył przyzwoitości. Tymczasem dla obywatela krakowskiego to kodeks moralności;— człowiek przyzwoity to ideał jego, do którego idzie drogą ubitą przez inne powagi; zboczyć jest to stać się dziwakiem, szaleńcem.

Nie mieć przywileju — to znaczy w Krakowie tyle, co być nieznanym i gorzej jeszcze, bo to znaczy być skazanym na zapoznanie. Zasługa i zdatność stoją, na drugim planie, często może się bez nich obejść. Byli ludzie, były familie uprzywilejowane do krzeseł senatorskich, do biretów doktorskich, do katedr, do warsztatów, — było nawet uprzywilejowane ubóstwo. To także były kółka, kasty, bastyony, albo jak je tam kto chce nazwać. Wedrzeć się w nie. było niepodobieństwem, komu się to udało, by! wtrętem. Człowiekowi nieuprzywilejowanemu lub nieprotegowaneniu, również trudno było dostać się na krzesło senatorskie, jak na dziadowski kamień pod cmentarzem. Nawet literatura była przywilejem pewnych ludzi, wszystkie wyroby innych były ściśle poszukiwane krytyką i prześladowane — to była kontrabanda. — Nie chcemy tu uwłaczać talentom i zasłudze tych ludzi — owszem, Kraków ma im to zawdzięczyć, że go rozbudzili nieco, jeżeli już nie do czynu, to przynajmniej do mówienia, do pisania; przed tem był zupełny brak życia intelektualnego, mieliśmy wszechnicę, a był brak ludzi pióra. Ale tez tutaj zaczyna się i kończy zasługa tych panów. — Średniowieczny duch miasta owiał ich i zamroził, i to co było chorągwią, stanęło i nieszło naprzód, i co dziwniejsza, nawet obrotne chorągiewki, powolne kochanki różnych prądów, także stanęły, — utworzył się cech ściśle ze sobą związany wzajemną admiracyą, wzajemnem pobłażaniem, względnością, tu był areopag uzurpujący sobie władzę nad życiem i śmiercią prac literackich nieuprzywilejowanych, — tu było ognisko oświaty, do którego nie wolno było więcej drzew dorzucić, areopag orzekł: że to wystarczy. — Ale nowsze pokolenie, jak nowy przypływ wód, naniosło ze sobą także jakichś ludzi z piórami w rękach, i uczynili skrzyp piór po papierze. Cechowi wyjrzeli i zdziwili się, że oprócz nich znaleźli się jeszcze jacyś ludzie, którzy ośmielili się pisać. „Nie znamy ich" — postanowił areopag i zatrzasnął im drzwi przed nosem, a jeżeli już koniecznie trzeba było przyjąć jakiego pomocnika, rozumie się przez protekcyą, to mu otwierano furtkę od tyłu.

I cóż się stało? Jaką korzyść miasto odniosło z tego monopolizmu?

Wśród tego nowego napływu może były prawdziwe talenta, a z pewnością był zapał, była chęć, którą trzeba było pokierować. Ale założono przed nimi główny gościniec, położono zapory, zostawiono własnym siłom, zostawiono bezdroża. Tylko geniusz łamie zapory, parabolicznym rzutem myśli przenosi się za głowy ludzi współczesnych i odgaduje drogi przyszłe — talenta często rozbijają się o te zawady i marnieją. Tak się tutaj stało. Młodzi zostawieni sobie, poczęli błądzić po bezdrożach, pogardzeni, zmuszeni byli pogardzać nawzajem, niewpuszczeni w głąb tajemnic areopagowych, mając przed sobą tylko zewnętrzną ich, sztywną, zaschłą i zastygłą formę, poczęli ją lekceważyć — prace starszych mierzyli siłą swojego zapału, i rozumie się, że ta miara pokazała im ich wyższość, ztąd zarozumiałość, zapoznawanie powag, duma, czyli innem słowem powiedziawszy: upadek — ci ludzie zmarnieli a przynajmniej marnieją, ich zapał strawił się na bezużytecznej szermierce, na błędnych drogach, z których nieraz wracać trzeba było.

Przypuśćmy teraz, żeby ów cech uprzywilejowany roztworzył im swoję bramy, wprowadził do tego muzeum archeologicznego i pokazał im prace wieków i doczynek własnej pracy.

Ten ogrom zdeptałby młodzieńczą junakieryą, zarozumiałość, a zdwoił zapal do pracy, i młodzi ci zwerbowani pracownicy, widząc, co dotąd zrobiono, budowaliby dalej. Byłby to rodzaj naukowej wystawy, która w skutkach pokazuje zbawienny wpływ na rozwój. U nas, przy braku prac bibliograficznych, publicznych czytelń, wielkich zakładów księgarskich, tylko, podobna łączność może rozbudzić ducha, wpłynąć korzystnie na wzrost umiejętności i sztuki Między pokoleniem, co pracowało, a pokoleniem, które przychodzi do pracy, nie powinno być przerwy, starsi młodym nietylko księgi ale i tradycyą swych duchowych zdobyczy zostawiać powinni. — Przypływ młodej generacyi oddziaływa także korzystnie na starszą — po zapylonych książkach i pracach ich przelatują błyski nowego ducha, świeżego zapału. Każde pokolenie przynosi ze sobą jakąś odrobinę własnych pojęć, a przynajmniej instynktów — zlanie się, wzajemna wymiana nie bez korzyści dla stron obu.

Jeżeli w naszem mieście inaczej się stało — wina nie po stronie młodszych; każdy młody człowiek zmarniony na tych drogach — to grzech, co zacięży na sumieniu starszej generacyi. Każdy sumienny człowiek przyzna mi że w tych słowach nie ma odrobinki nawet przesady, owszem kreśląc ogólny szkic tych stosunków siliłem się na umiarkowanie, hamowałem namiętniejsze niekiedy drgania pióra, aby nie uwłaczać ważności sprawy i prawdzie — starałem się o spokój nad wiek i usposobienie. Nie wytykam palcem jak ulicznik, ale się skarżę jak człowiek, który chce dobra.

Stan ówczesny ludzi pióra w naszem mieście, starszej i młodszej generacyi, przyrównał ktoś do obozów nieprzyjacielskich i nazwał jednych literaturą tryumfującą a drugich wojującą. Smutnie to mówić tak o zastępach, których cel winien być ten sam, ale niestety prawdziwie powiedziano. Starsi oszańcowali się w mieście, przez które młodsze pokolenie przejść powinno, aby iść naprzód. Zamiast pochodu — oblężenie, siła i zapał potrzebne do marsza zużytkują się na niepotrzebną i niezaszczytną walkę.

Nie wątpię, że nie jeden z młodych szermierzy wejdzie do tego zamkniętego miasta drogą układów, ale kiedy? Gdy utraci energię młodzieńczą, zapał, który wielkie rzeczy tworzy; gdy z człowieka stanie się uczonym, z postępowego konserwatystą, i na bystry wzrok wsadzi kolorowe szkła archeologiczne, gdy twarz straci barwę życia. Wtedy czeka go zaszczytne miejsce członka Towarzystwa naukowego i w gazetach doniesienie: „Uczony nasz i zaszczytnie znany N. N. opuścił mury naszego miasta na czas niejaki, udając się do tej a do tej prowincyi dla poślubienia i t. d." I to będą pisały te same dzienniki, które pierwej unikały wszelkiej wzmianki o pracach choćby najlepszych tego człowieka. Smutna rzecz! Bogata treść i do komedyi, ale nam tu nie o śmiech idzie — my bierzemy tę rzecz na seryo. — Nie bez powodu tak zatrzymaliśmy się dłużej na tym punkcie, bo nam się zbyt ważnym wydawał. Nie obojętna to bowiem rzecz poznać jakimi są ludzie, od których ma iść światło na naród, od których po części przyszłość jego zależy.

Te i inne wybitniejsze rysy, a zarazem wady miejscowe uderzyły uwagę Leona; czyniąc spostrzeżenia, zaczepiając rozmowę o te miejsca badał głębokość ran i cierpnął nieraz, bo doktor był zarazem synem tego chorego, którego ran dotykał. Szczególniej zajął go los młodzieży i uniwersytetu. „Alma mater", pośmiertna pamiątka królowej Jadwigi, w smutnym zostawała stanie. Wchodzącego między kolumny, zdobiące sień tego gmachu, obwiewała posępność grobu — taki brak życia. Był to rzeczywiście stary, wspaniały, ale popękany grobowiec, przykryty pleśnią i kurzem, pełen pamiątek, wszystko tu jak dawniej. Odczyty profesorów suche i jednostajne ze skryptów pisanych przed laty, albo o rzeczach, o których przed laty przestać mówić należało; do tego język niemiecki stawiając wykładającym i słuchaczom trudności, przemieniał prelekcye w stereotypowe formułki, które nie umysł ale pamięć chwytała. Język krępował myśli, obcinał je jak na łożu Prokrusta, wlókł się u ich nóg jak łańcuch, ciężył nad niemi, dla tego żadna myśl nie wystrzeliła wysoko, nie rozrosła się pięknie, ale karlała, słabła. Takie pokaleczone, nieudane płody myśli szły od katedry do słuchaczów. Aby ożyły, podniosły się i rozwinęły, trzeba było w duszy je rozebrać z obcej sukni, przypatrzyć się im, tchnąć w nie cząstkę swego ducha, i chcąc Je wydać z siebie, trzeba było znowu je pętać, pchać, pchać w formę narzuconą. Taka praca zbezwładniła ducha, stępiła go i zniechęciła. Duch przesta! działać — myśleć. Brano tak jak dawano i podawano dalej — nauka szła jak wiadro z rąk do rąk. Jedni się uczyli, bo to było życzeniem rodziców, drudzy dla chleba — inni całkiem zaniedbali naukę, odsiadując rekolekcye na ławkach akademickich.

Do tego dodać trzeba, że kilku profesorów obcej narodowości, nieznając ducha młodzieży, którą nauczali, nieumiejąc zyskać sobie jej serca, zwiększali apatyę do nauki i rozrywali do reszty ową łączność i stosunek profesora do słuchacza. Nawzajem znowu puste ławy przykro oddziaływały na profesorów i odstręczały do reszty od sumiennych wykładów, brakowało ognia, coby ożywiał oschłe nieraz przedmiota. Ten ogień, ta iskra tylko wtedy jest w obiegu, gdy drut łączy bateryą, a tutaj jakeśmy powiedzieli związek był przerwany.

Ale jeżeli tak opłakany był stan nauk, to życie młodzieży nierównie smutniejsze czyniło wrażenie. A wszakże od młodzieży zależało zmniejszyć a nawet całkiem zatrzeć zgubny wpływ nieodpowiedniego systemu nauk — od niej zależało po za murami uniwersytetu w stowarzyszeniach rozpocząć pracę i rozwijać się o własnych siłach.

Młodzież polska uniwersytetów kijowskiego i moskiewskiego dowiodła jak daleko zajść można na takich drogach. Bo i rzeczywiście uniwersytet nie daje nauki, ale jej program, którego rozwinięcie i wykonanie od młodzieży zależy. Jeżeli program był niedostateczny, trzeba było go uzupełnić, ale temu nie siły pojedyncze, jeno zbiorowe podołać mogą — Tymczasem jak nie było żadnej łączności w senacie akademickim, tak jej nie było między młodzieżą — przykład idzie od starszych. Ludzie naukowi jakichkolwiek stopni powinni tworzyć łańcuch, profesorowie różnych szkół winili zostawać ze sobą w wzajemnych stosunkach, tak dla przykładu młodzieży, jak dla tego, że oni prowadząc młodzież powinni ją z rąk do rąk sobie oddawać — na tych schodach uczeń nie powinien mieć przerwy, przepaści, bo często braknie siły lub zręczności, nie przeskoczy i wpadnie. Piękną i głęboką myśl zawiera w sobie procesya zakończająca uroczystość św. Jana Kantego — w procesyi tej profesorowie wszystkich szkól tworzą dwa długie szpalery niosąc w rękach zapalone pochodnie i poprzedzają sanctissiumm. — W tym całym szeregu od nauczyciela szkółki parafialnej do rektora uniwersytetu, od elementarza, na którym dziecko uczy się stawiać pierwsze kroki swej wiedzy — aż do pandektów i ksiąg filozoficznych jest jedna myśl, jeden cel, rozświetlanie ciemności ducha — koroną mądrości, jej zakończeniem — sanctissimum — Bóg. — Obrządek religijny jest tu węzłem, co łączy pojedyncze ogniwa oświaty; ale obrządek ten, jak tyle innych, jest dotąd formą bez ducha, łupiną, w której nic nie ma. Jeszcze nie pogasną świeczniki w kościele, nie przebrzmi śpiew — a już ten łańcuch rwie się, ogniwa się rozlatują, ci ludzie nic zejdą się. więcej, chyba na przyszły rok (da Bóg doczekać) o tym czasie. I gdzież tu mówić o jakim organicznym rozwoju nauki przy takich stosunkach? — Bez łączności, bez wzajemnego znoszenia się, bez stowarzyszeń pedagogicznych, bez organu nauczyciele pozostaną zawsze na stanowisku bierności, machiną, którą plan z góry nakreślony w ruch wprowadza, a do tego machiną bez siły, bo każde kółko obraca się osobno, a wiadomo, że tylko wzajemne zaczepianie się kół mnoży siłę. Nauczyciel powinien znać w ogólnych zarysach całą budowę wychowawczą, a w szczególności przynajmniej te jej części, z któremi jego zakres się styka. Odchodzącemu od siebie uczniowi powinien rozświecić drogę przyszłą, — nie byłoby tyle obłąkań, gdyby tak było. —

Podobna jednia konieczną jest między młodzieżą — potrzeba tu nawet staje się większą, bo tu łączność nietylko pomaga środkom wychowawczym, ale celowi samemu." Młodzież — to przyszły naród, więc braterstwo i spójnia młodzieży — to podstawa jedności i trwałości narodu. Tymczasem ta młodzież, równie jak jej przewodnicy, rozprysnęła się na pojedyncze gromadki. Technika z gimnazyum w wiecznej wojnie i utarczkach, uniwersytet odsuwa rękę od braci niższych w hierarchii naukowej i po dziecinnemu zadziera nosa. A nawet w samym uniwersytecie ileż działów, kółeczek, pojedynków!

— Wasyl prawdę mówił — pomyślał sobie Leon, stojąc w bramie akademickiej i patrząc na przechodzących — tych ludzi nic nie wiąże ze sobą. Zbiegowisko łotrów stworzyło naród rzymski — tu zgromadzenie młodzieży mającej jeden cel, jeden język, jedną przeszłość i przyszłość, nie zdolne złożyć całości.

Widział, jak filologi (nie mamy pod ręką innego wyrazu na oznaczenie ludzi uczących się gramatyki łacińskiej, troszki literatury i tłumaczących znajomszych autorów) snuli się sznurkiem z gmachu niby czarne mrówki, każda z ładunkiem, nie witając się i nie żegnając nawet. — To znowu swobodni słuchacze medycyny zabrzęczeli w sieniach jak bąki w cichej celi zakonnika i rozeszli się w różne strony pogwizdując, śpiewając — po kilku. Suknio klasyfikowały odchodzące gromadki. Delikatniejsze surduty ciągnęły się jak magnesy do siebie — biedniejsi cicho, chyłkiem, najczęściej pojedynczo wysuwali się z gmachu. — Po chwili wyszło jeszcze trzech młodych, ubranych według ostatniej mody. Jeden wdziewał rękawiczki, drugi zakładał szkiełka na nos, trzeci laseczką otrzepywał ze spodni pył szkolny.

— Ależ nudził, nudził nas dzisiaj — odezwał się ten ostatni.

— Emilu, gdzie ty teraz idziesz, — spytał ten w szkiełkach kolegi zapinającego rękawiczki.

— Dla czego się pytasz?

— Bo możebyście wstąpili do mnie na preferansa ?

— Nie, nie mogę — mam... powody.

— Pewnie do Józi się spieszysz — zgadłem? ha, ha — awanturujesz się z tą dziewczyną.

— No, no, dajmy temu pokój — chodźmy na śniadanko.

Odeszli.

Potem wyszło jeszcze kilku prawników — ci nawet pożegnać się z sobą nie mieli czasu, spiesząc do biór mecenasów.

Leon wracając do domu ze spuszczoną głową rozmyślał: Gdzie środek ciężkości tych ciał rozbierających się w przestrzeni ?

V. AKCYA SIĘ ROZPOCZYNA.

Kilka pierwszych dni swojego pobytu w Krakowie Leon użył na urządzenie swoich stosunków i potrzeb. Wasyl był mu w tem wielką pomocą. Bieda, wczesne łamanie się z losem, wyuczyły Rusina praktyczności, zaradności, na czem Leonowi zbywało; zdał się więc zupełnie na niego. Wasyl mu zgodził mieszkanie, wyszukał najtańszą praczkę, objaśnił go, gdzie każdej rzeczy dostanie za małe pieniądze, zaprowadził do ,,swojej nadwornej garkuchni". Tak nazywał szynczek w poblizkości ich mieszkania.

Przekonany jestem, że żaden z porządnych obywateli krakowskich nie zajrzał do podobnych miejsc; jednak dla człowieka, któryby chciał poznać miejscowość, takie tylko zakątki mogą dać o niej charakterystyczne wyobrażenie. Większe restauracye mają familijne podobieństwo między sobą, po różnych stolicach Europy znajdziesz prawie te same speisenzetle, wszędzie spotkasz się z bifsztykiem i kelnerem we fraczku. Ale zejdźno o kilka stopni niżej, przypatrz się, czem się żywi chudzina, a każde miasto w odrębnej ci się przedstawi fizyonomii. Już Rej rozpatrywał się w ten sposób po krakowskim rynku, stawał pośród kłótliwych bab, uzbrojonych warzęchami za ogromnem] garnkami, powitemi w szmaty jak niemowlęta, i wdzięcznie to opisał. Dziś jeszcze to rodzajowe malowidło jest wiernem, niektóre tylko rysy się zatarły przez czas — dziś jeszcze na rynku lub po zaułkach zobaczysz pojedyncze części tego obrazu. Jest to tak zwana w języku ludowym garkuchnia pod słońcem. Żebracy, wyrobnicy tutaj się fetują.

O stopień wyżej w  hierarchii traktyerniczej mieszczą się garkuchnie po szynkach, różniące się od tamtych więcej dekoracyą niż treścią; już to nie „pod słońcem," ale pod wiechą świerkową lub „pod Napoleonem", wychylającym w galopie kufel piwa, „pod kogutkiem" lub „pielgrzymem" i t. p. — potrawy nie tkają ci już w rękę ale kładą na stół, zamiast drewnianej miseczki, talerz, zamiast palców, widelec i łyżka przychodzi w pomoc, jako parlamentarz między ustami i talerzem. Już i zapach obfitszy, rozmaitszy, bo pomięszany z wyziewami wódki, już i towarzystwo dobrańsze, bo między wyrobnikami znajdziesz rzemieślników, nierzadko także jaki mieszczanin z poblizkiego miasteczka wmiesza się w tę ciżbę. — Uniwersalną, dominującą potrawą barszcz, około którego, jak planety koło słońca, przewijają się ziemniaki, kapusta, kiełbasa, wieprzowina, kasza, czasem jaka pieczonka lub udo gęsię jak kometa przeleci.

Do takiej garkuchni Wasyl wprowadził Leona.

— Tu mamy i blizko domu i smacznie i tanio, a w potrzebie to ci zborgują, dobrzy ludzie, chodź, poznam cię z niemi.

Rzekł i przeciskał się przez tłum robotników od kolei, osmolonych węglarzy, a wszystkich witał po imieniu, za ręce ściskał, każdemu się uśmiechnął, do niejednego zagadał.

— Pani Onufrowa — jak się pani ma?

— Sługa pana doktora — odstrzeliła baba ogromna z podbródkiem o trzech piętrach, opartym na sznurze korali, i nagle zmieniając glos, jak wioski improwizator, siedzący pod budką maryonetek: — Magda, szelmo ty jedna, patrz, jak dałaś kiełbasę rozgotować, i któraż osoba będzie chciała to jeść?! — Franka!

— Co i mość?

— A nie słyszysz wałkoniu, że cię wołają? — Czemże mam służyć panu doktorowi?

— Barszczu dwa razy. Rozumie pani, bo ja tu przyprowadził nowego gościa.

— Obowiązana panu doktorowi — odbębniła baba nieoglądając się nawet.

— Mój przyjaciel — dodał Wasyl.

Pani Onufrowa przestała krajać wątróbkę, odwróciła się, otarła rzęsisty pot z twarzy ręką i spojrzawszy na Leona:

— Moje uszanowanie — rzekła rezolutnie, przejechała się ręką po fartuchu i znowu zabrała się do roboty.

Wasyl skinął na Leona, przecisnęli się do ostatniej izdebki pełnej gwaru, brzęku, zapachów i dymu. Przy jednym stole zrobiono im miejsce, kilka czapek uchyliło się na powitanie i poczęła się rozmowa.

— Cóż tam słychać nowego w świecie panie doktorze"? — spytał robotnik.

— Ot durno i kwita. Piszą i piszą a z pisania nic.

— O wojnie tam niesłychać jakiej?

— A małoż wam na jednej?

— Ej z przeproszeniem pana doktora taka wojna — to nieprzymierzając jak wódka przed jedzeniem — ktoby na tem przestał, djablo by się kręcił. My sobie tak głupim rozumem rozważali, że to dopiero początek, a tu słychać już koniec.

— Mój Mateuszu, wojna to nieszczęście, nie ma czego pragnąć.

— Kiedy to panie pono taka jest przepowiednia, że dotąd nie będzie dobrze na świecie, dopóki tyla luda nie wyginie, że ci co zostaną to się szukać będą musieli — takie pustki będą na świecie i straszne pożary i zniszczenie — dopiero wtedy ludzie będą się miłować, jak jeden do drugiego o milę w odwiedziny iść będzie musiał. My ta o tem wiemy, bo to nie trzeba panu doktorowi mówić, człowiek nie dzisiejszy i nie z jednego pieca chleb jadał — to się różnych rzeczy nasłuchało.

Wasyl spojrzał znacząco na Leona i trochę się uśmiechnął. Leon ciekawie przysłuchiwał się rozmowie. Mimo, że miał chęć i serce do ludzi niższego stanu, że chciał nieraz wejść między nich, nie mógł nigdy zbratać się z nimi, nie umiał przemówić do nich, ująć ich. Z natury milczący i małomówny, w stosunku do chłopa lub rzemieślnika stawał się prawie niemym, nie wiedział od czego zacząć i jak prowadzić rozmowę; aby to módz, trzeba się albo uchować z tym ludem, wśród niego, albo być dobrym komedyantem. Leon nie miał ani jednego, ani drugiego warunku. A przecież gorąco chciał podsłuchać duszę tych ludzi w chwilach serdecznego, poufnego wylania się, chciał poznać tych ludzi. Dla tego przysunął się do kółka rozmawiających i pilnie słuchał. — Kto tam tego doczeka — wtrącił osmolony węglarz, w dziurawym kapeluszu z wiszącym okapem — ludby ta i rad wojować, ale panowie nadrabiają pieniądzmi, coby tego nie było.

— A cóż im na tem zależy?

— Co? cie wy, a toż wojna, to na nich strach, bo by musieli oddać biedniejszym to co mają. Jaki taki wyrobnik by się skrzepił, choćby odrobiną.

— Jakto — chcielibyście brać, co nie waszę, a dobrze by to było i uczciwie ?

— He, he, proszę laski pana doktora, co tuo uczciwości gadać, kiedy na świecie nie ma uczciwości i sprawiedliwości. Proszę pana, to człowiek musi jak bydlę od świtu do zmroku pracować i przez miesiąc nie zarobisz tego, co hula kanonik leżący, uczciwszy uszy, do góry brzuchem, za jeden dzień dostanie. Oj ! daj Panie Boże wojny — toby człek już wyszedł na swojei wiedział gdzie pieniędzy szukać.

— Marcinie, Marcinie — reflektował doktor. Wyrobnik nie uważał tego — rozgadał się, ciemna twarz jeszcze bardziej pociemniała, nad bielejącemi białkami oczów ściągnęły się brwi, konwulsyjnym ruchem pociągnął kapelusz na oczy, splunął, zaciągnął się i mówił dalej :

— A zkąd oni mają te pieniądze, jeżeli nie z naszej krwawej pracy? Panie, ja nie uczony człowiek, ale ja znam co się komu należy. Kto bierze więcej jak zarobił — to u mnie oszust i złodziej, choćby on tam był niewiedzieć kto.

— Marcinie — przemówił surowiej doktor — Bóg będzie sądził ludzi a nie wy, wam pracować uczciwie i zdać się na wolą Boską.

— Eh! — odezwał się i machnął ręką. Leon zadrżał — w tym krótkim wykrzyku, w tem pogardliwem machnięciu ręką zobaczył straszną rzecz, dosłyszał okropny rozstrój w duszy — zwątpienie w sprawiedliwość Boską.

I kto temu człowiekowi wydarł tę ostatnią pozłotę z jego łachmanów, co mu odebrało wiarę? Zburzenie równowagi w świecie — on siebie i swoją pracę zważył z innym, powinienby zaciężyć, — zaciężył ale nędzą i poszedł na spód. W tym upadku, w tem błocie mogła się taka myśl ulegnąć. — I dziwna, nikt się nie znalazł w tłumie, ktoby mu powiedział: bluźnisz Marcinie. — Milczeli wszyscy zwiesiwszy głowy.

— Inne miałem ja o was wyobrażenie Marcinie — rzekł doktor z rodzajem niechęci.

Węglarz zrozumiał ton mowy — zaszkliły mu się oczy — chciał mówić i zachłysnął się łzami.

— Jakto? to może źle mówię? — może nie mam słusznie? oj, panie, chodź do mnie i przypatrz się — babina od roku kwęka, ani oprać, ani obszyć, ani zrobić co koło domu, koło dzieci, a dzieci pięcioro obdartych, chorych, napuchłych, i nie mam mówić? żeby tak na drugiego padło, toby poszedł kraść lub rozbijać. Daj, albo śmierć, moja albo twoja!

Podniósł żylastą rękę do góry, zwinął ją w kułak i uderzył pięścią w stół.

Tragiczność tyka o śmieszność. I tutaj tak się stało. Uderzenie w stół było tak silne, że wszystkie talerze podskoczyły i barszcz i sosy i kapusta jak florencka mozaika ułożyły się na twarzach. Twarze Leona i Wasyla ze smugami ściekającego barszczu wyglądały jak marmur pręgowany. Robotnicy chórem się zaśmiali, jedni strofowali Marcina za nieuwagę, inni pomagali doktorowi zetrzeć ślady barszczu, który tak niezwykłą drogą chciał się dostać do żołądka. — Marcin się zmieszał, zdjął kapelusz z głowy i obracając go w rękach począł się uniewinniać i przepraszać. Kto go widział przed chwilą, zdziwiłby się tą nagłą przemianą postawy i rysów, z rozjuszonego zwierza stał się baranek.

— Widzisz — szepnął pocichu Wasyl do Leona — oni wszyscy tacy, słowami by cię posiekał, zjadł, a serce w gruncie poczciwe, od wściekłości do serdeczności tak blizko, że palca między nie nie wsadzisz.

Potem odezwał się głośno:

— Słuchajcie Marcinie, przyjdźcie w niedzielę do mnie, przynieście arkusz papieru, napiszemy prośbę — rozumiecie? Trzeba będzie podać do kogo z bogatych — rozumiecie — co?

Węglarz się podrapał po głowie i rzekł smutnie:

— Eh, proszę łaski pana doktora, może szkoda i centka, z tego nic nie będzie.

— Widzisz, jakiś ty leń, chcesz żeby pomoc sama przyszła do ciebie. Trzeba próbować.

Marcin kiwnął głową na znak, że to zrobi, westchną! ciężko i usiadł na boku.

Tymczasem Mateusz, mający nieprzezwyciężony pociąg i niejakie pretensye do polityki, znowu się nachylił ku doktorowi i tajemniczo zapytał:

— Jak pan doktor myśli, co też Napoleon teraz zrobi?

— To, co jemu i jego familii będzie korzystne.

Mateusza jakby coś odrzuciło na bok.

— Ależ bo proszę pana tyle dobrego gadają o nim . . .

— Ludzie, którzy nie chcą sami nic robić, jeno żeby za nich robiono.

Mateuszowi zaciężyły bardzo te słowa, bo biedak głowę aż podparł rękami i kiwać począł.

Właśnie też Wasyl i Leon skończyli obiad, zapłacili i wstali. Leon odchodząc wsunął Marcinowi do ręki papierek reńskowy. Ten po ich odejściu rozwinął, przypatrzył się i zdziwił.

— Cóż to? — spytali go inni.

— Reński.

— Od kogo?

— Od tego, co był z doktorem.

— To także widać jakiś poczciwina, ale kieszeń u niego nie taka dziurawa jak u naszego doktora.

— A co, jak ci się wydaje moja restauracye, zapytał Wasyl Leona, gdy wyszli na ulice — dobra, co? Jedzenie smaczne, co? i tanie. Tak, tanie — to grunt.

Leon milcząco przyznał skinieniem. Może i nic ze wszystkiem wydało mu się tak dobre i smaczne; ale nie myślał sprzeciwiać się Wasylowi i postanowił stołować się u otyłej Onufrowej, choćby dla tego, że tędy jak teleskop zaglądnie w ciemności pracy i ubóstwa, i pozna życie ze strony, której nie znał. Jeszcze jedno pole do pracy.

A nadto był inny powód. Leon aczkolwiek niemajętny, był przyzwyczajony do lepszego życia, niż to, które obecnie prowadzić zamierzał; ale się przezwyciężył. Uważał za grzech dogadzać sobie, gdy jest tylu, którym nawet lichej strawy brak. Ta myśl dławiłaby go przy każdym lepszym obiedzie; a przytem pokonywać zachcianki podniebienia i żołądka — to także zwycięztwo na pozór drobne, ale w skutkach wielkie. W wygodach życia lęgnie się lenistwo ducha i lubieżność.

Leon więc w tera i w innych rzeczach, odnoszących się do życia codziennego, szedł za radą praktycznego Wasyla — on mu był przewodnikiem, opiekunem. Ale też na tych drogach kończyła się jego przewaga — przewodnik czuł moralną i duchową potęgę tego, który szedł za nim.

Leon małomówny, poważny nad wiek, rzadko kiedy zapuszczał się w długie rozprawy, pozwalał się wygadać Wasylowi, i nieraz, gdy ten już myślał, że. go przekonał, gdy mu się zdawało, że wybiegł po nad niego, milczący towarzysz rzucał jedno lub dwa słowa, czasem gest jak kulę i Wasyl spadał do nóg jego, uznawał się zwyciężonym; z każdym dniem się przekonywał, że milczenie Leona to właśnie dowód jego siły wewnętrznej, że tam w tej młodej duszy nauka czy też doświadczenie postawiły zasady niewzruszone.

I tak raz przechodzili koło kościoła św. Marka. Wasyl uchylił czapki — Leon o czemś zamyślony zapomniał to uczynić. Wasyl nie mógł tego zamilczeć.

— Leonie — odezwał się tonem trochę mentorskim, do jakiego był nawykły — prześliśmy koło kościoła — tyś nie zdjął czapki.

— Prawda! — zapomniałem — nie uważałem.

— To źle. Wy Lachy nie szanujecie świętości — wam filozofia głowy poprzewracała, że zamiast ku niebu, ku ziemi ciążycie. Widzisz, u nas 'Rusinów tego nie ma. U nas po cerkwiach nie wstydzą się i bogatsi i ubożsi czołem o posadzkę uderzyć — rozumiesz. U' was nie tak. Napatrzył ja się i nasłuchał na medycynie. Raz pamiętam przyniesiono płód trzechmiesięczny — rozumiesz, ot taki maleńki projekcik na przyszłego człowieka. Poczęliśmy mierzyć — miarą wyrachowaliśmy dnie, w których żyło. Ale mnie o coś więcej chodziło, i spytałem: czy w zawiązku ciała tego dziecka był zawiązek duszy? No, wiesz co? panowie koledzy parsknęli śmiechem i kazali mi krajać trupa i pokazać sobie gdzie dusza. Błazny, oni chcieliby duszę taką, którąby krajać i mierzyć można. A widzisz to źle, taki brak wiary — to do błota, do ziemi ciągnie. Ty Bogu nie wstydź się pokłonić.

Leon kazania w milczeniu wysłuchał, w końca dobrotliwie się uśmiechnął i zapytał:

— Wasylu, ty umiesz katechizm?

— No, albo co?

— Gdzie jest Bóg? — spytał go poważnie, łagodnie.

Wasyl zamilknął — czuł się pokonanym.

— Tak, tak — odezwał się po chwili — ja cię rozumiem. On i tu jest między nami.

I Rusin uchylił znowu czapki.

— Wasylu — On nie wymaga, by człowiek z odkrytą głową stał przed nim jak poddany przed dziedzicem — On duch, chce pokłonu ducha — chce, by człowiek ciągle się czuł przed obliczem Jego. — Są ludzie, którzy grzechy swoje zostawiają u drzwi kościelnych, jakby mówili: czekajcie, zaraz wyjdziemy.

— Prawda, prawda — ja nie pomyślałem nigdy nad tem, choć to umiałem na pamięć.

I popatrzył w koło siebie nabożnie, ze czcią.

Innym razem, było to w szarej godzinie, Leon siedział przy oknie, wsparty na ręku — pół twarzy miał oświeconej resztką dnia, połowa już w zmroku. Wyglądał jak domino pół białe, pół czarne. Wasyl wszedł do jego izdebki, z jakimś listem pomiętym, krok jego był przyspieszony, w twarzy wzruszenie.

— Co ci jest? — spytał go Leon.

— List z Rusi — od rodziny — piszą mi, że siostry chcą iść za mąż, a ja tego nie chcę, ja na to nie pozwolę — rozumiesz, bo ci dwaj biedni są, a ja nie chcę mieć już w moim rodzie biedaków — rozumiesz? Nam trzeba z biedy jak z robactwa ogarnąć się i podnieść naszą rodzinę. A to tylko my zrobić możemy, ja i brat. Z kobiet nie — to istoty bierne, a gdy do tego i urody nie ma, to kobieta nigdy nie podniesie swego rodu. Moje siostry nie urodne — to zawadza. Ja teraz po śmierci ojca głowa domu, ja rozrządzę niemi. Pójdą na mniszki — muszą iść na mniszki — ja im to wytłomaczę dla czego. Bo widzisz brat, ja mam szerokie plany — ja nietylko chcę dom nasz wygrzebać z biedy i stanąć jako korzeń, od którego się rozejdą gałęzie mojego rodu już inteligentnego — ja jeszcze chcę, gdy stanę na stanowisku, brać z mej rodzinnej wsi po dziesięcioro dzieci na odchowek do siebie i kształcić, tak jak mego Fedka, i potem uczonych ludzi pchnąć na Ruś. Widzisz, mnie się uśmiecha taka myśl, w tem moja duma. Otworzą oczy Rusini, kto to im tak dzieci odchowuje, pewnie jaki wielki pan, pomyślą, a to syn diaka, co pasał trzodę z nimi, co w Buczaczu usługiwał i uczył się, co się nażył w świecie głodu, nędzy, ludzkiego śmiechu, urągowiska — i to ten człowiek taką pamiątkę Rusi zostawi. Prawda, że to piękna myśl, co? Dla niej warto poświęcić coś — ale na to potrzeba pieniędzy, — a nuż rozmnoży się bieda w rodzie, a do tego córki? toby zabiło myśl moją. Nie, nie — one się poświęcić muszą. No, a co ty na to — ty milczysz? —

Leon pokiwał głową i spokojnie rzekł:

— Biedne te siostry twoje.

Nic więcej, a Wasyl uczuł jak ostrze tych słów przeszło po jego sercu, uczuł ranę, krew ale i ciepło zarazem. Biedne jego siostry! te słowa powiedział człowiek obcy, który ich nic zna, którego ich los nie powinien obchodzić, a przecież tak serdecznie ulitował się nad losem, jaki im własny ich brat gotuje. Uczuł się złym, ale próbował się bronić i spytał:

— Czemu biedne?

— Wasylu i ty pytasz jeszcze rzekł z lekkim wyrzutem Leon. — Czyś się ty namyślił nad tem, co to jest kobietę, która kocha, której roztwiera się najśliczniejsza droga życia, jako żony i matki — zapędzić w mury klasztorne mimo jej woli ? To gorszy los, niż zamurowanej Antygony, bo tamta skonała w dni kilka, a ta lata konać będzie. Każde przypomnienie kłaść będzie jej duszę na tortury straszne, życie obecne i to jakie ją czekało, wyprężą jej członki. Każdy dzień jej życia będzie przekleństwo rzucał na ciebie, choćby usta tej kobiety milczały jak grób. Ty odbierz tej kobiecie wszystko, nie podaj ręki w biedzie, ale pozwól jej żyć w rodzinie, stworzyć rodzinę, a będzie ci błogosławić.

Wasyl stał jak winowajca przed trybunałem tych słów, dziwnie było patrzeć na tego Herkulesa skruszonego.

— Słuchaj Leon, więc nawet dla takich celów jak moje nie wolno nic poświęcać?

— Poświęć szczęście własne, ale nie drugich. Na łzach i nieszczęściu sióstr chcesz budować gmach wielki, a kto ci zaręczy, że nie zwali ci się na głowę? — Ważna to rzecz w budowie fundamenta. Spojrzyj po świecie — czemu dziś po tylu wiekach nauki Chrystusa nie znać w ludzkości? Pojedynki są chrześcianami, społeczność pogańska — grzechy jej potępione od Chrystusa wegetowały pod cieniem kościoła — czemu? Bo fundamenta same nie były rzucane w myśl Chrystusa — bo często miecz, przemoc zastępowała słowo miłości. Była to gorączka pospiesznego rozkrzewiania wiary — i przyspieszano zatknięcie krzyża, ale nie nauki Chrystusa. Ztąd dziś praca taka ciężka na tem polu, praca podwójna, bo trzeba burzyć i stawiać.

Wasyl złożył list, zamyślił się — potem zbliżywszy się do Leona, podał mu rękę i rzekł:

— Bóg tobie niech zapłaci brat za siostry moje. —

Na drugi dzień posłał na Ruś życzenia braterskie na wesele sióstr. Od tego dnia więcej "jeszcze przylgnął do Leona. On mu mówił o jego siostrach, o ich szczęściu tak, jakby należał do ich rodziny.

— To on i mnie tak rad ma, onby i za mojem szczęściem pewnie tak samo przemawiał — pomyślał sobie. — Jemu wczoraj szło o to, aby mnie przekonać, on nigdy nie był taki mowny, on taki zamknięty zawsze.

To zamknięcie się w sobie drażniło Rusina, on lubiał gaworzyć, a Leon był tak oszczędnym w słowach, tak skąpy na nie, jakby słowa były ze złota. A przecież nie mógł się skarżyć, żeby Leon jakiekolwiek jego pytanie zostawił bez odpowiedzi, zbył z niechcenia, owszem; ale jemu tego wszystkiego było za mało, on czuł potrzebę słów jego, chciał żeby Leon stał się z nim gadułą. Nie mógł tego strawić w sobie, i raz zaczepił o to rozmowę.

— Leonie, ty coś cierpisz do mnie — zagadnął go — ty się gniewasz na mnie?

— Ja? — spytał zdziwiony Leon — któż ci powiedział o tem ?

— Ty sam, ty tak mało mówisz do mnie, pytam, ty nic.

— Nie przypominam sobie, żeby tak było.

— No, to jest ty mówisz do mnie, ale tak, że z tej mowy ująć słówko, a czuć brak, tak to i umiesz jakoś skąpo wyrachować. Widzisz ja Rusin, mówią że Rusin zamknięty — a ja gadam od rana do wieczora, wyśpiewam ci wszystko jak słowik, a twoję słowa porachowaćby można.

— Nie gniewaj się za to na mnie — rzekł łagodnie i poważnie Leon — to już taka moja natura. Widzisz, to zależy od młodych lat, od przyzwyczajenia — ja wcześnie zacząłem myśleć nad sobą — mówić nie zawsze było z kim — byli znowu ludzie, których warto było słuchać — ot i tak jakoś odwykło się od szerszego gadania.

I umilkł — Wasylowi się zdawało, że zapadło ciężkie wieko grobu, które on z mozołem podnosił, by zajrzeć wewnątrz. Znowu próbował:

— Leonie, ty nieszczery dla mnie, ty mi nie ufasz ?

— Czemu?

— Ja dotąd nie znam ciebie — nie znam twojej przeszłości.

Leon zmarszczył czoło jak człowiek, którego coś wewnątrz zaboli.

— Wasylu kochany, nie pytaj mnie o to, to mi przykrość sprawia. Gdybym wiedział, że z tej spowiedzi coś tobie przyda się w życiu, drapałbym zaschłą ranę; ale dla zaspokojenia ciekawości tylko, nic wymagaj tego po mnie.

Prośba była tak obowiązującą, że Wasyl nie ośmielił się więcej pytać. Domyślał się tylko, że ten młody człowiek miał po za sobą już wiele przykrości. Nieraz potem wpatrując się w twarz Leona, spostrzegał to, czego przed tem nie uważał, to jest, że Leon nieraz wydawał się o wiele lat starszym, wcale nie tym Leonem, którego widywał wśród ludzi. Było to szczególniej w szarych godzinach, gdy się Leon zadumał.

Tak zbiegło im znowu dni kilka.

Leon tymczasem porobił kilka znajomości między kolegami. Nieraz puszczał Wasyla samego na obiad, a sam szedł do restauracyi. Rusina to trochę dotknęło, zdawało mu się, że Leonowi nie w smak obiady pani Onufrowej, towarzystwo jego i innych ludzi tam chodzących. Nie trzeba się dziwić Wasylowi, dusza zrażona niepowodzeniem, dotknięta nie zasłużonem oszczerstwem, staje się wrażliwą i za najmniejszem dotknięciem cofa się w głąb jak ślimak w skorupę. Nie śmiał tego wyrzucać Leonowi, ale spochmurniał, skwaśniał. Leon odgadł i sam się usprawiedliwiał.

— Źle sądzisz o mnie Wasylu, jam przylgnął do waszego kółka, ale trzeba nam zaczepić o drugie ogniwo, aby łączność była — inaczej znowu będzie rozdział. Chcę poznać się z kolegami, chcę żyć z nimi — to mój obowiązek. Kiedyś przyznasz mi, że mam słuszność.

Wasyl może nie rad był tym nowym znajomościom, ale milczał, bo miałże się wydawać z samolubnem zachceniem, że on tylko do niego należeć powinien?

Tymczasem Leon łagodnością, uprzejmością, a może też i magnesem swego ducha zjednywał sobie kolegów, ujmował ich. Kilku zbliżyło się ku niemu, i poznawszy go lepiej polubiło. Dziwiło ich tylko jego towarzystwo i przyjaźń z Wasylem. Niektórzy ostrzegali go, mówiąc:

— Może ty nie wiesz, co to za człowiek? Tu z nim nikt nie żyje — to podejrzany.

— Zkąd wiesz o tem? — pytał wtedy najspokojniej Leon, głębokiemi oczami otaczając mówiącego.

— Tak mówią.

— I tobie to wystarcza do potępienia człowieka, którego nie znasz, do rzucenia na niego podejrzenia, z pod którego może przez całe życie się nie wygrzebie? Często fakta mogą nas omylić pozorami, a wy lada pogłosce wierzycie. Oh! jak wy sami tworzycie złych ludzi!

Takie słowa poważne, rozsądne zaciężały nad niejednem sumieniem, niejeden dopiero wtedy zastanowił się nad tem, co dotąd bezmyślnie gadał za drugimi, zdziwił się nad lekkomyślnością własną, a kiedy spojrzał w głębie następstw swej lekkomyślności, zadrżał przed odpowiedzialnością. Kilku zmieniło swe zdanie o Wasylu. Tak mało było potrzeba do tej zmiany. Lubo przyznać trzeba, że do tego nie mało się przyczynił moralny wpływ, jaki Leon począł wywierać na niektórych. Ujmująca słodycz, dobroć, a obok tego powaga nad wiek i godność przebijająca w jego słowach i czynnościach jednały mu serca. — Powiedziałem jednak, że tylko kilku poszło w tej mierze za Leonem. Możeby i wielu innych zmieniło swe zdanie o Wasylu, ale nie mieli czasu nad tem myśleć. Byli i tacy, którzy z rozmysłem rozszerzali oszczerstwo. Wasyl był prawdomówny a od takich ludzi błędy ludzkie uciekają jak najdalej; potępiali go więc choćby dla tego, aby go utrzymać w pewnej odległości od siebie, aby go nie słyszeć. I Leon im się nie podobał, stronili od niego jak ułomny od zwierciadła, i o nim pozwalali sobie czynić nieraz dwuznaczne uwagi. Echo tych pokątnych oszczerstw doszło do Leona; ani się tem zdziwił, ani oburzył, litośnym uśmiechem przyjął taką nowinę i postępowania swego nie zmienił — owszem, odtąd częściej wi-dvwano go z Wasylem.

Raz zdarzyło się, że gdy obydwaj szli chodnikiem, z przeciwnej strony zbliżyło się trzech młodych ludzi, których Leon już raz zauważył w bramie uniwersytetu. Było to w południe — ulica była prawie pustą; przestrzeń dzieląca nadchodzących coraz się zmniejszała, idąc tak, nie mogli się ominąć, musieli się zejść oko w oko, a że chodnik był wązki, trzeba było jednym lub drugim ustąpić. Trzej młodzi ludzie szli rozmawiając głośno i śmiejąc się, z tem pogardliwem lekkceważeniem, które zdaje się nie zważać na przechodzących i nie dbać na nich. — Gdyby Leon w tej chwili spojrzał na twarz swego kolegi, byłby się zdziwił nie mało: Wasyl bowiem strasznie pobladł, głowę nieco pochylił, przez co wzrok pod czarnemi oczami bardziej zdziczał, wargi jego drgały nerwowo, a ręką niespokojnie wąs szarpał. Coś się w nim gwałtownego stało, coś burzyło. Taką bladość mają nieraz chmury przed burzą.

Leon nie uważał tego wzruszenia i właśnie miał nadchodzącym zejść z drogi, gdy go Wasyl przytrzymał muszkularną ręką — drugą wyrzucił przed siebie, wyprężył i wskazującym palcem uderzywszy o pierś jednego z nadchodzących, zagrzmiał podniesionym głosem:

— Stój!

Cała ta scena stała się tak nagle, tak bez przygotowania, że młodzi ludzie znieruchomieli z zadziwienia. Barwy się zmieniły — teraz ich twarze zbielały, a Wasylowa krwią nabiegła. Czarnemi, sztywnemi oczami jak magnetyzer trzymał ich w osłupieniu. Kilku ciekawych otoczyło tę grupę.

Po chwili panicze maskując pomieszanie, poczęli się groźnie stawiać.

— Co to ma znaczyć ta napaść? — spytał z oburzeniem Emil, do którego piersi Wasyl trzymał przyłożony palec jak gwóźdź rozpalony.

Rusin zapytaniem nie zmięszał się, nie cofnął kroku, zmienił tylko ruch ręki spokojnie, z pewnością, jaką nadaje siła i słuszność. Palec wskazujący zgiął i zaczepił go o dziurkę surduta Emila. Był to lew bawiący się. Szarpiąc go za tę dziurkę mówił powoli ale z siłą:

— Ty paniczu nie pytaj co to. Ty wiesz dobrze co to. — Ja wiem dobrze, że ty szarpiesz moją sławę, ale ja nie pozwolę na to, ty zamilknąć musisz — rozumiesz — co?

Rzeki potęgując silę głosu i przybierając wyraz groźniejszy, wątłą postacią Emila zatrzasnął jak snopkiem słomy.

— Albo odszczekasz jak pies — ciągnął dalej — albo dowodź mi, żem ja zły człowiek — rozumiesz? — Chcesz satysfakcyi — dam ci, ja się nie uczył u fechtmistrza, ale zrąbię, bo przy mnie prawda. A jeżeli ci idzie o herb, to ci powiem, że i ja szlachcic taki jak ty, może i lepszy — chcesz, pokażę dokumenta, a odwołać musisz, bo jak nie, to obić, ochłostać każę — mam ludzi. Słyszałeś? a teraz idź. Na dziś skończyłem z tobą i z wami panicze.

Ostatnie słowo wymówił przeciągle, ironicznie, puścił Emila odepchnąwszy go, pogroził dwom innym i poszedł dalej, trzymając ciągle za rękę Leona, pomieszanego tą sceną. Długo jeszcze nie mógł Rusin ochłonąć, uspokoić się po wzburzenia, dygotał jeszcze cały.

— Łotry — mruknął jeszcze przez zęby.

— Wasylu, co ty wyrabiasz — odezwał się Leon, gdy przyszli na ustronne miejsce.

— Co zrobiłem? Dobrze zrobiłem — teraz mi lżej. —

I odetchnął mocno.

— Igrali i doigrali. Widzisz Leonku — mówił, a głos jego szorstki zrzewniał, przycichł — widzisz, dopóki ja byłem sam, tom znosił, cierpiał, wreszciem nie zważał, odsunąłem się od ludzi, plunąłem na wszystko i kwita; ale teraz inna rzecz, ja teraz musiałem wyświecić sprawę, bo mnie idzie o ludzkie gadanie — szło mi o ciebie Leonie. Nie przerywaj — niech się wygadam. Widzisz ja Rusin, Rusin podejrzliwy. Kiedyś mi pierwszy raz podał rękę — pomyślałem: poczekaj Laszku, niedługo będzie tej serdeczności, jeno się rozpatrzysz po mieście, jeno ci ludzie o mnie nakładą w uszy, uciekniesz od Rusina A ty jednak nie odleciał mnie i złamałeś się ze mną niesławą jak proskurą — i o tobie już zaczęli źle mówić. Ja to wszystko wiem. No, widzisz, tak dłużej zostać nie mogło — prawda musiała się wyświecić.

— Więc myślisz, że ich przekonasz siłą. że zmusisz pięścią, by zmienili zdanie?

— Już daj pokój Leon, ja wiem, żem dobrze zrobił, wyszedłem na słońce. Który z nich poczciwy — to mi uwierzy, który podły to zamilknie ze strachu, a to dosyć mi od takich. Zepchnąłem ich — teraz ja się czuję na górze.

VI. JAKIE MIAŁA SKUTKI ULICZNA AWANTURA?

Trzej panicze sponiewierani w ten sposób publicznie przez Wasyla, uchodzili spiesznie z przed oczów ludzkich, powarzeni i zawstydzeni. Każdy jak mógł nadrabiał miną, jeden się odgrażał, drugi drwił, jednak każdy czuł, że tylko gra komedya i to dość nędznie. W duszy czuli się upokorzeni.

— Jakaż u nas policya niedbała — odezwał się wreszcie jeden obglądając się do koła — lada obszarpaniec może bezkarnie napastować człowieka (tu spojrzał po sobie), i ani jednego policyanta, któryby go sprzątnął z drogi.

— Uważacie — odezwał się drugi, wysoki, blady Edmund, aby ożywić się rozmową i przyjść do siebie — uważacie, czego mu się zachciało — pojedynku.

Emil najdłużej zachował milczenie, był zachmurzony, twarz rozpalona wstydem — zmięte ubranie poprawiał na sobie.

— A jednak — odezwał się po chwili — z błotem nas zmięszał.

— Jakto i mnie? spytał Edmund urażony. Emil spojrzał na niego z wyrzutem.

— Może ciebie nie chciał, ale mnie. Ja tego darować nie mogę.

— Jakto, może chciałbyś się pojedynkować? ha, ha, ha — wyborny sobie!

— Czy widzisz inną drogę?

— Pojedynkować się z nim? Jeżeli z pierwszym lepszym ulicznikiem chcesz się bić, to ci radzę, miej ze sobą zawsze cyrulika, bo żaden dzień bez pojedynku ci nie przejdzie.

— Ależ on mnie znieważył.

— Co? — Nie bądź dzieckiem Emilu, czyż taki oberwaniec może znieważyć kogo, prócz siebie? Pies szczeka, wiatr niesie.

— Nie, nie, nie przekonacie mnie. Tego strawić nie można. Który z was pójdzie go wyzwać?

— O, już ja dziękuję za ten honor — rzekł Edmund.

— I ja także — powtórzył jego kolega.

Z lekkością i zręcznością, właściwą ludziom płytkim, skręcili rozmowę na inny przedmiot, poczęli o tem i o owem, o różnych zajmujących drobnostkach, szkandalikach, ruszali dowcipem, jak ptak skrzydłami, gdy je błotem powala. Błotem była dla nich awantura z Wasylem. I udało im się — wrócili do dawnych ról.

Tylko Emila rozruszać nie mogli. Powaga i zamyślenie jego nudzić ich już zaczynało; każdy więc znalazł na prędce jakiś ważny interes, dla którego musiał odejść. Rozbiegli się jak krople wody z kulistej powierzchni. Emil wrócił do siebie zły, kwaśny, pod wpływem przykrego wrażenia.

Służący zdziwił się, że pan jego wszedłszy do pokoju nie zdjął kapelusza, nie rozebrał się jak zazwyczaj, ani zapytał o obiad, jeno jakiś czas chodził po pokoju nie miarowym krokiem, potem stanął przy oknie i drapiąc paznokciem pokost wpatrywał się w ten punkt, ale wzrokiem, który nic nie widzi. Emil zamyślił się głęboko.

Są ludzie (a zdarza się to szczególniej młodym i szczęśliwym), którzy nie mają czasu i sposobności zastanowić się, wejść w siebie, roztargnieni, zajęci tysiącami drobnostek idą za wypadkami, jak łódź za wodą. Dusza jak wioślarz próżnujący, patrzy na przelatujące po niebie gwiazdy, na znikające brzegi, słucha szmeru wody, pluskania ryb, i dobrze jej w tem omdleniu rozkosznem, w tym półśnie. Aż nagle łódź uderza o skałę lub mieliznę, wstrząsa się, wioślarz się zrywa i rozgląda się trzeźwem okiem. Takie uderzenie obudziło dziś Emila — począł myśleć, a najprzód przyszli mu na myśl dwaj jego towarzysze. Gdyby go wczoraj jeszcze kto zapytał: co to za jedni, bez namysłu by odpowiedział: to moi przyjaciele. Nie zdawało mu się, żeby mogło być inaczej. Razem bawili się, chodzili, trzpiotowali, polowali przyjemności życia, razem jedli, pili — przekonany był, że jednako myśleli, czuli, że ich łączy silny węzeł przyjaźni. Tymczasem dziś, gdy w skręty tego węzła wsunął się palec obcego człowieka, rozszedł się, jak krawatka źle wiązana, bez natężenia. W chwili tak przykrej, ci ludzie opuścili go obojętnie, obraza jego nie dotknęła ich, nie oburzała. Dziś nie śmiałby tych ludzi nazwać choćby tylko znajomymi, bo przekonał się, że ich nie znał.

Drugim przedmiotem myśli Emila był Wasyl, jego dzisiejsze wystąpienie uderzyło go, zdziwiło, — tak śmiało nie występuje człowiek poczuwający się do winy — aby to zrobić, trzeba być albo czystym, albo bezczelnym. Może Wasyl niewinny.

Ale czemuż tak długo dźwigał podejrzenie, czemu dopiero dziś wystąpił, czemu milczał i nie usprawiedliwiał się?

Po tych pytaniach zapadł wyrok potępiający Wasyla, ale to trwało niedługo. Emil postawił siebie w podobnem położeniu i zapytał siebie: a gdyby mnie potępiono, jakbym postąpił — jakbym się usprawiedliwiał? Usprawiedliwiać się? Nigdy, czuł, że nie zniżyłby się do tego; kto się usprawiedliwia, ten się czuje winnym. Tak, tak Wasyl miał słuszność, że się nie usprawiedliwiał. A jednak, co skłoniło innych do potępienia go, co skłoniło mnie, jakie dowody, co on zrobił?

Począł szukać dowodów w głowie, i zdziwił się — nie znalazł nic, nic prócz domysłów. Powiedziano mu, że to Rusin, nieprzychylny nam, zły, podejrzany — on nie badał dalej, to mu wystarczyło, brzydził się nim jako złym, stronił, jako od podejrzanego i innych ostrzegał. Zresztą fizyonomią tego człowieka odstręczała od niego, nazwa „Rusin" do reszty go potępiała w opinii. A jeżeli to wszystko bvło domysłem, bez podstawy, pozorem? Jeżeli ten człowiek rzeczywiście niewinny?

Emil zląkł się tego pytania, bo odpowiedź na nie była łatwa, w takim razie nie Wasyl ale on zbrodniarzem, a przynajmniej winnym.

Z tej walki myśli widzimy, że Emil choć zepsuty i lekki, miał grunt serca szlachetny, poczciwy, że odkąd zwrócono jego uwagę, w tę stronę — rzecz brał sumiennie i na seryo; szło mu o prawdę i o człowieka. — Może też i obawa owej chłosty ulicznej, którą groził Wasyl, była jednym z gorliwszych doradźców w tej sprawie, może być; my jednak wolimy przypuszczać szlachetniejsze pobudki.

— Jakubie — rzekł siadając do obiadu — pójdziesz do akademii i dowiesz się u pedela o mieszkanie Wasyla Popowicza medyka.

— Czy teraz panie, czy po obiedzie?

— Teraz zaraz.

Służący odszedł — Emil po jego odejściu uspokojony, że zrobił, co był powinien zrobić, zabrał się do obiadu, zjadł go z apetytem. Po obiedzie zapalił cygaro, przechylił się na sofie i bawił się kłębami dymu. To już nie ten człowiek, którego widzieliśmy przed chwilą — obiad go zmienił. Wpływ żołądka na duszę jest rzeczą dowiedzioną, niech każdy spisze swoje myśli przed i po obiedzie, a zobaczy wydatną w nich różnicę, stosunek między pierwszemi a drugiemi jest mniej więcej taki, jaki jest między gwiazdą a latarnią olejną — dusza przed jedzeniem drga namiętnościami, po jedzeniu łakocze ją lubieżność. Wykazy statystyczne podają, że znacznie większa część samobójstw dokonaną została przez ludzi głodnych, a przynajmniej nienajedzonych, ja zaś ośmieliłbym się wnioskować, że przeważnie wszystkie wielkie czyny, piękne poświęcenia rodzić się musiały w takich chwilach. Wspólne obiady, tak modne u nas, nie wylęgły z siebie nic, prócz toastów, to też skończyło się na toastach. Myśl na pozór najpiękniejsza, natchniona pasztetem i szampanem, smakuje i szumi bez skutku.

Ztąd tłómaczy się potrzeba panowania nad zwierzęcemi potrzebami; zmniejszenie ich wpływu na nas, sprowadzenie ich do minimum. Tu leży główna przyczyna, główny cel umartwień, przezwyciężeń skłonności, postów. Pod postem zaś rozumiem pewne ograniczenie się w zaspokojeniu potrzeb, wstrzemięźliwość. Dodatek ten umyślnie zrobiłem, aby uniknąć nieporozumień. Zdarzyło mi się bowiem słyszeć ludzi potępiających bliźniego połykającego odrobinę mięsa, która stanowiła jego całodzienne pożywienie; a znowu widywałem po korytarzach klasztornych mnichów, wlekących z trudnością opasłe żywoty na spoczynek do celi — oni wracali z postnego obiadu! — Dusza człowieka najedzonego — to mucha w miodzie, próżno skrzydełka rozpina — nie wzleci.

Emil, palący cygaro, awanturę dzisiejszą widział teraz z innej strony, nie przedstawiała mu się tak strasznie, dziwił się, że go chwilowo tak mocno zainteresowała, że się tak nagle wziął do tego.

Przed obiadem widział twarz Wasyla groźną, poważną — po obiedzie przypomniał mu się jego surdut wytarty i źle przykrojony, jego czapka zmięta i kipiąca nad lewem uchem, i — uśmiechnął się ironicznie. Rozumie się, że i koledzy jego nie tak potworni mu się wydali.

Służący wrócił.

— Ten pan proszę pana mieszka na Kleparzu w jakiejś karczemce Nr. 18.

— Dobrze. Sprzątnijno ze stołu i daj czarną kawę.

Pił kawę i palił cygaro. Nie zrzekał się wprawdzie załatwienia w jakiś sposób dzisiejszej sprawy; ale jeżeli przedtem gnały go do tego szlachetniejsze pobudki, to teraz może przeważnie groźba Wasyla do tego wiodła. Powoli zebrał się i wyszedł. — Długo chodził po rynku, rozmawiał ze znajomymi, potem ich pożegnał i wszedł w ulicę Floryańską prosto ku Kleparzowi. Ale od bramy zwrócił się na prawo i poszedł w plantacye. Na plantacyach było pusto — ostatnie dni października zrywały do reszty liście z drzew, jak namiętne starcy suknię z ramion Zuzanny, wiele drzew już nagiemi konarami czerniło, na ziemi, na ścieszkach niezamiecionych leżały pokłady liści szeleszczących smutnie pod nogami. Emila drażnił ten szelest, gniewało go, że pusto na plantacyach, nie widział celu w takiej włóczędze, a radby był znaleźć powód do niej — tak mu się nie chciało iść tam, gdzie był powinien. Miłość własna odciągała go. Iść tam — to przyznać się do winy, to uznać wyższość tamtego. Kazał, więc przyszedłem. Nie, nie — i zwrócił się w tył. Ale mu zastąpiła drogę refleksya i mówiła: trzeba skończyć, dziś czy jutro skończyć trzeba — zdecydował się więc i poszedł spiesznie ku karczemce.

W szynku rozpytał się szczegółowo o drzwi i po ciemnych wschodach wdrapał się na stryszek, gdzie bvło dwoje drzwi. Zwrócił się do drugich, podług informacyi. — Tam jeszcze się chwilkę zawachał, możeby się wrócił, ale zdawało mu się, że słyszy za sobą jakieś kroki — już nie czas się cofać — wszedł.

Zobaczył kilkoro ludzi siedzących na ziemi lub stojących, jakiegoś starego, zbiedzonego człowieka, stojącego pokornie przy drzwiach, kilka kobiet, z których jedna u piersi, wiszących jak dwa puste worki, trzymała chore dziecko, ciemnożółte prawie. Między tymi ludźmi stał niedorostek z kędzierzawemi, czarnemi włosami, dużemi oczami i zadartym noskiem. Był w zgrzebnej koszuli, krajka podtrzymywała spodeńki.

Emilowi się zdawało, że się pomylił w mieszkaniu i już się miał cofnąć, gdy chłopczyna podbiegłszy ku drzwiom, spytał rezolutnie.

— A do kogo to pan?

— Ja chciałem do pana Popowicza, ale zdaje mi się, że to nie tu.

— Owszem tutaj, trafiłeś pan, ale brata nie ma w domu — niech się pan zatrzyma, on nie długo wróci.

Emil wszedł, chciał siąść, nie było na czem, wsunął się więc we framugę okna i oparłszy się rozglądał się po izbie.

Gdyby nie kilkoro ludzi zajmujących miejsce, izba wydałaby się prawie pustą; w kącie leżał na ziemi siennik przykryty derką, nad nim obrazek święty, obok niego coś niby stolik, niby ławka, na której kilka książek, trochę rupieci i świeca; — na gwoździach na ścianie trochę odzieży, kawałek zwierciadełka oparty o ramy okien i konewka u drzwi — to było całe umeblowanie. Z każdego kąta czuć było niedostatek, biedę; mówię czuć, bo i bieda jak kwiaty ma zapach, tylko inny, stęchły, wilgotny. A jednak ta izdebka ciemna, grube księgi obok barłogu, obrazek na ścianie, pajęczynami zanieczyszczonej, miały w sobie coś dziwnie poważnego, niby dziurawy płaszcz filozofa i dyscyplina ascety; po za tym smutnym łachmanem czuć było silnego ducha — ubóstwo to nakazywało uszanowanie, bo było znoszone z godnością. Dwa są rodzaje ubóstwa, jedno nie chce być bogatem przez występek, a drugie nie umie.

Emila dziwne ogarnęło uczucie, jakiś dreszcz go przejął, jak człowieka, co się dotknie czegoś zimnego.. On nie był nigdy tak blizko ubóstwa, nie znał go, nie myślał nad niem. Wiedział, że są biedni, nieraz dawał im jałmużnę, nieraz żałował ich, ale ubóstwo uważał jako konieczność, której zmienić nie można, tak jak nie można ułomnemu odjąć garbu, ślepemu dać oczów — ubóstwo uważał jako klasę stojącą w hierarchii społecznej o kilka stopni od niego, słyszał o niem jak o pożarze za rzeką. Dziś zobaczył to ubóstwo tuż przy sobie; człowiek który tu mieszkał, był jego kolegą, równy mu wykształceniem, mający przyszłość świetną przed sobą — zadrżał, gdy pomyślał, że i on mógłby być tak ubogim. Strach samolubny — to było pierwsze wrażenie, jakie na nim zrobiła izdebka kolegi.

Emil nie żyjąc bliżej z kolegami biedniejszemi od siebie, nie miał sposobności poznać stopniowań, odcieni majątkowych; przypadek dzisiejszy sprowadził go nagle na ostatni szczebel, ze słoneczne] jasności w podziemia, od widoku piękności do jej szkieletu. Takie kontrasta im odleglejsze, tym obszerniejsze miejsce zostawiają rozmyślaniu. Emil porównał swoje położenie, swoje mieszkanie z tutejszem i począł się dziwić, jak ten człowiek żyć może, i jak może żyjąc tak, nie skarżyć się — pracować. Czy to hart duszy, czy na wylenienie do takiego stanu? I on przyszedł temu człowiekowi zrobić zarzut, że sprzedał swoje dobre imię — za co sprzedał? Czy za te izbę lichą, za tę odrobinę łachmanów?

Emil począł wierzyć w niewinność Wasyla — on sam nie bronił się, ale mówiły za niego puste ściany, ubóstwo go broniło. Emil przyszedł tu więcej z musu, teraz rad był, że przyszedł; przyszedł nieco szyderczy, pogardliwy — teraz stał się poważnym.

Tymczasem ludzie czekający także na Wasyla, którym przybycie nieznajomego na chwilę rozmowę przerwało, poczęli się znowu ruszać, niezważając na niego, jakby go już nie było.

— Jakoś pana doktora nie widać, a mnie się spieszy — odezwała się jedna kobieta czerstwa i zdrowa.

— A gdzież wam się tak spieszy — zagadła kobieta z dzieckiem — ani wam dzieci w domu nie płaczą, ani męża teraz w domu nie ma.

— Ale przyjdzie, to mu trzeba nagotować i pod gębę podstawić, bo by był sądny dzień, niech ręka Boska broni.

— Takiego to pani ma złego męża?

— Któż jejmości mówił że zły? — odgryzła się zaperzona baba — bije, bo pracuje na to, każdy pan za swoje pieniądze. A on zarabia cztery reńskie na tydzień, to nie bagatela.

— Ha i mój miał tyle — rzekła matka z westchnieniem — ale go maszyna przytłukła.

Rumiana baba aż sykła — tak ją to przytłuczenie zabolało.

— I nic jejmości nie dali za to? — spytała.

— Dalić mi ta zapomogę, ale to się w chorobie rozlazło, teraz znowu dziecko chore — a cóż pani brakuje, bo jakoś, na psa urok, nie źle pani wygląda.

— A to oparzyłam się — o ! cała ręka.

— A cóżeście takiego robiła? — spytała przekupka, jedna ze zasobniejszych mieszczek Kleparskich.

— A to widzicie wyraźnie Bóg mnie skarał, bo mi się zachciało w niedzielę zagrzać wody na chusty. Jakem też garnek pociągnęła — tak cały war chlust na rękę.

— I już dawno tak? —

— A będzie druga niedziela — próbowałam cejco — nie pomogło. I Tomaszowej zubiarki smarowanie nie pomogło. Może pan doktor co poradzi, bo go to tak chwalą.

Tak, — wtrącił kędzierzawy — jak już nic nie pomoże, to wtedy do brata — czy on to czarownik, żeby i chorobę leczył i waszą złą kuracyą poprawiał ?

— Naści mały bulkę, zapchaj se gębę — i wepchnęła mu dwócentówkę do ręki.

— Jeszcze to od ziemi nie odrosło dobrze, a już takie łebskie. Niedarmo strączki na głowie, wtrąciła przekupka.

— Sprzedam wam strączki z grochem — dobrze, będziecie mieli dla gołębi — rzekł chłopiec ze śmiechem.

— Ej ty racolu — rzekła z udanym gniewem przekupka i usiłowała się dźwignąć, żeby ręką dostać malca usuwającego się.

— Matko, matko bez liwarka nie wstaniecie — zaczekajcie ja sam przyjdę — no! bijcie do woli.

I z miłym grymasem podsunął się pod ciężką rękę przekupki.

— Ej ty psotniku — rzekła baba i przytuliła go do siebie.

— Znać że zima idzie, bo matka Kasprowa dobrze rączki wywatowała — rzekł malec podnosząc tłustą jej rękę.

Kobiety chórem się rozśmiały.

— A bodajcie — rzekła Kasprowa, trzymając się pod boki i płacząc z serdecznego śmiechu.

— A cóź to ty dzisiaj nie w szkole? — spytała z niejaką powagą rumiana baba, która przez swoją siostrę maślarkę była spokrewnioną ze szkołami.

— A to wy nie wiecie, że ja już od tygodnia nie chodzę?

— Pewnie ci pan profesor skórę wytatarzył i wygnał — co? cóżeś zbreszył?

Chłopiec się poskrobał po czuprynie — spojrzał z pod czoła trochę na nieznajomego, jakby się namyślał i wstydził, i ciszej rzekł smutnie:

— A to widzicie nie było w czem chodzić do szkoły — brat nie mógł nastarczyć ani butów, ani surduta porządnego, a to widzieć jest taki przepis w szkołach, że mieć trzeba to wszystko, jakby to nauka gwałtem surduta i butów potrzebowała.

— No, a ja cię posądziła.

— He, hej, — wyrwał się znowu chłopak wesoło — nie skłamaliście tam bardzo, była i skóra w robocie. Widzicie, mieliśmy profesora, co więcej by się zdał na garbarza, bo ma straszny pociąg do skóry — a nos miał jak flet, a tak lubił przez nos gadać, żeby mu mogli śmiało gębę zaszyć. Ja go nie lubił i on mnie — za lada głupstwo : „pisz karę" a widzicie papier drogi a ta szelma nie miał litości nade mną, choć widział po dziurach, że człowiek nie elegant i nie bogacz. Kazał — taki ja zkąd wziąźć, boć człowiecza skóra nie podłoga, żeby po niej raz wraz miotłą jeździć. Com zarobił od księdza proboszcza przy mszy św., to szło na papier dla pana profesora. Ale ostatni raz idę sobie po papier, a tu przed sklepem jakiś szewczyk rym jak długi z flaszeczką oliwy. Chłopiec się podniósł a z flaszeczki tylko mu ucho zostało — dalej w bek i wrzeszczy, że dostanie lanie od majstra. A czemże wasz majster lanie sprawia? — rzeknę do chłopca. — A kijem albo pocięglem — no, myślę sobie, co rózga to nie pocięgiel — raz więcej raz mniej to mi nie zaszkodzi i dałem chłopcu grajcary.

— No widzicie, choć to zbereźnik a jakie to poczciwe — rzekła przekupka, całując chłopca w głowę.

— O matulu, żebyście wy tak chcieli brata mego całować za jego poczciwość, toby se nigdy głowy myć nie potrzebował, bo on to nie tylko grajcary, ale by buty oddał. No, ale też co prawda to prawda, że go za to nikt rózgami nie ćwiczy.

— O, już to święta prawda, że anioł nie człowiek — odezwał się ów łysy staruszek zchorowany. — Patrzcie panie, ta czamarą, to jego. Przyszedłem do niego poradzić się, bo mnie zimnica trzęsła — on radzi do szpitala, ja mówię: byłem, nie przyjęli. — To choć cieplej się trzymaj — a ja mówię: nie mam panie doktorze. Więc on wziął tę czamarę.

— Aha — krzyknął Fedko, uderzając się w głowę — to to ta, ja sobie też myślę, gdzie jaka czamarą, bo słyszałem, że ją dostał od krawca co mu żonę wyleczył — a on —

— Tak, tak, mnie dał. Wziąźć nie chciałem, bo widziałem że on miał gorszą na sobie. A on jak wrzaśnie na mnie, z przeproszeniem pań: Ty ośle stary, to ty na swoje zdrowie nie masz uwagi, masz, bierz — a przyjdzie lato to mi oddasz ją. Więc tedy wziąłem — niech mu Bóg i Matka najświętsza, Królowa nieba i ziemi da wszystko, czego sobie tylko życzy.

— Tak, tak, to on już zawsze taki. No, ale słuchajcie, co się stało. Idę do klasy bez papieru — a profesor woła: „Popowicz kara." — Nie przyniosłem panie profesorze. — „Czemu?" — Bo nie mam na papier, bo ja na chleb nie mam.

— Nie pomogła ekskuza. „Putiu, putiu, woła — „stań tu". Postawił mnie koło muru, kazał język położyć na ścianie i stać tak.

— A to barbarzyniec — odezwały się baby z oburzeniem — a to skołczeć może język.

— Ja też nic głupi był na to czekać i język schowałem do budy — a bo mi to języka na raz tylko potrzeba"? On to zaraz zobaczył, bo miał zyza, to na obie strony widział na raz, i woła mnie do katedry i zaczął mi włosy skubać, jak gęsie pierze, i mówi: „Powiedz mi ośle jeden... Nie czekałem dwa razy na rozkaz i powtórzyłem mu: ośle jeden.

Baby znowu za boki sio chwyciły — nawet staruszek się rozśmiał serdecznie.

— Poczerwieniał jak indyk i krzyknął: powiedz mi ośle jeden... czemu z ciebie taki urwisz. Ja nic na to — myślę sobie pogada, pogada i puści; ale nie tak się stało. Przyniesiono ławkę, moją dobrą znajomą. ,,Kładź się" — położyłem się; myślę sobie: bij, naciesz się. On wali, ja ani pisnął. „A to szelma zatwardziała, poczekaj krzykniesz ty tu" — i bił dalej. Ja, żeby sobie i jemu oszczędzić przykrości, krzyczę znowu w niebogłosy. A on znowu: „Ja ci tu dam krzyczeć".

— A to lucyper jakiś — wtrąciła Kasprowa, podnosząc pulchną pięść do góry.

— No, widzicie, mnie już trudno było wytrzymać — myślę sobie: posiecze mi skórę na kawałki, że nie będzie potem w czem kości nosić do klasy — więc krzyknąłem: na rany Boskie, dosyć panie profesorze! — A on znowu: „Nie będziesz wzywał imienia Pana Boga twego nadaremno i okłada co sił stanie. Tu już trudno było wstrzymać — jak się nie zerwę, jak nie lunę w papę mego profesora i hejże przez okno na ulicę.

— A toś się gracko spisał mój synu — rzekła Kasprowa, klasnąwszy w ręce z uciechy.

— Tak, gadajcie ino o tem przed moim bratem, to was zjeździ, że do drzwi nie traficie. Dostałby ja od niego uczciwie z powtórzeniem za to spisanie się, tylko mnie pan Leon wyprosił. Na dobitkę kazał mi wracać po czapkę, com zostawił w szkole. Tak mnie się łzy sznurkiem puściły i mówię: Wasylku, to mnie choć pocałuj, bo jak pójdę, to już nie wrócę, oni mnie tam zatłuką.

A on: "Lepiej że cię zatłuką, niż żebyś miał wyróść na nicponia". Kazał, taki ja poszedłem, ale on ma dobre serce choć złą minę — ze wschodów mnie zawołał nazad, nagadał, nagroził, ale zostać pozwolił.

Malec tak żywo, z takiem zajęciem i naiwnością opowiadał, że baby się zapatrzyły na niego jak na najciekawszą szopkę, a przy ostatnich słowach, gdy żałosnym głosem mówił: Wasylku, rozbeczały się i lamentowały: „biedne dziecko".

— No, no matusiu nie płaczcie no, to nic ładnie wyglądacie, jak beczka, z której cieknie wino.

I cmokał babę po twarzy zwilżonej łzami i śpiewał: oj wino, wino, wino, lepsze niż przedtem było i t. d.

Widzicie, teraz wszystko dobrze — siedzą w domu, brat mnie uczy wieczorami, butów już niedrę, a nauczyłem się więcej za ten tydzień, niż u fleta za kwartał. A spotkałem go wczoraj i wołałem: panie flet, panie flet. — On się obejrzał, a ja mu się kłaniam do ziemi i mówię: panie flet — czemu pan nie nosisz watowanej gęby, nie stłukłbym sobie tak ręki. On mi laską pogroził i poszedł w swoją stronę, a ja w swoją. A mam teraz czas chodzić — służę do mszy i tu, i tu — usługuję i jest teraz grosz częstszy.

— A do mnie to huncwocie nie możesz wpaść na bułkę z masłem co rano, hę?

— Ej pani Kasprowa — rzekł Fedko skrobiąc się po głowie — wybyście mi więcej mogli dać, jak bulkę z masłem, żebyście tylko chcieli.

— No, cóż takiego?

— Widzicie, wasz chłopiec już będzie miał szósty rok — już w duce grywa pod bramą — gdybyście wy go chcieli dać uczyć, tobym ja wam chłopaka wyćwiczył w czytaniu i pisaniu za liche pieniądze. A widzicie, toby dla mnie była pomoc i nie naprzykrzałbym się bratu, bo to i na niego ciężko, żeby na ranie pracował w tych latach.

— Mój bachor — patrzcie go, w tych latach, a wieleż ty mieć możesz?

— Dwanaście już, moja matko.

— I to śmierdziuch nazywa latami.

— A widzicie, mój brat jak był w tych latach, to grosika nie miał z domu i sam na siebie już i zapracował— to też mnie wstyd, tak być na jego łasce ze wszystkiem.

— No, no, pogadam ja z moim — wpadnij do nas jutro rano na bułeczkę — to się. dowiesz.

— Oj matko, matulu, jak mi to zrobicie — to was tak ścisnę, że z połowa z was wylezie.

I ściskał i cmokał przekupkę głaszczącą go z miłym uśmiechem po kędziorach.

W tem drzwi zaskrzypiały — chłopak jak oparzony wyskoczył z rąk przekupki na bok myśląc, że brat nadchodzi; tymczasem wszedł węglarz Marcin. Wysoka, muszkularną postać, ręce żyłami jak postronkami oplecione, przypomniały Emilowi ranne zajście, i przekonały go, że Wasyl nie na wiatr groził.

— A toście nas zwiedli Marcinie — rzekła kobieta z dzieckiem — myślałyśmy że już pan doktor idzie.

— Będzie on tu niedługo — przypadek go zatrzymał.

— No, a to jaki?

— Eh, jakiegoś dziada pijanego przejechał fiakier.

— O Chryste Jezu!

— Pan doktor go opatrzył naprędce i odwiózł do szpitala. Niedługo tu będzie. Zaczekam, bo mam interes.

I stanął pod ścianą, oparłszy się. Wyglądał jak Karyatyda dźwigająca ganek.

Emil przysłuchiwał się rozmowom bab, szczebiotaniu malca, z początku obojętnie, jak się słucha szumu wiatru za domem, potem ciekawość i zajęcie wzrastały, z szumu słów trywialnych wychylały się rzeczy cenne, nieznane mu. Tak do portugalskich brzegów fale morskie przynosiły kwiaty i trawy nieznane. — Kolumb domyślił się z nich nowej ziemi, Emil odkrył kraj piękniejszy, bogatszy, — serce ludzkie, z pod warstw szorstkości jak z pod ziemi, przebłyskiwało jak złoto. A co więcej jeszcze: widział dziecko rwiące się do pracy gwałtem, a on nigdy nie pomyślał o tem. On używał przyjemności życia — tu pracowano na życie — tu poznał jego surową, poważną stronę. Tę naukę dało mu dziecko, niedorostek. Ono prawie nic jeszcze nie umie, a jest więcej potrzebne i użyteczne, niż on z całym zasobem nauki i pieniędzy. A jego brat, ten człowiek, do którego przyszedł z lekceważeniem, z pogardą — ten człowiek wszedł już w społeczeństwo, jak korzeń w ziemię, on już potrzebny wielu ludziom, i ciężko pracuje na chleb i na wdzięczność ludzką. Wyrwać go z tego koła — zostaną dziury, pustki, czuć będzie brak. Podczas, gdy on mógłby się usunąć, zniknąć, i niktby jeszcze nie czuł, że go nie ma. Wasyl, ten Wasyl odepchnięty od nich, zapomniany — tutaj kuje sobie przyszłość, wśród gromadki tych ludzi stoi jak ich przyjaciel, człowiek prawie obdarty jest dobroczyńcą biedniejszych od siebie. I on przyszedł żądać od tego człowieka rachunku z jego czynności! A coby się stało, gdyby tamten na odwrót o to go zapytał? — Emil uczuł rumieniec wstydu, palący mu twarz. Postać Rusina rosła w jego duszy, czuł się jego wielkością zdeptany, upokorzony, radby był teraz cichaczem wynieść się ztąd, tak się bał spotkania z tym człowiekiem, temu, którego rano potrąciłby z pogardą, nie wiedział, czy będzie śmiał spojrzeć w oczy. Na schodach coś zastukotało.

— O, zdaje mi się, że pan doktor idzie — odezwała się niewiasta, trzymająca dziecko.

Emil zadrżał, słyszał pulsa tętniące mocno. Role się zmieniły — teraz on czekał jak winowajca na sędziego.

Drzwi się otwarły — wszedł Wasyl.

Widać się spieszył, bo był zgrzany, śniada twarz jego świeciła się od potu, jak twarz spiżowego posągu. Wszedłszy, nie poznał Emila, bo ten stał w oknie twarzą ku drzwiom tak, że. wchodzący pod światło, widział kontury człowieka, ale rysów nie poznawał. Wasyl przyłożył rękę do czoła, zbliżył się, spojrzał — i cofnął się nieco, jak moździerz po wystrzale. Nie spodziewał się zastać u siebie tego człowieka. Emil spuścił oczy i czekał spokojnie. Wasyl prędko się upamiętaj pierwsze wzruszenie minęło, pohamował się, skinął głową i wydusił przez gardło:

— Witam.

Potem przeszedł koło ludzi i rzucił czapkę na łóżko.

— Długo czekacie?

— Oj, długo, długo panie doktorze.

— Spóźniłem się trochę — zaraz. Pan będzie łaskaw zatrzymać się — rzekł, obracając się do Emila — to ludzie pracy, u nich godziny zaróbkiem się liczą — dodał z umyślnym przyciskiem. Potem zajął się pacyentami — opatrywał, badał, zapisywał lekarstwa, cieszył, dowcipkował, jakby gawędkę prowadził a nie leczył. Emilowi się zdawało, że inny człowiek mówił do niego, a inny do chorych. Tak rożnem było obejście się i głos. Zauważył przy tem, że baba z oparzoną ręką po opatrzeniu wsunęła coś w papierku Wasylowi do ręki; ale że potem, kiedy Wasyl stanął przy chorym staruszku i rozpytywał go o stan zdrowia, papierek ten zabielił się znowu w rękach pacyenta. Staruszek przytrzymał rękę doktora i chciał ją ucałować.

— Nie bądź głupi stary — rzekł Wasyl z oburzeniem i odwrócił się od chorego dziadka — potem siadł i zapisywał lekarstwo.

— Po łyżeczce co godzina — rzekł, dając matce receptę.

Kobieta wachała się wziąźć.

— A drogie to, proszę łaski pana doktora? — spytała nieśmiało.

Wasyl spojrzał na nią, potem dopisał coś na recepcie i rzekł:

— W aptece „pod drzewkiem" dostaniecie to bez pieniędzy.

Baba zbliżyła się do nóg doktora. Zerwał się i poszedł ku pani Kasprowej, usiłującej się podnieść.

— A cóż to pani Kasprowej, czy nie suchoty — rzekł biorąc ją za puls.

— Eh, wolne żarty panie doktorze. Dziękować Bogu, zdrowie jest; ale ja tutaj przyszła skroś tego procesu z lokatorem, podobno trzeba gdzieś wyżej pisać.

— Jakto, czyście dostali wyrok?

— A jest panie — i podała mu — szelma pokręcił, pomachlował i wycyganił się.

To nic, trzeba apelować — przyjdźcie jutro pani Kasprowa, będzie już gotowe.

— Ja tego nie będę chciała darmo, proszę pana. —

— Ja też wam nie daruję, nie bójcie się — wybierzemy to chlebem, potem się porachujemy. Rozumiecie? — Bo macie na to, co, prawda?

— Dziękować Bogu, jest niechwalący się.

— No, to niechże i biedniejsi od was mają. A nie odpędzajcie tak ludzi od stragana, jak wczoraj tego szlachetkę.

Baba w karmazyn się zmieniła.

— Kiedy to, proszę pana, chudzina bierze i bierze, a Bóg wie kiedy zapłaci.

— Już on wam zapłaci, jak wygra proces z niepoczciwemi dziećmi. Widzicie, oddał im wszystko i wypędzili go jak psa na staro lata. Nad takim trzeba mieć litość, choćby dla tego, żeby was Bóg tak nie dotknął. I wy macie chłopca.

— A dyćby ja psiąjuchę na miejscu zatłukła, żeby on rodzicom kawałka chleba żałował.

— Jeżeliby wam się dał. No, no idźcie, a pamiętajcie o starym.

Kasprowa dźwignęła się i potoczyła ku drzwiom. Fedko cichaczem wymknął się za nią.. I inni wyszli, prócz węglarza.

— I cóż Marcinie?

— Źle, proszę łaski pana doktora. Kanonik na ulicy prośby przyjąć nic chciał, do domu lokaj nie puścił i kwita. Wszystko na djabła się zdało — i centek poszedł i pana doktora fatyga na nic. A tu jeść nie ma co dać pędrakom — i gospodarz chce wyrzucić z mieszkania — a tu zima za pasem. Mnie już desperacya chwyta, mówił węglarz ponuro. Dwie łzy zaszkliły białka jego oczów, stoczyły się i na osmolonej twarzy zostawiły dwie jaśniejsze smugi.

— Nie gadaj głupstwa, nie udało się raz, spróbójemy drugi, nie tu, to gdzieindziej. Napiszę drugą prośbę — przyjdź po nią za godzinę.

— A może znowu trzeba centka na papier? odezwał się węglarz smutnie.

— Nie potrzeba.

Węglarz wyszedł. Wasyl i Emil zostali sami. Chwilę trwało milczenie, żaden z nich nie wiedział jak zacząć. Po chwili Wasyl przystąpił bliżej, złożył ręce na piersiach — spojrzał na Emila z góry i rzekł krótko, sucho:

— Słucham pana.

Emil uczuł się draśniętym, urażonym takim tonem. Przed chwilą byłby w stanie rzucić się Wasylowi na szyję, uznać się winnym — te słowa odepchnęły go. Jest to zresztą, zwyczajny rys w naturze człowieka. Uznać się winnym, uderzyć się w piersi i powiedzieć: zgrzeszyłem — jest łatwo, bo to potrzebą każdego mniej więcej uczciwego serca, zrzucić z siebie ten ciężar; w skrusze jest nadzieja przebaczenia. Ale nie przebaczmy, ten sam grzesznik hardo głowę podrzuci do góry, zaprze się skruchy, nie uzna winy. Czemu? — Bo mu za tę skruchę nie zapłacono natychmiast przebaczeniem. Czekać tak trudno — do tego trzeba chrześciańskiej pokory — o tę właśnie trudno. — My chcemy gotówką wypłaty — za miłość, miłość, za dobrodziejstwo, wdzięczność, za poświęcenie, pochwałę — i to się nazywa cnotą?

Widzisz na przykład żebraka i dajesz mu jałmużnę, przypuśćmy, że ją przyjął obojętnie, że nie podziękował — wątpić wtedy można, czy drugi raz sięgniesz tak skwapliwie po grosz dla niego. Czemu ? Wszak żebrak nie przestał być nędzarzem potrzebującym. Więc nic samo ubóstwo jego namówiło cię do dania jałmużny, na dnie dobroczynności była odrobina samolubstwa, które obraził ten żebrak. Podobnie i tutaj się stało. Wasyl był ten sam, co przed chwilą: ofiarą potępienia, tylko Emil inszemi już oczami patrzał na niego. Jemu się zdawało, że Wasyl powinien do niego rękę wyciągnąć za to, że on uznał swą winę, że przyszedł do niego — czuł, że przewinił, ale nie chciał kary, dla tego zmienił się, shardział i zesztywniał.

— Przyszedłem porozumieć się względem rozprawy naszej. Niech to pana nie dziwi, że wbrew formom przyszedłem sam, bo...

— Bo żaden nie chciał, to rzecz naturalna, domyślać się nie trudno. Zresztą mniejsza o formy, nie idzie o komedya ale na seryo. Ja obieram pistolety, ale przynieś je pan z sobą, bo ja nie mam — jutro rano za Wolą będę czekał. Mój druch wstąpi po pana. Skończyłem.

Emil pragnął może dłuższej rozmowy, większego zbliżenia się, chciał przynajmniej powiedzieć Wasylowi, że czuje jak niesłusznie go potępiał, że poznawszy go bliżej szanuje go; ale Rusin obojętnością i surowością otoczył się jak murem, lakoniczną mową go zbył. Dłużej zostać niepodobna było — Emil wyszedł.

Po niedługiej chwili wszedł węglarz, twarz miał rozjaśnioną, w ruchach żywość.

— Niech panu doktorowi Pan Bóg zapłaci — rzekł całując go w rękę.

— Za co? — spytał Wasyl i dużemi oczami spojrzał na mówiącego.

— Jakto za co? dał mi i kwita — to musi być majętny pan.

I pokazał kilkanaście reńskich, ściśniętych w ręce.

— Kto ci to dał?

— No, ten pan, co teraz wyszedł.

— On ? — spytał Wasyl — ręką potarł czoło, przeszedł się po izbie zamyślony i jeszcze raz cicho jak dalekie echo wyszeptał: on!

VII. DZIWNY POJEDYNEK.

Emil wrócił do domu zmęczony, jakby z dalekiej podróży, bo też rzeczywiście duch jego zrobił dziś dużą drogę, przebył całą przestrzeń, jaka jest między marzeniem bez celu a czynem. Spojrzał na swoje życie przeszłe, pełne szumu, zabawy, przyjemności, i nie mógł z niego wycisnąć żadnej myśli większej, uczuł całą jego czczość, nudę, jałowość, było to piękne cacko, które bawiło go dawniej, ale dziś rzucił je na bok, znudzony, bo duch postarzał trochę — dojrzał. Jego mieszkanie wyklejone, obite dywanami, pełne świecideł, wygód, drobnostek, bez których zdawało mu się dawniej, że się obejść nie podobna, dziś wydało mu się jak szych na łachmanach. Nie miałby siły wyrzec się tego, a czuł już ich zbyteczność, nie umiałby wstąpić na inną drogę, brakłoby mu siły i chęci — a zbrzydził sobie tę, którą szedł dotąd. Takie przejścia są niesłychanie męczące, podobna kryzis bardzo niebezpieczna — jest to coś podobnego, jak kiedy człowiek chciałby się przebudzić ze snu męczącego, strasznego — a nie może. W takich chwilach zamęt wielki myśli, planów, czuć, chaos starego i nowego porządku. Emil doświadczał dziś tego, czego doświadcza człowiek wracający rankiem z nocnej pohulanki, koło pracujących ludzi; — ten kontrast budzi w nim wyrzuty sumienia, zły na siebie, na życie jakie prowadzi, ale nie ma odwagi wyrwać się z tego koła, wyrzec się takiego życia — podziwia pracę, ale ciężkoby mu było wziąźć się do niej.

W takiem usposobieniu duszy jutrzejszy pojedynek wydawał mu się jak pożądana meta, jak zbawienie. Jutro kula wyrwie go może z tej duszącej atmosfery, z której inaczej dobyć się nie umiał. Miał odwagę umrzeć, brakło mu odwagi żyć na seryo — to pierwsze łatwiejsze.

Wstał z sofy, przejrzał pistolety i przygotował, potem siadł do stolika i pisał list z pożegnaniem do matki. Ktoby go był widział w tej chwili, uwierzyłby, że pisze względem jakiegoś drobnego interesu, coś mało ważnego, tak to czynił obojętnie, spokojnie. Lekceważył życie, bo też było lekkie i bez ceny. Raz tylko jeden przerwał pisanie, zakrył twarz w dłoń i przez palce przecisnęła mu się łza i spadła z szelestem na papier. Nie żal mu było życia, ale żal matki.

Noc tę miał ciężką, niespokojną.

Nazajutrz jeszcze się nie ubrał, gdy do niego wszedł Leon. Był on milczący i poważny bardziej niż kiedy.

— Ah! zapóźniłem się — rzekł Emil i począł się spiesznie ubierać.

— Będziesz pan na czas — rzekł Leon i usiadł i patrzał badawczo na niego.

Emil był trochę wzruszony, noc źle przespana powiększyła bladość jego twarzy, niektóre jego ruchy zdradzały niepokój. Chciał nakręcić zegarek, kluczyk skakał po kopercie złotej a nie mógł trafić na gwint. Nie można go było posądzić o brak odwagi, miał jej aż nadto aby umrzeć; to febryczne drżenie było więcej skutkiem rannego chłodu i zimna, jakie czuł wewnątrz; przecież zawstydził się tego — odwrócił się, niechcąc aby Leon to uważał, i próbował zawiązać obojętną rozmowę. Leon krótko odpowiadał i urywał. Emila drażnił ten spokój i ten wzrok, który czuł na sobie i krępował jego ruchy; by się od tego uwolnić, spieszył się z ubraniem. Nad łóżkiem na jednym obrazku wisiał czarny sznureczek ze złotym krzyżykiem — Emil chciał go włożyć na szyję.

— A to na co? — spytał Leon sucho.

— Jakto na co? — To krzyżyk.

— Widzę to.

— Wszakże jestem katolik.

— Zostaw pan lepiej ten krzyż, na nim skonał męczennik, który wszystkim przebaczał, pan idziesz zabijać.

Emila przeszedł dreszcz dziwny od tych słów, zmięszał się, brakło mu odwagi podnieść rękę z krzyżykiem, wsunął go do kieszeni.

Zajechała dorożka przed dom.

— Jedźmy — rzekł Emil i postąpił ku drzwiom.

Przy drzwiach wisiała kropielniczka porcelanowa, Emil bowiem był religijny, matka takim go uczyniła. Wychodząc chciał się przeżegnać — wzrok Leona krępował mu rękę w kieszeni.

Wyjechali.

Ranek był mglisty, smutny — na błoniach pusto, niemiło, wrony machając ciężko skrzydłami przelatywały nisko nad ziemią kracząc. Obaj jadący milczeli. Tak dojechali do Woli — tu przed karczmą wysiedli, przeszli ogród, minęli pałac i weszli w topolową aleę. Potem skręcili na ścieszkę idącą między młodemi brzózkami — ostatnie listeczki dygotały na długich, kołyszących się gałązkach i szemrały. Jest coś smutnego, przykrego w tym szmerze konających liści — śmierć wszędzie smutna, ponura. — Muzyk powinienby przychodzić do liściastego lasu późną jesienią brać smętne melodye. Przykro było patrzeć na tych ludzi, idących między drzewami pod deszczem spadających liści, z których jeden może już nie będzie wracał tą drogą. Idący wąwozem w ten las, napotyka w pewnej odległości wielki odłam kamienia, leżący na drodze — od tego w prawo prowadzi poboczna ścieszka w górę. Tu orne pole wchodzi w las. Teraz i ściernisko się żółciło, po krawędziach było trochę murawy. Ten kawałek pola z jednej strony dotykał do kamiennego wzgórza — resztę boków zasłaniał las i zarośla wycięte pod kątem.

W tem ustronnem miejscu Wasyl czekał na swych kolegów — położył się na Wilgotnej trawie pod skałą, wsparł się ręką na ziemi i patrzał przed siebie. Jak powiedzieliśmy, rano było chmurno i posępnie, mgły wałęsały się między drzewami, wilgotny chłód był w powietrzu. Taki czas zwykle źle usposabia człowieka w zwyczajnym stanie, ale w chwili, w jakiej był Wasyl, może natura traci swój wpływ na nas. Wasyl się zadumał — o czem? Ciekawa to rzecz poznać myśli człowieka, który za chwilę nie będzie mógł myśleć — zajrzeć w głąb duszy na krótki czas przed skonem.

Kto był kiedy w takich stanowczych chwilach przypomni sobie, że właśnie wtedy myśli nasze nie mają żadnej prawie łączności z chwilą obecną, im silniejsze ich naprężenie, tym siła rzutu, odskoku większa.

Wasyl był na Rusi, pamięcią chodził po chatach rodzinnej wioski, po jarach lesistych, drapał się na dzwonnicę cerkiewną, do sznurka od dzwonu, do okna, z którego taki duży świat widny, zatrzymywał się na lada drobnostce, na przykład przypomniało mu się to, że u Hrycia Namowicza brakowało kilka prętów w sztachetkach, że jego starsza siostra ma pieprzyk na lewym policzku, że raz w polu przy bydle długo bardzo czekał na śniadanie z domu. Dziwny to, ale prawdziwy stan duszy, w chwili tak poważnej odgrzebują się w człowieku najdziecinniejsze nieraz wspomnienia — na teatrze to inaczej, a choć i życie teatrem, to w takich chwilach człowiek wychodzi z roli, przestaje być komedyantem, nie poznaje się, pamięć łazi jak dziecko i bawi się tak powoli, jakby zapomniała, że śmierć na nią tak bliska czeka.

W wąwozie zachrzęściały liście, Wasyl oprzytomniał, podniósł głowę i patrzał w stronę, zkąd wyjść mieli ci, na których czekał. Pokazał się najprzód Leon, potem Emil. Wasyl wstał, Leona uścisnął za rękę, Emilowi kiwnął głową.

— Bawiliście się dość długo — przemówił.

— Tobie tak pilno? — spytał Leon i spojrzał mu w oczy tak poważnie, głęboko, że Rusin nie zniósł siły tego wzroku.

Emil podał pistolety do nabicia. Leon niebiorąc ich patrzał na podającego.

— Oto są — czemuż ich pan nie bierzesz — to do pana należy.

— Nabijcie sami.

— To być nie może, to się sprzeciwia wszelkim prawom.

— Wszakże idzie o to, żeby jeden drugiego zabił? — odezwał się Leon; w głosie jego była jakaś cierpkość, oschłość, każde słowo co wyrzucił z siebie, paliło jak palący się lak, gdy kapnie, w piersiach, z których szły takie słowa, musiał być ogień — więc mniejsza o to, czy ten czy ów nabije. Każdy niech się stara dobrze nabić.

— Leon nie marudź — rzekł Wasyl.

— Chcę być świadkiem a nie uczestnikiem morderstwa. — Twarz jego była surowa, groźna, gdy to mówił.

Emil się oburzył.

— To nie żadne morderstwo.

— A jakże to nazwać — wszak się zabijać będziecie?

— To w obronie honoru.

— Honoru! Czy wiecie zkąd wyszło to słowo ? Z zaników rycerzy — rozbójników.

— Nie czas na prelekcye historyi, nie po tom tutaj przyszedł — rzekł kwaśno Wasyl, i obracając się do Emila dodał:

— Mniejsza o formy — nabijaj pan. Podczas gdy ten nabijał, Leon zbliżył się do

Wasyla, objął go wzrokiem jak magnetyzer i pytał łagodnie ale poważnie:

— Wasylu, komu poleciłeś twego brata?

— Nikomu, nie zginie w świecie — i ja byłem sam. Niech się uczy łamać z losem.

— A twoich chorych?

Wasyl namyślał się nad odpowiedzią, potem rzekł prędko:

— Znajdą innego Wasyla — i wziął pistolet z ręki Emila.

Odgadł myśli Leona, wiedział, że ten człowiek potępia krok jego, sam czuł jakieś wyrzuty — chciał więc prędko skończyć.

Stanęli naprzeciw siebie dość blizko i spojrzeli sobie w oczy. Obaj byli bladzi, ale w twarzy mieli spokój wielki.

Patrząc na tych dwóch ludzi, którzy z tak zimną krwią patrzą w ciemne otwory pistoletów, przychodzi mi na myśl pytanie, gdzie źródło tej odwagi, jaką się nieraz tak zaszczytnie odznaczyliśmy, czy w poczuciu słuszności sprawy, za za którą walczymy, czy rozdrażnieniu miłości własnej ?

Wiadomo dobrze, że oprócz Francuzów, żaden naród nie jest tak pochopny do pojedynków, jak my. Na szable, szpady, pistolety Polacy biją się dobrze i w pojedynkach odznaczają się zimną krwią, przytomnością, odwagą. — Ciekawą jest rzeczą, dla czego nas ta odwaga opuszcza na polu bitwy, dla czego żaden naród nie liczy tylu „pół rycerzy żywych," co nasz. Ostatnie powstania z r. 1830 i 1863 są aż nadto wystarczającym świadectwem tego. Większej części brakło odwagi wystąpić w pole — tym co wystąpili — dotrwać w polu. — W tych dwóch przemianach odwagi leży odpowiedź na powyższe pytanie.

W czasie kiedy piszę niniejszą powieść (a więc w r. 1864) zdarzyło mi się nieraz rozmawiać z ludźmi, tak zwanymi statecznymi, którzy wyrażając się o ostatniem powstaniu, z ubolewaniem oburzali się zarazem na sprawców tegoż.

— Proszęż ja pana — mówił nie jeden — czyż godziło się na taki hazard stawiać los tylu ludzi, tylu rodzin?

Wstrzymuję się tutaj ze swojem zdaniem, nie chcę ani przeczyć, ani potakiwać tym ludziom, ale położę mały dodatek. Tego obywatela, ojca dbającego o los i całość rodziny ktoś obraził, może nadepnął na nogę, potrącił umyślnie, obgadał i t. p. I patrzcie: ten człowiek, który nie miał sumienia stawić losu swej rodziny na hazard tam, gdzie szło o kraj cały — poświęci ją, aby stanąć na strzał lada chłystkowi, znieważającemu jego samego. Nie pytam już gdzie tu loika, ale gdzie tu serce? Jest poczucie słuszności osobistej, a nie ma poczucia słuszności narodowej, jest brawura, a brak męztwa.

Gdy już mieli wymierzyć do siebie, Emil przypomniał sobie o liście, wyjął go i oddał Leonowi.

— Co to?

— List do mojej matki.

— Więc masz matkę? — Odbierz go sobie pan — rzekł Leon nieco opryskliwie i odrzucił list.

— Czemu?

— Zostaw pan matce swojej tę ułudę, że pana zamordowali; będzie jej znośniej, niż żeby się dowiedziała, żeś z rozmysłem zniweczył jej najpiękniejsze, może jedyne nadzieje.

Emilowi ręka wyciągnięta do strzału opadła na dół.

— Wasylu — mówił dalej Leon z gorzką ironią a twarz jego rozogniła się, choć słowa ciekły powoli — Wasylu zabij go, jego matka będzie cię błogosławić.

Wasyl zacisnął zęby, aż kości szczęki przez skórę przebiły — rzucił pistolet na ziemię.

— Leonie — rzekł wzruszonym głosem — tyś się uwziął na moją hańbę. Niech ci Bóg tego nie pamięta.

Potem zwrócił się do Emila i rzekł głosem, w którym znać było straszne pasowanie się wewnętrzne.

— Idź pan już — możesz roztrąbię przed ludźmi, że Wasyl Popowicz stchórzył i bić się nie chciał.

— Wasylu! jam bardzo zawinił przeciw tobie, jeżeli możesz przebacz mi — zawołał Emil. Oczy miał pełne łez, ręce wyciągnięte, pochylił się naprzód, czekając na słowo Wasyla, by się rzucić w jego ramiona. Wasyl milczał ponuro i patrzał w ziemię. Nie była to jednak zatwardziałość ....

Resztki żalu nie pozwoliły mu przemówić, było to ostatnie wezbranie, które poprzedza pęknięcie. Wyciągnął rękę. Piękna była ta scena pojednania.

— Oj Lachy, serdeczne a głupie — mówił Rusin ściskając dłoń Emila i połykając łzy, które mu głos tamowały — gdyby wy mieli zastanowienie, z was by był wielki i złoty naród. Widzisz, Rusin nie z kamienia — za jedno dobre słowo darował ci całą hańbę swoją — rozumiesz?

— Dziękuję ci bracie.

— Temu dziękuj — rzekł wskazując na Leona, spoglądającego na nich oczami pełnemi miłości i szczęścia. Sześć rąk ścisnęło się uściskiem braterskim — czemuż tylko tyle?

Czemu cały naród nie związany w taki łańcuch? — Taka potęga świat mogłaby wyzwać do walki.

Młodzi ludzie już mieli się zabierać do powrotu, gdy Emil ich przytrzymał za ręce:

— Jeszcze jedno — rzekł do nich. Przypatrzyłem się waszemu życiu z blizką i muszę wam zazdrościć; wy pracujecie; w tej pracy jest cel i zasługa, domyślam się jak szczęśliwymi musi was czynić takie życie. Porównałem się z wami i wstyd mnie, bo ja nic jeszcze nie zrobiłem. Na dnie moich zabaw nuda, czczość. Żyło się z dnia na dzień trochę w książkach, więcej w szukaniu przyjemnostek; gdy patrzę na siebie, gdy ścisnę to życie surowszą myślą, nie znajduję w niem nic, czembym mógł zaświadczyć, że żyłem. I nie przyszło mi nawet na myśl, że droga, którą idę, zła, — że jest inna; wszyscy, których znałem, żyli podobnie. Dopiero przy was uczułem różnicę.

— Ho, ho Laszku nie poetyzuj tak — niechwalno tak, bo to krztusi jak dym jałowcowy — wtrącił Wasyl. — A że wy też nie znacie miary, albo zdepcze człowieka jak żabę w błocie, albo go niesie jak świętego na obłoku.

— Nie przerywaj mi, zaraz skończę. Przypatrzywszy się wam, uczułem wyrzut, uczułem, że powinienem coś robić, ale nie umiem się zabrać do tego. — Wyście mi przebaczyli, ale to nie dosyć dla mnie teraz, ja chciałbym żyć z wami, uczyć się od was żyć .. . Nie śmiem prosić was o przyjaźń, bo niczem na nią nie zasłużyłem, ale proszę: nie opuszczajcie mnie, jeżeli wam o to idzie, abym nie zmarniał.

— Emilu, my odtąd przyjaciele, będziemy pracować razem, dobrze? — rzekł Leon i wszyscy trzej uścisnęli się.

— Leon, a wiesz ty, to nie zły Laszek — rzekł Wasyl trochę rozrzewnionym głosem — no, a ktoby to był poznał po nim.

Tak więc w miejscu, które miało być świadkiem walki, zawiązał się piękny tryumwirat.

Trzej pojednani wrócili razem do miasta — Emil za powrotem do domu potargał list pisany wczoraj do matki a napisał inny, w którym donosząc o dzisiejszem zdarzeniu, wspominał wiele o Leonie.

VIII. PIERWSZE OBJAWY ŻYCIA.

Jedną z największych zawad, o które zaczepić się musiał i uwięzgnąć wszelki postęp i rozwój ducha — był język.

Od r. 1854 język niemiecki stał się nietylko językiem rządowym, ale i wykładowym. To przeobrażenie nietylko, że wielu ludzi uzdolnionych, nieposiadających tego języka, usunęło ze stanowisk i uczyniło bezużytecznymi, a co więcej ciężarem społeczeństwa, ale nadto zatrzymało wszelkie życie w młodzieży. — Jeżeli przedtem było już dosyć przyczyn stagnacyi, to teraz przybyła jeszcze jedna: — Łamanie się z trudnościami językowemi zużytkowało czas i siłę potrzebną do nabywania wiadomości, dla środków stracono cel. Później nawet, kiedy trudności te pokonano, język, nie idący z ducha ale z pamięci, nie mógł w ustach niewprawnych mieć odpowiedniej giętkości do wcielenia myśli, ścieśniał więc je, zamiast się wraz z nią rozprzestrzeniać i rozwijać. Myśl musiała się czepiać znajomych zwrotów, wyrażeń, ztąd odlewy z takich stereotypowych form były pozbawione rozmaitości i indywidualności. Uczono po niemiecku i uczono się po niemiecku, a. myślano po polsku. Język więc ten, to były lodowe okowy na rzece; rzeka stanąć musi, a choć spodem przeciągają wody, to ruch ten słaby i małoznaczny.

Rząd sam uznał wadliwość podobnego systemu, kiedy po niecałych siedmiu latach przywrócił język polski. Fakta dowiodły o ile z tą zmianą podniósł się stan nauk, liczba i zapał uczącej się młodzieży. Dość przejrzeć wykazy szkolne z ostatnich lat, aby się o tem przekonać. — Od nas samych zależało skrócenie tego nienaturalnego położenia, w jakim kraj znajdował się lat kilka; ale do tego trzeba było mieć odwagę, wypowiedzieć głośno swoją skargę i domagać się zmiany. Rzecz to bardzo naturalna, że nie doktor wzywa chorych, jeno chorzy doktora. Kto ma drzazgę za paznokciem, powinien sam prosić, by ją wyjęto, chyba że go nie boli.

Odwagi tej brakło nam, brakło poczucia się w swojem prawie. Przez pięć lat nikt nie przemówił, nikt się drogą legalną nie upomniał, a choć tu i owdzie odzywało się kilka głosów, to trudno je uważać za wyraz dążności i życzeń całego narodu, zwłaszcza jeżeli te pojedyncze lamenta błąkając się jak po pustyni, nie skierowały się tam, zkąd skuteczne ukojenie wyjść mogło. A przecież to była kwestya najważniejsza, bo kwestya bytu przyszłego, wychowania pokolenia następnego, trudno więc zrozumieć obojętność i milczenie starszych. Zkąd, jeżeli nie od nich miała wyjść inicyatywa?

Litować się potrzeba nad płytkością i fałszywością loiki, z jaką niektórzy tłómaczyli przed sobą własne lenistwo i brak energii. Nie jeden ojciec, opiekun, stryj i t. p. uspokajał się w ten sposób:

— A co mi tam — mój syn, bratanek lub wychowanek i tak będzie musiał szukać losu w urzędzie, to język niemiecki będzie mu niezbędnie potrzebny, to lepiej, że się wyćwiczy w szkołach. Niech tam panowie upominają się o to dla swoich dzieci.

Owi znowu panowie przeciwnie rozumując dochodzili do tego samego rezultatu.

— A nam po co się narażać, — mówili a przynajmniej myśleli — a czy to nasze dzieci potrzebują żyć z nauki ? One, dziękować Bogu, mają inny kawałek chleba. Niech się tam w szkołach odrobinę poduczy, a potem mospanie do roli — na gospodarza. Dobre i to, że się i niemczyzny trochę poduczy, bo mu się to w życiu nieraz przyda, czy to z urzędnikiem, czy z żydem pogadać w interesie. Mnie tego nieuczono, to też mi nieraz źle z tem.

Nie można zaprzeczyć, że było wielu, którzy inaczej, głębiej rzeczy widzieli, więc ubolewali szczerze nad takim stanem i pragnęli zmiany; ale brakło im cywilnej odwagi, energii — jedni czekali na drugich.

Tłómaczy ich i po części uniewinnia ówczesny

stan rzeczy — powie mi nie jeden. Dobrze, przypuszczam i to; ale jakże ich usprawiedliwić wtedy, kicdv przy zmianie okoliczności nie starali się zaraz naprawić to złe i w ciągłem wyczekiwaniu milczeli? — Wyczekiwanie — to był ich znak herbowy, za który się chowali, jak żółw za swą tarczę.

Leon kilkakrotnie udawał się do starszych w tym względzie i ze skromnością właściwą młodemu wiekowi przedstawiał im, że czas by już poruszyć tę myśl. Zbyli go ni tem ni owem.

— Prawda, święta prawda, ale nie czas teraz na to — mówił jeden, a inni:

— Ja się narażać nie mogę, mnie chodzi o los, mam żonę i dzieci, — albo:

— Nec Hercules contra plures, mospanie dobrodzieju.

— Przyjdzie koza do woza.

— Cierpliwości, tylko cierpliwości.

Takiemi ogólnikowemi, nic nieznaczącemi sentencyami zbywali niemiłą rozmowę, zasłaniali się przed wyrzutami własnego sumienia — te ogólniki — to była woda, w której Piłaci chcieli obmyć swoję winy.

Widząc próżność swych usiłowań na tej drodze, Leon zwrócić się musiał wyłącznie do młodzieży, wierząc, że tutaj jako przed piękną i pożyteczną myślą nie zamkną się drzwi, nie powiedzą jej jak natrętnemu żebrakowi: „Z Panem Bogiem!"

Powoli przygotowywał umysły, jednał zwolenników.

Wizyta ministra Grołuchowskiego w Galicyi, jego tu i owdzie rzucone słowa, dały tym dojrzewającym myślom silniejszy popęd. Młodzież postanowiła jawnie wystąpić i przedstawić ministrowi swoje życzenia, żądania czy prośby, jakby je tam komu nazwać się podobało. Chciała chociażby nawet bez nadziei pomyślnego skutku wypowiedzieć przynajmniej głośno, że obecny stan znosi z trudnością,

To był pierwszy, samodzielny krok młodzieży, krok trochę nienaturalny, bo wdzierający się w prawa starszych, odsuwający ich na bok, krok jednak konieczny, bo jak widzieliśmy, starsi nie chcieli wziąźć inicyatywy w tem, co właściwie do nich należało.

Kiedy rząd zmienił potem swój system i przygotowywał konstytucya, już po ogłoszeniu patentu cesarskiego z dnia 20 października, „Czas" krakowski w Nrze 294 odzywa się: „Cóż może być legalniejszego, jak dopominać się u rządu o prawa narodowe, oparte na traktatach i przyrzeczeniach monarchów, i to drogą jawną, śmiałą, otwartą?" — Zaprawdę Papkinowska to deklamacya po czasie — dla czegóż pierwej ani ten dziennik, ani obywatele (co jeszcze ważniejsza) nie użyli tej najlegalniejszej drogi, ale się pochowali i milczeli, zostawiając gorącemu sercu młodzieży inicyatywę.

Od tej chwili zaczyna się dziwny stosunek młodych do starych, przewrot spółeczny: młodzi, niedoświadczeni, ale pełni poczciwych ( chęci i zapału ludzie, chwytają ster wypadków i stają w pierwszym szeregu.

Starzy zostają w tyle, nie jak rezerwa, ale jakby podjazd nieprzyjacielski lub obojętnie odosobniają się, część zaś porwana wypadkami i siłą, jaką wywiera zapał, szli lubo niechętnie za młodymi. To nie żołnierze, którzy mnożą liczbę i siłę szeregów, ale zwyciężeni, których ciągnąć trzeba było. Tak trudne i kłopotliwe stanowisko, na jakiem bezczynność starszych zostawiła młodsze pokolenie, mogło odurzyć i obałamucić młode umysły. Zarozumiałość drażniona ciągłą opozycyą, błędy wynikające z braku doświadczenia — były nieuniknione.

Umyślnie zatrzymuję się nad tym punktem, bo to punkt wyjścia późniejszych wypadków, a zarazem przyczyna nieporozumień, zawikłań, starć, które się zakończyły straszną katastrofą 1864. roku. Chciałem u źródła samego zwrócić uwagę czytelników, aby pokazać istotną przyczynę skrzywienia dróg i błędów. Młodzież nie wydzierała steru z rąk starszych, bo ster leżał porzucony, zaniedbany przez nich. Później będziemy słyszeć krzyki, jakie podniosą starsi na tę niby uzurpacyą władzy, tu więc czas i miejsce zwrócić uwagę, że te krzyki tylko ich samych oskarżać mogą.

Młodzież więc rozpoczęła; ale powziąwszy myśl przedstawienia swych żądań ministrowi, nie miała jeszcze odwagi działać na własną rękę i brać całą odpowiedzialność za ten czyn, chciała i spodziewała się zachęty. W tym braku odwagi, w tem wachaniu się pokazała całą delikatność sumienia, całą względność dla starszych.

I jakaż była rada starszych? — Domyśleć się łatwo. Do wszystkich poprzednich przyczyn, jakie im nie dozwalały działać, żyć, przyłączyła się jeszcze jedna: wstyd; wstyd, że ich wyprzedziły niedorostki. Zapytanie młodszych było mimowoli ciężkim dla nich wyrzutem. Konsekwencya więc sama zmuszała ich odradzać.

— Jakiem prawem myślicie występować? — mówili oni. — Pośpiechem zgubicie kraj i siebie. Nie uprzedzajcie myśli i chęci ministra. Czekajcie!

Oto była rada starszych, rozsądnych. Dziwić się potrzeba, jak z naszem usposobieniem może się zgodzić choroba tak zwanego zdrowego rozsądku, który u nas ma cel czysto destrukcyjny. Ludzie rozsądni to plaga nasza. Co gdzieindziej robią trzpioty, szaleńcy — u nas toż samo popełniają owi rozsądni ludzie. Ich zadaniem jest udowadniać niepodobieństwo każdej nowości, "rozczarowywać ze złudzeń," odciągać od przedsięwzięć, jednem słowem: psuć. Rozsądek jest u nich parawanem ich słabostek, braków. Ci ludzie wiedzą, że porządnemu człowiekowi należy być rozsądnym, tylko nie wiedzą kiedy i gdzie, i zwykle swój rozsądek zastósowywują w najnieszczęśliwszy sposób tam, gdzie najmniej potrzeba. Jest to tak samo, jakby ktoś naczytawszy się o pożarach, o szkodliwości ognia, pędził do kuchni z sikawką i gasił ogień, przy którym się obiad gotuje. Gdyby świat chciał słuchać takich ludzi (jak my ich nie raz słuchamy), nie postąpiłby naprzód jak człowiek, który boi się ruszyć, by nie przewrócił lub nie uderzył. Tacy ludzie usiłowaliby Kopernikowi wytłómaczyć, że jego teorye nie są rozsądne, Ko- lumbowi pokazaliby liczebnie niemożność istnienia nowych światów, zgoła, nie przypuszczają na świecie nic nowego, nic co poprzednio nie istniało, co nie jest, co się w znane formułki ich rozumu, jak do pieca wsunąć nie da. U nas niestety tacy rozsądni ludzie używają często wielkiej powagi i popularności, dla tego stoimy, co większa nieraz cofamy się. Przykład rewolucyi listopadowej tu wystarcza. Stworzył ją zapał a zgubił rozsądek. Tak i tutaj, młodzież upominająca się o niezbędną własność, o język — była szaloną, starsi, którzy odradzali ten krok — byli rozsądni.

Projekt się rozchwiał — minister przejechał do Wiednia; o ile usprawiedliwił owe skrupuły starszych, którzy zamknęli usta młodzieży, by nie uprzedzała jego chęci — przyszłość pokazała. Czekano więc! Nie było to niecierpliwe oczekiwanie, liczące niespokojnie godziny i minuty, z jakiemi wyglądamy powrotu czegoś drogiego, ale spokojne, poważne. Tak służący czeka na swego pana — „nie widać go, ha, to lepiej, zdrzemnę się tymczasem".

Było więc już pierwsze zadrgnienie, ale tak słabe, że ruch nie wyszedł po za brzegi pewnego kółka młodzieży, a nawet wśród nich mało czuć go było. Wielu się i tem zaspokoiło, przestali na dobrych chęciach swoich. Nie dziw — spokój, a raczej spoczynek ma swoje ponęty, jest dowiedzioną rzeczą, że im kto dłużej śpi, tem więcej ospały i zaspany.

Ale Leon nie zadowolnił się, był niekontent. Widział z boleścią, że pierwszy ruch młodzieży nie stał się w skutek siły rodzącej się w niej, ale chwilowego popchnięcia z zewnątrz, dla tego ruch ustał. W machinie nie było jeszcze ognia, którv ożeniony z myślą stwarza ruch. Tego chciał, myśl adresu przewijała mu się po głowie. Czekał tylko sposobnej chwili — ta chwila wkrótce nadeszła.

Wskutek jakiejś okoliczności, podobno z powodu urodzin Emila było u niego większe zebranie młodzieży. Leon i Wasyl poszli tam także.

Emil, za radą i wpływem Leona, wyszedłszy z ciasnego kółka, w którem się dotąd poruszał, pozawięzywał stósunki z różnymi kolegami i żył z nimi; dla tego na tym wieczorze zgromadzili się u niego bogatsi i ubożsi, słuchacze różnych lat i różnych wydziałów. Z początku była to tylko mechaniczna mięszanina, każdy trzymał się osobno mierząc drugiego zdaleka niechętnem okiem, ale powoli oswoili się z sobą, poczęli się zbliżać, poznawać, sztywne miny stopniały i nastąpiło zlanie, rozmowa się ożywiła. Zbliżenie się fizyczne oddziałało na stronę wewnętrzną duchową; jeżeli suknie ich stanowiły różnicę, to we wzajemnej rozmowie poznali, że wykształcenie ich równa. — W młodym wieku braterstwo nie jest rzeczą trudną, w starości niepodobną. Dziecko hrabskie grzebałoby chętnie w piasku z dzieckiem wyrobnika lub żebraka, — z wiekiem odsuwa się od niego — w starości nie zejdzie się już z nim — nawet w grobie nie, i na cmentarzach jest hierarchiczny porządek. — Młodość tylko jako ogień lubi się łączyć w jedno — ważna to chwila i grzech stawiać między temi płomieniami ściany uprzedzeń, różnic, bo gdy ogień nie ma siły ich przegryść — zgaśnie.

Do zbliżenia się i zbratania kolegów, wiele przyczynił się przykład i postępowanie Emila — szczerość, uprzejmość i serdeczność gospodarza oddziaływała i udzielała się gościom jak cieplik. Tylko Edmund i jego nieodstępny towarzysz, ładny, jak woskowa lalka w fryzyerskim sklepie, odsunęli się od towarzystwa. Edmund rzucił się na fotel, zarzucił nogę na nogę i puszczając gęste kłęby dymu poglądał po wszystkich z góry z miną człowieka, któremu coś nieprzyjemnie pod nosem zapachniało. Przypatrzmy się bliżej temu człowiekowi.

Gdyby nie eleganckie ubranie, nie ogłada towarzyska i ułożenie, ten człowiek odstraszałby od siebie. Ubrany w łachmany, byłby obrzydliwym, odrażającym — formy światowe uczyniły go znośnym. Wysoki a chudy był, i to w osobliwy sposób, jakby szkielet z rybich ości się składał, tak kształty były ostre, szpilkowate. Głowa w stósunku do całości zbyt mała, włos rudawy mocno kędzierzawy, czoło wysokie po bokach mocno spłaszczone, nos nieco haczykowaty a usta ostro wycięte przypominały satyrów uśmiechniętych. Ta część warg, które u innych ludzi bywają odchylone i karminowe, u niego wsunęły się wewnątrz i nie znać ich było prawie, tak szczelnie domknięte miał usta. Ale najwięcej szpecił tego człowieka brak brwi. Nie wiem co to u fizyonomistów oznacza, u niego wyrażało to pewną bezczelność i cynizm; z małych, wsuniętych pod czoło oczów, patrzała brudna, naga dusza, której nie miał czem zasłonić, choćby cieniem brwi. Właściwie źle się wyraziłem mówiąc: brak, bo to nie był brak, to była konieczność jego. Raz węglem poczernił sobie krawędzie czoła sklepionego nad oczami; z temi brwiami był jeszcze potworniejszy, więc brwi były zbyteczne dla niego — takie było piętno jego. — Do tego dodać trzeba, że był zjadliwie złośliwy i na zimno szyderczy. Nie lubiano go powszechnie, lubo wielu z nim żyło może dla tego, by się zabezpieczyć od jego ostrego języka, zwłaszcza, że oprócz odrażającej powierzchowności nie splamił się żadnym brzydkim czynem, nie miano mu nic do zarzucenia. Był zdatnym do podłości, ale nie był podłym. Młodość, koleżeństwo nie pozwala rozwinąć się złym skłonnościom serca; nie znałem żadnego młodego człowieka na ławkach szkolnych, o którym mógłbym bezwzględnie powiedzieć: to zły człowiek. Występki rozwijają się dopiero po za murami szkolnemi, gdy człowiek zaczyna działać na własną rękę.

— Wiesz Modeście — cedził powoli Edmund, pokazując w brzydkim uśmiechu rzadkie zęby — nie poznaję teraz Emila.

— I ja nie.

— W głowie mu się przewróciło, zdziwaczał kompletnie. Tylko że on to zawsze był tak ekscentryczny. Proszę cię co za sens ma dzisiejszy wieczór? Co ich się tu nazłaziło jak psów do tłustej kości; będą go obgryzać, a jak nic nie będzie odejdą, O! patrz, jak tamten filozof żarłocznie połyka auszpik, taka nadziewka wystarczy mu na kilka dni, tamten znowu z butelką usunął się pod okno, pewnie butelka zginie w jego kieszeni. Emil powinienby srebra pochować.

Modest schwycił się za złoty łańcuszek, jakby się obawiał o niego.

— Słyszysz, — prawił dalej Edmund, — Emil posyła znowu po cygara, to się prędko uwinęli i rozdrapali; ręczę, że jutro będą odsprzedawać po mieście. — Emilu — rzekł do przechodzącego gospodarza — długo ta hołota będzie tu zawadzać?

Emil zagryzł wargi, spojrzał ostro na mówiącego i rzekł:

— Nie rozumiem cię.

— No, przecież przede mną komedyi grać nie potrzebujesz, wiem, że idzie ci o popularność i dla tego ich cierpisz. Radzę ci, odbądź ich szybko i odpraw, a zatrzymaj naszych. Ot masz, jeszcze nowi się przywlekli.

Emil spojrzał w otwierające się drzwi, zobaczył Leona i Wasyla i niezważając na Edmunda, pobiegł naprzeciw nim z radością.

— A, przecież! Już wątpiłem czy przyjdziecie, — i wprowadził ich w kłęby dymu, za któremi rysowały się niewyraźnie twarze kolegów.

— A, to już przechodzi wszelkie granice.

Modeście, czy ty widzisz, kogo on przyjmuje u siebie? tego Rusina, co go poszturchał na ulicy. Widocznie kułaki skutkowały, ale i Kato nie pogardził kolacyjką. Już to oni wszyscy tacy: srożą się, pletą o cnocie, a każdego kupisz sobie lada jakiem śniadankiem — gmin!

Przybycie Leona i Wasyla ożywiło i tak już gwarne towarzystwo. Wasyl wmięszał się między biedniejszych, swoją swobodą i wesołością ośmielił ich i rozruszał. Leon, lubo niedawno przybyły, umiał sobie już zjednać życzliwość i przychylność wielu kolegów; wszyscy go witali serdecznie. Leon chodził pomiędzy nimi z twarzą pogodnie uśmiechniętą — ten spokojny uśmiech miał zawsze na ustach, gdy stawał wśród kolegów, gdy był wesół. Wesołość nawet jego miała dziwną powagę.

Przechodząc od jednego do drugiego, znalazł się przypadkiem sam w drugim pokoju. Na kominku palił się ogień, dwa zielone stoliki stały rozłożone, na nich marki i karty.

— A co, może zagrasz? — spytał go Emil wchodząc za nim.

— Emilu, mam maleńką prośbę do ciebie — odezwał się Leon.

— Mów, ty mnie nie potrzebujesz prosić.

— Owszem, tutaj chcę tylko prosić.

— O cóż takiego?

— Schowaj te karty.

Emil nie spodziewał się prośby tego rodzaju.

— Ależ mój Leonku, to... tego... to konieczne dla zabicia czasu.

— Więc tak go wiele macie?

— No, ależ mój kochany, cóż będą robić?

— My o tylu rzeczach mamy mówić, tyle przygotować, czyż potrzeba ci jeszcze takich sposobów zajęcia?

— Zobaczysz, że się będą nudzić.

— Więc kilka kartek wynalezionych dla zabawki zdzieciniałego idyoty więcej mogą zabawić niż wymiana myśli? Kto chce towarzystwo podzielić na kółka samolubów, niech im da karty.

To jedna z brzytew, którą los trzyma u naszych gardeł.

Emil z dziecinną powolnością zebrał karty ze stolików i rzucił je w palący się ogień.

— No Leonku, teraz jesteś kontent ze mnie?

— Dziękuję ci.

I pocałowali się. W rozmowie ich i w pocałunku była pieszczota kochanków — miłość prawie. Podobny stosunek wyradza się w zbliżeniu się charakteru męzkiego silnego i słabszego, biernego. Emil miał trochę niewieściej natury. — Obadwaj trzymając się za ręce wrócili do towarzystwa.

— Modest, bawisz się? — spytał Edmund, ziewając szeroko.

— A ty?

— Jak widzisz. Trzebaby chyba w karty zagrać, bo cóż tu robić ? Chodź!

I przeszli do pokoju, z którego przed chwilą wyszedł Leon z Emilem.

— A to co, kart nie ma. Emilu, Emilu! Emil wszedł, za nim weszło kilku innych kandydatów do zielonego stolika.

— A co takiego?

— Kart nie ma.

— A, prawda, zapomniałem zupełnie — rzekł Emil mieszając się i niewiedząc jak się wywinąć.

— Można będzie posłać.

Emil rzucając niespokojnie oczami spotkał się ze wzrokiem Leona, w tym wzroku był rozkaz i prośba, to go ośmieliło.

— Panowie — odezwał się — miałbym wam coś zaproponować. Czy nie lepiej, żebyśmy zmienili rodzaj zabawy? Jest fortepian, Władysław nam zagra, Ernest zaśpiewa — przytem rozmowa.

— I pacierze dla kompletu — wtrącił Edmund a brzegi zaciśniętych warg ciemno sinym kolorem się powlekły.

Inni milczeli. Emil czuł, że mu gorąco, cofnąć się jednak nie chciał, opór i szydercze słowa obudziły w nim energią.

Panowie!— odezwał się powtórnie — zostawmy karty szulerom i ludziom bez zajęcia, my mamy insze, szlachetniejsze zabawy. Jakaż korzyść z wieczoru spędzonego u zielonego stolika, co na tem zyska duch?

— Słusznie, słusznie — odezwało się kilka głosów.

— Karty zużywają zapał, który możnaby na coś lepszego zwrócić.

— Karty, szampan i rozpustę zostawmy oficerom moskiewskim.

— Szalone gry ruinowały w ostatnich czasach najznakomitsze fortuny, to nas powinno odstraszać od kart.

— Ależ śmieszni jesteście — odezwał się Edmund sycząc — preferans nie hazard żaden.

— Ale strata czasu; chodźmy się zabawić, Emil dobrze radzi.

I wrócili hurmem do pierwszego pokoju. — Władek zagrał Chopinowskiego mazurka, jednego z tych lekkich, powiewnych a smętnych, jak kołysanie się gałązek brzozowych nad mogiłą.

— Wyraźnie powaryowali — rzekł Edmund — we łbach im się poprzewracało. To tego Katona Leona sprawka, odpłacę ja mu.

Lekceważąc opinią, kazał lokajowi przynieść talią i zasiadł do gry z Modestem; ale wnet im się znudziło, milczkiem wrócili do towarzystwa, otaczającego fortepian wieńcem, i poczęli półgłosem jakąś rozpustną pogadankę.

Władek był niewyczerpanym. W końcu rzekł:

— A teraz zawtóruję wam do chorału Kornela — i uderzył kilka silnych, poważnych akordów, jak głos organów — młodzi zaśpiewali chórem, ponad wszystkiemi głosami unosił się wysoki dźwięczny głos Ernesta.

Tylko męzkie piersi podołać mogą potędze i wystarczyć sile tej melodyi i słów. Twarze młodych poważniały wśród śpiewu, natchnienie paliło się w ich oczach. Hymn uderzył o serca i zrobił wyłom jak w murach Jerycho, i przez wyłom weszły myśli jakieś nieznane a wielkie i zwycięzko rozsiadły się. Po skończeniu śpiewu było jakiś czas poważne milczenie, każdy słuchał jeszcze — czego? — siebie; czuli się innymi niż przed chwilą, powaga kościołów i grobów ich owiała. Spojrzeli po sobie, jak ludzie oświeceni luną pożarów, różne były kolory ich sukien, ta łuna dała im jedną wspólną barwę — pieśń ich zbratała. Dziwna rzecz, niejeden nieraz śpiewał sobie tę, pieśń, a nie doznał tego wrażenia, a czemu? — Bo tutaj śpiewali razem. Tylko drobne piosneczki życia można śpiewać pojedynczo, wielką pieśń życia trzeba zawieść chórem, jeżeli chcemy, aby była potężną. Później ta sama pieśń szersze obejmuje grono, usłyszymy ją w kościołach i na rynkach śpiewaną przez tłumy. Tu się poczęła.

— No, a ty Erneście nic nam nie zaśpiewasz? — zapytał Władek po chwili, gdy wrażenie przeminęło jak zjawisko.

— Cóż chcecie?

— „Poranek dziewczyny" — podszepnął Władysław i wziął cichy akord.

Piosenka była prosta, ale cudnie piękna — podziękowano za nią oklaskami.

— Czyje to słowa? — spytało kilku.

— Nie poznajecie — rzekł Władek, — to język Brunona.

Wszyscy zwrócili oczy na młodego blondynka, stojącego pod oknem.

— Brunonie, zadeklamuj nam co swego — prosił Emil, — patrz, wszyscy proszą.

Brunon położył rękę na czole, chciał sobie coś przypomnieć.

— Nie, dali-Bóg nic nie pamiętam.

— Ale ja pamiętałem — rzekł jego kolega i wyciągnął manuskrypt z kieszeni — wyjąłem ci go dziś ze stolika, gniewasz się?

— Ludwiku, to kradzież — rzekł poeta z uśmiechem biorąc swój manuskrypt, odgarnął z czoła długie, jasne włosy i począł czytać wśród ogólnej, ciszy ostatni swój poemat: „Ruiny".

Głos jego z początku był cichy, stłumiony, uczucie go tamowało — powoli potężniał, krew nabiegała do twarzy, natchnienie tryskało z oczów. Poemat był piękny. Gdy skończył czytać, winszowano, ściskano.

Potem Władek, który był niezmordowany przy fortepianie, począł znowu coś wesołego. Młodzi się rozochocili i rozgadali. Leon zbliżył się do Brunona:

— Nie wiedziałem nic o twoim talencie — rzekł, siadając z nim na boku.

— Tak jak i ja nie wiem.

— Mówisz, jak ładna panna o swojej brzydocie.

— Czy rzeczywiście ci się ten poemat podoba?

— Chcesz szczerego zdania i nie obrazisz się?

— Proszę o to.

— Poemat piękny, tylko miałbym coś zarzucić myśli. Opisujesz tak pięknie ruiny, że możnaby się zakochać i zostać; w takiej tęsknocie nie ma. przyszłości. — To wada dzisiaj wielu poetów — zanadto zapatrzyli się po za siebie, w takiej postawie trudno iść naprzód.

— Przeszłość nasza ma tyle wzniosłego.

— Znam tę wielkość i korzę się przed nią, ale w przeszłości nie ma wszystkiego, czego nam potrzeba. Nam nie Bardów potrzeba ale Tyrteuszów. I jeszcze co — poezya powinna podnosić na swój pedestał wielkie posągi naszej przeszłości, ale nie powinna rzucać szat natchnienia na to, co niewarto, co niegodne. Poeci nasi nadto apoteozują tę przeszłość, stawiają ją w obłokach, podczas gdy ona tylko stąpała po ziemi, choć wzniośle stąpała.

— A jej poświęcenia się dla wielkiej idei, walka za całe chrześciaństwo?

— Wiedziałem, że wywołasz tę marę, którą stworzył nie naród, ale usta poetów, — rzekł Leon z lekkim uśmiechem.

— Więc chcesz przeczyć prawdzie historycznej ?

— Nie, owszem stoję przy niej. Patrz! widzisz na tym krajobrazie wioskę rozkoszną nad rzeką — i pokazał na obraz wiszący na ścianie. — Przypuśćmy, że w takiej wiosce pożar rozpoczął się od owej szopy stojącej opodal od krzyża. Gospodarz najbliższej chaty, widząc płomienie zagrażające mu, czując ich gorący oddech, wytęża siły z całą rodziną, by pożar zniweczyć w zawiązku, by się nie szerzył. I udało mu się, ocalił siebie; gdyby pożar był się chwycił jego strzechy, możeby cala wioska zgorzała. Cobyś powiedział o tym wieśniaku, gdyby na drugi dzień zwołał gromadę i rzekł: poświęciłem się dla was, uderzcie czołem? — I Polska odpierając wschód, broniła tylko siebie, obroniła wprawdzie zarazem chrześciaństwo, Europę, — ale do poświęceń daleko.

— A obrona Wiednia — to już nie własnych granic zasłonięcie?

— Prawda, to na pozór mogłoby zachwiać moje zdanie. Ale tylko na pozór. Nie wglądam za kulisy tego faktu, biorę go jak jest; jest wielki, ale w tej wielkości kryje się słabość nasza. Cobyś powiedział o owym gospodarzu, gdyby zostawił czerwonym, niszczącym płomieniom dom i rodzinę, i poszedł na drugi koniec wsi ratować sąsiada, u którego także powstał pożar? — Czy śmiałbyś powiedzieć, ten człowiek się poświęca? —

Człowiek pojedynczy może wtedy bez grzechu własne dobro poświęcić, ale ojciec rodziny, ale król narodu nigdy. Nie uwłaczam wielkości czynu, ale bezużyteezność jego dla nas winna nam być nauką W przeszłości naszej były grzechy, wrzody, któreśmy odziedziczyli — na co się zda zacierać je bielidłem pochwał — to jątrzy ranę, ale jej nie uzdrawia.

— Więc myślisz, że to poezyi zadanie zdzieranie uroków, pokazywanie nagiej rzeczywistości?

— Pokazanie prawdy! — Prawda — to poezya; u naszych poetów często jej nie ma, czasem coś błyska jak szych, jak purpura — odsłonisz tam grzech. Geniusz Danta nie wzdrygał się zstąpić do piekła, my ulatujemy w obłokach, jak ta dzieweczka w „Dziadach" Adama, niedotknąwszy ziemi. Poeci kadzą nam jak półbogom, rozanielili naszą Polskę, nas chcą przemienić w aniołów, a nam potrzeba ludzi. Bóg nie przez omyłkę stworzył człowieka. Łatwiej być aniołem niż człowiekiem.

— Leonie, Leonie! — zawołał Wasyl siedzący przy drugiem oknie — chodźno do nas, potrzeba cię tu.

Leon przerwał rozmowę z Brunonem i poszedł.

— Leon ratuj mnie, bo mnie tu zjeść gotowi jak sperkę w kapuście. Usiądźno. Idzie rzecz o to: rozmawialiśmy o tem i o owem, rozmowa padła na historyą; otóż pokazało się, że Lachy swoich dziejów nie wiele więcej zachwycili, co chińskich.

— Bo nas nieuczono — bronił się jeden — i książki podręcznej, obszerniejszej nie ma.

— Otóż ja im mówię: a od czego chęci i rozum? Trochę czasu za szkołą poświęcić i kwita — ten obrobi tę epokę, ów inną, zejdziecie się, przeczytacie, wreszcie odpiszecie sobie i będzie historya na papierze, w głowie i w sercu. Rozumiesz? To ja im radził, no ale mnie ton zajechał argumentem i przybił jak ćwiekiem.

Tu pokazał na zaniedbaną, nędznie ubraną figurę z twarzą zaschłą, z okularami i włosami bezładnie rozrzuconemi. Był to tak zwany filolog, młody starzec. Gdybyś się przypatrzył jego palcom, zobaczyłbyś na nich odgniotki od ustawicznego przewracania kartek słowników i gramatyk. Na tem zaczęła się, na tem skończy jego umiejętność.

— No, powiedz ty sam — rzekł Wasyl do filologa, — bo ja nie chcę sam na siebie podawać brzytwę.

— Mówiłem — odezwał się sucho i monotonnie filolog — że czasu nie wystarcza nam na wydołanie przedmiotom szkolnym, a nie dopiero, żeby się jeszcze po za murami akademii zajmowało takiemi rzeczami.

— No, widzisz Leonie, tak mnie zajechał, niby to ma słusznie, a przecież ja czuję że nie, tylko nie umiem się wyjęzyczyć. Wyręczono mnie.

— Nie przekonacie mnie panowie. Mnie nauka, z której będę miał chleb, potrzebniejsza, jak tam historye. . . .

— Tak — rzekł Leon z przyciskiem — przedmiot fachowy trzeba umieć; ale znać dzieje własnego narodu jest powinnością.

— Otóż go zajechał, trafiła kosa na kamień. A niechże cię uściskam Leonku.

Filolog się skrzywił jak po kapuście.

Nie wiem co Leona spowodowało, że wróciwszy do Brunona, zamiast kończyć zaczętą rozmowę, spytał go:

— Ty dobrze mówisz po niemiecku?

— Tak, — odrzekł zdziwiony poeta, wytrzeszczając oczy na mówiącego.

— Nie pamiętasz jakiego dłuższego ustępu którego z niemieckich poetów?

— Owszem, pamiętam.

— Proszę cię zadeklamuj głośno.

— Co to ma znaczyć?

— Dowiesz się później, wiele mi na tem zależy, myślę że i tobie.

— Dobrze więc.

I stanąwszy na środku pokoju począł podniesionym głosem deklamować wiersz Lenaua: „Miszka nad Cisą i nad Maroszem".

Wszyscy osłupieli, spojrzeli na poetę, myśląc że drwi, ale twarz jego była poważna i całkiem bez cienia śmiechu. Niektórzy przysłuchiwali się wierszom, mającym w sobie wiele piękności, inni poczęli szemrać. Niemieckie słowa nie odpowiadały tym uczuciom i myślom, jakie dzisiejszy wieczór w nich obudzał.

— Eh, dałbyś pokój z niemczyzną — odezwał się jeden i drugi — chcesz nam przyjemność sprawić, to deklamuj po polsku.

— Koledzy! — odezwał się Leon silnym głosem — przez kilka chwil przykro wam tutaj słuchać gwaru obcej mowy — a w murach wszechnicy Jagiełły słyszycie ją lat tyle i milczycie.

Słowa te przeszły jak grzmot po nad zgromadzeniem, wyrzut był słuszny, młodzi pospuszczali głowy.

— Dyplomata z Leona — pomyślał Bruno.

— Wszakżeż chcieliśmy niedawno temu upomnieć się, zamyślaliśmy — odezwało się kilka głosów.

— Między myślą i wykonaniem jest przepaść, którą tylko silna wola zapełnić potrafi.

— To już późno.

— Właśnie czas. Zaniechaliśmy tej sposobności w Krakowie, teraz trzeba jej szukać w Wiedniu. Tam wysłać należy wybranych z adresem.

— A jak odrzucą?

— To przynajmniej sumienie wyrzucać nam nie będzie, żeśmy nie czynili naszej powinności. Uniwersytet podniesie się znowu w opinii publicznej.

— Co się mnie tyczy — odezwał się mrukliwym głosem filolog — to wcale bym sobie zmiany nie życzył. Tak odwykliśmy od terminów polskich, żeby nam trzeba na nowo naukę zaczynać.

— Być może, że pan wolisz — odezwał się Leon nieco z oburzeniem, — ale choćby takich jak pan było i dwudziestu i trzydziestu, to łatwiej, żeby ci wynieśli się dla swej dogodności na jaki niemiecki uniwersytet, niż żeby nasz miał cierpieć przez nich. Nie bądźmy krótko-widzami, patrzmy w przyszłość.

Wachanie, namysł, widać było na wszystkich twarzach; kilku tylko stanęło za Leonem.

Leon miał się znowu odezwać, gdy przed niego wysunął się Edmund.

— Za pozwoleniem — rzekł sycząc prawie, założył szkiełko na oko, wsadził rękę do kieszeni pantalonów i mierząc Leona szyderskim wzrokiem ciągnął dalej:

— Za pozwoleniem, słówek kilka. Nie wiem jakie pobudki skłaniają pana do tej agitacji, nie chcę się domyślać, bo może mógłbym się domacać brudów —

Każde słowo przeciągał, uwydatniał, a oczami jak nożem wiercił w twarzy Leona. Wasyl zacisnął pięści i postąpił naprzód, Leon wstrzymał go wzrokiem.

— Nie mam przyjemności znać pana — ciągnął dalej bezczelnie Edmund — i cieszę się z tego, domyślam się tylko z tej żarliwości, z jaką pan nastajesz na całość i istnienie naszej wszechnicy, żeś obcy, gdy cię los jej tak mało obchodzi. Bo wiedz pan, że rząd za ten krok może uniwersytet zamknąć, tak, tak, — ja to panu mówię jako prawnik.

— Jakto, za co? — że ta młodzież chce pracować, chce się rozwijać, a to jest niemożebnem tylko w ojczystym języku — czyż rząd może naganiać podobny krok?

__ Młodzież nie ma prawa podawania adresów, bo nie jest korporacyą.

— Zanoszenie próśb do tronu nie może być nikomu wzbronionem.

— Nie widzę zaszczytu w dysputowaniu z panem, ludzi złej woli nie przekonam, o tem wiem; ale chcę panu oświadczyć w imieniu kolegów moich —

— Nie upoważniamy cię wcale do tego — przerwało mu kilka głosów.

Nie zważał na to i cedził dalej słowa:

— Kolegów moich, jeżeli nie tych, którzy tu są, to tych, których tu nie ma, a takich jest większa liczba, że nie dozwolimy wichrzyć ludziom nieznanym i przybłędom.....

— Edmundzie! — zawołał uniesiony gniewem Emil — nie zapominaj się w moim domu, bo i ja się mogę zapomnąć.

— Nie obrażaj nikogo — pomrukiwali inni. Leon wstrzymał Emila za rękę. Słowa jak błoto padały mu na twarz, on nie uniósł się, nie zapomniał, posągowy spokój był w całej postawie i wielka godność. Ani się obrażał, ani urągał — patrzał w twarz Edmunda drgającą konwulsyjnemi ruchami złości i jadu — i słuchał spokojnie, jak człowiek, co słucha obojętnej wieści. Potem zapytał :

— Czy pan potępiasz mnie, czy mój plan? Ten marmurowy spokój przygniótł Edmunda jak gadzinę, zwinął się kurczowo i syknął z zapamiętałością resztką jadu:

— I ciebie, i twój plan i moskiewskie ruble, które mówią przez ciebie — łotrze!

Krzyk oburzenia powstał.

— Precz, precz, — wołali wszyscy, rzucili się ku niemu tłumem, powstał zamęt i wrzawa, wśród której rozległ się łoskot jakby człowieka spadającego ze schodów.

Modest cichutko i bez szwanku wyniósł swoją fryzurę i nowy kapelusz.

Koledzy wróciwszy do pokoju, otoczyli Leona z oznakami współczucia i przyjaźni.

— Dziękuję wam koledzy za waszą przychylność, lubo przykro mi, że jej objaw połączonym być musiał ze stratą jednego człowieka. Praca jeszcze nie rozpoczęta, a już ma wroga. Tem większą powinna być usilność nasza. Ten człowiek znieważyć chciał mnie i mój plan, broniąc mnie, wypełniliście dopiero połowę, połowę mniejszą — zostaje rzecz ważniejsza: myśl moja. Odrzucając ją, potępicie mnie.

— Nie, nie — wołali z zapałem.

— Więc zgadzacie się na adres ?

— Zgadzamy, zgadzamy!

— Ot, na co się tu bawić w przewlekaniu — odezwał się Wasyl — co z myśli to i z głowy. Ma być adres, niech będzie zaraz.

— Zgoda, zgoda!

Emil podał papier, Leon wypisał adres, przeczytał i wnet zapełniono stronnicę podpisami. Leon był uszczęśliwiony — młodzi ludzie późno w noc rozeszli się, i każdy wracając do siebie rad był z przepędzonego wieczoru.

Nazajutrz wieść o adresie rozeszła się w uniwersytecie, wielu z gorączkowym pośpiechem biegło do Emila, gdzie się adres znajdował, aby się także wpisać — zapał udzielał się.

Nad wieczorem Wasyl wszedł do Emila.

— Dużo się podpisało? — spytał.

— Dosyć, ale mam nadzieję, że bodzie nierównie więcej.

— Dobre to, co jest, nie pytaj o więcej, bo i to stracisz. Gdzie masz adres? Daj mi go.

— A tobie na co?

— Tuż ty się nie pytaj — potem sam powiesz:

Rusin taki mądry człowiek, dobrze przewidział. Ja was znam panowie Lachy, wy by w jednej chwili gardło dali za człowieka, a w drugiej toby nie chcieli i kropelki krwi z palca wypuścić. Bądź zdrów Emil.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IX. DALSZY CIĄG.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. HRABIANKA ZATORSKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. BAL.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII. NAD PRZEPAŚCIĄ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII. PRZESZŁOŚĆ LEONA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV. DOM POPRAWY I KARY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV. MISTRZ I UCZEŃ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI. W WARSZAWIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII. NOWA PUTYFARA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII. COŚ, NIBY MIŁOŚĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DRUGA.

I. RUINA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II. FOTOGRAFIA KSIĘCIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. JAK SIĘ MOŻNA ZMIENIĆ PRZEZ LAT DWANAŚCIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. ROZSTAJNE DROGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. ROBACTWO KOŁO KRZYŻA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. SIEROTY WIELKIEGO ŚWIATA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. CZŁOWIEK STRZELA, PAN BÓG KULE NOSI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. HRABIA NA PODDASZU — CZŁOWIEK Z ULICY W SALONIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. ELEGANT — ZBRODNIARZ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. 29. LISTOPAD.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. MASKARADA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII. TRAGEDYA BEZ AKTÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII. WOLA BOŻA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV. ZŁOŚĆ LUDZKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV. CZWARTE PRZYKAZANIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI. ZEMSTA ŻYDA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII. PO KATASTROFIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej