Ignacy Domejko

MOJE PODRÓŻE 2

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ PIERWSZA

I. Wyjazd z Paryża — Londyn — Falmouth

II. Madera. — Wyspy Kanaryjskie

III. Dalszy ciąg podróży morskiej. — Przejście przez zwrotnik. — Mgła piaszczysta. — Ryby latające. — O podróży morskiej i podróżujących.—Protestanci angielscyi Brazylijczyk.

IV. Dalszy ciąg żeglugi. — Noc pod ekwatorem. — Przejście na półkule południowe

V. Brzegi Brazylii. — Bahia. — Dalszy ciqg podróży morskiej do Rio de Janeiro

VI. Rio de Janeiro

VII. Wyjazd z Rio de Janeiro. — Dalszy ciąg podróży morskiej aż do ujścia rzeki Rio de la Plata. — Montevideo

VIII. Żegluga po rzece Rio de la Plata. — Blokus francuski. — Buenos Aires

PODRÓŻ LĄDOWA

IX. Pampa

X. Kordyliery

CZĘŚĆ DRUGA

I. Coquimbo

II. Podróż do Capiapó i Huasco

III. Wyjątki z podróży mojej wakacyjnej w styczniu i lutym do Santiago w r. 1841

CZĘŚĆ TRZECIA

I. Santiago — stolica Rzeczypospolitej Chilijskiej

II. Dalszy ciąg mojej podróży z Coquimbo do Santiago w 1841 roku

III. Święto Bożego Narodzenia w Andacollo w 1843 [roku]

IV. Cateo, czyli podróż w celu poszukiwania żył kruszcowych na przestrzeni południowych Andów Chilijskich prowincji Santiago

MOJE PODRÓŻE

pamiętniki wygnańca.

Domejko Ignacy

Tom drugi

PODROŻ Z PARYŻA DO CHILE
(od 1 lutego 1838 do 3 czerwca tegoż roku)

CZĘŚĆ PIERWSZA

Heu mihi, quia incolatus meus prolongatus est.
Ps. CXIX5

Przedmowa

Mój drogi Adamie!

Posyłam tobie dziennik mojej czteromiesięcznej podróży z Paryża do Chile. Nie. szukaj w nim ani dokładnego opisu krajów, przez które przeleciałem, ani się spodziewaj spotkać z nowymi odkryciami lub z czym bardzo ciekawym, co by godne było ogłoszenia uczonemu światu. Nie miałem ni ochoty, ni' pretensji do pisania wojażu: nie miałem do tego ni czasu, ni sposobu, ni spokojnej myśli. Inaczej urósł mój rękopism. Powodem do niego było, że cokolwiek mię zajęło, wzruszyło, podobało się lub zasmuciło, zaraz po chwili stawaliście mi na myśli i brała mię ochota opowiadać Warn, chwalić się z tego, co widziałem: choć o tym już niejeden przede mną wojażer z profesji pisał i brukował. Dlatego też nie wstydzę się pomieścić w tym dzienniku rysunków moich, chociaż wcale nie jestem artysta. Rad bym się nimi odwdzięczyć wrocławskim wydawcom za owe rysunki, którymi nie żałowali ozdobić Podróży dla dzieci, a które — pamiętam — szczególnie rysunki Murzynów, bardzo mię bawiły. Dlatego gdybyś chciał kiedy wydrukować mój dziennik, rad bym, żeby choć na okładce była wysztychowaną Teneryfa, a gdzie we środku, dla zaostrzenia ciekawości, z parę Murzynów i latającą rybę.

Niech cię też nie dziwi, mój Adamie, że moje opisy tak są nie wykończone i w wielu zdarzeniach, o których wojażerowie tyle do mówienia, tyle do deklamowania mają, ja prawie nie znalazłem czym Was zabawić, czym zastraszyć ni zadziwić. Łatwo się bowiem domyślisz, że ja wojażowałem roztargniony, mając głowę i serce za sobą, jeszcze dalej, niż Wy ode mnie byliście, i nieraz najcudniejsze, najwspanialsze widoki, najciekawsze przedmioty zamgliła mi myśl o kraju. Czytam w jednym z najnowszych wojażów jednego poczciwego Niemca, że on podróżny w wyprawie na wierzch Kordylierów, kędy i ja przebywałem, zbierał kwiaty, kamienie, przypatrywał się obłokom i przepaściom, czynił obserwacje, a na wierzchołku Cumbre czytał Szekspira, o którym mówi, że był jego „immer neue Begleiter langjahrigen Reisen". Dlatego to myśl wolna, spokojna dała mu sposobność do opisania widoków i niebezpieczeństw, które ja nie spostrzeżone minąłem. Ja nie miałem potrzeby wozić z sobą Szekspira: mój „immer neue Begleiter" będzie zawsze taż sama myśl o kraju, która ma co dzień coś nowego do przypomnienia i we wszystkim spostrzeże zawsze coś takiego, że zamiast o tym, co mam przed sobą, myślę o rzeczach bardzo dalekich.

Nie Polakowi wojażować, nie Polakowi pisać wojaże. Długo jeszcze o nas pisać powinni spokojniejsi ludzie, niż my o drugich pisać poczniem. Nie wojaż to ja zatem posyłam, nie piszę wojażu, ale jak jeden z naszych kolegów wyborny na podróżne nasze diariusze wynalazł tytuł, są to Notatki szlachcica polskiego. Jeśli ci się podoba je ogłosić, zrób z nimi, co zechcesz: zostaw wszystko, co mierne, niedowcipne, chociażby . nudne; wymaż, co niemoralne: bo jest to prawda, o której jeżdżąc po dalekim świecie przekonałem się, że zła książka i prędzej, i dalej zabieży niż zły człowiek i złymi książkami więcej rozbojów ludzie popełnili niżeli ogniem i orężem.

Coquimbo, dnia 23 stycznia 1839.

CZTEROMIESIĘCZNA PODRÓŻ Z PARYŻA DO CHILE W ROKU 1838

I. Wyjazd z Paryża — Londyn — Falmouth

Wyjechałem z Paryża d. 31 stycznia 1838 r. dyliżansem „Lafite et Caillard" o godzinie pół do piątej wieczorem, pożegnany na wsiadaniu od moich dobrych przyjaciół, dawnych sąsiadów, współpowietników, a teraz jak ja wojażerów. Płakałem w duszy, ale oczy były suche, bo dokoła nas była gawiedź paryska i cudzoziemcy. Ostatni raz patrząc na gromadkę swoich, cały kraj stanął mi na myśli; chciałem coś do nich mówić, kiedy powóz zahuczał,  i nie wiem, jak przeleciałem stolicę.

Po drodze żegnały mię jeszcze domowym wejrzeniem pola śniegiem okryte i słomiane strzechy Pikardii. W Boulogne pierwszy raz w życiu obaczyłem ocean.

2 lutego, w święto N.P. Gromnicznej, wsiadłem na statek parowy i wieczorem przypłynąłem do Dover. Ta mała próba podróży morskiej zatrwożyła mię nieco: dostałem choroby i widziałem chorych. Nie wiem nawet, które z tego dwojga było gorsze: tak wyglądają brzydko, mianowicie kobiety chore na okręcie.

Zapach ziemnego węgla, krzyk faktorów, komora celna, zimno i zimne miny Anglików nie nader mile sprezentowały mi Anglią. Tegoż wieczora pięknym czterokonnym powozem ruszyłem do Londynu.

Noc była jak u nas koło Gromnicy: mróz tęgi, śniegu tyle, że byłoby po czym kutymi saniami jechać, a konie biegły jakby pod feldjegrem. Około północy przelecieliśmy przez Canterbury, miejsce wsławione żywotem świętego Tomasza.

Druga biła, kiedy powóz zatrzymał się w Excheter. Zaproszono nas do izby. Co za niespodziany widok; o drugiej w nocy potężny stół zastawiony mięsiwem jak u nas na Wielkanoc. Była to wieczerza. Ogromne tusze pekenflejszu, szynki tłuste, pieczenie, czyli tak nazwane rostbefy, sery na kształt największych bab naszych i tym podobne specjały z takim gastronomicznym wymysłem były porozwalane, z taką znajomością sztuki i żarłoctwa ludzkiego, że we drzwiach już się znalazł apetyt. Przy tym na dobrze rozżarzonym ognisku w kominie paliło się brzemię węgla stopionego już w ogromną masę; uderzył w nią żelaznym rożnem służący i jakby z kuźni jakiej buchnęło na całą izbę ciepło, przyjemne, miłe i ogarnęło pospołu podróżnych i wieczerzę.

3 [lutego]. O szóstej rano stanęliśmy w Londynie, wysiedliśmy na Strand i zaprowadzono nas do hotelu „Osbornshotel" na Adelphi, niedaleko małego teatru Adelphi.

Nie bez przyczyny zapewne ciężką i daleką podróż do Nowego Lądu Bóg mi pozwolił rozpocząć od widzenia najbogatszego i najporządniejszego miasta dziś na Starym Świecie; od widzenia ojczyzny John[a] Bulla, czerstwej, rumianej i tak zagospodarowanej, jak gdyby ludzie dla tego tylko świata żyli.

Pomimo pięknej pogody, która mi dała sposobność przypatrzyć się fizjonomii miasta nie obleczonego we mgłę i dymy, jak go malują, swąd węglowy tak mię był odurzył, że przez pierwsze dwa dni chodziłem jakby po nieschludnej kuchni. Czystość jednak, cichość niepojęta, dla tego zwłaszcza, co z Paryża przyjeżdża, dziwny we wszystkim porządek, zdrowy rozum, przemysł i pracowitość, uszanowanie prawa i bezpieczeństwo znamienują Londyn i bardzo mi się podobały. Nie masz tu owej ciżby garsonów, dekroterów, kryerów, czyli krzykaczy, i tysiącznych kuglarzy, spekulatorów, dowcipnych a natrętnych, którzy we Francji gorzej węglowego dymu odurzają ludzi. Zamiast wrzeszczących donosicieli czegoś nowego po mieście widać spokojnych ludzi niosących wysoko na kijach wielkimi literami pisane afisze, które każdy, kto chce, może czytać. Tu nawet policja, jedyne miejsce w Europie, szanowana jest, porządna, nie napastuje ludzi i nic odrażającego ani w obejściu się, ani w ubraniu swoim nie ma.

Niemało może do tej cichości i porządku i do nadania temu miastu jakiegoś właściwego jemu wejrzenia przyczynia się wielość i rozdrobnienie prywatnych domów, brak wielkich hotelów i wielkich meblowanych oberż. Tu każda prawie familia ma oddzielny dom, oddzielne wejście od ulicy, drzwi pięknie pomalowane, ale zamknięte, na których „knock and ring" napisano, co znaczy, żeby ci otworzono, potrzeba i dzwonić, i stukać.

Tak przynajmniej nowa część Londynu, po tylokrotnych pożarach odbudowana, urządzona jest i na klucz zamknięta. Szerokie ulice, szerokie place, ogrody, czyli tak nazwane parki, rozległe, żadnymi zbytecznymi kościołami (jak to niesłusznie ludzie staroświeckim miastom przyganiają) nie zakryte; a przy tym posągi admirałów i ministrów, niezliczone mnóstwo galonowanej liberii, pięknych koni i powozów odznaczają tu siedlisko wysokiej arystokracji. Reszta stolicy, stare miasto i stare jego odnogi, nie ze wszystkim ze starości swojej, z wież zamków i kościołów odarte; potężne kramy, bazary, bank i las okrętowy na Tamizie tak są nieprzebranym bogactwem towarów i wszelkich wyrobów kunsztownych zarzucone, taki ruch na tym świecie, taka rozmaitość ludzi, że prawdziwie jesteś tu. na rynku i jarmarku czterech części świata.

„A gdzie gmin? — pytał kiedyś cesarz Aleksander. — Czyż tu zarówno wszyscy bogaci?" Żebractwo zabronione tu jest, nienawidziane i gorzej uczynków złych pogardzone. Ale jakże prawo biednemu zabronić może łaknąć i pragnąć? Podatek na ubogich temu zaradza, a tego podatku składają na rok do dwiestu milionów funt[ów] ster[lingów] bogatsi. Wyborny sposób, toć prawie bez dobroczynności chrześcijańskiej obchodzą się tu ludzie? Nie ze wszystkim, bo tego podatku nie wystarcza na wyżywienie uboższych, ale na to jeszcze inna rada: rząd zachęca do emigrowania, do osadnictwa, do dobrowolnego wygnania, a przy tym byli ludzie, światli ekonomiści, co jeszcze sztuczniejsze wymyślali projekty. Cóż znaczy ta kobieta w mróz na Picadilly z dzieckiem, łachmanami przykryta; nogi nagie, ręce powyżej łokci obnażone, w kapeluszu słomianym; kłania się na wszystkie strony, aż do paradnego bruku chyląc głowę, i śpiewa okropnie. Zimno i chrypka tłumią jej fałszywą, ale jakąś światową pieśń, a dziecko biega od przychodnia do przychodnia na próżno. Ta kobieta nie żebruje, jest to śpiewaczka, a prawo nie zabrania artystom ćwiczenia swoich talentów. Cóż znaczy ta druga, staruszka, blada jak trup, trzęsąca się; patrzy litośnie w oczy, nie śmie prosić i ze strachem przyjmuje. A ciż drudzy, jak smutnie odbijają od masy silnej i bogatej. Strach wpatrywać się długo w przesycone czerstwością zdrowie tego pospólstwa, w tę rumianość wieczerzy Exchester, żeby w niej nie odkryć więcej owych zbolałych części, jak się nieraz wpatrując widzi na zagrzanej trunkiem twarzy półwiecznego człowieka zmarszczki i rozmaity zadatek wygodnego życia.

4 [lutego]. Była niedziela, pozamykano kramy i cichość większa niźli w dzień powszedni. Wiedzieć potrzeba, że w mieście tym, jak i po ca-

łej Anglii, wszelkiego stanu ludzie, mężczyźni i kobiety, młodzi i starzy, wszyscy zarówno chodzą do kościoła i przykładnie w nim się znajdują. Trudno mi  było dopytać się katolickiego kościoła, wszystkie bowiem kościoły z czasów katolickich obrządek protestancki dla siebie zabrał, wiele ich popaliło się w tylokrotnych pożarach i dziś katolicy tutejsi do hiszpańskiej kaplicy chodzą na nabożeństwo, a mówiono mi, że są jeszcze dwie mniejsze kaplice w dalekich częściach miasta.

O pół do dwunastej rano kościół Św. Pawła był już zamknięty; o trzeciej po południu byłem w Westminsterze. Puszczano wszystkich darmo, ale ta część kościoła, w której się dawniej lud modlił, była zamkniętą, bo w niej leżą groby wielkich ludzi, które się tylko za pieniądze pokazuje. Dzisiejsze zaś nabożeństwo i lud dzisiejszy mieszczą się w dawnym chórze, miejscu, które dla duchowieństwa tylko i kościelnych obrządków było poświęcone. Ołtarz jeszcze, a raczej miejsce ołtarza pozostało niczym nie zajęte i uważałem, [że] ludzie czasu nabożeństwa wielokrotnie obracali się w tę stronę, nie wiem, czy mimowolnie, czy z przepisu. Ze wszystkich przy tym zborów protestanckich tu tylko i kościołowi Św. Pawła zostawiono muzykę i śpiewaków, na co rząd, jak mi mówili Anglicy, nie szczędzi kosztu!

Nie był to dzień do przypatrywania się kościołom, kiedy się do nich ludzie na naukę schodzili, odłożyłem więc zaspokojenie mojej ciekawości na jutro.

5 [lutego]. Jakoż w poniedziałek wszedłem do kościoła Św. Pawła o południu. U wejścia cztery pensy kazano mi zapłacić, bo inaczej nie puszczają nikogo. Ludzie pobierający pieniądze jedli obiad w kościele, a wielu ciekawych przechadzało się po tym potężnym gmachu w kapeluszach z kijami. Oprócz wielkości muru, wspaniałości i formy naszych kościołów nic nie mówiło, że to dom Boży. U wielkiego ołtarza, gdzieśmy nawykli widzieć Ciało i Krew Pańską, stoi ogromna statua któregoś z wielkich ludzi angielskich, po lewej stronie Nelson, po prawej Collingwood czy Northesk, jeśli się nie mylę. Jakieś malowidła na kopule we mgle tonęły. Pod ogromnymi filarami świeciły świeże marmurowe figury, niedawno widać postawione, przypatrywałem się im; były to posągi walecznych ludzi; pod każdym prawie podpisano, że pobił Francuzów. Nie mogę zataić, że kościół ten wewnątrz dwa razy mniejszym mi się wydał, niżeli jego powierzchowność obiecuje. Szerokie czworogranne kolumny zakrywają część znaczną przestrzeni, ciężkie są i nie mają w sobie tej śmiałości wysmukłych, wyniosłych filarów, którymi się tak pysznią dawne katolickie kościoły. Przy tym dwoje potężnych ramion tego kościoła na podobieństwo Watykanu zbudowanych kryje się po bokach i wewnątrz mało się przyczynia do wspaniałości gmachu. Rzecz dziwna, uparci przy swoim i wielce dbający o to, by znaku krzyża i żadnych powierzchownych znamion nie zostawić kościołowi swemu, protestanci wybudowali sam kościół w kształt krzyża, zapatrzywszy się na stolicę apostolską, której nie lubili. Wiedzieć bowiem potrzeba, że dzisiejszy kościół Św. Pawła jest na miejscu starego, który w XVII wieku spłonął, a miał 690 stóp długości i wieżę na 540 stóp wysoką. Dzisiejszy, sto trzydzieści stóp krótszy i z kopułą na czterysta siedmdziesiąt stóp wyniosłą, był wybudowany z podatku narzuconego na węgiel ziemny, z czego się bardzo cieszy wydawca Camdena, mówiąc, że ten sposób budowania daleko jest lepszy od dawnego z dobrowolnych ofiar. Zimno . mi się zrobiło; marmurowa podłoga od wilgoci jakby wodą była polana; dreszcz mię przejął; rzuciłem raz jeszcze okiem na puste dokoła ściany i wyszedłem.

Udałem się do Westminsteru. Po krótkim targu puszczono mię za dwa i pół szylinga. Nie mam ochoty ni pamięci opisywać pomników, z których się tak chlubią Anglicy. Te groby bogate, marmury, srebrne i złote ozdoby, a pompatyczne napisy prochem są obok jednej kaplicy Henryka VII tak misternie, pracowicie, sumiennie i z taką pobożną wspaniałością wyrobionej, że pisać o tym byłoby największą pisarską zuchwałością. Jeżeli w architekturze, jak we wszystkich sztukach pięknych, jest piękno jedno, niezmienne, jednego dnia z człowiekiem, a może przed nim stworzone, to piękno oblokło się tu w poważną koronę z kamienia i sztukmistrz ją w widzeniu pochwycił. Nic dotąd nie odmieniono w tej kaplicy: siedzenia nawet mnichów i kapituły, ściemniałe od starości, zostawiono; wyrzucono tylko ołtarz.

Uderzony pięknością tej kaplicy i przypomnieniem wieku, którego była stworzoną, przechadzałem się po królewskich grobach, z większą może obojętnością, niżeli zwykli je oglądać wojażerowie. Nie mogę jednak przemilczeć wrażenia, jakiego doznałem. Wpośród kosztownych a niezliczonych pomników jedynie pobożne, pełne prawdy i prostoty chrześcijańskiej, proszące o religijny ratunek są grobowce książąt i panów katolickich, którzy w zbroi, ze złożonymi rękami, mają wejrzenie sług i żołnierzy Bożych, a leżą na ustroniu, przy ziemi, pod filarami, nie okraszone żadny[mi] architektoniczn[ymi] ozdobami. W miarę jak się przybliżasz do nowszych, wyraz ten prawdy i pobożności rycerskiej niknie. Henryk VIII, instytutor nowego kościoła, mówią, że tylko dla siebie zawarował nabożeństwo żałobne; pozazdrościł go potomnym. Bogato na grobie jakby na tronie swoim złożonej Elżbiecie nie zostawił nic artysta prócz dumy, cierpienia, zawiści, tych samych przymiotów, które tak wiernie oddał w swoim obrazie Delaroche, przedstawując śmierć tej królowej. W istocie, na widok jej nagrobku stanął mi na myśli ten obraz tak niepiękny z luksemburskiej galerii, który zapewne równie mógłby służyć za nagrobek Elżbiecie, jak ów kosztowny z marmuru. Od tego grobu oddziela na zawsze grób Marii ta sama kaplica Henryka VII, tak piękna i pobożna, w której już dawno ucichły pieśni na pojednanie umarłych i przebłaganie Boga.

Idąc do coraz nowszych i nowszych pomników, tracimy z oczu prawdę, prostotę, wespół z pobożnością, a ukazuje się jakaś pogańska sztuka: boginie, nimfy, alegorie obok przesady, suchości i fałszu. Nieco później wbija się do tego cmentarza czy galerii rzeźbiarstwa sztuka francuska, jakby na popsucie wielu pomników, których część znaczna mówi o zwycięstwach nad Francuzami. Odtąd widzisz bohaterów udrapowanych, geniusze na pół obnażone, śmierć w płaszczu, czas z kosą, kupidyny i nie wiedzieć bożyszcza jakie, a ani na jednym grobie chrześcijanina znaku chrześcijanina. Na koniec jakby na okazanie, do czego to zepsucie sztuki prowadzi, pokazano mi statuy z wosku wylepione, pomalowane, poubierane, które jakoby lalki jakie w tymże samym Westminsterze chowają dla pokazania, jak wyglądali za życia Nelson, kilku królów i królowych. W istocie, obszedłszy te nieme pomniki, na które tyle białego marmuru, a na napisy tyle złota wyłożono, ledwo sam sobie wierzysz, żeś przeszedł koło grobów Szekspira, Newtona i tylu sławnych i wielkich ludzi, których imiona byłyby natchnęły artystów czymś wyższym, piękniejszym, gdyby nie duma i upór ludzki, które częstokroć w ludziach chcą widzieć coś więcej niż ludzi i oślepione wielkością nie chcą z niej oddać dani Bogu, od którego jedynie wszelka wielkość i piękno pochodzą.

6 [lutego]. Niewiele też mam do powiedzenia o muzeach londyńskich. Najpiękniejsze dzieła, jakie w nich widziałem, nie były to rzeźby ani obrazy, ale sławne fosylia, czyli kopalne szkielety ichtiosorów, plesiosorów, pterodaktylów i tylu innych zaginionych potwór, które z wielką sztuką i znajomością rzeczy angielscy geologowie ku wiecznej pamięci odkryli i zachowali. Jest to rzecz godna widzenia, owi przedludzcy mieszkance starego świata: patrząc na nich, czas stworzenia tak się przedłuża, jak się przedłuża przestrzeń, kiedy się okiem astronoma patrzy w nieskończoność światów. Ciekawe te zabytki dawnej organizacji zwierząt znajdują się w British Muzeum, razem z kolekcją minerałów, posągami świeżo z Grecji przywiezionymi, zabytkami starożytności egipskich i wielu innymi ciekawościami.

Na tym zakończę moje krótkie uwagi nad Londynem. Cóż wreszcie miałbym do powiedzenia o całej świetności kupieckiego państwa, o liberalnym parlamencie młodej królowej, wojsku czerwono, bogato ubranym, kiedy wśród tego wszystkiego widziałem przyjaciół, towarzyszy moich w nędzy, tracących prawie nadzieję.

7 [lutego]. Siódmego lutego wieczorem miałem iść na Drury Lane, kiedy p. Lambert wchodzi i donosi mi, że pojutrze rano odpływa z Falmouth do Brazylii przewozowy statek (packet-boat), na którym zamówione mamy miejsca. W godzinę byliśmy już w pojeździe i ruszyliśmy pocztą na całą noc do Falmouth. Nie miałem nawet czasu pożegnać naszych braci w Londynie ani im donieść o sobie.

8 [lutego]. W drodze przypatrzyłem się nieco Anglii,. owym hrabstwom i poprzegradzanej ziemi, porządnym domom i miastom zamożnym. Niedobra to jednak rzecz podróżować pocztą: kraj cały przebieżysz i nie masz słowa do powiedzenia.

Późno wieczorem przebiegliśmy przez Plymouth, przez Devonport i przepłynęliśmy zatokę o świetle księżyca.

9 [lutego]. O trzeciej rano przybyłem do Falmouth w czas słotny i burzliwy. Oka zmrużyć nie mogłem. Jakaś gorączka mię ogarnęła na pożegnaniu z Europą. Siadłem do pisania listów. Zaledwo po kilka słów napisałem do domu i do Paryża, kiedy dwukrotny wystrzał działowy ostrzegł nas, że okręt rozwija żagle. Okręt to był, o którym już wspomniałem.

O dziewiątej rano wsiedliśmy do czółna i dopłynęliśmy do brygu ,,Spey", na którym dano dla mnie i dla p. Lambert osobną izbę, bardzo porządną, i ze wszelką uczciwością nas przyjęto.

PODRÓŻ MORSKA

II. Madera. — Wyspy Kanaryjskie

9 [lutego]. Natychmiast zacząłem ciężko chorować. Morze było burzliwe. Nie miałem nawet czasu rozpatrzyć się w urządzeniu okrętu i poznać pasażerów (podróżnych).

10—13 [lutego]. Przez cztery dni okręt nasz był gwałtownie rzucany i po kilkakroć zrywała się burza. Nieznośna to rzecz ów ruch ciągły i powszechny, w którym wszystkie przedmioty, na które patrzysz, zdają się przewracać, ludzie słaniają się, wszystkie ściany i pokrycie skrzypią niemiłosiernie, a wicher jakimś kozaczym głosem świszczę ponad uchem. Odurzony byłem od huku fali, która się rozbijała na pokładzie i przerzucała przez okręt. Żeglarze nasi mieli wiele pracy, bo wiatr był od zachodu i pędził na brzegi Francji. Co chwilę zmieniano żagle, zwijano; ruch wielki był między majtkami i kapitan w kłopocie. Jednego dnia rano burza zdawała się wolnieć, uciszać, oficerowie okrętu byli na dole, kiedy razem wszczął się rozruch na pokładzie, wybiegł kapitan, spostrzeżono wicher w obłokach, na kształt trąby idący na nas; w oka mgnieniu spuszczono wszystkie żagle i nieprzyjaciel minął nas szczęśliwie.

15 [lutego]. Byliśmy na szerokość przylądka Finisterre, a burza jeszcze nie ustawała.

16 [lutego]. Wiatr począł słabieć.

17 [lutego]. Wiatr zmienił się. Wyszedłem po raz pierwszy na pokład. Morze było tak szalone, tak rozdrażnione od tylodniowej burzy, że mi się w głowie kręciło patrząc, jak lekko okręt nasz puszczał się z fali na falę, jakby z góry na górę, i tylko pianę za sobą zostawiał. Zimno jeszcze było, niebo północne ociągnięte chmurami, płowe; kolor morza zielonawy.

19 [lutego]. Minęliśmy szerokość Lizbony. Wiatr odmienia się, przeciwny.

22 [lutego]. Znowu burza.

23 [lutego]. O południu słońce wyjrzało zza chmury, żeglarze mieli czas poczynić swoje obserwacje. Znaleźliśmy się pod 35°34' szer. geogr., a 14°34' dł. (na południk londyński). Tu nas pochwyciły wiatry południowe, przeciw którym długo się nasz okręt ubijał, nim doczekaliśmy się pomyślnego wiatru w niedzielę zapustną d. 25. Skierowano okręt prosto ku Maderze.

26 [lutego]. Burza i wiatr południowy odpędziły nas daleko z drogi

27 [lutego]. O godzinie 8 rano obaczyliśmy wyspę Porto Santo, sławne z pobytu tam Kolumba, kiedy się jeszcze spodziewał pomocy do swoich wypraw u króla portugalskiego i był przez niego mianowany gubernatorem Porto Santo.

Zrazu było to coś bardziej do obłoku niż do ziemi podobnego. Siwe, sinawe, szare masy podnosiły się z morza i mgłą omroczone były. W godzinę odmieniły się kolory, zarumieniła się góra, potem znowu ciemniejsze tło przybrała, dalej żółtawymi i fioletowymi skałami zaczęła przyświecać; okręt biegł prędko, a kłęby obłoków przeciągały między nami a wyspą.

O południu już całą wyspę z towarzyszkami swymi widzieliśmy jak na dłoni. Porto Santo górowała nad nimi: dwie małe przed nią, Illeo de Serra i Pico Branco, stały jak dwoje bliźniąt przed swoją matką, a na drugim końcu, od południa, podnosiła się z morza Illeo Bascho.

Słońce było ku zachodowi, kiedyśmy okrążali skały de Serra i wpłynęliśmy na piękną zatokę. Boki wysp wyniosłe, nagie i stromo zapadające, czarnymi, białymi i czerwonymi warstwami porysowane i pokręcone, mieniły się od zachodzącego światła, a grzbiety gór i cała pochyłość przypłaszczonej wyspy pokryte były zielonością. W głębi zatoki widać miasteczko Porto Santo, jedyne na tej wyspie, z kilkadziesiąt białych domków złożone, nad którymi góruje piękny kościół. U portu stały dwa okręty, z których jeden z na wpół zwiniętymi żaglami, a ponad miasteczkiem na wzgórzu kręciły się dwa wiatraki.

Wiatr był zachodnio-północny; nam potrzeba było płynąć ku południo-zachodowi. Że tego dnia niebezpiecznie było wypływać z zatoki i morze, między tymi wyspami a Maderą na częstą burzę narażone, groziło czymś niedobrym dla naszych żeglarzy, uważny kapitan osądził za rzecz przyzwoitą rzucić kotwicę w tym porcie i czekać jutra. Dano więc rozkaz, skierowano okręt ku brzegom a że wiatr był od lądu, szliśmy gzygzakiem, stawiać żagle bokiem do wiatru i obracając je to w prawo, to w lewo. Co kilkanaście minut wszystkie razem żagle odwracano na drugą stronę okrętu i okręt zwijał się w oka mgnieniu. Żwawo i ochoczo krzątali się majtkowie, wielki ruch był na pokładzie i cała wyspa ze swymi górami, skałami i samotną wioską obracała mi się na wszystkie strony wspaniale, jakby się pyszniąc z mego zadumienia.

Nieszczęściem noc zaszła, rzucono kotwicę i cała czeladź okrętowa zeszła na dół zapijać grogiem całodzienną pracę.

28 [lutego]. O godzinie piątej rano podjęto kotwicę, rozpięto żagle i w pół godziny wyszliśmy z zatoki na otwarte morze. Natychmiast obaczyliśmy Maderę. Ranek był piękny, pogodny, kapitan nam przyrzekał stanąć o południu w porcie Funchal. Ale się inaczej Bogu podobało. Przez cały dzień, a była to popielcowa środa, to cisza, to wiatry zmienne zatrzymywały nas lub pędziły w stronę, dokąd iść nie chcieliśmy. Niepodobna opisać, jak się odmieniają kolory i figury skał, w miarę jak się przybliżamy do nich na morzu przy wschodzącym słońcu. Mgła przeźroczysta odcieniała zachodnią część Madery, a z wierzchołka Pico de Ruivo dymiły obłoki i wiły się w czuprynę. Cała wyspa w przecięciu od północy na południe była jakby jedna góra, której spadek ód zachodu nieco stromszy niżeli od wschodu. Spady te, czyli pochyłości boków, tworzą kąty od 13° do 15° z linią poziomu, co przechodzi znacznie pochyłość law wyrzuconych przez wulkany dzisiejsze i swobodnie płynących.

Zaledwo o południu mijaliśmy Porta de San Lorenzo: tu widać szereg skał nagich, które przedłużają wschodni koniec wyspy w ostry, podobny do starożytnego wodociągu mur. We wschodniej stronie od brzegów Afryki spostrzegliśmy trzy wyspy, zwane Deserta, a które od żeglarzy dezerterami są przezwane, jakoby uciekły od głównego korpusu skał Madery. Wysepki te ciągną się w linii prostej jak ogromne wały, zupełnie puste, nagie, o brzegach pionowych, a na czele od północy widać odosobnioną skałę, w kształcie kolumny, podobną do dalekiego pod żaglem okrętu.

Skorośmy weszli między te wyspy a Maderę, wiatr ucichł, potem silnie zawiał od południa i po niejakim czasie znowu się odmienił. Żeglarze nasi w wielkim byli ambarasie. Słońce już zachodziło, kiedyśmy zatokę Machico i port S[an]ta Cruz mijali. Miejsce to ma być niebezpieczne z powodu częstych burz i gwałtownych ciągów między skalistymi brzegami Madery z jednej strony a wyspami Deserta z drugiej. Tu nas: zachwyciła noc ciemna i deszcz ulewny.

1 marca. Nazajutrz o godzinie 7 rano zawinęliśmy szczęśliwie do portu i miasta Funchal, stolicy Madery, a jak tam nasi żeglarze manewrowali przez noc całą, nie wiem.

Zatoka ta i port nie są wygodne ni bezpieczne dla żeglarzy. Najbardziej się tu lękają wiatrów wschodnich, które okrętom na wielkiej głębinie (20 do 30 sążni), jaka jest w tej zatoce, nie dają pokoju, zrywają je z kotwicy i pędzą na pobrzeżne skały. Z tej przyczyny większe okręty daleko zatrzymują się od miasta, zawsze są na ostrożności i za nadejściem niebezpiecznego wiatru zmykają na środek morza. Dlatego też kapitan zapowiedział nam, że jeśli się mu uda załatwić swoje interesy, dziś, a najdalej jutro rano w dalszą puścimy się podróż. Niedługo więc czekając, wsiedliśmy na czółno i dopłynęliśmy do wyspy.

Mała forteczka, nie większa jak nowogrodzki zamek, na bazaltowej skale zbudowana, stoi na straży, gdzie się wylądowywa. Po czarnych, bazaltowych schodach weszliśmy na górę, gdzie piękna wiosna, rozkwitłe drzewa i zapach kwiatów powitały nas w piękny, pogodny ranek, tak piękny, jak nasze majowe. Roje czarniawych Portugalczyków, szyprów i rybaków kręciło się koło nas. Ich twarze trochę cygańskie, oczy żywe, czarne, wiele imaginacji i uczucia znaczące; ludzie urody średniej, zręczni i łagodnego wejrzenia. Mała granatowa jarmułka z pąsową obwódką i w sterczący ogonek zakończona, na czarnych-kędzierzawych włosach, biała koszula i płócienne, po kolana spodnie, długie żółte buty, kurtka na ramionach zawieszona i kij w ręku, oto cały ubiór tych wyspiarzy, którzy — wyobrazić sobie proszę — dziwnie odbijać musieli, dla mnie, pod pogodnym i ciepłym niebem, od owych zimnych, ciężkich, rostbefem, że tak powiem, oddychających Anglików, ciepło i zapaśnie ubranych, których tylko co jeszcze za śniegu, we mgle i węglowym czadzie zostawiłem.

Przyszliśmy do miasta wąską, niewysokimi domkami zabudowaną uliczką, wtenczas właśnie, kiedy dzwoniono na mszę. Idący przy mnie Anglik powtarzał z przekąsem, że ta uliczka niepodobna do Regent Street. W samym mieście jakaś dziwna ruchawość, żywość i rozmaitość. Dom do domu niepodobny, ulica do ulicy. Na placach kościoły niewielkie, ale dosyć starannie zbudowane z wulkanicznych skał czarniawych.

Chciałem natychmiast wybiec na góry, ale grzeczność kazała dotrzymać kompanii towarzyszom podróży i kapitanowi. Wynaleziono Britishhotel i potrzeba jeszcze było z godzinę zatrzymać się przy herbacie i befsztyku, gdzie też pierwszy kieliszek madery wypiłem za zdrowie moich przyjaciół.

Poszliśmy potem na owocowy rynek. Jest to rzecz bardzo przyjemna przybywającemu z północy widzieć raz pierwszy rynek owocowy z podzwrotnikowego kraju. Cytryny, pomarańcze, banany i mnóstwo owoców, których nazwać nie umiem, rozłożone wpośród warzywa i ogromnych dyń, a ponad nimi jakieś jagody i czerwony pieprz w kształcie paciorek pozawieszane czyniły dla mnie obraz milszy i ciekawszy od całej Regent Street mojego Anglika. Sniadawe twarze przekupek, czarne ich oczy i czarniejsze włosy pięknie odbijały od zieleniny i złotawych owoców.

Skwapliwie biegłem widzieć pola, rozkwitającą wiosną umajone. Miałem w kieszeni geologiczne młoty do próbowania skał, o których wiele uczeni pisali, ale zaledwo wyszedłem z miasteczka, tak mię zajęła żyjąca natura, że na czas ochłonąłem ż geologicznego zapału.

Wyspa Madera przedłuża się od północno-wschodniej strony ku południo-zachodowi. Jej korpus, wpośród którego ogromna góra Pico de Ruivo ponad wygasłymi kraterami sterczy, jest w północnej części, a niejako ogon, część niższa i węższa od poprzedniej, ciągnie się ku południowi. Od wyniosłego Pico de Ruivo rozchodzą się naokoło w promienie doliny i parowy, jakby porozrywane szmaty ziemi od środkowego wulkanu. Z tych dolin najpiękniejsza rozszerza się stępując ku morzu i u stóp jej leży Funchal. Nasypy wulkaniczne, popioły, lapille, żużle, którymi się ta wyklęsłość napełniła, usłały grunt bardzo żyzny, który działaniem powietrza, wody i przemysłu ludzkiego ciągle się poprawia, żyźnieje i ogrodem jest na owe sławne winnice, o których któż pierwej nie posłyszał niż o samej Maderze?

Idąc w górę od portu, na parę godzin pieszej podróży, stoi piękny kościół Najświętszej Panny Nta Sa. del Monte, do którego lud pobożny w święta pielgrzymki odprawia. Droga do tego kościoła, drobnymi kamykami wyłożona, idzie przez same ogrody i winnice. Poszliśmy tą drogą w górę aż do kościoła, a zeszliśmy inną doliną.

Część najcieplejsza, podzwrotnikowe rośliny zawierająca, poczyna się tuż ponad miastem. Wyżej nieco przemagają winnice, a ponad nimi mirtowe, cyprysowe i kasztanowe gaje; wyżej jeszcze — sosny i niejedno nasze drzewo, śnieg i zima.

Jeszcze nie wyjdziesz z miasta, już liczne ogrody wysoko obmurowane, przepełnione zielonością, wyciągają zza parkanów długie liście bananowe i zaostrzają ciekawość. Z dziecinną rozkoszą wbiegłem do pierwszego ogrodu, który znalazłem otwarty na pierwszym wzgórzu za miastem. Jakaż to wielka różnica między cytrynowymi i pomarańczowymi drzewami, które tu na ziemi swobodnie rosną nie obcięte, nie ostrzyżone, a owymi wazonami, które co wiosnę do Tuileries i Luksemburgu wojażują. Drzewa te znalazłem owocami okryte, a co mię wielce bawiło, to widzieć pomarańcze i cytryny od wiatru na ziemi obite i na murawie gnijące jak jabłka czy gruszki w gęstym a dobrze zagospodarzonym sadzie. Cytryny nieco zieleńsze, srebrem odbijały od żółtych pomarańcz i były to jakby jabłonie o srebrnych i złotych jabłkach, a ja wpośród nich stałem jakby najmłodszy z trzech braci naszych dziecinnych bajek. Biały kwiat przebijał przez pomarańczowe liście, a czerwoniawy okrywał brzoskwinie i migdały; winograd poczynał się rozpuszczać, a drzewa z północnych stref stały jeszcze nagie.

Nad całą tą ogrodowizną górowały tu i ówdzie sterczące palmy, daktylowe drzewa i bananowe bukiety; najnowsza dla mnie znajomość były aloesami grodzone po wielu miejscach żyworodne płoty; niezgrabne kaktusy zarastały poza murami jak u nas łopuch i pokrzywa, a przy tym ziemia usłana kwiatami: heliotropy, geranium, hiacynty rosną tu dziko i kwitły rzęsiście.

Wszystko to było dla mnie tak nowe i piękne, że — jakem powiedział — nie miałem czasu ni ochoty przypatrywać się razem naturze mineralnej, kamieniom i skałom. Wszakże był to ciekawy bardzo grunt dla geologa i kiedy odwróciwszy oczy od kwiatów i owoców wziąłem garść ziemi lub odbiłem kawał skały, stanęła mi na myśli owa moc straszna, podziemna, która całą tę wyspę podniosła i masy potężne trachitów, bazaltów, żużli i popiołu wyrzuciła spod głębokiego oceanu.

Ten sam ojciec, co tak bogato kwieciem i owocami obdarza dzieci swoje, straszną ma siłę! Niejedna może podobna Maderze wyspa mogiłą kiedyś będzie nieposłusznym plemionom, które długo i niewdzięcznie używają nieprzebranych w swej obfitości bogactw przyrodzenia.

Szliśmy w górę ku kościołowi, zbaczając po drodze na prawo i na lewo. Dwa gatunki ludzi i dwa gatunki domów napotykaliśmy. Domy ozdobne, ale tak zewsząd obmurowane, że do nich dostąpić trudno. Drzwi malowane, brązowe, ale na zamek zamknięte, przypominające owe „knock and ring" londyńskie; były to mieszkania Anglików. Spotkałem jednego pod tym pogodnym niebem, między ogrodami, w takiej zupełnie posturze, tak czysto i przystojnie ubranego, z takimże zimnym, spokojnym akcentem, jak owe podżyłe rentiery na Elizejskich Polach lub jak ciągnący przed latem do Szwajcarii wojażerowie. Drugiego, starszego, który nas do swego ogrodu zaprowadził, spotkaliśmy wyżej nieco. Miał już coś południowszego w sobie,, rad "był się podobać i bardzo się kochał w swoim ogrodzie.. Miał na sobie długiego kroju frak, żółtą kamizelkę, kapelusz okrągły i buty zesztryflami; znać, że przybył tu jeszcze za czasów, kiedy buty ze sztryflami noszono w Europie. Pokazał nam dwa gatunki kawy, która się mu bardzo dobrze udaje; na jednej jagody były zielone, okrągławe, na drugiej czerwone, większe i podługowatsze. Tuż rosło wysokie drzewo daktylowe i rozłożyste banany. Anglik dobrze się znał na kwiatach; jakoż byłoby czym napełnić dziesięć trephausów i oranżerii z jego jednego ogródka. Przy tym laury i cyprysy pomieszane były w gęstwini z pieprzem, goździkami, figami, słowem, z całą żyjącą bakalią.

Drugi gatunek domów i ludzi bardzo się różni od poprzedniego. Są to wyspiarze, ubodzy. Domy ich zawsze otwarte, całe domostwo i dobytek tak wystawione na widok publiczny, że jednym rzutem oka zdaje się obejrzysz całą familią, jej domowe życie i chudobę, co myślą i robią.

Wiele ludzi spotykaliśmy po drodze, znoszących drzewo z góry lub idących po drzewo. Większe ciężary spuszczano na saniach. Kobiety niosły na głowach w pęki powiązane gałęzie, a między młodszymi było wiele białych jak mleko, niewielkiej urody, pięknych i skromnych. Między starszymi znajdowały się puste, wesołe i żartujące sobie z przychodniów. Z ubioru mało się różnią od europejskich, wyjąwszy, że na głowach noszą takież czapeczki co i mężczyźni, a na ramionach jakby peleryny jakie, czerwone ze szlakami.

Liczne też gromady dzieci grzały się na wiosennym słońcu przy domach i mimo ubóstwa nie naprzykrzały się nam. Przewodnik nasz, odarty, bosy a gawęda, jedząc śniadanie przy jednej chałupie dał kawał chle ba dziecku, które w jednej koszulce stało oparte o mur i spokojnie nam się przypatrywało. Dziecko to nie chciało przyjąć chleba od przewodnika, aż mu powiedziano, że to my, bogatsi, jemu ofiarujemy; wtenczas wzięło chleb i dziwnie pięknie ku nam spojrzało, z wdziękiem i przymileniem się: podniosło rączkę swoją do ust i pocałowawszy ją, opuściło i odeszło, a z chciwości, z jaką poczęło jeść, widać było, że głodne i ubogie.

Dochodząc do kościoła widać piękne źródła, które staraniem i kosztem bogatych Anglików, jak o tym dumne napisy wykute na kamieniach świadczą, z pobliskich gór były sprowadzone. U tych źródeł dziewczęta myły sobie nogi, bawiły się, śpiewały, nie uważając bynajmniej na przechodzących. Dalej poczynają się piękne kasztanowe, orzechowe i z rozmaitych innych drzew gaje, pod którymi ziemia pierwiosnkiem była okryta. Spotkaliśmy tam wyspiarzy niosących w palankinie jakieś paniątko tyftykami osłonięte, jak to ma być zwyczaj u bogatszych odbywania podróży w tym kraju.

Kościół Najświętszej Panny del Monte o dwóch wieżach, z głębokim przysionkiem na przedzie, na bazalcie i z bazaltowej czy trachitowej skały zbudowany, dosyć pięknej jest architektury, a ma przed sobą wysokie, wspaniałe wschody kamienne i taras żelazną kratą opatrzony. Wewnątrz bogaty ołtarz N. Panny i drugi równie piękny po prawej stronie od wejścia. Malowidła, trochę nadpsute i wiekiem przyćmione, zdają się być niezłego mistrza ze szkoły hiszpańskiej. Ławek nie masz w kościele, mała tylko galeria z boku dla bogatszych. Mówiono nam, że czasu odpustów lud bardzo się ciśnie do tego kościoła i nocuje po gajach.

Minąwszy kościół, wzięliśmy się na lewo, kędy w głębokim parowie szumi kaskada, a przy niej niewielki młynek z kołem o pionowej osi. Na drugiej stronie parowu rozciąga się las i piękna majętność pana Gordon, ajenta jakiejś kompanii, który tu wielkim kosztem przyozdobił naturę, pobudował altany, pozasadzał drzewa i — zbankrutował. Wpośród drzew przebijały się zielone laury, mirty, cyprysy, a nad nimi panuje dziwnej piękności cedr w kształcie baldakinu.

Schodząc na dół, weszliśmy między chaty ubogich wyspiarzy, po większej części ze trzciny zrobione i trzciną pokryte, a w bogatej gęstwinie rozmaitych krzewów, drzew i kwiatów pochowane. Nie widać tu ani zamurowania, ani złoconych drzwi angielskich. Każdy domek otwarty, ludzie uprzejmi, łagodnego wejrzenia, ochoczy do pokazania drogi, witający się z przychodniem. Nie masz tu wykwintnych ogrodów, ale widać rozległe winnice, ponad którymi, jakby jakie siecie, rozciągają się kraty, mniej więcej na łokieć od ziemi, dosyć starannie z cienkich tyczyn ulepione. Na tych się kratach zawieszają grona i latorośle winne, a pod nimi wiosną rośnie wiele warzywa. Widziałem piękny bób, kwitnący jak u nas w sierpniu, a obok niego wschodzącą zaledwie pszenicę, której tu niewiele sieją.

Między tymi chatami są nieco porządniejsze, na kształt karczemek jakich, gdzie wino, chleb i mleko przedają. Gospodyni pobiegła przynieść nam świeżego mleka. Wśród zieleniny i wiosny przypomniałem sobie młode dni, szczęśliwsze, kiedyśmy to w okolicach Wilna z przyjaciółmi zapijali mleko, i daleko odbiegła myśl moja od Madery, kiedy przyprowadzono żółtawą, gładką, brodatą kozę, a dobra kobieta jęła się do dojenia. Nie do smaku to było Litwinowi z bogatego w łąki i pastwiska i zamożnego w trzody rogatego bydła kraju. Odbiegła ochota do mleka i poszedłem dalej.

W istocie, mało tu jest bydła, a to, które się do uprawy roli używa, chude i małe, konie też małe, nikczemne; osły tylko i muły piękniejsze i staranniej utrzymane niżeli w Bulońskim Lesie lub w Montmorancy. Za to kóz wiele i domowego ptastwa, a ze zwierzyny widziałem piękne gołębie siwe z opałowym gardłem.

Wróciłem do miasta po zachodzie słońca w bardzo przyjemny chłodek. Cała ludność miejska była na ulicach, na balkonach lub przechadzała się ponad brzegiem morza. Na wieczerzę dano nam wszelkiego rodzaju owoce, które, szczerze powiem, niewiele co lepsze od naszych dobrych gruszek. Wieczorem o księżycu odpłynęliśmy do okrętu. Noc była cicha, morze spokojne jakby jakie jezioro, a za każdym uderzeniem wioseł iskrzyły się po fali na kształt gwiazd od pogodnego nieba odbitych elektryczne światełka, które w południowych strefach dają się często spostrzegać i bardzo zadziwiają podróżnych.

W tej miłej przechadzce pan Lambert tylko mi towarzyszył; resztę kolegów znaleźliśmy przy grogu. Przepędzili oni dzień cały w oberży angielskiej, gdzieśmy ich zostawili, i bardzo się im nie podobała wyspa: „What a shamful country, what a dirty people". Wszystko się im niedobrze wydało: wino za słabe, ulice za ciasne, księży za wiele, kobiety niepiękne, żebractwo, a befsztyk niegodziwy. Szanowny kapitan zapijając tę recenzję Madery powtarzał: „Home, sweet home!" Bo dla niego domem był okręt i z domem swoim podróżował.

Nie bez kamieni wróciłem do mojej kajuty; nie spostrzegłem się prawie, jak próbując skał dorywczo, napełniłem minerałami kieszenie. Z tego, com widział, nie wątpię, że formacja tej wyspy należy do wygasłych wulkanów, podobnych tym, jakie przed rokiem miałem zręczność postrzegać w Auvernii. Główniejsze różnice w okolicach Funchal są niewielkiej wagi. Bazaltowe skały zawierają tu wiele oliwinu, ale nie znalazłem augitu w kryształach ni żadnych zeolitów lub innych jakich wulkanicznych minerałów. Bazalt dzieli się tu w rozmaitej wielkości ziarna, kule i częstokroć w ogromne, na parę łokci średnicy buły. Taż sama sferyczna budowa daje się widzieć w rozpadaniu się tych skał na proch, twardsze ośrodki zostają nietknięte, a sama masą w tłustą i urodzajną ziemię przemienia się. Oprócz tego rodzaju bazaltów widziałem inny, dzielący się w tablice na parę i więcej cali grube, jako też zwyczajny bazalt graniastosłupowy. Ten ostatni zdaje się trzymać spodu góry i przykrywa w dolinie Funchal jakieś pokłady warst[w]owane, którym nie miałem czasu przypatrzyć się. Wielkie też widziałem masy tufu bazaltowego, żużli i popiołów, a w nich przemagać zdaje się pumeks, który w Awernii bardzo się rzadko napotyka. Z tych wulkanicznych nasypów i wielokrotnych law utworzone pokłady mają wejrzenie skał warstwujących się jakby jakie utworu wodnego ławice; warstwy ich zaś częstokroć stromo podjęte lub rozmaicie pokręcone dowodzą, że oprócz wulkanicznych wyrzutów, podobnych dzisiejszym na Wezuwiuszu i Etnie, cała skorupa wierzchnia uległa kilkakrotnie wstrząśnieniu, gwałtownym odmianom i była od środkowych wulkanów podniesiona. Staranne bowiem poszukiwanie p. de Beaumont na dzisiejszych wulkanach i lawach poczynione dowodzą, że wszelkie wyrzuty i wulkaniczne wylewy układają się w warstwy, których pochylenie do poziomu nie przechodzi nigdy 6° do 7°, i ilekroć nam się zdarza w dawniejszych, podobnych tym nowożytnym pokładach spostrzegać warstwy czyniące z poziomem kąt rozwarłszy niż 7°, mamy powód do przypuszczenia, że te pokłady zostały podniesione siłą wewnętrzną tegoż samego początku i źródła co owa, która, je pierwej wyrzuciła i po powierzchni ziemi rozlała. Rzecz godna uwagi, że ogólne spady boków wyspy — jakem już o tym nadmienił — te spady dziś zapewne znacznie już działaniem powietrza i wody wyrównane i przypłaszczone, tworzą jeszcze kąt — jakem powiedział — przechodzący wszelkie pochylenia ław swobodnie płynących, a przez to dowodzą, że wyspa ta utworzyła się nie przez same wyrzuty wulkaniczne, ale i przez podniesienie całej skorupy ziemnej w sposób podobny temu, jak się potworzyły inne góry na powierzchni ziemi.

Miałem nadzieję, że nazajutrz jeszcze pójdę między góry sprawdzać moje domysły i uczyć się. Ale się inaczej Bogu podobało. O godzinie 7 rano wiatr pomyślny zawiał, podjęto kotwicę i z żalem pożegnałem Maderę.

2 [marca]. Przybyło nam dwóch podróżnych: jeden Brazylijczyk, ksiądz, chory, drugi młody chłopak z Funchal w mundurze milicji tutejszej, rzucający ojczyznę swoją piękną, ojca i przyjaciół, by szukać szczęścia między obcymi. Ojciec jego— jak mi mówiono — stratny i zajęty dziećmi powtórnego małżeństwa, nie przyszedł nawet pożegnać na zawsze syna swego i nikt z familii nie przyszedł go pożegnać, jedno młody jakiś jego przyjaciel, który go całował i płakał, aż mi się okropnie zrobiło. Ten młody, piękny wyspiarz nie należał do naszej kompanii, bo umieszczono go za pół ceny w przedniej połowie okrętu. Nie wolno mu było przechadzać się po naszej połowie i nikt do niego słowa nigdy nie przemówił, wyjąwszy księdza.

Wiatr mocny i pomyślny rychło nas odpędził od Madery.

3 [marca]. Pod wieczór widzieliśmy już jakby we mgle Teneryfę.

4 [marca]. Z rana jeszcze spałem, kiedy mię kapitan zawołał, by pokazać piękne Teneryfy skały. Byliśmy już blisko wyspy. Wspaniałe urwiska od północno-wschodniej strony odsłoniły mi ciekawe przecięcie tych wulkanicznych, w rozmaite warstwy porysowanych pokładów, na których czytać mogłem wstrząśnienia i niejedną rewolucją wyspy. Przerysowałem natychmiast jedno przecięcie, na którym widać było wyraźny obraz cząstkowego podniesienia wyspy w tym miejscu: część niższa pokładu, warst[w]owna, zapada w jedną i drugą stronę dosyć stromo (pod kątami więcej niż 20° mającymi), pośrodku zaś od dołu w górę podnosi się masa szarawej skały na prostopadłe graniastosłupy dzieląca się i wdzierająca między warstwy, które porozrywała, wygięła i podniosła.

Trochę dalej na południe zdjąłem z natury drugie przecięcie, z tego względu godne uwagi, że tu wpośród warst[w]ującego się pokładu, pokręconego od ogniowych skał, widać żyły tych ostatnich przerzynające od dołu do góry cały pokład i rozgałęziające się w rozmaity sposób; i to na rysunku starałem się wydać. Warstwy pokładu są to łoża law i wulkanicznych nasypów (lapille, popioły, tuf wulkaniczny) w rozmaitych epokach złożone i powtarzające się, żyły zaś i masy poprzecznie je przerzynające są czarniawe, zbite bazaltowe lub im odpowiednie skały, jak się to zazwyczaj w nowszych i wygasłych wulkanach spostrzega.

Wiatr był powolny, pomyślny, morze ciche, niebo czyste, błękitne; płynęliśmy wszystkimi żaglami, a wyspa z poszarpanymi górami przesuwała się przed nami jak obraz w panoramie. Urwiste, wysokie  brzegi, czarniawe, żółte i purpurowe, od porannego słońca pożyczały blasku, a wierzchy wyspy miały na sobie jakąś szarą zieloność, pochodzącą — jak mi jeden z mieszkańców Teneryfy na okręcie mówił — od wielkiej obfitości, kaktusów, które tu rosną.

Ledwośmy minęli to drugie urwisko, z którego owe przecięcie o bazaltowych żyłach przerysowałem, odsłoniły się przed nami zatoka i miasto Santa Cruz, a dalej ku południowi góry i ponad nimi sławny wierzch Teneryfy, pico de Tenerife, o 11 420 stóp podniesiony nad poziom morza, śniegiem pokryty.

Wiatr zwolniał; wsiedliśmy z kapitanem na czółno, by prędzej dopłynąć do portu, ale po chwili wiatr znowu zawiał, wróciliśmy na pokład i zawinęliśmy do portu o pół do 11 rano w pierwszą niedzielę postu.

Miasto Santa Cruz dosyć czyste, niewielkie, nie jest tak pięknie położone jak Funchal, bo wszystkie winnice, ogrody i żyzna część wyspy po drugiej stronie leżą, od zachodu. Mało drzew, mało rozmaitości, okolice puste. Ulice małymi kamykami brukowane, z podwójnym rzędem trotuarów, ale po wielu miejscach bruk trawą porosły. Domy bogatszych w kwadrat budowane, galerie wewnątrz dziedzińców. W pośrodku miasta stoi piękny kościół, ozdobnie przybrany, w którym kilka obrazów, chociaż miernego pędzla, jednak nie bez zalet co do prostoty i prawdy w wydaniu pobożności. Charakter szkoły hiszpańskiej daje się spostrzegać nawet w najpospolitszych malowidłach, tak w tym kościele, jako też w kościołach, które na Maderze widziałem.

Oprócz komory celnej i innych publicznych budowli, które temu miasteczku nadają wejrzenie miasta, widzimy tu plac po europejsku urządzony, a tym się szczególnie różniący od wielu londyńskich i paryskich, że zamiast posągów jakich wielkich jenerałów stoi na nim figura Najświętszej Panny.

Lud w ogólności bardzo się różni od mieszkańców Madery; nie widać tu owych twarzy śniadawych, ale po większej części lud biały, wysmukły, silnej budowy, spokojnego wejrzenia i poważniejszy od Maderczyków. Przy tym ma być uległy prawu, pracowity i cierpliwy. Zamiast owych lekkich czapeczek z ogonkami, któreśmy na Maderze widzieli, kobiety noszą tu na głowach kapelusze męskie, czarne, lub nieco mniejsze słomiane, spod których spadają im na ramiona i poniżej pasa białe welony, zwane mantelami; suknie ich białe, długie i cały ubiór skromny i poważny.

Mówią tu wszyscy po hiszpańsku i należą niby do Hiszpanii, ale się po swojemu rządzą, niezależnie od codziennych odmian i rewolucji tego kraju. Pytali się nas ciekawie mieszkańcy o nowiny z Hiszpanii, bo — jak mi jeden z przedniejszych obywateli miasta powiedział — dwa już miesiące, jak kurier nie przybywa rządowy. „Niewiele na tym tracimy — rzekł Kanaryjczyk — jednakże wolelibyśmy, żeby się już wojna skończyła, co nieprędko nastąpi, jeśli nam nie pomogą Francuzi". Pytałem się, czy zawichrzenia podobne tym, które poróżniają ludzi w Hiszpanii, nie zawróciły kiedy głowy i wyspiarzom. Na to mi rzekł, że tu było zawsze spokojnie, chociaż nie brakło na umysłach polityką zagrzanych. „Mamy tu ich na oku i nie pozwalamy podnieść głowy. Żołnierze nasi są to obywatele, milicja; a i bez nich moglibyśmy się obejść. Mamy tu dobrego rządcę, sprawiedliwego. Ludność na Kanaryjskich Wyspach przechodzi już dwakroć sto tysięcy. Lud pracuje, a właścicielom zanadto droga spokojność, żeby się Bóg wie o co kłócić, a broń Boże bić się".

Niedługośmy gościli w tym mieście. W parę godzin po południu byliśmy już na okręcie. Kapitan kupił pięć beczułek mocnego wina teneryfy, a było to wino bardzo podobne do madery, tak że dobry nawet znawca nie odróżniłby tych win od siebie. Mnie się zdaje, jak to nawet kupcy w Santa Cruz mi mówili, że większa część win, które do nas pod nazwiskiem madery przychodzą, nie jest z Madery, ale z Teneryfy. A jako w zawiłych i ciemnych kwestiach często się dzieje, powstały zaraz partie na okręcie, jedni za maderą, drudzy za teneryfą. Po długich dyskusjach, próbach i namysłach ta ostatnia przemogła, bo za nią był kapitan i pięć beczułek na pogotowiu; z tym wszystkim wolność kontrowersji nie cierpiała żadnego przymusu i częstokroć po teneryfie wolno było do madery apelować. Rzecz niewątpliwa, że wszystkie wina na tych obu wyspach zaprawione są mocnym spirytusem lub francuską wódką, bez czego aniby się konserwować, ani przewozu wytrzymać nie mogły. P. Parkinson, który z nami na Teneryfę przypłynął, agent jednego bogatego domu londyńskich winiarzów, mówił mi, że na zaprawienie win do tego jednego domu wychodzi 300 beczułek mocnej wódki francuskiej. Cała sztuka ma się zasadzać na dobrym wymieszaniu wódki z winem, tak żeby się wódka nie oddzielała i nie szła do góry. Zresztą, w rzeczy tej mają być bardzo biegli Anglicy, a jeśli w Anglii mniej teraz w modzie madera i teneryfa, jak były dawniej, przyczyną zdaje się być, że te wina, mianowicie teneryfa, za tanie są i słabsze od porto, xeres etc.

Kapitan spieszył dlatego, że wiatr mieliśmy pomyślny. Wiatr to już był stały, znany u żeglarzy angielskich pod nazwiskiem Trade-Wind, a od Francuzów nazwany vent elise. Spotkaliśmy byli ten wiatr na pół drogi między Maderą a Teneryfa, ale żeglarze nasi zaledwie dziś rozpoznali, że rzeczywiście jesteśmy już na ciągu wiatrów stałych.

Jakoż pas ziemi, na którym te wiatry panują, poczyna się tu na kilka stopni przed zwrotnikiem i podchodzi prawie pod równik; tam następują cisze, a za równikiem poczyna się inny wiatr stały, którego panowanie rozciąga się aż pod drugi zwrotnik. Na tamtej stronie równika wiatr ten wieje od wschodnio-południowej strony, z tej zaś strony od wschodnio-północnej.

Ważny ten fenomen ciągów nieustannych w powietrzu, ustanowiony jakoby na zbliżenie do siebie Starego Lądu z Nowym, pochodzi — jak wiemy — 1. od nierównego położenia ziemi względem słońca, przez co jej powierzchnia nie we wszystkich szerokościach geograficznych jednostajnie jest ogrzana; 2. od tego powszechnego prawa na równowagę płynów, według którego powietrze umniejsza swej gatunkowej ciężkości przez ciepło, a przez to zimniejsze jego warstwy płyną od biegunów ku rozrzedzonej pod zwrotnikami atmosferze. Gdyby tylko dwie te przyczyny były w naturze, rzecz jasna, że wiatry stałe między zwrotnikami wiałyby od biegunów ku równikowi przy powierzchni ziemi, a przybierałyby kierunki przeciwne w wyższej części atmosfery. Ale tu się przyłącza trzecia przyczyna, to jest: obrót ziemi od zachodu na wschód, wskutek którego częstokroć powietrze zdaje się nam być w spoczynku. Dzieje się to dlatego, że w istocie powietrze nie kręci się z takąż samą chyżością koło osi ziemnej, z jaką obracamy się my i powierzchnia ziemi w tym miejscu; przypuśćmy teraz, że ciąg zimniejszego powietrza płynie od biegunów z pewną siłą i chyżością ku równikowi; cząstki te, napotykając w swej brodze ku równikowi coraz większą chyżość wirową, nie mogą od razu jej być posłuszne, bo ulegają w jednymże czasie popędowi ku zwrotnikom i przynoszą z sobą chyżość wirową mniejszą od tej, która jest właściwą międzyzwrotnikowej strefie. Przez tę opieszałość swoją cząstki te stawiają pewien opór nam i wszystkim przedmiotom, które się obracają chyżością większą od nich. Od tego oporu pochodzi wiatr, którego kierunek musi być przeciwny obrotowi ziemi, kręcącej się — jak wiemy —od zachodu na wschód. Że zaś w tymże samym czasie też same cząstki powietrza pomykają się od biegunów ku równikowi, rzecz widoczna, że uległe podwójnemu popędowi, płyną w kierunku pośrednim, to jest od północo-wschodu na północnej stronie, a od południo-wschodu na południowej.

Tak sobie rozbierałem w myśli przyczyny tego dobroczynnego wiatru, który nam wypełniał żagle i niósł je lekko po cichym morzu między Kanaryjskimi Wyspami. Po lewej ręce ciągnęła się poza horyzontem wyspa Kanaria jakby łańcuch gór nieco przymglonych; od niej to inne wyspy wzięły nazwanie. Po prawej, od zachodu, przesuwała się powoli południowa część Teneryfy ze wspaniałą górą, której się czas miałem przypatrzyć.

Sam wierzch góry, zazwyczaj we mgle i obłokach, na ten raz białym śniegiem jaśniał w czas pogodny. Wierzch ten wysuwał się zza wyniosłego wału gór, które go otaczają, składa się wyraźnie . z dwóch oddzielnych części. Najwyższa, niewielka, jest jak ucięta głowa cukru, czarniawa, z nagromadzonych u krateru żużli złożona. Druga pod nią mniej spadzista, śniegiem okryta, ma formę kulistego odcinka i cała jakby poryta pręgami skał czarniawych, które od góry rozchodzą się w kształcie promieni. Dopiero pod tą śnieżną, kulistą częścią poczyna się wyniosły wał, zielonawy, w rozmaite formy z lekka powykrawany i od tego wału zniżają się we dwie przeciwne strony boki wyspy aż do samego morza. Cała ta wspaniała wyspa ze śnieżną głową i czarniawą czupryną swoją cudownie odbijała ód błękitnego nieba; u stóp jej zieleniły się fale, a na połowę wysokości lekką wstęgą bladawych obłoków była przepasana. Część wyższa, ponadóbłokowa, w coraz żywsze i rozmaitsze wpadała kolory od zachodzącego słońca, część niższa wcześnie zaczęła się mroczyć i przyćmiła się obłokiem. W tymże czasie zza południowego końca wyspy pokazywała się przy horyzoncie Palma, sławna ze starożytnego na niej krateru Caldera, mającego sześć mil ąng. obwodu, a którego brzegi od 4000 stóp idą stromo w górę. Cała wyspa ma być ze świeżych jeszcze law i wyrzutów wulkanicznych złożona, a wygasłe na niej wulkany budzą się od czasu do czasu,, odpowiadając wybuchom na Teneryfie i Lancerote.

Nim zmierzchło, widzieliśmy jeszcze jedną wyspę na zachodzie. Była to Ferro, przez którą geografowie od dawnych czasów pierwszy południk prowadzili, pierwej nim uczeni i o to się nie pokłócili i nie poczęli liczyć południków jedni od swego Paryża, drudzy od swojego Greenwich.

Z nadejściem nocy znikły nam z oczu Kanaryjskie Wyspy; została mi tylko w myśli Teneryfa, której formę świeżo byłem przerysował z natury. Zmierzyłem był też, chociaż sposobem przybliżonym do prawdy, kąty pochyłości boków tej wyspy i z tego mi wypadło, że część najwyższa, mały, czarniawy ostrokrąg miał do 40° spadu od południa, a nieco stromiej pochylał się od północy; pod nim część śnieżna, kulista, jakby wydęta, miała boki z obu stron jednostajnie pochylone pod kątami od 20° do 22° z horyzontem; na koniec sam wał górzysty, na którym ta górą stoi i który się ciągnie przez całą wyspę, zapadał do morza pod kątami od 13° "do 15°. Na pochyłości wschodniej tego wału widziałem wiele ostrokręgów mniejszych, rzędami uszykowanych, które z położenia swego i formy zdają się być wulkanami pasożytnymi, zależnymi od głównego wulkanu (cones parasites — Beaumont). Jakkolwiek to krótkie widzenie wyspy nie było w stanie dać dokładnych wniosków ni spostrzeżeń tyczących się geologicznej natury tego kraju, z ogólnego jednak wrażenia, jakie na mnie obraz tej wyspy zostawił, mniemałbym: l-o. że cała ta wyspa od podziemnego ognia podniesiona (crater de soulevement), którego miejsce leży w kulistej, śniegiem pokrytej części; 2-o. że trzy główne części w ogólnej budowie tej wyspy, to jest wał niższy, część śnieżna i ostrokrąg czarny, są jakby trzy epoki w utworze wyspy i sposobie jej istnienia.

III. Dalszy ciąg podróży morskiej. — Przejście przez zwrotnik. — Mgła piaszczysta. — Ryby latające. — O podróży morskiej i podróżujących.—Protestanci angielscyi Brazylijczyk.

5 marca. Wiatr stały, pomyślny pędził nas szczęśliwie. Osiem mil angielskich na godzinę, a po trzy stopnie szerokości na dzień ubiegaliśmy. Przy tym niepodobny był ocean do tego, co nami tak gwałtownie na Biskajskiej Zatoce rzucał i pokład nasz okrętowy bałwanami oblewał. Niebo było czyste, pogodne, a woda ciemnoszafirowa, czasem w błękit przechodzącaj na której pięknie się lśniły bladoróżowe meduzy, przezwane od marynarzy angielskich portugalskimi fregatami.

6 [marca]. O godzinie jedynastej rano przeszliśmy przez zwrotnik Raka pod dwudziestym stopniem długości (na południk londyński). Ciepłomierz dochodził do 70° F (16° R).

Tego dnia po południu barometr spadł nagle i przed zachodem słońca znowu się podniósł bez żadnej na pozór odmiany w powietrzu. Ani śladu obłoków nie było na niebie. Ale kiedy się słońce zbliżyło do horyzontu, ukazała się ponad oceanem jakby mgła jaka, wcale do lądowych niepodobna, sucha i ciepła. Trudno było odgadnąć, co znaczyła.

7 [marca]. Dopiero nazajutrz ze wschodem słońca znaleźliśmy żagle i cały sprzęt na pokładzie pokryte żółtawym, bardzo delikatnym pyłkiem, który to z wiatrem od brzegów Afryki w kształcie owej mgły do nas przyleciał. Tego dnia o południu byliśmy pod 19°57' szer. geogr., a 24°5' dł., o 356 mil ang. od Cabo Blanco, najbliższego nas punktu na lądzie. Kierunek wiatru ENE—OSO. Słońce było przyćmione i wieczorem mgła jeszcze gęstsza zakryła nam słońce wcześnie przed zachodem. Termometr dochodził do 74° F. Toż samo zjawisko trwało jeszcze przez dwa dni następne, wiatr słabiał i zaledwo 9 marca straciliśmy z oczu ową kurzawę. Że w tymże czasie ubiegliśmy siedm do ośmiu stopni szerokości w kierunku południowo-zachodnim, ogromna przestrzeń, po której ten pył rozpraszał się, miała — jak widzimy — do czterechset mil morskich szerokości, poczynała się na trzysta kilkadziesiąt mil od brzegów Afryki, a Bóg wie jak daleko zachodziła na zachód. Z tego to wnieść możemy, jak ogromna masa piasku ze starego lądu przenosi się na morze siłą samego wiatru, który w tym miejscu, mając kierunek stały i odnawiając toż samo zjawisko bezustannie, usypie w ciągu wieków jakiś szlak piaskowca na dnie morza, trudny do odgadnięcia przyszłym geologom, a ląd afrykański ciągle się zniżać będzie.

Pył ten był tak delikatny, że za dotknięciem ręką do żaglu rozlatywał się w powietrzu. Żeby się mu przypatrzyć, nie było innej rady, jak umoczywszy w wodzie gąbkę, wodzić nią po powierzchni żaglów, na których osiadał. Wyciskając potem i myjąc gąbkę w czystej wodzie, zebraliśmy dosyć owego pyłu na wypróbowanie jego natury.

Oddzielnie próbowałem pyłu zebranego w części niższej, to jest z wielkiego żaglu i z przewróconego nad kajutą naszą wielkiego czółna, a oddzielnie część pyłu, który majtkowie zebrali na najwyższym żaglu (le perroquet), o 130 stóp wyżej nad pokładem. Jakoż pył z części niższej był cięższy, szorstki; patrząc nań przez mikroskop dostrzec można było odrobiny nieco większe, przeźroczyste jak kwarc, okrągławe, a przy nich inne cząstki tak drobne, że się wydawały jako punkty bez formy i wymiarów. Wystawiona na mocny ogień rurki probierczej ta część pyłu zsiadała się tylko, odrobiny spajały się, ale nie topniały. Druga część tego proszku zebrana na wyższym żaglu była żółtsza, bez owych odrobin lśniących; na ogniu rurki probierczej topiła się w czarną okrągławą kulkę, a za dodaniem boraksu dawała szkło zielonawe, zafarbowane żelazem. Przy tym obie części tego pyłu, tak górna, jak i dolna, nie burzyły się z kwasami i zdaje się, że bez żadnego na nie działania były kwasy.

W tej dziwnej kurzawie dobiło się do naszego okrętu kilka insektów podobnych do tak nazwanych babek, które się u nas nad wodą po trzcinie i ajerze czepiają. Nie zdawały się nawet być wielce zmordowane; trudno je było złowić i zaledwo jakimś przypadkiem jedną z tych błędnych istot pochwycono. Była nieco większa od naszych wodnych babek, miała główkę piusową, naramienniki złocisto zielone, podpiersi jasne, a skrzydełka jak najdelikatniejsze koronki, czarniawe. Złowiona, niedługo żyła.

Razem też z pyłem przyleciały trzy ptaszki lądowe, z których jeden, jakiś piękny, biały, z czubkiem, bardzo był zmordowany: usiadł na linie, chciał odpocząć, ale się chwiał, trzepiotał i zdawało się, że spadnie.

Chciano go złowić, ale się ledwo do niego zbliżyli majtkowie, zerwał się i poleciał. Drugi, podobny do naszej jaskółki, czarny, z orzechową główką, białym podbrzuszkiem i widłowatym ogonem, wpadł w ręce zręcznego majtka. Rzecz dziwna, jak te liche, słabe stworzenia, nadbrzeżne mieszkance Afryki, mogły bez popasu, ani kropli wody słodkiej, trzysta kilkadziesiąt mil przelecieć w tym gorącym kurzu z pustyni Sahara.

9—13 [marca]. Począwszy od Teneryfy, okręt nasz ciągle się trzymał kierunku SSO, aż nim dopłynął na szerokość wysp Przylądku Zielonego (Cap Vert), od których niedalekośmy byli (na 20 mil ang.), aleśmy ich nie widzieli. Odtąd zawróciliśmy się prosto ku południowi i poza 26 południkiem mamy płynąć aż na drugą stronę równika.

Wiatr nieco wolniał; ubiegaliśmy po dwa stopnie szerokości na dzień. Ciepłomierz dochodził do 80°[F], barometr był prawie nieruchomy i tylko dniowe jakieś periodyczne ruchy odprawiał, małoznaczne, a wracał zawsze do jednego stanowiska o południu. Barometr kapitana nie był dosyć dokładny i czuły, iżby za jego pomocą można było z dostateczną precyzją oznaczyć owe periodyczne zmiany w parciu atmosferycznym.

O pogodzie nie ma co i mówić, niebo zawsze jednostajnie piękne, noce szczególnie tak rozkoszne, że im tylko naszych łąk, gajów i naszych pól nie dostawało.

W tym czasie nowe widowisko ciekawe i bawiące zajmowało mię: były to latające ryby . W istocie, rzecz to bardzo ciekawa widzieć, jak z niezmiernego morza wylatują jakby jaskółki, krążą ponad jego powierzchnią i znowu się do niego chowają. Czarne skrzydełka tych rybek, białosrebrne piersi, ogon widłowaty, a główka bardziej wyciągnięta niż u ryb zwyczajnych czynią, że patrząc na te ryby w powietrzu, trudno jest sobie wmówić, że to ryby. Żeby je dobrze widzieć, idzie się na przód okrętu, bo ryby te zazwyczaj wyskakują z wody przestraszone okrętem i uciekają w stronę. Widziałem jednak zrywające się daleko ód statku i unoszące się ponad wodą przez pół minuty, nie zawsze w linii prostej, ale się po kilkakrotnie zawracające, jak gdyby to nie ze strachu, ale przez zabawę i z przyjemnością czyniły. Najczęściej widać je pojedynczo wynurzające się i zapadające. Widziałem jednak nieraz, jak przypłoszone okrętem zrywały się spod błękitnej fali na kształt stada siewek czy kuropatw unoszących się nisko ponad polami naszymi. Żeglarze mówią, że na tę oceanową zwierzynę poluje wielki żarłok, sławny z piękności kolorów swoich przy skonaniu, delfin, zwany el dorado. Mówiono mi, że zdarza się widzieć, jak stada tych ryb uciekają przed delfinami przez wiele mil w jednym kierunku, podlatując i zapadając do morza.

Jednego ranka tak się wysoko podniosła biedna ryba, że zbłądziwszy trafiła na okręt i padła bez ducha. Jej skrzydła w momencie śmierci zwinęły się i zwiędły, a są to podskrzelowe płetwy tej ryby, tak długie, że zwinięte dostają aż do ogona. Wieczorem tegoż dnia wskoczyła na pokład druga rybka, pochwycił ją na powietrzu pies okrętowy i przyniósł żywą, tak że ją z rozpiętymi skrzydłami ujęto i trzymano, póki nie zdechła. To dało mi sposobność do przerysowania skrzydła w naturalnej wielkości, tak jak je widzimy rozpięte w czasie lotu. Skrzydło to, płetwa, składa się z delikatnych jakby prątków połączonych cienką błoną. Siedem takich prątków przedziela płetwę, nie licząc w to skrajnych i pomniejszych przy samej osadzie. Każdy prątek dzieli się na dwa cieńsze, z których każdy jeszcze na dwa cieńsze, a te ostatnie każdy jeszcze na dwa inne. Ten potrójny podział siedmiu środkowych kostek tworzy piękną niby sieć, która do skrzydełek motylów, a szczególnie owych babek nadwodnych jest podobna. Mówili mi ludzie okrętowi, że zawiesiwszy latarnię na linach w noc ciemną, udaje się czasem niemało tych rybek złowić na pokładzie, stworzenia te bowiem lecą na światło jak ptaszki obudzone w nocy.

Niemało już ludzi światłych i pięknie piszących starało się opowiedzieć drugim wrażenia, jakich doznali w długiej a dalekiej żegludze. Ż tego któż sobie nie utworzył wyobrażenia jak się to pływa po morzu, pierwej nim obaczył morze? Jedni chciwi niebezpieczeństw, wzdychają do tych podróży, prawie zazdroszcząc odwadze zręcznych opowiadaczów, którzy więcej o burzy niźli o pogodzie mówią. Drudzy, pływając w imaginacji z wielkimi pisarzami wojażów, wyobrażają sobie, jak się to widzi cały Ocean z niebem w pięknej nieskończoności, jak szumią bałwany i jak śmiga okręt z fali na falą wśród potwór morskich, wielorybów i bardzo ciekawego świata. Nie były obce te rzeczy i mojej imaginacji. Więcej ja w młodości mojej dalekich i daleko piękniejszych przemarzyłem żeglug niż ta i może inne jakie, które są przede mną. Powiem więc, że w podróży morskiej ani tyle niebezpieczeństw, co po naszych wojnach i niezgodach, ani na tym świecie oceanowym tyle ciekawości i życia, co po naszych wzgórzach i dolinach. Ograniczony wzrok nasz nie więcej obszaru objąć może po morskim widnokręgu, nie więcej nieba obaczy, co wkoło rodzinnego domu ze wzgórza, na którym przypatrywać się i dziwić nawykł całemu stworzeniu. Wszelkie potwory wodne, ryby straszliwe bardziej lękają się człowieka i jego pływającego budynku niż nasze ziemne zwierzęta, tak piękne i tak rozmaite.

Ze względu zatem na jednostajność przedmiotów życie na morzu bardziej jest prozaiczne niż na najdzikszej pustyni na lądzie. Za wiele ludzi na okręcie i trudno się ukryć od nich, iżby z jednostajności przedmiotów korzystać dla wewnętrznego życia i rozpamiętywania; za mało' tych ludzi i za mało wypadków, iżby w zewnętrznym życiu podobać. Dlatego to może ludzie morscy, majtkowie jak i wyżsi żeglarze, zimni są, częstokroć dziecinni; ani weseli, ni smutni, dosyć porządni i cierpliwi, cisi, uważni, zdaje się obojętni na śmierć i na życie.

Nie przyjemności zatem ni rycerskich przygód, ani jakiej wyższej rozkoszy czy zabawy szukać ma podróżny w morskiej żegludze. Z potrzeby chyba należy jej próbować, a dopłynąwszy do portu, radzę ruszać lądem chociażby z nakładem, jeżeli czas i pieniądze po temu. Okręt, na którym płyniemy, nie jest — właściwie mówiąc — wojennym, gdyż majtkowie i wszelki tu porządek dalekim jest od tego, co się postrzega na angielskich wojennych okrętach. Jednakże okręt ten jest rządowy, jeden ze statków, brygów i brygantyn, które troskliwy o swój handel i panowanie na morzu rząd angielski, utrzymuje dla komunikacji pocztowych tak z przedniejszymi portami na czterech częściach świata, jako też ze swymi flotami po rozmaitych morzach. Z tych statków jedne przeznaczone są do komunikacji z Ameryką Północną, drugie z portami Ameryki Południowej, inne utrzymują pocztę ze Śródziemnym Morzem, inne płyną aż do Przylądka Dobrej Nadziei i dalej. Dowódcy i majtkowie należą do marynarki wojennej i zostają pod rozkazami admirałów i wyższych naczelników w miejscach, gdzie się znajdują większe wojenne okręty lub eskadry. Po wszystkich bowiem ważniejszych portach rząd utrzymuje lub od czasu do czasu posyła siłę morską dla dania protekcji kupcom Anglikom i kierowania polityką zamorskich krajów, ku czemu też urządzenie poczty nieodzownie mu jest potrzebne. Tak wielkiej protekcji żadnego innego narodu kupcy nie mają, a korzystając z przezorności angielskiej i regularności poczt, wiele też listów z Francji, Niemiec i innych krajów rozchodzi się tą drogą po całym świecie.

Pierwszych dni każdego miesiąca wypływa z Falmouth jeden z tych pocztowych okrętów przeznaczony do zawiezienia listów, pieniędzy i ko. munikacji tak prywatnych, jako i rządowych do Rio de Janeiro. Po drodze zatrzymuje się przy Maderze, przy Teneryfie dla oddania listów, a na powrót każą mu wstąpić do Bahia, do Fernambuku i do niektórych portów na Meksykańskiej Zatoce. Dwa podobneż pocztowe statki rządowe angielskie w Rio de Janeiro mają obowiązek utrzymywać na przemian komunikację między tym portem a Buenos Aires, skąd następnie wszelkie listy rozchodzą się drogą lądową po całej rzeszy argentyńskiej i dalej za Kordyliery przechodzą pocztami, dosyć regularnie utrzymywanymi przez taneczne rządy. Tym sposobem wysyłane z Anglii listy we trzy miesiące rozchodzą się po Południowej Ameryce, aż na granicę Patagonii i Araukanii, i we trzy miesiące tąż samą drogą przychodzą do Europy.

Domyśli się czytelnik, że bryg „Spey" sprawował właśnie posługę, o której mowa. Na niczym mu nie brakło, czego tylko wygoda i bezpieczeństwo podróżnych wymagały. Bezpieczeństwo polegało na porządku, sztuce i umiejętności tak dowódców, jak i podwładnych, wygody życia zależały jedynie od gustu i staranności kapitana.

Główne gospodarstwo, folwark mieściły się na górze, spiżarnie zaś i piwnica pod nami. Mnóstwo kur i kogutów, pięć żywych baranów, kilkanaścioro podrosłych prosiąt, kaczki, gęsi i suka z trojga szczeniętami były na pokładzie. Biedne barany ani się odezwały przez całą podróż, przeciwnie, koguty wrzeszczały silniej niż na lądzie, a niezgodne kury kwoktały i czubiły się nawet podczas burzy i nawałnicy.

Kapitan lubił to gospodarstwo i znał się na nim, a był otyły, czerwony, gaduła, torys, czytał ogromną genealogiczną książkę angielskiej szlachty, wielki zelator anglikańskiego kościoła, nieprzyjaciel katolików, Napoleona, a mianowicie Irlandczyków. Miał dwóch służących: jeden Braun, do przyprawy grogu, był w wielkim zachowaniu u pana, drugi Murzyn Dżordż (George) do mniejszej wagi posług.

Po kapitanie szedł master B., zacny bardzo człowiek, surowy, doświadczony, żeglarz na całą gębę, od trzydziestu lat na morzu. Był on z dziecinnych lat majtkiem i tylko przez pracowitość, dobre prowadzenie się i pracę dostąpił pierwszego po kapitanie urzędu. Mało mówił, znał swoje rzemiosło z praktyki, a był dyskretnym ministrem; rządził w imieniu naczelnika i nie dawał poznać tego podwładnym. Miał on zastępcę, człowieka już dobrze między ludźmi wytartego. Ten trzeci był niegdyś kapitanem, innych handlowych statków; dwa stracił okręty, dwa razy się rozbił, a przy tym umiał po francusku i nie był tak surowym Anglikiem jak drudzy. Znajdował się też na okręcie lekarz: młody, piękny, zręczny i niepospolitych zdolności, pełen nauki i wyższych pojęć. Majtków było 36, z których jeden stary, z wyprawy kapitana Parry do bieguna północnego, jedenastu młodych, pierwszy raz na morzu, i troje małych chłopców.

Niewiele mam do powiedzenia o pasażerach. Byli to zwyczajni podróżni Anglicy, podobni tym, jacy się napotykają po dyliżansach i oberżach na trakcie z Paryża do Boulogne czy z Paryża do Włoch. Znajdował się też jeden Brazylijczyk, o którym już wspomniałem i o którym na swoim miejscu będzie mowa. Nie miałem zręczności poznać innych, którzy na przedniej części okrętu za pół ceny odbywali podróż, bo im nie wolno było na naszą stronę przechodzić, ani też z naszej strony panowie [nie] mieszali się między uboższych czy skrzętniej szych ludzi. Wiedzieć bowiem potrzeba, że wszelki okręt, porządny tak wewnątrz na dole, jak i na pokładzie swoim, na dwie równe dzieli się części. Jedna połowa, od przodu, dla roboczego ludu, dla majtków i za pół ceny płynących podróżnych; druga, od tyłu, dla miejscowego rządu i arystokracji. W tej była sala jadalna i nasze izby, w tamtej kuchnie, składy, spiżarnie etc. Zwierzęta nawet sztucznie rozdzielono: od przodu były barany, wieprze i kaczki, a z naszej strony pozostawiano kotuchy z kurami i kogutami, które to kotuchy, pomalowane zielono, służą razem za sofy i kanapy.

Nie moją rzeczą rozprawiać o żeglarskiej sztuce i nazywać po imieniu wszystkie żagle, wszystkie liny, belki i maszty, którymi tak misternie, tak wspaniale przybrany i nastrzępiony okręt jest bez wątpienia najciekawszym dziełem sztuki ludzkiej. Patrząc na niezliczone mnóstwo tych lin krzyżujących się i tworzących jakby pajęczynę, na półtorasta stóp nad okrętem rozpiętą, pamięci ludzkiej zdaje się nie wystarczy na. spamiętanie, do czego z nich każda służy i jakie jej znaczenie. Nic od kaprysu, ani jedna nić dla ozdoby ni przez próżność ludzką nie dodana; wszystko na swoim miejscu, porządne, potrzebne, a całość, ogólny charakter budowy, jak każda rzecz doskonała obudzą w nas uczucie piękności i jedna zaufanie w bezpieczeństwo.

Doświadczyłem tego, pamiętam, na zatoce S[an]ta Cruz przed Teneryfą, kiedy w dzień pogody na cichym morzu oddaliliśmy się na czółnie daleko od naszego okrętu, by czym prędzej obaczyć miasto. Z godzinę pracowało czterech silnych szyprów robiących wiosłami i daleko jeszcze byliśmy od brzegu, gdy z wolna wiatr zawiał tak lekki, tak cichy, żeśmy go ledwie uczuli przy powierzchni morza. Obaczyliśmy nasz okręt z rozpuszczonymi wszystkimi żaglami przybliżający się do nas poważnie i z dziwną wspaniałością. Nie widać prawie było w nim ruchu, a w jednej chwili nas dopędził. Cała jego powietrzna część żeglowa, biała i jaśniejąca na słońcu, miała za sobą błękitne niebo. Obejrzałem okręt od stóp aż do góry i widziałem, że był piękny ,w formie swojej, będącej wypadkiem natury rzeczy, matematycznych wymiarów prawdy i konieczności.

Ale wróćmy do swego i opowiedzmy, jak tu żyjemy na okręcie, od czasu kiedy wiatr stały wprowadził nas na ten spokojny, gorący pas morza.

Przed sternikiem między dwoma kompasami stoi okrętowy zegar; na drugiej połowie okrętu straż i przy niej dzwonek. Sternik daje znak straży, która młotem we dzwonek wybija godziny i półgodziny; sposób zaś ich liczenia różni się od lądowego i zastosowany jest do zmiany straży. Podzieleni na dwie części majtkowie zmieniają się co cztery godziny; dla uniknięcia zaś, by. straże nocne nie przypadały zawsze dla jednych, ale bezstronnie były rozdzielone, dwie zmiany wieczorne są tylko po dwie godziny. I tak, począwszy od godziny 8 rano:

O 8 1/2 godzinie . . . . . 1 uderzenie

„ 9 „ . . . . . 2 "

9 1/2 „ . . . . . 3

10 „ . . . . . 4 „

etc.

O południu zmiana straży . . . . 8 uderzeń

„ 12 1/2 godzinie . . . . . 1 „

,, 1 „ . . . . . 2 "

„ 1  1/2  „ 3 "

etc.

„ 3 „ ..... 6 ,,

„ 3 1/2 „ ....... 7

O 4 „ zmiana straży . . . . .8 uderzeń

„ 41/2 „ ..... 1

„5 ,, ..... 2 „

„ 5 1/2 „ . ...... 3

O 6 „ zmiana straży . ... 4 uderzenia

„ 6 1/2  „  .... . . 1 „

etc. etc.

O 8 rano zmiana straży . . ... 8 uderzeń

Tym sposobem uderzenia we dzwonek co pół godziny ostrzegają znudzonego wojażera o biegu godzin. Czas wlecze się powoli, godzina godzinie podobna przeciąga się długo, a każdy dzień przebyty nic po sobie nie. zostawia w przypomnieniu. Co godzina na straży majtkowie rzucają na morze uwiązaną na sznurku deszczułkę; mała klepsydra wymierza dokładnie jedną minutę czasu, przez którą zatrzymana przez falę deszczułka rozwija sznurek, a z jego długości wnoszą żeglarze o chyżości okrętu. Z rana o ósmej i o południu dowiadujemy się z obserwacji gwiazd i słońca, gdzie jesteśmy i jak daleko ubiegliśmy od wczora. Nudzi się myśl ciągłym liczeniem, jak daleko odpłynęła od brzegu i jak daleko jej płynąć do drugiego brzegu. Nie jest dla niej pomocą wzrok nieczynny, prawie niepotrzebny na tej zawsze jednostajnej fali.

Wstajemy rano o pięciu uderzeniach (6 1/2). O tej godzinie majtkowie myją pokład i szorują wiennikami z powrozów konopnych. Anglicy co dzień się golą i czysto ubierają, chociaż ani jednej damy nie masz na okręcie. Skoro się kto ubierze, wychodzi na górę i tam dajemy sobie nawzajem dobry dzień, chodząc po naszej połowie okrętu. O ósmej wyłazi z kabiny Murzyn i swoje białe pokazując zęby zaprasza na śniadanie. Szynka, sztokfisz czy łososina, kura na zimno, herbata i wiele innych rzeczy stanowią śniadanie. Rozmowa nieco senna, harkawa, przerywana, a jednak z godzinę siedzimy u stołu, po czym cała kompania wychodzi znowu na pokład i mamy trzy godziny czasu najtrudniejsze do przebycia. Z nudy bierzemy się do książek, a biblioteczka kapitana składa się z dziwnego śmiecia nowych romansów i broszur. W tym czasie majtkowie kręcą liny, szyją żagle i naprawiają stare sprzęty, a zawsze

O 7 godzinie ..... 2 uderzenia

„ 7 1/2 ,, ..... 3 „

O 8 „ zmiana straży . . . , 8 uderzeń

„ 8 1/2 „ zmiana straży . . . . 1 uderzen[ie]

„ 9 »    ..... 2 „

etc.

„ 11  1/2  ,,. ..... 7

O północy zmiana straży ..... 8 uderzeń

,, 12 1/2 godzinie . . . . . 1 „

etc.

O 4 ,, zmiana straży . . . . 8 uderzeń mają co do czynienia owi cisi i pracowici ludzie. Zdarzało się też, że o tej godzinie, o porannym słońcu zbliżały się i przeciągały koło okrętu rekieny i delfiny. Zarzucano na nie haki, a kapitan miał pierwszeństwo w tej zabawie.

O południu ośm uderzeń, świst majtków, astronomiczne obserwacje orzeźwiają nieco towarzystwo. Jest to godzina obiadowa dla majtków i podrzędnych oficerów, kiedy tymczasem w izbie kapitana dają na przekąskę ser, porter i poczyna się godzina grogu. Po czym nowy był zawsze ambaras do zabicia czasu: głaskano psy, drażniono drób i barany przypatrywano się wodzie, a mało mówiono, bo Anglicy nieradzi wiele mówić przed obiadem. Im bliżej obiadu, tym więcej niecierpliwości; aż w końcu o sześciu uderzeniach obiad!

Początek zawsze poważny, głos rozmawiających nieco zmieniony, każdy zajęty swoim talerzem, bo lada kaprys morza trudno utrzymać zupę w wazie, a tym trudniej na talerzu. Anglicy mają zwyczaj wszystkie prawie potrawy od razu zastawiać na stole, jakby na porozumienie się ze swoim apetytem, co jeść, a z czego drugim ustąpić. Ten zwyczaj ma swoje niedogodności, szczególnie na morzu: bo przy wahaniu się okrętu półmiski tańcują na stole — każdy z biesiadujących ma się na ostrożności. Dwaj służący czatują z tyłu i od czasu do' czasu za uderzeniem fali wyciągają ręce, przytrzymują obiad i każdy z jedzących chwyta za to, co ma przed sobą: ten za butelkę, ów za podlewę, ów widelcem przytrzymuje pieczeń lub bieży na ratunek rozwalającej się kolumnie gorących, dymiących kartofli. Ustaje rozmowa, aż okręt znowu wraca do równowagi i tylko słychać szum wody poza ścianami. Nie tak się jednak dzieje w pasie międzyzwrotnikowym, po którym płyniemy; tu bowiem częstokroć po kilka mil ubiegamy na godzinę, a okręt tak jest spokojny, wahanie się tak nieznaczne, że bezpiecznie można postawić kieliszek z winem na stole, czego jednak dobrzy amatorowie trunku nie czynią i zaraz wychyliwszy kładą kieliszek bokiem z przyzwoitą ostrożnością na swoim miejscu.

Wino albowiem jest jedynym napojem na tych obiadach, a wina innego Anglicy nie piją, jak hiszpańskie czy portugalskie, dobrze spirytusem zaprawione. Zwyczajem też angielskim nikt wina nie wypił nie zamówiwszy sobie kolegi do wypicia. Pierwej nim się weźmie za kieliszek, mówi się do osoby wybranej: „Master NN, a glas wein with You". Osoba ta odpowiada: „With pleasure", i podaje butelkę. Nalewa się kieliszek i czekać należy, dopóki ów zamówiony kolega nie naleje swego kieliszka i nie weźmie go w rękę; wtenczas obie osoby kłaniają się nawzajem sobie głową, po ramiona, z mirą bardzo poważną i nie ruszając bynajmniej korpusem, po czym pije się jak u nas. Nie godzi się nigdy odmówić nikomu tego koleżeństwa i osoba nie chcąca pić powinna choć przez ceremonię umoczyć usta w kieliszku, po dopełnieniu przedwstępnych grzeczności. Zwyczaj ten, jakkolwiek mający swoje zalety, staje się męczącym i niewygodnym, gdy towarzystwo zbyt liczne i nie bardzo zgodne.

Tu należałoby mówić o kuchni i potrawach angielskich, ale na nieszczęście niewielki ze mnie żarłok ni znawca na przysmakach: wiele mięsa i kartofli, szynka z wołowiną, kura z pekenflejszem, rozmaite ryby słone i marynaty, a wszystko z pieprzem, pigmentem i musztardą — oto nasza okrętowa kuchnia. Przy tym plompudyngi, bredpudyngi, apelpudyngi i inne tym podobne kończą obiad, W czasie kiedy już konwersacja tak bywa żywą, że ani się ruchu okrętowego nie widzi, ani szumu wody nie słychać.

Konwersacja bowiem powoli rośnie przy jedzeniu. Ceremonie kieliszkowe zrazu ją pomykają i prawie potrzebne są' na początku, aż po chwili Bóg wie skąd się weźmie, że czasu nie wystarczy na wszystko, co każdy ma do powiedzenia. Przy tej okoliczności należy się uczyć dowcipu i obejścia się rozmaitego narodu ludzi. Anglicy, którzy nie zawsze radzi są wyjść w! pole, tu częstokroć popisują się i ledwo nie rozrzutni są na dowcipowanie. Polityka religijna, życie prywatne i narodowości wszystko się miesza i przeważa w dowcipowaniu, skoro pod koniec obiadu ten paroksyzm napadnie na ludzi. Dwie godziny siedzimy u stołu, aż się dowcip zmorduje i samym sobą przesyci. Mordowałem się słuchając, a nieraz, próżnujący, porównywałem ten dowcip angielski ż tak przesławionym dowcipem Francuzów.

Między nimi różnica niemała. Francuz dowcipujący nie mówi nigdy o rzeczach ni ludziach, jak są, ale wszystko rad w śmieszność obrócić, tworzy czy przerabia, czasem przeżuwa tylko. Nieraz, im poważniejsza, im świętsza rzecz, tym bardziej rad ją przekręcić, gdy jakie ostre słówko szczęśliwie mu się nawinie. Dowcip angielski jest surowszy; uderza w prawdę, a przez to poważniejszy; nie tworzy, ale szuka śmieszności i rad ją znaleźć, pochwycą, pieści się z nią jak z własnym nabytkiem i czasem aż do znudzenia powtarza. Dlatego to dowcip francuski lżejszy jest i rozmaitszy, angielski bliższy prawdy, nie potrzebujący gestów ni śmiechu w osobie, która dowcipu je. Tamten szukając żywiołu, pomija częstokroć istotną śmieszność w naturze, przebacza jej lub nią gardzi, a czasem przez narodową grzeczność, miłość ku ludziom lub dobre wychowanie daje pokój temu, co przez ułomność, nieudolność wrodzoną jest śmieszne lub co przez niezrozumienie rzeczy wydaje się być zabawne. Zawsze bowiem ten dowcip woli coś z siebie wymyślić i z własnym pobawić się utworem, kiedy tymczasem angielski szuka, patrzy i nigdy nie przebaczy śmieszności, skoro ją zoczy. Francuz bawi się i tyle tylko do swoich konceptów przywiązuje wagi, ile one są jego własnym wyłmysłem; gotów pogodzić się z rzeczą, którą sam był w śmieszność obrócił. Anglik sądzi, nie pobłaża; ostrożniejszy od poprzedniego, nie dotknie rzeczy świętej, w którą wierzy, ni poważnej, która mu rozkazuje, ale nie pogodzi się z rzeczą ni osobą, które przed nim na nieszczęście nie umiały ukryć swojej śmieszności, nie przebaczy ułomności ni temu, w co nie wierzy lub czego nie czuje i nie rozumie. Niechaj Bóg mię zachowa od jednych i drugich dowcipnisiów.

Po obiedzie piją Anglicy grog u stołu, co niemało przeciąga rozmowę; czasem idą ją kończyć na górze przy cygarowym dymie. Jest to czas, w którym całe towarzystwo okrętowe przechadza się po pokładzie, podzielone na dwie kasty, każda po swojej połowie. Jeden tylko kapitan różnił się niekiedy od swoich podrzędnych. Szedł on zwyczajem naszych dobrych gospodarzy czytać książkę po obiedzie na łóżku, a miał łóżko wyborne, na sznurach zawieszone, w którym jakby w kołysce jakiej czytał i zaledwo o zmroku — budził się. Że zaś był człowiekiem militarnym i nieco kapryśnym, bywało, że kazał o tej samej porze rozdać karabiny majtkom i musztrować lub strzelać do celu, dla ostrzelania suki ze szczeniętami, które do niewypowiedzenia lękały się prochu. Majtkowie ci byli tak prości, dobrzy i poważni, że nigdy ich nie widziałem prześmiewających nikogo.

O zmroku całe towarzystwo i czeladź okrętowa ucisza się na widok gwiazd, które się jedne po drugich z ciemniejącego błękitu pięknie wynurzają. O tej przyjemnej dla mnie godzinie, acz krótkiej, lubiłem na brzegu okrętu siadywać od zachodniej strony; drudzy przechadzali się jeszcze pendułowym ruchem, inni oparci na parapecie myśleli Bóg wie o czym. O tej porze, dwa razy w tygodniu majtkowie zeszedłszy do swoich izb śpiewali pobożne pieśni, psalmy, bardzo zgodnie i z należytą powagą, a dobry kapitan przegrywał w swojej kajucie na akordionie »God save the king« i »Rule Britania«.

Zaledwo błyśnie lampa na dole, już słychać szczęk talerzy i sztućców: nowe przygotowanie do jedzenia, jak gdybyśmy od wczora nie jedli. O ośmiu uderzeniach (o ósmej) zmiana straży, świst i wielki ruch na okręcie; majtkowie biega do swoich łóżek, które wyciągają ze składów na parapecie okrętowym ukrytych, połowa ich do spoczynku na dół schodzi, druga połowa zostaje na straży. W tymże czasie wyłazi tenże sam Murzyn z kajuty co o ósmej rano i z tąż samą uprzejmością prosi na wieczerzę.

Szynka, pekenflejsz, kura na zimno, ser etc. wychodzą znowu na scenę, a cała wieczerza jest raczej pretekstem do grogu i do gawędki niż samą wieczerzą. W godzinę idziemy znowu na górę patrzeć na niebo i na świecącą falę. Jakoż godzina ta nocna piękniejsza jest na morzu dla znającego się na gwiazdach niżli dzień. Przypatrujemy się konstelacjom; rozmowa o astronomii, o żeglarstwie, ale rozmowa nie zapalająca, nie gniewająca, czasem bardzo powolna: ledwo się wlecze słówko po słówku jako dym po dymie z cygarów, których się znaczna ilość wypala co wieczór na tym pływającym obserwatorium.

Powoli sen zmiata po jednemu z pokładu, a po ośmiu uderzeniach w północ już tylko straż nocna, sternik i od służby oficer czuwają.

Nie trzeba daleko jechać ni płynąć za morze, żeby się dowiedzieć, jaki to niedobry obyczaj tych Anglików mówić źle o Kościele naszym i jego obrządkach, urągać się z księży katolickich i papieża wobec katolików. Nie masz prawie Anglika, nie masz książki z nowszych- czasów, nie masz anglikańskiego kazania, które by zupełnie wolne było od tej wady. Lud o tolerancji mówiący, a jednak tak surowy, że bez względu na osoby, z którymi żyje, na ich wewnętrzne przekonania i wiarę popisuje się nietolerancją swoją protestancką i z większym uszanowaniem o kramie swojego sąsiada niźli o wierze i religii swojego bliźniego mówi.

Najbardziej zatwardziali w tej wadzie i nieuważni są żeglarze, uczniowie oksfordzcy i z Cambridge, Anglicy wiele wojażujący i niższej klasy torysowie, że nie powiem nic o księżach, z którymi nie przestawałem.

Oprócz tlejącego z dawnych czasów ognia i wewnętrznych przyczyn istotnych, które temu ludowi miłości ku swym braciom nie dają, a które Bóg tylko widzi, są też przemijające, tegoczesne przyczyny, podrażniające Anglików przeciw katolikom. Kraj ten porządnie zagospodarzony, lud wiele pieniędzy i wiele okrętów mający, ma bogatych księży, chodzi raz w niedzielę na kazanie i dobrze mu się dzieje. Tymczasem w państwach katolickich częstokroć niezgody, wojny, ubóstwo; jedne z nich w niewoli, drugie z silniejszym mocują się nieprzyjacielem, niejedno, jako ów celnik, stoi u przysionku kościoła, nie śmie oczu podnieść o ratunek, pokutuje. Patrząc na to bogaty i szczęśliwy pyszni się, sobie i swoim zaletom przypisuje zamożność swoją, a w uboższym widzi zło, oskarża go o wiarę, urąga się z jego ofiar i łez, i z jego sukni.

W istocie, serce mię nieraz bolało słyszeć, z jaką pogardą, surowością i uprzedzeniem mówili ci ludzie o Włochach, o Hiszpanach, o Portugalczykach, o całej na koniec Ameryce Południowej, rzucając winę na katolicyzm, na księży i na papieża. Uprzedzenie to raz zaszczepione w Anglikach, tym trudniejsze jest do wytępienia, że ci nawet spomiędzy nich, którzy wojażują, nie uczą się języka, nie uczą się ludzi, nie starają się ich zbadać, żyją po restauracjach, mają do czynienia z kupcami i weturynami, a nadto są bogaci i szczęśliwi, iżby uboższych i uciśnionych wyrozumieć mogli.

Prócz tego inną jeszcze, domową przyczynę złego chowają u siebie Anglicy: jest to nieszczęśliwy stan Irlandii, długowieczna niesłuszność temu krajowi przez nich wyrządzana i pokilkakrotny przelew krwi w ostatnich czasach. Najcięższa wina, o którą ten kraj oskarżają, jest ubóstwo: wybierają z niego ostatni grosz dla siebie i mówią, że lud ubogi, bo katolicki; dziesięciny własnym oddają księżom, a urągają się katolickim, że ubodzy, nie pamiętają na poniżenie, w jakim ten kraj tak długo trzymali, na złe i okrucieństwa, jakich się na nim dopuszczali,. a nie posiadają się ze zgrozy, gdy się jaki zły uczynek między Irlandczykami popełni.

Ale wróćmy do okrętu i naszej podróży. Anglicy, a szczególniej kapitan i jego podwładni, nie byli wolni od powyższej wady prześmiewania katolików. Kapitan, wielki anglikanin, miał przy tym chętkę do nawracania wszystkich na protestantyzm i robienia prozelitów swemu kościołowi. Było też komu potakiwać i szczególnie przy grogu, pod koniec obiadu, nie przebaczano i jednej świecy na ołtarzach naszych zapalanej. Nie mogłem sobie nigdy wytłumaczyć, dlaczego ci ludzie tak się poburzają przeciw rzeczom, których ani rozumieć nie mogą, ani się uczyć mają ochoty; nie pojmowałem, dlaczego z taką zawziętością powstawali na ludzi, którzy im nigdy nic złego nie uczynili.

Jakkolwiek bądź, w niedobrym byli usposobieniu nasi Anglicy względem katolików, kiedy — jakem powiedział — przybył do nas w porcie Funchal na Maderze jeden ksiądz, Brazylijczyk, powracający do swego kraju, chory, a przy tym bardzo grzeczny i spokojny człowiek. Ksiądz i Brazylijczyk, dwie rzeczy nie do smaku Anglikom. Jakoż jeszcze był nie odbył swojej choroby morskiej, kiedy się mu naprzykrzać zaczęli protestanci i srogo cenzorować. Master B., za jakąś awanturę w Lizbonie szczególny nieprzyjaciel Portugalczyków, rozciągał swoją nienawiść i do Brazylii; nie umiejący obcych języków, dawał pokój księdzu, ale stronił od niego i niemile nań spoglądał. Inni grubymi żartami uprzykrzali mu się, a szczególnie kapitan docinał i próbował na nim swojego dowcipu.

Przeciwnie, ksiądz nie miał najmniejszej ochoty do dysput; że zaś był [to] człowiek dobrze wychowany i nie śmiejący obrażać osoby tak urzędowej na okręcie, jak kapitan, wszystko powolnie znosił, łagodnie, z uśmiechem. Ośmielony tym kapitan jął się do nawracania i począł obszernie wywodzić doktryny, swoje refutacje; cytował książki, których nie czytał, i powszednie koncepty przeciw Rzymowi. Brazylijczyk milczał oczy spuściwszy, czasem się uśmiechał, książek angielskich nie rozumiał, a niedobrej francuszczyzny kapitana i błahych jego argumentów nie lękał się. Po niejakim czasie zniecierpliwiony kapitan przymuszał księdza do potakiwania lub do powiedzenia czego po protestancku, ale ile razy o to się pokusił, nasuwając zręcznie zapytania, ksiądz mówił, że nie rozumie lub jaką ni to, ni owo dawał odpowiedź. Z poważnej rozmowy znowu w żarty; żartował kapitan, gniewał się, dąsał, a kończył żarty po angielsku, między swoimi, nie mogąc księdza rozgniewać, bo Brazylijczyk był zawsze jednostajny, na żarty uśmiechał się, na serio milczał.

Czasem jednak do niewytrzymania było księdzu i wtenczas pod jakimś pretekstem uciekał od kapitana, a że mu najmniej dokuczał master B., szedł do niego i starał się mu podobać: dawał cygara, pomarańcze, próbował rozmowy, wiedząc, że master był wielokrotnie w Porto i w Lizbonie; ale master bardzo go nie lubił, wiele złego wiedział o Portugalczykach, a po portugalsku umiał tylko przeklinać i tym jak kijem odpędzał od siebie księdza.

W takich to obrotach był spokojny Brazylijczyk, chory, wojujący cierpliwością i słodyczą przeciw grubej i nieokrzesanej zarozumiałości. I rzecz dziwna, więcej tym dokazał niż ja gniewem i ostrymi częstokroć wyrazami. Byliśmy dobrze z Brazylijczykiem i nieraz mię hamował, dając poznać, że się nie godzi gniewać i nie warto dysputować przeciw uprzedzonym a zarozumiałym.

Jakoż jeszcześmy nie dopłynęli do ekwatoru, kapitan zaczął miarkować swoją protestancką gorliwość, a jeden z podróżnych Anglików powziął ku księdzu wiele szacunku i uprzejmości, przestając z nim dłużej od innych i niejedną godzinę pędząc na rozmowie. Co widząc master B. odprowadza na stronę Anglika i rzecze mu: „Ostrzegam, żebyście się z tym Portugalczykiem nie spoufalali; nie wiecie, co to są za ludzie, może się wam zdarzyć przypadek podobny temu, co mi się przytrafiło niedawno. Płynęliśmy z Lizbony do Londynu; mieliśmy na okręcie dwóch takich jak ten Portugalczyków, Spotkała nas burza, przez wiele dni mieliśmy wiatr przeciwny i wieleśmy cierpieli, jednego dnia nad wieczór wiatr zmienił się i zeszedłem na moment do kapitana oznajmić mu, że płyniemy dobrze i że za parę dni będziemy w Londynie. Dwaj ci [] byli w izbie i wiesz pan, co zrobili? — nie uwierzysz — oto przyskoczyli do mnie jeden z jednej, drugi z drugiej strony i poczęli mię w twarz całować i radować się jak szaleni. Patrz pan, jak to źle poufalić się z nimi. Ja nawet nie bardzo byłem blisko z nimi, tylko czasem dawałem dobry dzień, jak się masz, co słychać".

IV. Dalszy ciąg żeglugi. — Noc pod ekwatorem. — Przejście na półkule południowe

14 marca. Jesteśmy pod 6°24' szer. geogr., a 26°8' dł. Ciepłomierz w cieniu dochodził do 82° F (28° na moim setkowym).

Tego wieczora całe morze błyskało światłami. Nie mówię już o tych iskrach, które nasz okręt ocierając się o wodę dobywał z fali; iskry te, drobne, żywe, jasne, zmieszane z morską pianą, gasły na trakcie, po którym płynęliśmy, ale z daleka, po całej powierzchni oceanu pokazywały się większe światła, które nie od razu nikły, ale przeciągały powoli w rozmaitych kierunkach. Niekiedy, otoczone tą dziwną jasnością, widać było opodal jakby z pochodniami przechadzające się potężne ryby. Inne stworzenia, żywsze, mniejsze, kilkakrotnie podnosząc się i zapadając do wody, tworzyły mnóstwo sztucznych błyskawic i jakby ochotnymi ogniami nas bawiły. Potem znowu morze było ciemne i tylko od czasu do czasu przybliżały się do okrętu i zapadały w głąb jakieś okrągłe ryby, koliste, blado świecące jak błędne po cmentarzach światła. Niebo było przymroczone obłokami, ale obłoki na tym nadoceanowym niebie nie są jak nasze, pełne, wydatne i rozległe; tutejsze jakieś drobne, nastrzępione (Arrus), z lekka przykrywają niebo i nigdy go tak czarno nie zaciemniają jak nasze. Nie widzę dostatecznych powodów do przypuszczenia z panem Humboldt i innymi uczonymi, jakoby te piękne światła, o których mowa, pochodziły od organicznej materii czy polipów zawieszonych w wodzie, gnijących, a prawie niewidzialnych. Woda morska tego wieczora była czysta, najmniejszego nie miała odoru, a wzięta pod mikroskop, nie widać w niej było najmniejszego śladu jakichkolwiek bądź jestestw. Główny warunek do wydobycia z niej światła było — jak uważałem — tarcie i światło to nie zależało od powierzchni ocierającej wodę, bo zarówno dawało się spostrzegać w ocieraniu się ryby o wodę, jak też w tarciu okrętu o wodę, a nawet w ocieraniu się wody o wodę. Uważałem bowiem, że tego wieczora około dziesiątej, kiedy najwięcej świateł pokazywało się na oceanie, wszystkie nawet wierzchy fali, to jest miejsca, gdzie się woda rozbija na krople i zamienia w pianę, świeciły. 15 marca. Jesteśmy pod 4° 19' szerokości, termometr dochodził do 84° F. Barometr nieporuszony. Wiatr stały, który w północnej części gorącego pasa, począwszy od Teneryfy, wiał od północo-wschodu, w miarę jakeśmy się przybliżali do równika, zbaczał nieco bardziej ku zachodowi. Od dwóch dni spostrzeżono wielką zmianę w jego kierunku, który z ENE — OSO przeszedł w kierunku E — O, a dziś zarywał już na ESE — ONO. Ten ostatni, jak widzimy, należy już do wiatru stałego południowej półkuli, a miejsce, na którym jesteśmy, jest właśnie na walce czy ścieraniu się z sobą dwóch wiatrów stałych, to jest północno-wschodniego z półkuli północnej z południowo-wschodnim półkuli południowej. Z tego to ścierania się dwóch wiatrów wynikają owe cisze, których się tak bardzo lękają żeglarze pod ekwatorem. Dlatego to nasz kapitan, by czym prędzej wyminąć ten pas niebezpieczny, płynął w prostym kierunku od północy ku południowi. Cisza bowiem morska częstokroć bardziej jest niebezpieczna niż sama burza. Niedawno zdarzyło się kapitanowi jednego kupieckiego statku być zatrzymanym przez cztery tygodnie przy linii (pod równikiem) i przez ten czas dwa zaledwo stopnie szerokości był uszedł; zabrakło było wody na okręcie, a suchość ciągła i skwar podrównikowy były do niewytrzymania. W ostatniej rozpaczy znajdowali się ludzie, gdy spadła ulewa: podstawiono żagle i wszelkie naczynia do zebrania deszczowej wody, a i to na niedługo wystarczyło: aż w końcu wiatr przyszedł i kapitan zmuszony był skierować swój okręt do wysp Cap Vert dla odświeżenia żywności i nabrania wody.

Należy też wiedzieć, że była jeszcze inna przyczyna, dla której nasz kapitan wolał płynąć poza 26 południkiem, niżeli trzymać się południowo-zachodniego kierunku. Powiedziałem już, że po drugiej stronie równika wiatr stały wieje od południo-wschodu; Bahia, do której płyniemy, znajduje się pod 18° szer., a przy tym przy brzegach Ameryki wiatr stały bardziej jeszcze zawraca się ku północy i panują prądy morskie od południa ku północy. Dlatego to żeglarze starają się przecinać równik jak można najdalej do brzegów Ameryki, po przejściu bowiem przez ekwator pewni są wiatru południowo-wschodniego, który im nie dozwala płynąć ku południowi, ale za jego pomocą, nastawiwszy żagle bokiem ku temu wiatru, wszelkie okręty płyną ku południo-zachodowi i nie lękają się ciszy ni wiatrów zmiennych. Im bardziej na wschódznajdują się okręty po przejściu przez równik, tym bezpieczniej i pewniej dochodzą do brzegów Południowej Ameryki pędzone od południowo-wschodniego wiatru; przeciwnie, porwane tym wiatrem okręty blisko amerykańskich brzegów, muszą biec na północ i częstokroć krążą daleko, nim znowu im się uda przeciąć równik na wschodzie. Z tym wszystkim nie mogą też żeglarze zbyt daleko zapuszczać się na wschód w przejściu przez równik z przyczyny, że poza brzegami Afryki panują cisze lub wiatry zmienne, które zbyt utrudzają żeglugę. Doświadczenie nauczyło, że najbezpieczniej jest płynącym na południe przecinać równik między 26 a 27 południkiem (licząc od połud. londyńskiego).

Ciepło dnia tego było nieznośne, duszące; wiatr wolniał, niebo chmurzyć się zaczęło i zanosiło się na deszcz. Jakoż około godziny siódmej wieczorem spadł deszcz ulewny, a w godzinę chmury się rozstąpiły i ukazało się niebo czystsze i wspanialsze niż nocy przeszłych. Tego wieczora gwiazdy prawie przy samym morzu świeciły i nie było owej pomroki ponad widnokręgiem, która ni to mgła, ni obłok zasępia dokoła niższą część nieba i rzadko kiedy pogodnie pozwoli zajść słońcu lub wejść księżycowi.

Dziwna to być musi. i osobna w swym rodzaju rozkosz, jakiej doznaje stary, wyćwiczony żeglarz, patrząc na niebo w noc pogodną. Tam się on przegląda w gwiazdach z takim upodobaniem, jak my, lud rolniczy, w polach, łąkach i gajach. U gwiazd on pyta się drogi i kiedy na zmarszczonym zawsze jednostajnie morzu nie widzi nawet biegu swojego, cała rozmaitość dla niego jest na niebie, cala odmiana na przechylającym się sklepieniu gwiaździstym.

Czas niemały przestając z żeglarzami i co wieczór z nimi przypatrując się niebu, wyprostowałem był już nieco głowę, długoletnim pożyciem w Paryżu do bruku schyloną. Widziałem, jak co noc o jednej godzinie nowe gwiazdy ukazywały się na południu, a północne, dawne moje znajome, do widnokręgu chyliły się.

Tej nocy okręt płynął prosto na południe, a był już tylko o trzy stopnie i może bliżej od równika. Łatwo się było orientować. Linia podłużna okrętu dzieliła całą przestrzeń na wschodnią i zachodnią; linia jego poprzeczna na północną i południową; zenit wielkiego masztu dotykał niebieskiego ekwatoru.

Oparty na wschodniej krawędzi okrętu widziałem na północy rozciągniętą Niedźwiedzicę, nisko już, o 40 stopni niżej niźli na naszym domowym niebie. Po drugiej stronie południa nowa dla mnie znajomość, konstelacja Krzyża: dwie gwiazdy pierwszej wielkości, jedna u stóp, druga na prawym ramieniu, trzecia czerwieńsza u głowy, a czwarta nieco ciemniejsza na lewym ramieniu. Krzyż był pochylony, a coraz się podnosił; o dwunastej i co północ stał prawie pionowo. Konstelacja ta szczególnie na siebie zwraca uwagę żeglarzy i jeden przed drugim mi ją pokazywali jako najznamienitszą na południowym niebie. Tuż przy niej większa, bogata w gwiazdy rozmaitego koloru i wielkości, Okręt, a dalej w głębi, przy Południowym Biegunie, dwie blade plamy, Mgły Magellana.

Gwiazda Północna nikła już przy morzu, oba bieguny dotykały prawie widnokręgu, a na pół drogi między nimi podnosił się księżyc z morza, w miejscu kędy się poczynał i ponad głowy nasze ku zachodowi przerzucał Zodiak.

Tak były wyraźne główne punkty i koła na niebieskiej kuli i w tak prostym ona względem nas była położeniu, że z łatwością szukać było na niej znamienitszych gwiazd i ich gromad. Pokazywał mi je kapitan i większe po imieniu nazywał, jak kiedy osiadły z dawna, w jakiej okolicy szlachcic pokazuje gościowi z daleka po rozkosznych błoniach rozsypane celniejsze domy wsi i folwarki.

A kiedyśmy tak zajęci przechodzili z konstelacji do konstelacji, utopione oczy mając w niebie, stojący na przodzie okrętowym majtek zawołał, że jakiś okręt do nas się przybliża. Podbiegli wszyscy naprzód i obaczyliśmy może na parę staj od nas dwumasztowy okręt, który nam przebiegłszy drogę płynął ku północo-zachodowi. Szedł dosyć prędko i niknął przy horyzoncie, kiedy stary matros, z wyprawy kapitana Parry, rzekł do swego kolegi: „idzie do domu". Wyraz „home" uwiązł mi głęboko w duszy; odszedłem.

16. [marca]. Z rana gorąco nieznośne, ciepłomierz w cieniu przechodził za 86° [F], zanosiło się na deszcz, przeciągały chmury, powietrze było ciężkie, a dokoła po morzu pluskały świnie morskie (marsuiny, marsouins) i dwa potężne rekieny (requins) przybliżyły się do nas może na paręset kroków od okrętu. Ukazało się też wiele ptaków wodnych i od czasu do czasu zrywały się i zapadały stada ryb latających. O południu byliśmy jeszcze o 2° 7' od równika, a okręt był nieco zeszedł z 26° południka i znalazł się pod 25° 47' dł. geogr.

17 [marca]. Przypadła na nas cisza, której się tak lękaliśmy. Żeglarze bardzo się zasmucili. Ale koło 10 rano zaobserwował uważny master jakiś ruch między obłokami i zwiastował nam nadejście wiatru. Jakoż w godzinę spadła ulewa i o południu znowu zaświeciło słońce. Okręt był jeszcze o jeden stopień i siedm minut od równika.

Pod wieczór wiatr znowu zawiał, uchodzimy po dwie do trzech mil na godzinę. Rozweselili się majtkowie.

Nie było wątpliwości, że nazajutrz przejdziem przez ekwator; że zaś nazajutrz przypadała niedziela, a w całej Anglii ludzie nie pozwalają sobie pracować w niedzielę, umyślili majtkowie dziś wyprawić ową marynarską krotochwilę, która się powszechnie z okazji przejścia przez linią na wszystkich okrętach praktykuje.

Nie był przyjacielem tej zabawy nasz kapitan i nie pozwalał majtkom targnąć się na arystokracją okrętową, to jest na tych podróżnych, którzy z nim do stołu siadali.. Obrządek więc tak nazwanego chrztu morskiego nie był ani tak okazały, ani tak zabawny, jak się zwykle obchodzi na innych okrętach.

W istocie żaden żart ni zabawa na lądzie nie może być grubsza, mniej dowcipna i boleśniejsza od tej krotochwili morskiej; przy żadnej jednak zabawie na lądzie nie masz tyle śmiechu i krzyku co przy tej jedynej zabawie na morzu.

Najstarszy z okrętowej czeladzi, najpoważniejszy, ubiera się jakoś dziwacznie i niby jest bożkiem morskim, który przychodzi w odwiedziny do okrętu, a ma swoje mieszkanie pod samym równikiem. Natychmiast drudzy, którzy już nie po raz pierwszy linią przebywali, porywają za wiadra i rozmaite naczynia, spuszczają je do morza po wodę i wyciągniętą wodą polewają tych wszystkich, co nie byli jeszcze nigdy pod równikiem. Poczyna się krzyk, śmiech, prawie szaleństwo: w momencie cała połowa okrętu należąca do gminu, cały sprzęt na pokładzie zlany jest wodą słoną i wszyscy majtkowie do nitki przemokli. Wtenczas starsi porywają z kolei po jednemu z nowicjuszów, niosą go i przewracają nogami do góry przed bożkiem i jedni sikawkami, drudzy z wiader leją nań strumienie wody, a mistrz obrzędu szoruje mu twarz i wciska wodę do gęby, tak że biedny człowiek krztusi się i zsiniały, z wytrzeszczonymi oczami, prawie umiera w konwulsjach, a wszyscy zachodzą się od śmiechu. Nazywa się to „golić marynarza". Potem uwiązują po dwóch czy trzech tak ogolonych na sznurze, ciągną ich w górę i leją wodę tak na zawieszonych, jako i na tych co ciągną. Na koniec wszystko się miesza, niknie różnica między starszymi a młodszymi i jedni na drugich ciskają wodą, tak że sam bożek, jakby świeżo wyciągnięty z morza, usiedzieć nie może, ucieka, a cała kompania do zwyczajnej powagi i rozsądku powraca.

18 [marca]. Była to trzecia niedziela postu. Rano zwyczajem swoim cały poczet okrętowy gotował się do nabożeństwa. Majtkowie w białych półkoszulkach z błękitnymi kołnierzami, w białych okrągłych kapeluszach i każdy z książką w ręku czekali u steru na kapitana i zawieszono banderę. Paradnie ubrany kapitan ze złotą szlifą i Biblią wyszedł o godzinie dziesiątej po śniadaniu na pokład i nabożeństwo rozpoczął, a sam był promotorem i zastępował księdza.

O jedynastej było już po nabożeństwie, wrócili majtkowie do swojej połowy okrętu i nastąpiła świąteczna spokojność, gdy okrętowy chłopak spostrzegł rekiena tuż przy okręcie. Podano kapitanowi uwiązany hak na sznurku i sam kapitan zarzucił na tym haku kawał wieprzowiny. W parę minut wyciągnięto na parę łokci długiego rekiena, silną sztukę, którą natychmiast popłatali majtkowie i z niej uwarzyli dla siebie zupę. Mięso tego zwierzęcia twarde jest, niesmaczne, oddające tranem i dlatego nie podano go na stół kapitana.

O południu obserwacje oficerów okazały, żeśmy już wyminęli równik i byli od niego na dwie minuty na południowej półkuli. Słońce dnia tego miało tylko 1° 19' zboczenia i nie bez przyjemności widziałem cień głowy mojej u nóg, a słońce nad głową. Ciepłomierz nie przechodził 83°F.

Tego więc dnia o pół do dwunastej Pan Bóg dozwolił mi szczęśliwie przejść przez równik ziemny. Nie śniło się rodzicom moim, że ja, najspokojniejszy z rodzeństwa, lubiący wieś i cichość, zabiegę tak daleko i jeszcze dalej, bo jeszcze ledwo w połowie drogi jesteśmy.

Wiatr był przerywany, słaby. Zwyczajny prąd podrównikowy podpędził nas ku zachodowi, chociaż sternicy jeszcze trzymali się linii południowej. Dziś wieczorem odmieniono kierunek okrętu; opuściliśmy południk, po którym nasz okręt płynął przez 18 stopni szerokości, i zawracamy się ku zachodnio-południowo-zachodniej stronie (WWS) w linii prostej ku Bahia, dokąd nasz kapitan miał polecenie od swojego rządu wstąpić po drodze do Rio de Janeiro.

19—20 [marca]. Płynęliśmy z obawą ciszy; wiatr zmienny, niebo się chmurzyło, a jednak barometr dziennie tylko (diurnes) periodyczne, małej wagi wskazywał odmiany. Termometr w cieniu dochodził do 84°, a na słońcu wskazywał 110° F. Pokilkakrotnie spadał deszcz rzęsisty, co godzina zmieniła się chyżość wiatru. Słońce w tym czasie na północną przechodziło stronę i 19 mar[ca] nieco przed południem było u zenitu. 20 marca o południu znaleźliśmy się już pod 1° 21' szer. płd., a 27° 41'' dł. geogr.

21 [marca]. O południu pod 3° 25', a 28° 47' dł. Wiatr południowo-wschodni, nieco stalszy. Żeglarze pokilkakrotnie dwa wyższe żagle zwijać musieli w obawie burzy.

22 [marca]. Wiatr pomyślny, stały SO, równie pomyślny dla płynących do Ameryki, jak i dla powracających, z tą różnicą, że ci ostatni przeszedłszy za równik muszą daleko ze swej drogi ku zachodowi zbaczać i płyną na północ (w kierunku NWN) aż poza szerokość Nowego Jorku, żeby tam spotkać ciąg wiatrów od zachodu wiejących.

23 [marca]. 4° 12' szer. — 29° 30' dł.

24 [marca]. 6° 48' szer. — 31° 17' dł.

25 — 26 [marca]. Ubiegamy po 7, 8 do 9 mil na godzinę. Obłoki poczynają się zaokrąglać, wypełniać i czyściej odrywać od nieba, przy-

bierają wejrzenie naszych lądowych obłoków. 26 marca byliśmy pod 12 stopniem płd. szer., a mijaliśmy 35 południk, kiedy na morzu ukazał się brud jakiś szarawy na rozległość nieprzejrzaną okiem. Brud ten, obserwowany w wodzie przez mikroskop, wydawał się jakby złożony z drobniutkich słomek, nieco żółtawych i bez najmniejszego śladu organizacji, potarty w palcach oddawał jakby tłustością wielorybią nieco przegniłą, co zapewne dało powód żeglarzom do domysłu, że był to brud wielorybi. Nie byłem w stanie odgadnąć, co to znaczyło: z wejrzenia, na szkle mikroskopu, brud ten podobny był do nasienia roślin jakichś czy mchów morskich, ale z zapachu oznaczał jakąś materię zwierzęcą. Zapach ten nieprzyjemny był w atmosferze nawet, a morze było mętne.

W parę godzin minęliśmy to oceanowe błoto, oczyściło się powietrze z nieprzyjemnego zapachu, woda jasna i czysta przybrała swój zwyczajny błękit i nastąpiła noc piękna, wspaniała, okręt biegł pełnymi żaglami, rzucając na wszystkie strony srebrną jasnością, i cała piana była jakby z ognia.

V. Brzegi Brazylii. — Bahia. — Dalszy ciqg podróży morskiej do Rio de Janeiro

27 marca. Rano nie widać jeszcze było ziemi, oczy wszystkich zwrócone były na zachód i mało mówiono. Czujny master od świtu wyglądał przez swoją lunetę i o kwadrans na 10 zawołał „land"! Podbiegliśmy do niego; a zaledwo znaczna była mała plamka przy horyzoncie. Okręt biegł prędko i w pół godziny plamka ta rozciągnęła się jakby wąska liliowa wstążka, nad którą coraz milsze i jaśniejsze świeciły obłoki. Podano mi lunetę; obaczyłem nie tylko brzeg wyraźnie, ale i lasy, i pojedyncze drzewa. Uczułem, co za radość musiała być pierwszych wynalazców nowego świata na pierwszy widok ziemi.

O południu mieliśmy przed sobą brzeg Ameryki tak blisko, że gołym okiem obejrzeć można było całą okolicę. Ciemny, czarniawy las pokrywał płaszczyznę nadbrzeżną; las wydawał się jako nasze puszcze, a od niego przy horyzoncie odrywały się na, błękitnym niebie wyższe, pojedyncze drzewa z czarnymi wiechami jakby dobrego gatunku sosny nasze, które zrzucając z siebie niższe gałęzie, zachowują tylko wierzchy u góry. Wśród tego lasu i przy samej wodzie przeświecał szerokimi płytami biały jak śnieg piasek. W północnej stronie unosił się dym gęsty z jakiejś pasieki, a u dołu, bliżej nas, widać było wieś niemałą o niskich, ubogich chatach.

Cały ten brzeg jakże różny od wulkanicznych, skalistych wysokich brzegów Madery i Teneryfy. Tu ląd przy samym morzu tworzy rozległa równina, w istocie, jest. czym niejedno północne oko oszukać, zwłaszcza tym białym piaskiem, który do śniegu, a lasy do naszych czarnych lasów, a całe łagodne podniesienie płaszczyzny do naszych równin tak podobne, że patrząc, oczom nie wierzyłem swoim; mając Brazylię przed sobą, o Polsce myśliłem i to wrażenie tym żywsze było, że niespodziane.

Tymczasem na okręcie miłe przygotowania czyniono do zatrzymania się u portu. Wyciągano łańcuchy od kotwic, dobywano paki, zawieszano bandery, przygotowywano czółna i psy okrętowe rozwartymi nozdrzami piły lądowe powietrze] czuły bliskość ziemi.

W miarę jakeśmy się przybliżali do brzegu, rozwijała się w całym swym bogactwie zieloność i nieznajoma dla mnie wegetacja. Owe lasy, które z daleka miały wejrzenie sosnowych, były zielone, rozłożyste drzewa, całym niebem różne od naszych, a owe wyższe, wysmukłe, nieco pochylone z czuprynami sosny były kokosowe palmy.

Z mocnym wiatrem, rozpuszczonymi żaglami wpłynęliśmy na zatokę zwaną już to Zatoką Wszystkich Świętych (Bahia de Todos os Santos), już to Zatoką Zbawiciela (Bahia S. Salvador). U wejścia, po prawej ręce, stoi przy samym morzu zamek Św. Antoniego i na nim kaganiec morski; a ledwośmy minęli ten zamek, ukazał się nam port w całej okazałości. Na czele stała fregata angielska, za nią „Safo", fregata wojenna francuska, tuż bryg wojenny angielski, dalej okręty wojenne brazylijskie, wśród których jedna duża fregata była na straży. Za tymi okrętami widać było na wyspie niewielką, okrągłą forteczkę, a za nią — okręty handlowe, schoonery i statki rybackie. Rzuciliśmy kotwicę obok fregaty francuskiej niedaleko brzegu, między zamkiem Św. Piotra i placem, gdzie się wylądowywa.

Natychmiast przybyli do nas oficerowie od rozmaitych okrętów i portowi urzędnicy. Od nich dowiedzieliśmy się, że niedawno (dwanaście dni temu) wojsko cesarskie odniosło wielkie zwycięstwo i przytłumiło rewolucją w Bahia podniesioną przez czarnych i metysów. Dowódcą tej rewolucji był Sabino, lekarz z profesji, pobierający niegdyś nauki w Paryżu, zręczny, dumny, chciwy panowania i folgujący namiętnościom swoim. Podburzył on ludność czarną i opanowawszy miasto, wyniósł na naczelnika niejakiego Rega, mającego wiele stronników i powinowatych w kraju, a sam poprzestał na podrzędnym tytule sekretarza z władzą rządzenia. Miano organizować rząd, stanowić prawa, a tymczasem wybierano podatek. Pierwej nim się o tym dowiedziano w stolicy i nim ściągnięto wojska, już formę udzielnego, republikańskiego państwa poprzedziły zdzierstwo, nieład i swawola czarnych i metysów, którzy na sto tysięcy mieszkańców w Bahia tworzyli dwie trzecie ludności. Przybyła na koniec eskadra i sprowadzono wojsko z Fernambuku; oblężono miasto i prawie do głodu przywiedziono mieszkańców. Wtenczas podejściem i siłą wpadli cesarscy żołnierze na rewolucjonistów i z obu stron zacięta była bitwa. Cesarskimi dowodził Jan Krzysztof

Callado, a Murzynami i liberalnym wojskiem Józef Velloso. Poczęła się bitwa od lądu 13 marca: oddział Fernambuczyków wpadł na przednie straże powstańców i bagnetem zdobył ważniejsze stanowiska. Po długim odporze wojsko rewolucyjne musiało cofać się, a cesarscy we trzy brygady podeszli aż do la Cruz do Cosmo, pod samo miasto. Nazajutrz bitwa przez cały dzień trwała i zaledwo o szóstej wieczorem wojsko cesarza weszło do miasta, a powstańce zajęli zamek Św. Piotra y Gamboa. Wtenczas to bitwa zamieniła się w rzeź i najdziksze morderstwa. Rzucono ogień między domy czarnych i metysów, burzono je i do zgliszcza rzucano żywych Murzynów. Noc odpoczynku nie dała. Ze świtem rozpoczęto bitwę; brygada Fernambuczyków rzuciła się na zamek Św. Piotra i ledwo po długiej, zaciętej bitwie rewolucjoniści wywiesili białą chorągiew i zdali się na łaskę. Nie znaleziono między nimi hersztów. Sabino zemknął był przed końcem i — jak mówią — krył się w domu konsula francuskiego. Rego też był uciekł, ale w parę dni złowiono Sabina i Rega i obu osadzono na brygu wojennym ,,Trzeci Maja". Wszystkie więzienia i szpitale przepełnione nieszczęśliwymi, a o liczbie umarłych nikt nie wie.

Zaledwo pod wieczór dano nam czółno do wylądowania. Bahia była przez długi czas stolicą Brazylii (aż do 1763) i liczyła — jak mówią — do stu dwudziestu tysięcy mieszkańców. Leży na północnym brzegu zatoki i ma przed sobą piękny, bezpieczny i rozległy port. Piękniejsza część miasta, mieszkania białych i publiczne budynki ciągną się poza wzgórzem, a u dołu brzegiem - samej zatoki idą ciemne, wąskie uliczki, prawie przez samych Negrów zamieszkałe. Ku nim od górnego miasta spuszczają się ogrody, bogate w ową ciekawą gorącego pasa wegetacją, wśród której palmy, banany i inne dziwnych kształtów i wejrzenia drzewa panują. Na górze widać kościoły, teatr i dom rządowy; na dole jatki, rynek owocowy, komory, szpitale i magazyny.

Ciężki smutek mię ogarnął, skoro dobiwszy do brzegu obaczyłem świeżo poniszczone, poczerniałe od pożaru, powyszczerbiane od kul wielopiętrowe domy. Nagie pospólstwo czarnych niewolników zalegało brzeg, niższą ulicę i ciasny, brudny, śmierdzący rynek. Po rozwalinach domów, gdzie niejedno jeszcze zgliszcze dymiło, kryli się wychudli, jakby poczerniałe szkielety, ludzie. Ledwo gdzieniegdzie bielszy jaki człowiek przebijał się między czernią, a ci bielsi, po furażerkach i strzelbach znać było, że są żołnierstwem używającym tryumfu. Handel i rzemiosła nie przyszły jeszcze były do swego porządku; i snuły się tu i ówdzie leniwe grupy Murzynów z jakąś niedołężną obojętnością, białe zęby tylko i białka od oczu pokazując słońcu, które duszącym skwarem dopiekało dnia tego. Niepodobna było ni jednej myśli smutnej, ni wesołej odgadnąć na twarzach tych ludzi; potężne tylko kule uwięzie po ścianach i szczerby w murze mówiły, czym są i jakiej siły na nich użyto. W tym smutnym obrazie smutniejsze jeszcze na mnie wrażenie czyniły czarne niewolnice. Liczne ich gromady znaleźliśmy na owocowym rynku: jedne z nich przedawały ogromnej wielkości pomarańcze, jeszcze niedojrzałe i małe, bardzo soczyste cytryny, inne próżnowały lub bawiły się jak małe dzieci. Głowy ich golone, przypłaszczone czoła, szerokie Usta, szerokie nozdrza i odstające uszy czynią je okropnie szpetnymi na pierwsze wejrzenie. Szczególnie przykro widzieć je z dziećmi, Murzynki bowiem noszą swe dzieci na plecach i uwiązują je prześcieradłem do pasa, dziecko zaś ssące trzyma się u boku kobiety, nóżkami i rączkami obejmując matkę, która je jakby od niechcenia jedną tylko ręką przytrzymuje. Między starszymi widać było trzęsące się, zgrzybiałe, smutne i milczące. Młodsze, puste, głupawe, śpiewały i tańcowały wpośród świeżych rozwalin i wpośród zapadających od ostatniej klęski murów. Zwróciłem oczy na jedną gromadę kobiet u drzwi pustego domu: trzy Murzynki młode, - naprzeciw siebie siedzące, klaskały w ręce i śpiewały, śmiejąc się pustym, głupim śmiechem, a ramionami i głową dziwnie wyrabiając; obok nich inne zachodziły się ze śmiechu, inne dopomagały minami, jak to czasem małe swawolne dzieci czynią, tuż inne smutne, znędzniałe, chore i jakiś człowiek okryty suknem, schylony nad żarem leczył się — jak nam mówiono — od ciężkiej choroby. Słońce zaszło i natychmiast noc zapadła; zadzwoniono na pacierze i wpośród tego pospólstwa świeżą jeszcze afrykańską oddychającego pustynią widać było modlących się. Przeszedł ksiądz z Panem Bogiem, otoczony licznym orszakiem sług kościelnych i księży, a cały lud po drodze upadł na kolana.

Wróciwszy do okrętu już o księżycu nie znalazłem kapitana, który był natenczas na fregacie angielskiej. Siedliśmy do wieczerzy z Brazylijczykiem, kiedy o kwadrans na ósmą uczułem mocne uderzenie o spód okrętowy. Wbiegł Murzyn z wiadomością, że okręt nasz na mieliźnie.

Wielki rozruch powstał na pokładzie, a rzecz się tak miała: kapitan i jego podwładni tak tego dnia byli roztargnieni i tak zaufali karcie morskiej, że wszedłszy do zatoki rzucili kotwicę nie sądując głębi. Według karty miało być 4 do 5 sążni wody w miejscu, gdzie się zatrzymano, a nie było więcej jak 3 do 4. Nadto w chwili rzucenia kotwicy zboczono nieco ku brzegu i zostawiono okręt w miejscu, gdzie czasu wezbrania (fluxus) 20 stóp głębi, a czasu opadnienia 9 tylko stóp do 10. Okręt nasz brał 12 stóp wody. Czas najniższego morza przypadał o 10 1/2 godzinie.

Nie było już czasu myśleć o podjęciu kotwicy i skierowaniu okrętu na głębinie. Na nieszczęście wiatr był silny i woda na zatoce bardzo poburzona, tak że od razu poczęły fale silnie uderzać o ściany okrętowe, podrzucać okręt i ciskać nim o ziemię. Zarzucone wkoło okrętu sondy okazały, że okręt był na samym brzegu mielizny i tuż poczynała się głębinia. Umyślono więc tak obrócić okręt, iżby przynajmniej tylna jego połowa nie dotykała dna, a tym sposobem rudel był zabezpieczony. Zaciągnięto liny i część żagli rozpięto. Kapitan przybył wśród trwogi. Z wielką pracą i męką ruszono" z miejsca okręt i obrócono tył jego ku głębini. O godzinie dziewiątej sondowano i nie znaleziono więcej nad 10 stóp wody pod przednią częścią okrętu; przez półtory godziny jeszcze woda miała spadać. Tymczasem wiatr coraz się powiększał, niebo się zachmurzyło i w kwadrans nadeszła burza z nawałnicą. Fale zaczęły przerzucać przez pokład, a okręt tak silnie uderzał o dno, że ściany trzaskały, maszt i liny drżały jakby od trzęsienia ziemi. O dziesiątej niebezpieczeństwo było widoczne; przelękniony kapitan powtarzał tylko „bad, very bad" (źle, bardzo źle), a cały poczet okrętowy poczynał tracić nadzieję. O pół do jedynastej było już tylko 9 stóp wody u przedniej połowy okrętu. Co chwilę biegali oficerowie do zegara, liczyli minuty, sekundy; burza nie ustawała, a trzeba było jeszcze czekać najmniej do pierwszej, żeby się woda podniosła do tej wysokości, o jakiej okręt poczynał był dotykać ziemi. O pół do dwunastej jedno straszne uderzenie zatrzęsło całym budynkiem, tak że wszystkie ściany zaskrzypły i jęknął rudel. „I am distresfully!" (zginęliśmy!) — zawołał kapitan, ale zimny master nie tracił serca i spokojnie odpowiedział: „I am not afraid so" (ja się tak bardzo, nie lękam). Ktoś z boku poradził wezwać na ratunek najbliższą fregatę; Anglik aż zadrżał na tę radę, bo fregata była francuska. O północy burza jeszcze nie ustawała, ciemno było, że człowiek człowieka nie widział, deszcz lał jak z wiadra, a majtkowie zaczęli spod pokładu paki i liny, i łańcuchy wyciągać. Długa jeszcze była godzina przed nami. Kapitan posłał dwóch najśmielszych majtków do dalszej angielskiej fregaty, prosząc o dwie liny (horses), o ludzi i o wielkie czółno. I znowu się wzięto do pracy, by okręt czym prędzej ruszyć z miejsca za nadejściem wody. W tej trwodze wśród burzy okręt był jak pasujący się ze śmiercią człowiek, z tą różnicą, że w sile tego człowieka była siła trzydziestu ludzi silnych, wytężających siły swoje, a w jego śmierci była śmierć czterdziestu. Przypłynęli ludzie od fregaty, kiedy niespodzianie wiatr zwolniał i o godzinie trzy kwadranse na pierwszą lekkie tylko uderzenia przywracać zaczęły ludziom otuchę. O pierwszej wiatr jeszcze zawył i po trzykroć stuknął okrętem; zatrzęsły się maszty i ucichło, a tylko drżały liny okrętowe i głos majtków nie ustawał. W kwadrans niebo się odsłoniło i nasz chory zaczął drzemać na słabiejącej fali. Odpłynęli ludzie obcy, majtkowie do spoczynku poszli, a kapitan ze swoim mastrem zapili to nieszczęście grogiem.

28 [marca]. Wstyd trochę i niemiły na wczorajszym miejscu pobyt nagliły kapitana i jego podwładnych do opuszczenia portu. Na nieszczęście ze świtem wróciła burza ze straszną ulewą. Niecierpliwy kapitan kazał podjąć kotwicę. Przez parę godzin ubijaliśmy się po zatoce i byliśmy już na morzu, kiedy silny wicher od południa porwał nas i pędził na mieliznę, która począwszy od zamku Św. Antoniego i kagańca zapuszcza się daleko w morze ku wschodowi. Nie odważył się kapitan po świeżej przygodzie narażać okrętu na powtórną próbę; dał rozkaz i wróciliśmy do portu.

Mądrzy po szkodzie, stanęliśmy na ten raz w bezpiecznym miejscu na dziesięciu sążniach wody i postanowiono czekać do jutra. Przez cały dzień deszcz padał i fala była wielka na zatoce. Nie miałem sposobności dostać się do miasta i Anglikom dzień zeszedł na grogu. Pod wieczór nadesłano nam z miasta wiele owoców i świeżej ogrodowizny na drogę, a między tym były kawony i ogórki, nie lepsze od europejskich.

Przypadek zdarzył, że, tegoż dnia obok naszego okrętu stanął na kotwicy jeden okręt angielski prosto z Coquimbo płynący, a bardzo uszkodzony w przejściu koło przylądka Horn. Okręt ten wypłynął jednegoż dnia z Coquimbo, kiedyśmy wypłynęli z Falmouth. Jesteśmy więc jakby na pół drogi do Chile.

29 [marca]. O siódmej rano rozwinięto żagle i ruszyliśmy. Ranek po deszczu był dziwnie piękny. Cała rozległa, do 30 mil ang. obwodu mająca zatoka była jak zwierciadło jakie, czysta i spokojna. Okręty porozpinały żagle swoje dla wysuszenia ich po wczorajszym deszczu. Od strony miasta ciągnął się równy brzeg, może na pięćset stóp ponad wodą, cały zielony; dalej wkoło zatoki podnosił się i zapadał ląd, tworząc wiele wysp cudownie pięknych, z których największa Taparica (czy Itaparica), pomarańczowymi i palmowymi gajami okryta, dostarcza owoców miastu i jego okolicom. Poza tą wyspą, nieco ku zachodowi, ujście szerokiej rzeki Paraguacu, po której spuszczały się białe, wąskie, wysokie żagle od lekkich kupieckich statków. Jakieś nie do opisania światło, właściwe krajom gorącego pasa, rozlane było po tym rozległym obrazie, że się nim nasycić nie można było i nie z ochoty człowiek odpływał na mordujące niezmiernością swoją morze.

30 [marca]. Musieliśmy daleko płynąć na wschód, żeby się ile możności oddalić od brzegów, których sąsiedztwo niebezpieczne jest w żegludze. Lękają się tu prądów morskich, które częstokroć znoszą okręt z drogi i pędzą ku skałom. Potrzeba tu było daleko zejść na wschód, by korzystając z południowo-wschodniego (stałego) wiatru obrócić okręt ku południowo-zachodniej stronie na drogę do Rio de Janeiro.

1—3 kwietnia. Cisza morska, której się tak lękano pod równikiem, zaszła nam drogę w miejscu, gdzieśmy się jej nie spodziewali. Przypadek w zatoce Bahia zanadto może ostrożnymi uczynił żeglarzy; więcej niż sto mil odbiliśmy od brzegu i niemało czasu stracono.

Drugiego kwietnia byliśmy na szerokości wysp Abrolhos, których się wielce lękają żeglarze. Przed tymi wyspami zapuszcza się daleko w morze grunt płaski, nie więcej jak na 30 do 40 sążni pod powierzchnią wody, i w tym miejscu zazwyczaj wiele się ryb poławia. Nasz kapitan, miłośnik rybołówstwa, rozkazał na czas zwinąć żagle i zapuszczono wędy. Nie bardzo był pomyślny połów, ale przypadkiem wyciągnięto z dna kilka kawałków wapiennej skały z samych zwierzokrzewów i wapiennego tufu złożonej. Wierzchnia część składała się z korali, gąbek i rozmaitych polipów, a tworzyła dziwnie piękną tkankę rozmaitego koloru i kształtu, pod nią zaś i wspośród samychże polipów były konchy z rodzaju pecten patela i małe jakieś ostrygi. Dziwna rozmaitość kolorów i kształtów była na tym ułamku podwodnego świata: widać było niewielkie, jasnozielone gąbki o trzech ramionach, tuż mniejsze cytrynowego koloru i inne białe, o długich, delikatnych wąsach polipy; przy nich wyrastały kuliste czerwone zwierzokrzewy, drobnymi włosami jakby puchem nastrzępione, i między wielu innymi pokazywały się jakby kwiaty jakie liliowe z zieloną obwódką stworzenia, a wszystko to było powiązane niezliczonym mnóstwem serpulów i niejakich korali z rodzaju cariofilla (?).

4 [kwietnia]. Złowiono potężnego na 7 stóp rekiena, w którego brzuchu znaleźli majtkowie świeżo połkniętego węża, na łokieć długiego. Nad wieczór ujrzeliśmy w stronie południowo-zachodniej okręt. Kapitan kazał wywiesić banderę i natychmiast zwyczajem żeglarzy okręt ten odpowiedział wywieszeniem swojej bandery, z której poznano, że okręt był hamburski. Przeprowadziłem go oczami jako sąsiada aż w pomrokę nocną. Byliśmy dnia tego pod 19° 54' szer. geogr., a 39° 12' dł.

5—6 [kwietnia]. Niespodzianie nadszedł wiatr od północy. Był to wiatr niestały, rzadko się zdarzający przy brzegach Brazylii. Korzystając z niego prędkośmy ruszyli, tak że 6 [kwietnia] o południu wyminęliśmy przylądek Frio (Cap Frio, Cabo Frid) i potem zwracać byliśmy zmuszeni na zachód i nieco ku północo-zachodowi. Tegoż dnia przed wieczorem obaczyliśmy urwiste brzegi przylądka Frio, a o zachodzie słońca zbliżyliśmy się do przylądka Nero, niedaleko zatoki Rio de Janeiro.

Noc była dziwnie spokojna i piękna, morze ciche i w powietrzu jakaś przyjemna woń lądowa od porosłych roślinami brzegów. Uważałem, że z przyczyny ziemi, która na daleką przestrzeń rozciągała się przed nami, czysty i pogodny horyzont miał eliptyczną formę, nieco bardziej wydęty od lądu, a przybliżający się ku nam od oceanu. Na widok bowiem ziemi wzrok nasz ochotnie zapuszcza się w daleką przestrzeń między wzgórza i wyniosłe cyple, które zza krzywizny globu wyrastając, rozszerzają — że tak powiem — sferę widzenia, gdy tymczasem od morza nudna jednostajnością swoją płaszczyzna na bliższą metę zapada i wzrok nasz ją prześciga, żadnym przedmiotem nie zatrzymany. Księżyc był na wschodzie i niewysoko podniesiony nad morze, okrywał swoją łagodną jasnością sam brzeg horyzontu, który się przez to bardziej jeszcze ku nam przybliżał i był zakończony wydatną krawędzią, jakby prostopadle uciętą przez niebo. Patrząc na to przyszło mi na myśl, jak się mylą ludzie, którzy wyobrażają sobie, że na morzu horyzont zawsze jest rozległy, obszerniejszy od lądowego, jako żadnymi górami i żadnym podniesieniem nie ukrócony.

VI. Rio de Janeiro

7 kwietnia. O świcie były przed nami skaliste brzegi Rio de Janeiro i wejście do portu. Z lewej strony w dziwacznych kształtach góry przedłużają się w wąskie międzymorze i otulają od południa zatokę, stawiając u samego do niej wejścia potężną górę, zwaną Pano de Azucar. Po drugiej stronie, od północy, niższe i łagodniej pozaokrąglane wzgórza powolnie schodzą ku morzu i na ich końcu stoi zamek Św. Krzyża (Sta Cruz). W głębi obrazu widać było okręty i za nimi daleki łańcuch Brazylijskich Andów, ostrymi wierzchami ponastrzępiany i jakby jednym perłowym kolorem pociągnięty.

Miasta nie widać jeszcze było; zupełna cisza zatrzymała nas na gładkim, błękitnym morzu, pod turkusowym niebem. Słońce wschodziło od przylądka Nero, zaczerwieniły się góry i posłyszeliśmy wystrzały działowe z zamków Rio de Janeiro. Przybyły z nami na okręcie Brazylijczyk wytłumaczył, że wystrzały te znaczyły obchód rocznicy abdykacji Don Pedra I i wstąpienia na tron Don Pedra II, która to rocznica przypadała właśnie 7 kwietnia na nasze przybycie.

Wiedzieć potrzeba, że na brazylijskich brzegach, a mianowicie u zatoki Rio de Janeiro, panują wiatry periodyczne, które przez całą noc wieją od lądu, potem słabieją, następuje cisza i przed południem poczyna się wiatr od morza, który łagodzi gorąco, ożywia całą wegetacją i jest prawdziwym dobrodziejstwem dla mieszkańców.

Cisza, która nas zatrzymała u wejścia zatoki, przypadała w godzinę przemiany wiatru wschodniego na lądowy. O godzinie ósmej wiatr nadszedł od lądu i sześć okrętów z pełnymi żaglami wyszło naprzeciwko nas z zatoki. Mijały nas prędko, podczas kiedy nasz okręt ubijał się przeciw wiatru, idąc kreto i podpływając już to ku Głowie Cukru (Pano de Azucar), już. to ku zamku Św. Krzyża. W ciągłym ruchu przed nami była cała okolica, obracały się skały strojne w podzwrotnikową zieloność. Ciągłe gorąco i deszcze na tym brzegu czynią, że tu kamienie nawet prędko się okrywają drzewami i rozmaitą krzewiną; urwiste tylko brzegi i stromo sterczące wierzchy nagie są i wprowadzają do tego obrazu piękną rozmaitość kolorów i nagłe przejście od zieloności do żółtych, czerwonawych urwisk. Wyniosłe palmy i długie ramiona bananów dziwnie upiękniają tę naturę i nadają jej charakter różny od naszych najpiękniejszych widoków. Piękny las wspina się aż na grzbiet najwyższej góry Corcovado, a w dolinach i między górami kawa, pomarańcze i tysiące innych drzew i krzewów.

Gorąco było wielkie (86°F), słońce prawie u zenitu, kiedy o samym południu wpłynęliśmy na zatokę górami i skałami wkoło osłonioną. Wiatr ucichł, jakby dla dania czasu do przypatrzenia się portowi, najpiękniejszemu z portów na świecie.

Droga dla większych okrętów, czyli koryto głębsze zatoki, idzie poza północnej forteczce Św. Krzyża, naprzeciw której na południowym brzegu widać drugi mniejszy zamek, a między nimi na wyspie trzecią fortecę, zwaną Villagalhaó od nazwiska jednego z najdawniejszych osadników, wiceadmirała Villegagnon, który za Henryka II (1555) założył tu był osadę wespół z ówczesnymi nowatorami Kościoła, a wróciwszy po niejakim czasie do katolicyzmu, odpędził od siebie sekciarzy na powrót do Francji.

Zatoka Rio de Janeiro rozciąga się więcej niż na parę mil od północnego do południowego brzegu, a od zachodu zajmuje daleko więcej obszaru i rozgałęzia się tworząc wiele wysp ogrodami okrytych. Miasto Rio leży na południowym brzegu, na północnym zaś widać Praya Grandę, drugie, mniejsze miasto.

W którąkolwiek stronę obróciłem oczy, było co widzieć i czym się zadziwić. Począwszy od tej potężnej Głowy Cukru, lasem pokrytej u wejścia, widać we wschodnio-południowej stronie gromadę pięknych, wspaniałych gór i skał, otaczających jedno niskie, okrągłe wzgórze palmami uwieńczone, przy którym leży wieś Bota-Fogo na parę mil od miasta. Od niej poza samym brzegu ciągnie się łańcuch plantacji, ogrodów i posiadłości możnych, a na pół drogi do miasta stoi piękny, wysmukły kościółek Sta Madre da Gloria na skale wśród bananowych bukietów. Miasto nie wydaje się być rozległym, z przyczyny że większa jego część i długie ulice zachodzą za górę. Pałac cesarza, potężny klasztor benedyktynów, kilka kościołów, arsenał i komora celna górują nad pryncypalną częścią miasta u samego brzegu. Okręty wojenne stoją naprzeciwko miasta prawie na środku zatoki, okręty zaś handlowe zachodzą dalej, za wyspę zwaną Wyspę Szczurów, za którą widać jakoby las jakiś z niezliczonej liczby lin i masztów złożony. Dalej ku zachodowi zmienia się obraz; niska równina od brzegu powoli się podnosi, a przy horyzoncie łańcuch gór, którego wyższe cyple chowają się w obłokach. Blade i mgliste kolory odcieniają tę część obrazu, kiedy tymczasem dziwna jaskrawość na północnym brzegu, różnokolorowe skały wpośród gęstej krzewiny i bielejące wsi przy wodzie wykończają z tej strony obraz w sposób bardzo wesoły i malowniczy.

O południu, kiedyśmy wpływali na zatokę Rio de Janeiro, strzelano z harmat w mieście i w tymże czasie odpowiadały na salwę wszystkie zamki i forteczki po brzegach i na zatoce. Huk dział zachodził w góry i łamał się między skałami dokoła, a ponad spokojną wodą utworzył się lekki dym perłowy. Dwa statki parowe biegały przez zatokę między miastem a Praya Grande, napełnione wystrojonymi damami i świątkującym ludem; trzeci takiż statek wychodził do Santos. W tymże czasie muzyki grały na brazylijskich fregatach, w różnokolorowe bandery i wstążki przybranych.

Wszystko zapowiadało wielką patriotyczną uroczystość w mieście. Niecierpliwość nas brała czym prędzej stanąć na kotwicy i dopłynąć do brzegu. Nie mogąc doczekać się wiatru, kazał kapitan połowie swoich majtków wysiąść na czółna i uwiązawszy liny do okrętu pomykać okręt za pomocą wioseł. O trzeciej przybliżyliśmy się do angielskiej wojennej korwety „Rober" i tu nasz okręt zatrzymał się obok pięknej fregaty Stanów Zjednoczonych „Independent". Natychmiast przybywa do nas urzędnik policyjny dla rewizji paszportów i dopełnienia innych formalności. Większa część podróżnych nie miała paszportów. Młody konstytucyjny urzędnik był w ambarasie, zaczął się srożyć i cytował prawa tak jasne, jak dzień, które cudzoziemcom nie mającym paszportów nie pozwalają wylądować i odpowiedzialnym czynią samego kapitana. Ale kapitan nieco z góry traktował urzędnika i ten ostatni w większym znalazł się kłopocie od bezpaszportowych Anglików: Przybył też i oficer jakiś z wielkimi czarnymi wąsami, smagłej twarzy i na pozór surowy. I ten nie wiedział, co począć z nie mającymi paszportów. Daremnie to bowiem zaprowadzać reglamenty policyjne ze starej Europy, pierwej nim się wynajdzie siła na ich wykonanie. Dobrzy urzędnicy odpłynęli, jak przypłynęli, a w pół godziny wylądowaliśmy na Zanikowym placu wszyscy bez wyjątku podróżni ze „Speya".

Nad spodziewanie moje nie znalazłem tu uciech ni narodowej uroczystości, która tak pompatycznie wystrzałami, muzyką i kolorowymi banderami na zatoce szumiała. Pałac monarszy niewielki, nieozdobny, zaledwo się tym od innych domów różni, że w nim żadnych kram ni magazynów nie masz.. Nie było tu owej ciżby, która się wkoło Tuileries podczas dni lipcowych kręci. Pomimo tego, że miasto Rio de Janeiro liczy do półtorakroć sta tysięcy mieszkańców, nie było nawet komu patrzeć na dwóch ministrów, suto haftowanych złotem i obwieszonych wstęgami i krzyżami, którzy w oknie cesarskim rozmawiali z sobą. Wszakże, zwyczajem państw cywilizowanych, ogromne afisze i programy konstytucyjnego święta poprzylepiane były po murach. Ogłoszono, że cesarz i księżniczki będą tego dnia w teatrze, że się widowisko rozpocznie od narodowego hymnu i że potem dana będzie reprezentacja dramy Świata Izabela królowa hiszpańska ; ale pod afiszem było dodane, że dla ważnych przyczyn (por justos motivos) nie ogłasza się, kiedy widowisko ma się zacząć.

Gorąco dnia tego dochodziło do 90°F, w ludności na ulicach nic nie okazywało niezwyczajnej uciechy lub przerwy w zatrudnieniach. Murzyni ciężko pracowali; blade i jakby zmordowane twarze białych wyglądały z ciemnych kram i magazynów, francuskimi i angielskimi towarami zarzuconych; od czasu tylko do czasu przeciągały w koczykach jakieś urzędowsze figury z gwiazdami; nie było nawet podchmielonych żołnierzy.

O zmroku, mówiąc gazeciarskim językiem, uiluminowano miasto, to jest budynki skarbowe i niektóre większe domy przystrojono lampami. W tym nawet daleko wyżej tu postąpiono niżli na europejskich rocznicach, bo zamiast lamp dymiących i czerniejących mur używają tu latarni różnokolorowych, które ani budynków nie psują, ani światło w nich nie gaśnie od wiatru. Cóż, kiedy nie było komu na to patrzeć! Oprócz nielicznych grup Francuzów i Anglików, którzy dla dobrego tonu i mając zmysł konstytucyjnych uciech lepiej rozwinięty, żółwim przechadzały się krokiem koło iluminacji, krajowcom zdaje się ani przeszło przez głowę, że to pięknie; co zaś Murzyni, to jakby żartowali sobie z tych światełek, oni, którzy takie piękne słońce mają w domu. Liczniejsze ich gromady czerniły się po dalekich od pałacu ulicach, gdzie jak na przedmieściu St. Marceau w Paryżu ani jednego patriotycznego knota nie zapali policja. Zmordowany od dźwigania ciężarów, do bioder i od kolan nagi Murzyn przechodzi jak filozof jaki poza oświeconym pałacem, utopiony w brzękaniu gęśli swojej, którą przyciska do kokosowej skorupy, aby mu więcej dźwięku dała; przechodzi ze schyloną głową i ani oczu na podniesie na konstytucyjne światło, ciągnie do swoich, gdzieś na ciemne przedmieście, gdzie więcej takiego brząkania, które mu jego afrykańską pustynię przypomina.

8 [kwietnia]. Nazajutrz przypadało wielkie kościelne święto, jedno z najmilszych, święto Wierzbnej, a jak tu w kraju palm zowią, Palmowej Niedzieli. Z wieczora, już w sobotę, małe dzieci, czarne i białawe, biegały po ulicach z długimi palmami i jakimiś z zielonej kory trąbkami. Z rana kościoły wszystkie były napełnione, w nich miły chłodek, pełno zieloności, świeżość w ustrojeniu ołtarzów, zapach kwiatów i dziwnie przyjemna spokojność. Szedłem jeszcze ze ściśniętym sercem od widoku tej ludności czarnej, która tak upodlona pracuje w niewoli, nagości, pogardzie i ukrzywdzona wydaje się być od samej nawet natury kolorem i organizacją. Ale zaledwo kościelny próg przestąpiłem, otworzyły mi się oczy i lżej mi się na duszy zrobiło. Tu znikła różnica koloru, różnica ras, siły, przemysłu i bogactwa. Czarni i biali, wszyscy pospołu klęczą, bez żadnego odróżnienia miejsc, wyjąwszy. małe po bokach odgrodzenia dla kobiet. Wszyscy tu już bracia, dzieci jednego Boga: równość radykalna. Te afrykańskie głowy, które erudycją szkolną nawykłem był do małpich czaszek porównywać, wydały mi się teraz tak uszlachetnione prostą, spokojną pobożnością, że jakkolwiek drogo i ciężko ci ludzie okupują wielkie światło, które im przez białych Bóg posyła, dziękowałem Bogu za niezbadane Jego sądy i za wprowadzenie do kościoła naszego tylu braci, wyznawających jednego, co my, Ojca. Po mszy podano księdzu pęki powiązanych palm długich, pięknych, zielonych i cały lud ruszył do ołtarza, a. ksiądz rozdawał palmy. Patrzyłem w oczy jednego Murzyna, kiedy przyjmował święconą palmę: było w nich coś wyższego, głębszego, szlachetniejszego od całej filozofii dzisiejszego wieku; to czoło zniżone zdawało się podnosić, słodycz, łagodność i rezygnacja były na twarzy, a kolor jej był jak cień od zasłony, która ją dzieliła jeszcze od wyższego światła. Trzeba też było widzieć, jak się ten lud różnokolorowy cisnął do ołtarza i z jaką cichą wesołością rozchodził się z palmami do domów.

Wielka to rozkosz o parę tysięcy mil od domu znaleźć też same obrządki co i u nas przez Kościół święty zaprowadzone. Wiele też zwyczajów, jak mi powiadał mój znajomy Brazylijczyk, zachowuje się dotąd w familijnym życiu, zwyczajów podobnych tym, jakie się praktykuje u nas przy nadchodzącej Wielkanocy. Czerwono farbowane jaja przedawano po ulicach, przygotowania czyniono po domach do święconego, i szczęśliwe familie zbierały się do przepędzenia razem świąt wesoło. Zwyczaje te szczególnie egzystują na wsi; w mieście zaś przez Francuzów i Anglików wyśmiane, odmieniły się jak i po naszych miastach. Tegoż dnia poszliśmy z panem L[ambert]do Botanicznego Ogrodu, położonego o trzy godziny pieszej podróży od środka miasta, w stronie południo-wschodniej. Po drodze widzieliśmy piękny publiczny ogród, starannie utrzymany, pełen rzadkich drzew i kwiatów; dalej ów kościół Sta Maria da Gloria, o którym już wspomniałem. Od tego kościoła aż do wsi Bota-Fogo idą rezydencje możnych, pałace i ogrody, pomarańczowe i bananowe gaje, między brzegiem zatoki a łańcuchem gór ciągnące się. Wieś Bota-Fogo, bardzo czysta i cała nowo zbudowana, leży na południowym brzegu jeziora wkoło skałami i po skałach lasami otoczona. Jezioro to łączy się z portową zatoką, ale ich połączenia nie widać za jednym wzgórzem wysokimi palmami porosłym. Brzeg jeziora od strony wsi płaski, na brzegu domy w jeden rząd stawione, a przed domami sadzone drzewa rozmaite, między którymi kwitły drzewa rajskie, z których te ziarna służą na paciorki do koronek.

Minąwszy Bota-Fogo widać naturę dzikszą, samej sobie zostawioną. Wąska, krzywa, podobna do naszych parafialnych dróżka idzie doliną, przy której poczynają się lasy czarnej zieloności, podnoszące się na górę i poplątane lianą, która w kształcie nici, a raczej powrozów zielonych, spada z drzewa na drzewo, czepia się po gałęziach i czyni obronnymi, niepodobnymi do przebycia puszcze w głębi kraju. Na tej dolinie widziałem też motyle, sławne wielkością i przepychem kolorów swoich, unoszące się ponad krzewami jakoby latające kwiaty. Brazylia ma być ojczyzną najpiękniejszych motyli i ptaków na świecie; z ptaków jednak nic szczególnego nie zdarzyło nam się widzieć, albowiem najpiękniejsze daleko — jak mówią — odleciały od miasta, przestraszone drapiestwem kupców i naturalistów.

Po drodze zwiedziliśmy miejsca, po których łamano skały na bruk i na budynki. Skały te są granitowe, a między nimi wiele gnejsu dającego się bardzo łatwo łamać na szerokie płyty, nie więcej jak sześć do dwunastu cali grubości mające.

Przyszliśmy na koniec do ogrodu. Chociaż niedawno założony i daleko od oka ministrów i urzędników pielęgnowany, ogród ten mógłby iść w zawód o pierwszeństwo z wielu królewskimi ogrodami w Europie. Widać w nim treść całej wegetacji międzyzwrotnikowej w drzewach i krzewach najrzadszych i najpotężniejszych. Tu się uprawiają przyniesione z dalekich części świata rośliny na próbę, czy ich uprawa może przynieść jaką korzyść dla kraju. Zaraz u wejścia, po lewej stronie ogrodu, widać szerokie kwatery sadzonej herbaty, którą się poczyna z wielką korzyścią uprawiać w prowincji Rio de Janeiro, i — jak mi mówiono — niektórzy właściciele mają wyborną herbatę ze swoich ogrodów. Szerokie ulice, najstaranniej wygracowane, krzyżują ten ogród i dzielą na regularne kwatery. Potężne bambusowe krzaki, gęste, że ledwie by się przez nie wąż przecisnął, wyrastają do wysokości najwyższych prawie drzew tego ogrodu, wpośród zaś bogactwa i obfitości rzadkich i ciekawych roślin żadna może tak silnie ku sobie nie pociąga oczu świeżo z Europy przybyłego gościa, jak rozmaite gatunki palm, które tu rozkosznie i swobodnie, bo we własnym domu, rosną. Ich postać wachlarzowa bardziej się oddala od formy naszych drzew północnych niż inne jakie drzewo z gorącego pasa. Blado i zniewieściałe wyglądają przy nich wszelkie iglaste drzewa w tym ogrodzie: nie widać na nich ani smolastych szyszek, ani grubych kolców, ani żadnej zalety naszych sosin; wszystkie mają tu coś bławatnego tak z wejrzenia, jak z koloru i giętkości swojej, a nie dochodzą wielkości sosien naszych. Nie myślę tu opisywać flory tego pięknego ogrodu. Nie mam do tego ni czasu, ni. potrzebnych wiadomości. Rzuciłem tylko kilka wyrazów na zatrzymanie miłego wrażenia, którego doznałem przebiegając piękne jego kwatery i ulice. Jakoż sądzę, że mi na zawsze w pamięci zostanie cała ta okolica, wśród której ów ogród leży. Ciche, piękne jezioro podchodzi tu pod plantacje, które dotykają ogrodu. Nie masz piędzi ziemi, która by gęsto kwieciem i zielonością nie była okryta, góry dokoła zdają się być przedłużeniem tej zieloności, która się na dolinę zlewa.

Spotkaliśmy Murzynów niosących ogromne kosze ananasów, bananów i pomarańczy. Za trzy sztuki miedziane (wielkości dawnych pietanów ruskich) dano nam dwa ananasy największe, jakie były w koszu, a jakich ani na królewskim stole nie ujrzysz; za grosz miedziany sześć wielkich pomarańcz.

Późno o zmroku wróciwszy do miasta trafiliśmy na pogrzeb poczciwego człowieka, Don Jose Bonifacio, de Andrada e Silva. Był to jeden z najstarszych patriotów tego kraju, pochodził z dawnej, bogatej familii, był ministrem i przyjacielem D[on] Pedra I i pierwszy upomniał się o prawa i konstytucją dla swojej ojczyzny. Obrany potem opiekunem młodego cesarza, regentem, najwyższą piastował godność z umiarkowaniem i sprawiedliwością, a kiedy intrygi na dworze i swawola coraz bardziej górę brać zaczęły, nie widząc sposobu oparcia się zawiściom i niedowierzaniu, usunął się od spraw publicznych i mieszkał na ustroniu, na jednej z pięknych wysp rozrzuconych po zatoce. Przezwano go Lafayette'em brazylijskim jako niezachwianego w opiniach swoich i wzór uczciwości. Wojsko, ministrowie, wszyscy możni i urzędnicy państwa towarzyszyli wylądowaniu i zaprowadzeniu ciała do kościoła, gdzie we drzwiach spotkał je młody cesarz, podniósł rękę i wespół z przedniejszymi panami szedł przy trumnie. Na dobrej stopie były w tym czasie interesy polityczne brazylijskie. Stary regent Diego Feijo, ksiądz, człowiek spokojny i umiarkowany, nie mogąc wydołać ustawicznym buntom i zawichrzeniom po prowincjach, złożył był dobrowolnie rządy państwa pod małoletność cesarza w ręce ministra Pedro de Araujo Lima i mianował go tymczasowo regentem. Stąd zmiany w urzędnikach, nowość, nadzieja czegoś lepszego ożywiły nieco, że użyję wyrażenia jednego Brazylijczyka, duch publiczny patriotyzmu. Świeże zwycięstwo w Bahia umocniło rząd; powszechnie chwalono energiczne rozporządzenia ministra wojny i czynność tymczasowego regenta. Czyniono przygotowania do obioru nowego regenta, ta rzecz ma się rozstrzygnąć między tymczasowo mianowanym regentem Limą a człowiekiem bardzo popularnym i bogatym Cavalcariti. Z ludzi wyższego rozumu i niepospolitych zdolności słyszałem często cytowane imię ministra Vasconcellos, przezwanego tu Mirabeau brazylijskim: ma to być człowiek mówny, zręczny, bez wielkich skrupułów, filozof i nie bardzo surowych obyczajów.

Nie przestawano też mówić jeszcze o odwiedzinach księcia Joinville, który miał oczarować tutejszy świat pięknym balem danym na „Herkulesie". Jakoby sześćset osób było zaproszonych; tańcowano przez całą  noc i była suta wieczerza. Tyle się tylko dowiedzieć było można o pobycie tu syna Filipowego.

9 [kwietnia]. Dzień następny poświęciłem zwiedzeniu pracowitej części miasta, która poza brzegi zatoki ciągnie się ku Wyspie Szczurów i handlowym okrętom. W tej stronie idąc od pałacu widzimy piękny rynek rybny, na którym dziwna rozmaitość konch, żółwi i ryb różnokolorowych. Dalej komora celna, warsztaty okrętowe, magazyny i targ niewolników. Na tym targu można każdego dnia kupić silnego, młodego człowieka za 200 dolarów (mniej więcej tysiąc franków). Dawniej Murzyni tańsi byli; cena mężczyzny nie przechodziła 150 dolarów; ale od czasu traktatów obalających handel niewolnikami handel ten przeszedł w ręce kontrabaridzistów i cena towaru podrosła.

Murzyni użyci są do. dźwigania ciężarów i łamania kamieni w mieście, na wsi zaś do uprawy trzciny cukrowej i plantacji. Między tymi, którzy łamali kamienie po nadbrzeżnych karierach, widziałem pospołu pracujących kryminalistów okutych, po większej części białych lub metysów.

Rozmaitej siły, organizacji i wejrzenia widać tu Murzynów, stosownie do prowincji, z których przybywają; a jako między nimi na pustyni są odróżnienia i kasty, tak i w niewoli — mówiono mi — że są dystynkcje. Widziałem niektórych, co od wierzchu czoła w linii prostej aż do końca nosa mają rząd brodawek wielkości grochu. Inni szerokością policzków i szpetnością przechodzą, drugich, a niskiej są budowy i krępi. Po większej części zaś zdaje się tu być wybór czarnych ludzik Niektórzy jak ulani, bardzo kształtnych rąk i piersi, ani nadto barczyści, ani ociężali, czarniejsi od innych, połyskują się na słońcu i ani tak szerokich nozdrzy, ani tak płaskich czół — jak nam zazwyczaj malują wojażerowie — nie mają. Ci, którzy są prosto z Afryki sprowadzeni, mają piętna na czole lub na piersiach, lub też na ramionach; drudzy, zrodzeni w Brazylii, nie mają tych znaków.

Rzecz godna uwagi, że ci ludzie ciągle śpiewają przy pracy i — zdaje się — nie mogliby pracować beż śpiewu, który im zapewne łagodzi wszelką boleść i sił dodaje. Śpiew ten jest zawsze powtórzeniem jednego akordu bardzo prostego i smutnego. Ciężary noszą na głowie, a idą w takt i podskakując, dosyć prędko, jak gdyby byli pędzeni od kogo. Najczęściej widać po dwóch lub trzech biegnących z workami jeden za drugim i dopomagających sobie śpiewem: pierwszy poczyna akord, drugi za nim bierze pośrednie nuty, a trzeci kończy. Na każdy taki akord po kilka kroków czynią podskakując. Są to jakby preludia jakie smutne, które częstokroć na stękanie zakrawają. Nieraz ten śpiew pełen jest boleści i płaczu w starym Negrze, którego chudości nic nie przykrywa, a skurczone barki uschły prawie od ciężarów.

Patrząc na to trudno się uchronić od gniewu na białych. Cała mechaniczna praca nie wymagająca żadnego myślenia ni rachunku, żadnej zdolności ni dowcipu spada na czarnych, kiedy tymczasem lud biały, despota, odpoczywać zdaje się, próżnuje. W istocie, byłoby tu miejsce wypalić liberalną jaką rozprawę o ludzkości.

Przypatrzywszy się jednak nie teoretycznym owym, tym na pozór odpoczywającym ludziom, nie tak łatwo filozofować, nie tak łatwo sądzić ludzi i potępiać ludzkość. Twarz Europejczyka blada, myśląca, spokojna, lecz cierpiąca wpośród tej czerni, jest jakby posłana na zaprowadzenie nowego na tej ziemi porządku, na przygotowanie czegoś gruntowniejszego przyszłym pokoleniom. Wpośród prostej, mozolnej pracowitości czarnych widać po kowalskich i ślusarskich warsztatach biały lud pracujący umiejętnie, z rozumem i zachęcający ku przemyślniejszej pracy plemię Murzynów. Widziałem już czarnych zręcznie koło budowy statków pracujących i biorących się do ślusarskiej, jako też ciesielskiej sztuki. Wielu z dawna zaprzedanych tworzy już kolorem i zdolnościami przejście od białych do czarnych i są twarze tak na pograniczu z jednego do drugiego plemienia, że z ich odcienia trudno odgadnąć, do którego należą.

Nie widziałem Negrów na wsi przy uprawie roli, plantacjach i fabrykach. Mówią powszechnie ludzie tego kraju, że trzech białych nie zrobi tyle, co jeden silny Murzyn. Mówią, że od gorąca niepodobna byłoby białym wziąć się do ciężkiej pracy i jej wydołać, że ani właściciele szukają białych do posługi, ani biali chcą pracować wespół z czarnymi; mówią na koniec, że uwolnienie czarnych, a raczej wytępienie zupełne handlu niewolnikami byłoby ruiną kraju.

Jakimże sposobem niegodny ten handel, hańba dzisiejszego wieku, przeciąga się jeszcze pomimo tylu parlamentarskich rozpraw, traktatów i silnej marynarki państw, które się mu sprzeciwiły? Handel ten, kupno i sprzedaż potępione od filozofów, polityków i całej ludności, dotąd się utrzymują na brzegach Brazylii kryjomo, tak jednak, że wszyscy o tym wiedzą. Rząd patrzy przez szpary, pobłaża, a nawet — jak mi mówiono — sam cesarz i jego ministrowie kupują Negrów do utrzymania i uprawy plantacji. Naładowane Murzynami okręty nie wchodzą do zatoki portowej przez obawę wojennych okrętów angielskich i francuskich, które się w niej znajdują, ale zazwyczaj ze świeżym towarem z Afryki przybywające statki zatrzymują się przed wejściem do zatoki przy brzegu, w stronie wsi Bota-Fogo, i wysadziwszy nocą czarnych odpływają czym prędzej, a sprzedaż odbywa się w mieście bez żadnej tajemnicy, jakoby ci ludzie byli zrodzeni w Brazylii lub dawno przed potępieniem handlu sprowadzeni. Tym sposobem — jak mi mówili ludzie godni wiary — co rok po kikadziesiąt tysięcy Negrów wylądowywa po rozmaitych miejscach na brazylijskim brzegu w Bahia, Pernambuco, Rio Grandę i Rio de Janeiro. Kapitan okrętu, na którym przypłynęliśmy do tego portu, powiadał mi, że jednego razu był bal u posła angielskiego w jego pięknej rezydencji niedaleko Bota-Fogo. W nocy, kiedy się rozjeżdżała kompania, zabrakło wiele pojazdów i dowiedziano się potem, że przekupieni byli furmani do przewiezienia świeżo wysadzonych na ląd Negrów z nadbrzeża wspomnianej wsi do miasta.

Ciekawy jestem, co by na to powiedzieli dzisiejsi cywilizowani ludzie, gdyby zamiast wszelkich teorii i abstrakcji znalazł się jaki rząd energiczny, co by przedsięwziął, a miał ku temu dobrą wolę i pieniądze, ułatwiać jakim godziwym sposobem przesiedlanie czarnych i zaludnianie nimi którejkolwiek z owych pięknych i żyznych części Ameryki, gdzie na niczym nie braknie, tylko na ludności. Wiemy, że wszelkie usiłowania Europejczyków około poprawy bytu Negrów w ich własnej ojczyźnie bezskuteczne dotąd były; wszystkie tam osady białych i lud posłany na ich utrzymanie wymierają od niewdzięcznego klimatu i gorąca, kiedy tymczasem pomimo całego barbarzyństwa i nikczemności tego ohydnego handlu niewolnikami tysiące liczymy familii czarnych w Ameryce osiadłych, cywilizowanych, chrześcijan, i kto wie, czy ludność Negrów nie zrówna się tu z resztą mieszkańców za jakie może lat pięćdziesiąt? Przyodziać nagiego, dać mu poznanie prawdziwego Boga, nauczyć pracować i zabezpieczyć lepszy i godniejszy byt całemu pokoleniu, a pustą i we wszystko obfitą prowincją zaludnić nie jest że wielką rzeczą, godną zabiegów najpotężniejszego państwa? Wyrwany z barbarzyństwa i pustyni Negr zostałby chrześcijaninem, właścicielem, wolnym. Zamiast przyzwalania tajemnie na ową kradzież ludzi lub utrudzanie tylko handlu na korzyść kontrabandzistów czemuż by się nie znalazł rząd jaki, który by się. zajął wyzwalaniem z barbarzyństwa, wykupywaniem z pustyni, opieką małoletniego ludu i jego hodowaniem pod łagodniejszą i piękniejszą strefą nieba.

Ale wróćmy do swego. Niewiele co mi pozostaje powiedzieć o Rio de Janeiro. Miasto jako miasto nic w sobie nie ma godnego do zanotowania. Kościoły niewielkie, ale czyściej może i staranniej utrzymywane niżeli gdziekolwiek na świecie. Klasztory prawie już wszystkie puste lub od małej liczby mnichów zamieszkałe. Najbogatszy i najobszerniejszy, na wysokim wzgórzu, klasztor benedyktynów panuje nad miastem, a ma tylko kilku księży. Rząd tutejszy, izby i cywilizowani ministrowie nie chcą czy nie śmieją otwarcie pokasować zakonów, ale trwożliwi i łakomi na dobra kościelne uchwalili naprzód prawo, aby nikt nie śmiał zostać zakonnikiem bez pozwolenia rządu, i skoro to prawo zapadło, postanowili wzbraniać wszystkim bez wyjątku wejścia do zakonów. Odtąd starsi zakonnicy powoli wymierają, a nie wolno im nikogo przyjąć do klasztoru. Brzydki ten i podstępny system zdaje się być wynalezienia europejskiego; a jednak tutejsi ludzie stanu bardzo się z niego chełpią, liczą dni dogorywających mnichów i ostrzą zęby na obszerne ich posiadłości. System ten niesłuszny jest i niepolityczny w kraju, gdzie stan moralny Indian wewnątrz państwa i stan moralny Negrów po całej Brazylii przez księży tylko i pobożnych ludzi poprawionym być może.

Dodać winienem, że od czasu zaprowadzenia filozofii monarchiczno-konstytucyjnej w tych krajach zaniedbano moralną poprawę czarnych, a niewola pozostała w całej swej srogości jako zło konieczne i potrzebne do utrzymania industrii. Dawniej pamiętano przynajmniej Ochrzcić Negra, nauczyć go pacierza i zaszczepić mu ospę; dzisiejsi industriele nie mają czasu tym się zajmować, a przez ludzkość pozwalają Negrom raz w tydzień pracować na siebie, w niedzielę. Dlatego to Kwietnej Niedzieli widziałem po wszystkich częściach miasta pracujących Negrów, tak właśnie, jak się to widzi w Paryżu pracujących uwrierów w dni świąteczne.

Trzy gazety rozmaitych kolorów, jedna francuska („L'Echo Francais"), gabinety dziennikarskie, czytelnia romansów, bursa, asygnaty (nie więcej, jak 60 za sto kursujące), dwa teatry, mnóstwo wekslarzy i marchands de modes, porządne kawiarnie, bilardy i wielka liczba kram na sposób nowy urządzonych, oto jest, w czym to miasto najbardziej do nowożytnych miast europejskich przybliża się. Mając tu nawet pewien rodzaj marsowego pola, La Praca de Aclamacio, gdzie była niegdyś ogłoszona konstytucja, plac obszerny, dosyć brudny, kobiety na nim bieliznę suszyły i przewietrzano stare rupiecie. Jest jedna ulica samymi prawie złotnikami i jubilerami zamieszkała. Brylanty droższe tu niż w Europie, a nieszlifowanych kamieni do mineralogicznych kolekcji dostać trudno. U jedynego tylko spekulanta mającego stosunki z Londynem i Paryżem widziałem piękne euklazy, szafiry, ogromnej wielkości zielone turmaliny, topazy etc, a cena ich była we troje droższa aniżeli cena tych kamieni w Paryżu: za kryształ euklazu na jeden cal długości żądano 60 dolarów. Kiedym się pytał o przyczynę tak wysokiej ceny, powiadano mi, że kupcy europejscy, a raczej kompanie kupieckie zakupują hurtem wszystkie drogie kamienie w Brazylii, a kiedy się kto zdarzy z amatorów w Rio de Janeiro, musi drogo przepłacać i z trudnością wynajdzie co nadzwyczajnie pięknego. Rzecz też dziwna, że ptaki nawet, kolibry, tygrysie skóry i wszelkie inne osobliwości takiej prawie ceny są po magazynach w tym mieście, co w Paryżu. Godne uwagi są kwiaty, które tu bardzo pięknie z rozmaitych piór robią kobiety. Jest też muzeum mineralogiczne, po większej części z europejskich kamieni złożone; jest medyczna szkołą, kolegium i wiele publicznych i prywatnych szkół w mieście.

Położenie geograficzne tego miasta niewiele sprzyja koncentracji sił i bogactw, jakich by wymagała stolica rozległego państwa. Nie masz tu ujścia żadnej wielkiej rzeki, okolice miasta wokoło górami poprzecinane i komunikacje lądem z prowincjami trudne, długie i niepewne. O rewolucji w Pera rząd dowiedział się z dzienników angielskich; o zwycięstwie w Bahia wiadomość we 13 dni nadeszła; posłać wojsko do Rio Grande na przytłumienie rewolucji jest jakby jaką ekspedycją przedsięwziąć na podbicie dalekiego narodu. Przy tym umysły po prowincjach bardziej ku federacyjnemu związku niż ku zupełnej jedności zdają się przechylać. Za wcześnie może dano temu państwu nazwanie monarchii, a młody dwunastoletni cesarz niewiele miłości ni wiele blasku posiada. Słyszałem utrzymujących ludzi świadomych kraju, że gdyby w jednym czasie, kiedy wybuchła rewolucja w Bahia, przypadło najmniejsze zaburzenie w Pernambuco, niechybnie by się rozwiązało całe brazylijskie cesarstwo i potworzyłyby się udzielne prowincje, żadnego związku nie mające z Rio de Janeiro.

Wzrost tego miasta na przyszłość zawisł od handlowych jego stosunków z Europą. Wygodny i bezpieczny port, lepszy od któregokolwiek portu na wschodnich brzegach Ameryki Południowej, przy tym stalszy nieco od innych i cywilizowańszy rząd, tradycją przynajmniej jednający więcej zaufania u europejskich kupców niżeli młode, świeżo zawiązujące się rządy; te i tym podobne przyczyny czynią, że dotąd jest tu wielka przystań, skład główny handlowy i wymiana krajowych płodów na europejskie.

Nie od rzeczy będzie dla dania dokładniejszego wyobrażenia o handlu w tym porcie i jego ważności przytoczyć tu niektóre daty statystyczne wyciągnięte z raportów celnych na miesiąc marzec r. b.

Wywóz główniejszych płodów krajowych w miesiącu marcu 1838 roku

Kawa 65 458 worów, 314 baryłek.

Cukier 918 skrzyń 1142 baryłek.

Skór 27 734. Rogów 41 718. Ryż 600 worów.

Tytuń —

Wódka 544 kuf.

Tapioca 104 baryłek. Jacaranda 1026 tablic. Mandioca 440 worów. Mięso suszone 264 arrobas (każda arroba waży 25 funt[ów]).

Przychód celny w miesiącu marcu 1838 — 364 780 dolarów 298 rejsów.

Przychód celny w miesiącu marcu 1837 — 433 103 dol. 420 rejs.

Przychód celny w miesiącu marcu 1836 — 386 004 dol. 933 rejs.

Z towarów, które w miesiącu marcu r.b. weszły do portu Rio de Janeiro z portów zagranicznych, celniejsze są:

Fajans (714 koszów), miedź, żelazo, obręcze żelazne, ołów, dziegieć, węgiel ziemny, deski jodłowe (855 tuzinów), farby, wina francuskie i hiszpańskie (900 kuf, 209 beczek etc.),. wódka, oliwa, tłustość rybia, piwo, mąka pszenna (7 790 beczek), suchary, mydło, świece, mięso wędzone (36 388 kwintalów), łój, skóry, sól, tytuń, cygara, szkło, papier, liny okrętowe, wosk, słoniowa kość (64 zęby) etc. Towary bawełniane (1922 pak), płótna (115 pak), sukna (293 pak).

Cło od towarów zagranicznych 15%, wyjąwszy herbatę, która przynosi 300%, i proch, od którego cło 500%; nadto płaci się 1 1/2% komornego i 1/4% składowego. Cło od wywozu 2% i l 1/2% wydatków.

Nie miałem czasu dobrze się rozpatrzyć w geologicznej posadzie okolic tego miasta. Rio de Janeiro leży na granitowym pokładzie Brazylijskich Andów, które się ciągną w kierunku południowo-zachodnim i których formacji przypisać należy odpowiedni kierunek wschodnich brzegów Południowej Ameryki. Nowsi geografowie upatrują w tym systemie gór trzy główne łańcuchy; ten który widzimy za miastem i za zatoką od strony zachodniej, jest [to] łańcuch równoległy od brzegu morza, zwany od Brazylijczyków Serra do Mar. Poczyna się niedaleko Rio de la Plata i acz przerywany, idzie poza brzegiem Oceanu, przerzyna prowincje nadmorskie i dochodzi aż do Olinda, gdzie łańcuch ten niknie, a brzeg lądu zawraca się ku północy. Za tym łańcuchem jest drugi, przeciągający przez najbogatszą w złoto i diamenty prowincją Mina Geraes; zowią go krajowcy Serra do Espinhaco i ma być nieco wyższy od nadbrzeżnego; nie przechodzi jednak wysokości 900 sążni n. p. m. Za tym na koniec łańcuchem poczyna się trzeci, którego przypłaszczone góry zlewają się w środkową wyniosłość Ameryki Południowej, rozdzielającą wody między spad północnych rzek i Riode la Plata. Kierunek tego trzeciego łańcucha oddala się już znacznie od kierunku nadbrzeżnych gór, nie tworzy ciągłego pojedynczego pasma, ale raczej ma to być szereg wierzchów przerywanych pasem rozmaitego nazwania. Temu trzeciemu łańcuchowi, a raczej gromadzie brazylijskich gór dano nazwanie Serra dos Vertentes.

Rzecz godna uwagi, że brazylijskie państwo zajmuje całą tę gromadę, czyli system gór, których skład, forma i kierunek różne są od głównego łańcucha zachodnich Andów i których fizyczne, naturalne granice nie od trafu zapewne znalazły się w związku z politycznymi granicami Brazylii. Góry te — jakem powiedział — oznaczały kierunek brzegom Oceanu Atlantyckiego, podobnie jak łańcuch Kordylierów wytknął niejako linię brzegom Oceanu Spokojnego. Dwa te olbrzymie pasma czy gromady gór przedzielone wyniosłą płaszczyzną, od której ku północy odrywa się trzecia, mniejsza gromada (system) gór (Sierra de Parime, Sierra de Pacaraine etc.), podzieliły całą Ameryką Południową na trzy rozległe łożyska (bassins) wód, to jest Rio de la Plata, Orenok i Rzekę Amazońską .

Rio de Janeiro i jego zatoka leżą we szczerbie granitowej nadmorskiego łańcucha gór brazylijskich, Serra do Mar. Główna masa granitu składa się z kwarcu, czarnej miki i białego feldspatu. Oprócz tych głównych elementów daje się widzieć w tymże granicie mika biała, w szerokich blaszkach, przeźroczysta, i drugi gatunek feldspatu, czerwonawy, podobny do czerwonego feldspatu baweno. Częstokroć oba te gatunki feldspatu widzimy w jednej i tejże samej masie: tamten białawy łupie się na trzy kierunki (a trois clivages) prawie jednostajnie łatwe i nie tworzy osobnych kryształów, kiedy ów drugi, czerwony, wszystkie

posiada charaktery feldspatu ortozy. Ten ostatni pokazuje się najczęściej w żyłach i pojedynczych ziarnach, tworząc sześciościenne pryzmy podwójnymi płaszczyznami zakończone, a towarzyszą mu biała mika' i kryształy kwarcu. Z  minerałów dosyć obficie rozsianych po tym granicie napotykamy piękne, przeświecające granaty z rodzaju almandynu, zielone i czarne turmaliny, wiele chlorytu, piryt żelazny i w tymże granicie leżą owe żółte topazy, euklazy, beryle i wielka rozmaitość innych kamieni.

Rozmaitego ziarna i trwałości jest ten granit. W ogólności łatwo się rozkłada od wpływu powietrza i wilgoci, a rozpadając zostawia środki, czyli jądra gór, w kształcie ostrokręgów podobnych do głów cukru. Od tego to nazwana została góra u wejścia do portu Pano de Azucar i takiej że formy widać inne góry w okolicach Rio de Janeiro, jako też wierzchy łańcucha gór od zachodu. Forma ta ma być właściwą całemu pasmu gór brazylijskich i zależy niewątpliwie od natury skał i sposobu, w jaki się rozpadają od wpływów atmosferycznych.

Gliniaste pokłady pochodzące z rozkładu skał granitowych są albo białe (kaolin) z ziarnami kwarcu, albo też rozmaitych kolorów żółtych, czerwonych i pstrych, tworzące ziemię tłustą i urodzajną.

Oprócz granitu w masach bezkształtnych widzimy tu pokłady gnejsu z takichże samych co granit części złożone. Skały te gnejsowe, warstwowane, zdają się być trwalsze od granitu i z nich utworzone widzimy wszystkie przypłaszczone wzgórza w samym mieście i jego okolicach. Warstwowanie się tych skał nic w sobie nie ma stałego; warstwy powyginane w rozmaitych kierunkach i nachyleniu, a sama skała z bardzo drobnych blaszek miki i drobnych ziaren feldspatu złożona, nieznacznie przechodzi w granit za ukazaniem się kwarcu. W niektórych miejscach skała ta dzieli się łatwo na ogromne plity, od 5 do 10 cali grubości mające, używane tu do brukowania ulic, do murowania mostów, ogrodzeń i domów. Widziałem ulice wyłożone na całą swą szerokość sztukami na 3 do 4 łokci długimi i z takichże sztuk porobione trotuary.

Pokłady gnejsu poprzerzynane widzimy wielką ilością żył, które podobnież jak żyły w granicie z czerwonawego feldspatu i wielkich kryształów miki i kwarcu są złożone. Żyły te nie mają stałego kierunku ni nachylenia, przecinają zazwyczaj kierunek warstw, krzyżują się, a częstokroć przybliżają się do kierunku prawie poziomego. Rozsiane po tym gnejsie granaty należą raczej do jego masy niż do żył i zdarza się je widzieć w takiej obfitości, że skała przybiera osobne wcale wejrzenie.

Godzien jest uwagi jeden gatunek gnejsu, który się tu napotyka i który by nazwać należało gnejsem, porfirowym, z przyczyny że w głównej jego masie ziarnistej widzimy kryształy czerwonego feldspatu, już to pojedyncze mające formę graniastosłupów czworościennych, już to podwójne bliźnięta (hemitropies). Kryształy te rozsiane są po całej masie gnejsowej, w takiż sposób, jak widzimy podobneż kryształy feldspatu rozsiane po porfirowym granicie w Cevenny (Lozere), z tą różnicą, że w tutejszym gnejsie kryształy te uwięzione widzimy między cienkimi warstwami drobnej miki i białego feldspatu, kiedy w porfirowych granitach środkowego podniesienia . Francji takież kryształy leżą w ziarnistej masie, nie warstwowanej, a złożonej z drobnych ziarek miki i innego feldspatu, bielszego nieco i łatwiej rozkładającego się od powietrza niżli same kryształy.

To podobieństwo skał, tak daleko od siebie położonych, dwojaki w nich feldspat i porfiryczna budowa tym bardziej mnie zastanowiły, że w ogólnym utworze tutejszych granitów, gnejsów i porfirowych gnejsów tenże sam czerwony feldspat, który się pokazuje w kryształach rozrzuconych między drobnoziarnistą masą, wchodzi do składu żył (filons et veines) przecinających te skały, kiedy tymczasem drugi gatunek feldspatu zdaje się należeć wyłącznie do samej masy pokładu. Skąd wnosić by należało, że uwięzione wpośród tej masy kryształy nadające jej porfiryczna budowę w takiż sposób powstały i potworzyły się od takichże samych przyczyn co i żyły, które tę masę przecinają. Co większa, żyły te niekiedy zdają się być powiązaniem tylko tychże samych kryształów, które gdzie indziej potworzyły się każdy pojedynczo wpośród porfirowej masy; żyły te częstokroć zamykają się nieprzerwane żadnymi innymi żyłami i bynajmniej nie trzymają się żadnych stałych kierunków, jakem powiedział, z czego by też wnosić należało, że te żyły (jak zapewne wiele żył metalicznych) nie powstały ze szczepania się czy pękania skał przez podziemne rewolucje i z zapełnienia rozpadlin krystaliczną materią (jak to geologowie zwykli tłumaczyć), ale zapewne z powolnego układania się w kryształy cząstek materii czasu jej stygnienia, w epokach już późniejszych od jej wylania się na powierzchnią ziemi.

VII. Wyjazd z Rio de Janeiro. — Dalszy ciąg podróży morskiej aż do ujścia rzeki Rio de la Plata. — Montevideo

11 kwietnia. Okręt „Spey", na którym przybyliśmy do Rio de Janeiro, powracał do Anglii, a drugi okręt (packet-boat) angielski, utrzymujący pocztę między Rio de Janeiro a Montevideo i Buenos Aires, odpłynął dziś rano. Na tym okręcie, zwanym „Spider", pod dowództwem kapitana O'Reilly, zamówił dla mnie i dla siebie miejsca pan Lambert i wcześnie z wieczora przesiedliśmy się dnia 10 kwietnia na korwetę „Spider" po dwumiesięcznym pobycie na „Speyu".

Tu mała zdarzyła mi się przygoda z paszportem. W urządzeniach policyjnych tego portu egzystuje rozkaz niewypuszczania podróżnych z portu, nie mających formalnego brazylijskiego paszportu. Każdy cudzoziemiec przybywający do Rio de Janeiro winien natychmiast złożyć swój paszport w policji, a prosić o inny, krajowy, za który się płaci rządowi kilka dolarów. Do otrzymania takiego paszportu potrzeba najmniej trzy dni czasu na ogłoszenie po gazetach lub też poręki którego z konsulów czy ambasadorów. Prawo to może być nawet koniecznie potrzebne w tym porcie z przyczyny wielkiej liczby spekulantów, uciekających z pieniędzmi, i fałszywych bankrutów. Nie miałem czasu czekać na wymianę paszportu i nie miałem konsula, do którego bym się udał po porękę. Z rana więc, kiedy ów grzeczny z czarnymi wąsami komendant przybył dla rewizji okrętu, bardzo się zagniewał na widok mojego francuskiego, emigranckiego paszportu i znalazł się w większym jeszcze ambarasie niż ja. Pomimo bowiem wszelkich z naszej strony argumentów prawo przeciwko mnie było, a dobre serce Brazylijczyka i względy, jakie miał dla mego ojczystego kraju i dla kapitana, nie dozwalały mu postąpić według całej surowości swoich obowiązków. Mocno się osrożył, gdy mu zaczęto przekładać, że takie urządzenia nie egzystują w żadnym cywilizowanym państwie. „My nie idziemy stanowić — rzecze — praw między waszymi cywilizowanymi państwami, dajcież nam rządzić się w domu, jak się nam podoba. Te słowa poważnie wyrzekł i dał przy tym poznać, że nie są mu nieznajome cywilizowane prawa, na mocy których przyaresztowano by mnie niechybnie w podobnym razie we Francji, w Anglii, że nie powiem w Rosji.

Cywilizowaniej postąpił ze mną Brazylijczyk; ukłonił się grzecznie i odpłynął, a okręt nasz „Spider" podjął kotwicę, rozpiął żagle i o dziesiątej rano pożegnał piękną zatokę Rio de Janeiro.

Okręt ten mniejszy i chyższy od „Speya" miał w sobie coś faryzeuszowskiego. Zewnątrz czysty, pomalowany, pokilkakrotnie myty co dzień, miał wewnątrz wiele brudu, plugastwa, prusaków, pająków eta, a przy tym dobrze był opatrzony w grog, oporto, mięsiwa, ser i całe angielskie comfortable. Była na nim familia kapitana, żona i piękna córka, jeden obywatel z Montevideo, konsul tej rz[eczy]p[ospo]l[i]tej przy brazylijskim dworze z synowcem swoim i jeden młody sowizdrzał, Anglik, wojażujący przez ekonomię, z nudy i niecierpliwości.

11 — 14 [kwietnia]. Za pięknej pogody i o pięknym jeszcze morzu płynęliśmy przez pierwsze dwa dni po wyjściu z portu, ale zaledwośmy przeszli za linię 25° szer., temperatura nagle z 85°F spadła do 67°F i morze przybrało tęż samą groźną powierzchowność, jaką miało na Biskajskiej Zatoce. Nawykły już do cichej, łagodnej żeglugi wpadłem w recydywę, ale choroba morska tą razą prędko minęła.

Na tej drodze poza brazylijskich brzegach nie masz wiatrów stałych; żegluga niepewna, a częstokroć długa i nieprzyjemna. Zdarza się, że okręty ledwo we cztery tygodnie po wyjściu z Rio przychodzą do Buenos Aires, kiedy zazwyczaj podróż tę, za pomyślnych wiatrów, w dziesięć lub dwanaście dni odbywają żeglarze. Wiatry północne prawie zawsze są wilgotne, przypadkowe są i mało trwałe. Płynące zatem okręty do Buenos Aires zmuszone są najczęściej posługiwać się południowo-zachodnim wiatrem, który się też często odmienia i przechodzi w południowy. Ale spomiędzy innych znają tu żeglarze i nieraz się im we znaki daje wiatr południowo-zachodni, wiejący od pustyni Pampas, zawsze prawie suchy i zdrowy, ale częstokroć tak gwałtowny, że okręty na rzece La Plata już będące muszą uciekać na morze i zdarza się, że więcej niż na sto mil odbijają od brzegów. Wiatr ten nazywa się pampero.

Od wyjścia z Rio de Janeiro ciągle prawie mieliśmy na oku wyniosłe nadbrzeże Brazylii, przypominające mi ze kształtu gór swoich piękną zatokę, którą rzuciłem. Czternastego [kwietnia] po południu ujrzeliśmy wyspę S[an]ta Catarina.

Patrząc na nią, mówił mi konsul z Montevideo, człowiek poważny, mówiący dobrze po francusku, dyplomata krajów tutejszych, właśnie powracający z ważnej bardzo i delikatnej misji, którą sprawował przy brazylijskim dworze: „Na tej wyspie i przyległych brzegach mam wiele przyjaciół szkolnych, kolegów, z którymi młodość moją przepędziłem w Buenos Aires, potem zasady polityczne rozdzieliły nas, oni zostali unitariuszami i emigrować musieli; Bóg wie, jak się im powodzi. Pierwszy, raz posłyszałem to nazwanie „unitariusz". Prosiłem o wytłumaczenie mi, co znaczy ten wyraz i jaka była zbrodnia tych wygnańców z kraju wolnego, rzpltej! „Ha! — rzecze — ci zapaleńcy chcieli despotyzmu, koncentracji sił i władzy w jednej osobie, połączenia wszystkich prowincji w jedną całość. Daremne były ich usiłowania; żyjemy w epoce postępów, liberalne instytucje i federacyjny porządek rozwijać się powoli muszą. Człowiek poznał się na swej godności i uczuł mocną wolę. Wiek przesądów, ciemnoty i jezuityzmu dawno już przeminął. Co też ci jezuici wyrabiali za swojego czasu. Patrz pan, niedaleko stąd, tam na Paraguay, poczynają się owe Missiones, zawiązane przez tych fanatyków, jezuitów, za czasów ciemnoty i barbarzyństwa. Ogromne wsi Indian dotąd pogrążone zostały w ciemnocie i zabobonach; lud pracowity, spokojny, uprawia rolę, ma piękne plantacje; cóż, kiedy fanatycznie pobożny. Dotąd jeszcze, gdy Wielki Tydzień nadejdzie, lud ten rozpamiętywa mękę Jezusa, czyni posty i są, którzy w osobie Jezusa przyjmują chłostę i naigrawanie".

Na to rzekłem: „Zapewne w kraju wolnym, rzpltej, macie panowie niemało Indian osiadłych i wolnych, uprawiających rolę, ale bardziej cywilizowanych niźli ci Indianie z Missiones?" „Bez wątpienia — rzecze — ale Indian niewiele mamy w Rzpltej Orientalnej; nie więcej może nad kilkadziesiąt familii. Dzicy to są ludzie i nie można im zawierzać. Dawniej było ich daleko więcej u nas; kilkaset familii w jednej dolinie nad [rzeką] Uruguay liczono. Byli nawet pomocni liberalistom czasu wojny o niepodległość. Ale potem potrzeba było ich mieć na oku. W ostatniej rewolucji pod pozorem, że się czyni wyprawa na Brazylijczyków, wezwano Indian do broni. Wystąpili wszyscy i jak ich obyczaj niesie, z żonami i dziećmi. Postawiono ich w miejscu bezpiecznym, tak iżby ani szkodzić, ani uciekać nie mogli, i potem, za danym znakiem, rzucono się na nich i prawie do jednego wycięto. Obes, który był podał radę i plan do tej wyprawy na Indian, jest teraz wygnańcem w Rio de Janeiro i — rzecz szczególna — w tej akcji jednego tylko żołnierza patrioci stracili, a był to syn jego jedyny. Mała garstka tych dzikich uciekła jakimś przypadkiem; pogonili za nią nasi, a między innymi jeden dzielny jeździec odważny i silny, brat czy też powinowaty Rivery. Indianie zręcznie ich wywiedli w pole i porozłączali ,tak że ów waleczny człowiek znalazł się sam jeden wpośród dzikich. Miał dzielnego konia i nie lękał się choćby na dziesięciu uderzyć, ale Indianie nie przybliżali się do niego; ciśnięto bolasami między nogi konia, zwinął się koń, ciśnięto raz drugi i obwinęły się bolasy wkoło ramion jeźdźca; wtenczas rzucono arkan i ściągniętego z konia wlekli ci barbarzyńcę. Mówił mi jeden Indianin obecny temu zdarzeniu, że kiedy go postawiono na śmierć, a każdy wymyślał tylko męczarnie, odbiegła od niego odwaga i prosił o życie. Przyrzekał powrócić im żony i dzieci ich, które tylko zostały przy życiu. »A ci, których już nie masz, kto nam ich powróci?« — zawołał jeden ze zgrai; i rzucili się nań z taką wściekłą rozkoszą i z tryumfem, że przymusili nieprzyjaciela swego prosić o życie i rozszarpali go najokrutniej".

Wiele tym podobnych scen i wydarzeń -opowiadał mi konsul z nowszych czasów i nie mogłem się wstrzymać od zrobienia uwagi, że nie potrzeba wielkiej odwagi ni cywilizacji niszczyć Indian lub odpędzać ich w lasy i na pustynie; księża, umieli ich pokonywać pokojem i cierpliwością, zaszczepili w nich wiarę, nauczyli pracować i zostawili przykład, jaką drogą człowiek z dziczyzny wychodzi. Zadziwiła nieco konsula ta niespodziana uwaga i nie zbijał mi jej; zdawał się podzielać moje zdanie, a to dało mu okazją do pokazania mi niedawno wydanych w Buenos. Aires dokumentów tyczących się historii, organizacji politycznej i dzisiejszego stanu tych indyjskich misji (1. Historia del Paraguay, Rio de la Plata y Tucuman por el P. Guevara S. J.; 2. Memoria Hist. geogr. polit. y econom. sobre la provincia de Misiones por D. Gonzalo de Doblas). W ostatnim dziele znalazłem ciekawe porównanie stanu tych prowincji za czasu jezuitów ze stanem, w jakim je znaleziono we cztery lata po wypędzeniu jezuitów. Popis ludności i ocenienie całego dobytku Indian czynione było przez jednego z urzędników, który w tym dziele zdaje się być raczej nieprzyjacielem jezuitów niźli ich stronnikiem. Rzecz ta wydała mi się bardzo ważną i zanotowałem w dzienniku moim liczby, które D. Gonzalo de Doblas podał w raporcie swoim oficjalnym.

Stan własności Indian w Missiones

[Rok]WołyKonieKlaczeMułyOwceOsłyW roku 1768 W roku 177244114 25 49331 603 1814964 352 34 60512 705 8145225 486 93 7396 055W ogólności bydła rozmaitego sztuk (ganado de rodeo): 743 608 — za jezuitów 158 699 — po ich wypędzeniu.

Przy tym czytamy w tymże urzędowym raporcie (z roku 1772), że przy wypędzeniu jezuitów liczono więcej 100 000 dusz ludności, a w r. 1777 nie pozostało po wsiach więcej nad 60 000 Indian oprócz 8 do 10 tysięcy nie osiadłych.

15 [kwietnia]. Święto Wielkiej Nocy smutnie i nieprzyjemnie mi przeszło; nie miałem nawet ustroni pomodlić się i pomyśleć o domie, krewnych i przyjaciołach. W Anglikach i tym, co ich otaczało, nie było najmniejszego znaku wielkiej uroczystości. Ludzie ci po części z uporu, nienawiści i dumy, po części z fałszywej filozofii wyrzekli się najmilszej w życiu ludzkim pociechy, obchodzenia uroczyście wielkich świąt kościelnych.

Dnia tego napadła na nas cisza i trwała dwa dni.

18 [kwietnia]. Zawiał pampero; morze się wielce wezbrało, byliśmy rzucami jakby od największej burzy, pozmniejszano żagle i termometr spadł do 65'F (barometr kapitana wskazywał 29, 70). Na tej drodze między Rio a Montevideo barometr — jak mi powiadał kapitan — doznaje silnych odmian i częstokroć podchodzi aż do 31, 60 cali ang. O południu dnia tego byliśmy pod 31° 49' szer. i 49° 49' dł. geogr. (od poł. lond.).

Wieczorem równaliśmy się z Rio Grande, gdzie — jak nam powiadano w Rio de Janeiro — cała prowincja należąca do Brazylii była w zaburzeniu. Ciekawy szczegółów tej rewolucji, pytałem konsula, jako człowieka stanu i obywatela sąsiedniej prowincji, w jakim celu podniesiono rewolucję w Rio Grande i jakie były zamiary rewolucjonistów. Nie wiadomo jeszcze było, czego żądali naczelnicy, ani też jacy to byli ludzie i jakiej siły. Prowincją ta graniczy z rzplitą Uruguay ciągle zaburzona i niedaleko położona od Związku Argentyńskiego, gdzie też niewiele było dotąd pokoju. Przykład sąsiadów i daleka odległość od centralnego rządu wielce sprzyjały wszelkim politycznym odmianom. Lada herszt poburzał ludzi przeciw miejscowym władzom, ogłaszał rzeczpospolitą, wolność i udzielną egzystencję państwa. Wojna ta bezustanna wiele już kosztuje rząd brazylijski i bez wątpienia zakończy się uznaniem niepodległości Rio Grande. Niedawno ogłoszono wolność czarnym w tej prowincji, ale tym tylko, którzy się do broni wezmą przeciw Brazylijczykom. „Ministerium dzisiejsze w Rio de Janeiro — rzekł konsul — miało w podejrzeniu rząd Rzplitej Orientalnej, jakoby sprzyjał rewolucjonistom w Rio Grande, dawał im posiłki i poburzał ich przeciw monarchicznemu rządowi. Dzienniki wprawdzie nasze ogłosiły pokilkakrotnie wiadomość o zwycięstwie liberalistów i przemawiały dosyć śmiało w ich interesie. Minister Vasconcellos wymawiał mi, ale się tłumaczyłem, że w kraju wolnym każdemu jest wolno pisać, co mu się podoba, i z tej okazji wymawiałem ministrowi, że pozwalał swoim rządowym dziennikom ogłaszać artykuły i wiadomości przeciwne interesom dzisiejszego rządu u Montevideo. Stąd pochodzą rozmaite plotki i nieporozumienia między dwoma rządami. Trudno było wybić z głowy tym ludziom, że Montevideo bynajmniej nie życzy sobie ustalenia rzplitej w Rio Grande. Rozmaite dowody i przyczyny dawałem w notach na zbicie tego uprzedzenia; i ludzie ci nie widzą istotnej przyczyny, którą mamy nie pomagać rewolucjonistom, przyczyny, o której, rzecz jasna, nie było wzmianki w moich stosunkach z rządem brazylijskim. Rewolucjoniści bowiem dotąd mocniejsi są od leitimistów; w razie zawiązania się rzpltej silnej w Rio Grande i zaprowadzenia w niej porządku nasza rzplta dostałaby niebezpiecznego sąsiada, który by się mieszał do interesów naszych i dawał przytułek malkontentom. Kiedy tymczasem Brazylia mając u siebie domowego nieprzyjaciela ani nam szkodzić może, ani jest niebezpieczną". „Ale w razie tryumfu wojska leitimistów — zapytałem — czy też mogą liczyć na pomoc sąsiedniego rządu republikanie z Rio Grande?" „Rząd mój — odpowiedział konsul — nie zejdzie z linii umiarkowania i słuszności, jaką mu interesy jego państwa nakazują". Tak to daleko już zabiegła dyplomatyczna rachuba, najdroższe dziecko nowej cywilizacji. Nieokrzesany pampero nie pozwolił nam długo rozprawiać o polityce i poburzoną falą ze słonej wody pospędzał nas z pokładu; pozamykano kajuty i przez całą noc bałwany morskie przerzucały [się] przez okręt. Przede dniem, kiedy się burza wolnieć zdawała, uderzył raz jeszcze silny wicher i poszarpał nam żagiel od wielkiego masztu.

19 [kwietnia]. O południu nastała cisza, a majtkowie jęli się do przyrządzenia nowego żaglu, który wyjęto z okrętowych składów. Pomimo ciszy morze tak było poburzone, że trudno było ustać na pokładzie.

20 [kwietnia]. Z rana wiatr północny; po południu znowu południo-zachodni (pampero), który nas daleko na wschód odpędza. Byliśmy tego dnia pod 33° szer., a 48° dł., o więcej niż 300 mil od Montevideo. Bar. 29,96; ter. 67° [F; wiatr] WSW.

21 [kwietnia]. Pampero. Odbiegamy ciągle ku południowo-wschodniej stronie. Ter. 65° [F]; bar. 31,00; [wiatr] SW.

22 [kwietnia]. Po krótkiej ciszy wiatr południowo-wschodni. Zawracamy się prosto ku celowi naszej podróży. Bar. 30,43; ter. 65° [F; wiatr] SE.

23 [kwietnia]. O południu 51° 46' dł., 34° 51' szer. Bar. 30,52; ter. 69° [F]; wiatr N.

24 [kwietnia]. O południu mijamy szerokość przylądka Santa Maria, wiatr północny, ubiegamy po 7 do 8 węzłów (mil) na godzinę . Morze zmieniło swój kolor i od wczora z błękitnego przemieniło się w zielonawe. Ta przemiana koloru pochodzi zapewne od wody słodkiej, która się tu już miesza ze słoną, i od niewielkiej głębokości, nie przechodzącej w tym miejscu 50 do 70 sążni.

O trzeciej, kiedyśmy u obiadu spijali szampańskie, dano znać, że się pokazuje ziemia. W tym momencie mijaliśmy duży bryg hiszpański, który od rana na parę mil ang. biegł przed nami.

O pół do szóstej zrównaliśmy się z wyspą Lobos, tak nazwaną od wielkiego mnóstwa fok, które na tę wyspę wyłażą i wkoło niej krążą. Rząd Rzeczypospolitej Orientalnej i obywatele niemały mają przychód z ich połowu, który niewiele kosztuje pracy i nakładu, a skóry i tłustość tych zwierząt dobrze się popłacają.

O północy obaczyliśmy światełko od latarni morskiej na wyspie Flores. Wiatr silny i pomyślny pędził nas prosto do celu. Upływaliśmy po 9 do 10 węzłów na godzinę, a jednak ruch okrętowy tak był słaby, nieznaczny, jak gdybyśmy na miejscu stali. Woda była mętna, światło po fali i wkoło okrętu białawe, przeciągłe, słabe, bez iskier i błyskotek. Patrząc w wodę ż tyłu okrętu widać było, jak to światło głęboko zachodziło w rzekę, potem się wynurzało na powierzchnię i szeroki szlak zostawiało po drodze, którędy biegł okręt.

25 [kwietnia]. Rano o wschodzie słońca byliśmy już niedaleko Montevideo. Widać było miasto na równinie i za nim jedną samotną górę w kształcie ostrokręgu, od której port i miasto wzięły nazwanie. Wiatr słabiał i napotkaliśmy silny ciąg od rzeki, który nas ku mieliźnie posuwał. Kapitan zmuszony był na czas rzucić kotwicę, ale w godzinę wiatr nadszedł i zawinęliśmy do portu.

MONTEVIDEO

Wylądowałem o południu. Znaleźliśmy w tej rzeczypospolitej domową wojnę: dwóch prezydentów, dwa wojska i rozdwojone państwo. Stolica Montevideo i większość mieszkańców na prowincji były przy legalnym prezesie Oribe, któremu deputowani dali na czas wojny nieograniczoną władzę rządzenia. Człowiek to ma być sprawiedliwy, umiarkowany, czynny, ale — zdaniem cudzoziemców tu zamieszkałych — niewielki polityk i bez energii. Przeciw niemu utrzymuje się w polu na czele ochotników, gauczów, rozmaitego rzędu ludzi i partyzantów z rozmaitych stron Ameryki dawny prezes, potem główny dowódca wojsk rzeczypospolitej, Frutos Rivera. Człowiek silnej woli i silnej budowy, bitny, wytrwały i — że użyję wyrazu przybyłego z nami konsula — istny toro (byk). Przy tym nie bardzo surowych obyczajów, rozrzutny, popędliwy; wiele położył zasług w ojczyźnie, pobił Portugalczyków, porozbijał partie, ustalił udzielność rzeczypospolitej; ale kiedy był prezesem, żył jakoby w obozie, ani pożyczonych pieniędzy nie płacił, ani o pożyczone nie upominał się: Główny jego talent polegać ma na zręcznym zażyciu i ciągłym oszukiwaniu swoich nieprzyjaciół. Podejrzliwy, nie. przebacza i najbliższym przyjaciołom, skoro się znajdą na zawadzie. Pyta o radej słucha, ale zawsze według swojego widzimisię postępuje i nikt go jeszcze nie zbadał. Raz pobity (w 1837) od przeciwnej partii, nie mając innego sposobu, poradził żołnierzom swoim zaciągnąć się na czas do brazylijskiego wojska na pograniczu Rio Grande, a sam z niewielką garstką gauczów koczował po nieludnym a rozległym swoim kraju. Rząd nasz ówczasowy nie mógł się upomnieć u brazylijskiego dworu o wydanie lub odpędzenie malkontentów, albowiem mu odpowiedziano, że byli to zaciężni żołnierze, a nie emigranci. Po niejakim czasie Rivera znowu zebrał garstkę ludu, wrócili partyzanci i znowu liczy do dwóch tysięcy wojska, a coraz straszniejszy rządowi. Unika spotkania się i walnej rozprawy, wycieńcza siły i cierpliwość rządu, licząc na jego nieudolność i brak wytrwałości w jego zwolennikach. Jakież są jego zamiary? — prowadzić wojnę, obozować, a zwyciężywszy nieprzyjaciół swoich znowu być prezesem, mieć pieniądze, przyjaciół. — Ogromne trzody koni, bydła i nieprzejrzane okiem pola i równiny czynią weselszym i mniej może kosztownym prowadzenie wojny na tym nadbrzeżnym szlaku Orientalnej Rzeczypospolitej niźli zaprowadzenie porządku i industrii. Podczas kiedy hucznie i gromadnie plądrowali po rozległym stepie wolni buntownicy, prawodawcze izby naradzały się i spór wiodły o instytucje i prawa wpośród kram i cudzoziemców.

W takim stanie znalazłem to nowe, udzielne państwo, które od wypędzenia Hiszpanów, a potem Portugalczyków przybrało nazwanie Wschodniej Rz[eczy]p[ospo]l[i]tej Urugwaj. Państwo to — jakem powiedział — przygranicza od północy do zaburzonych prowincji Rio Grande, a z drugiej strony oddzielone jest od kłótliwego też Argentyńskiego Związku rzekami Uruguay i Paraiso. Niepiękne są jego brzegi od morza; płaskie, suche, ale wewnątrz kraju ma być jak zwierzyniec jaki trzodami i wszelkiego gatunku ptastwem przepełniony; ziemia żyzna, w piękne, różnoowocowe drzewa obfitująca, klima łagodne, powietrze czyste i zdrowe; umysł tylko mieszkańców niespokojny.

Miasto i port leżą na północnym brzegu Rio de la Plata; niewielka zatoka wzębia się między miasto i ową piękną górę Montevideo, na której widać niewielki zameczek opuszczony dziś od ludzi. Niezupełnie bezpieczny jest ten port i zwłaszcza w razie silnego pampero większe statki uciekać muszą na morze. Handel jednak ma być bardzo czynny i tego dnia znaleźliśmy więcej [niż] sześćdziesiąt okrętów na zatoce.

Miasto niepiękne; domy jednopiętrowe, a ich pokrycia płaskie, poziome, z parapetami służą czasu deszczów na zebranie wody do cy[s]terny (do sporządzonych na to studzien), a razem na przechadzkę czasu pogody. Ulice proste, krzyżujące się pod kąt prosty, ale niegodziwie brukowane i większa ich część bez bruku. Dawna część miasta daleko regularniejsza od tej, którą teraz budują. Domy najwięcej w kwadrat murowane, z cegieł, a na dziedzińcach widać niemało kwiatów i wazonów. Zresztą ani drzew, ani żadnych ogrodów nie masz wkoło miasta, co nadaje mu wejrzenie suche i nieprzyjemne.

Jedyną ozdobą tego miasta jest kościół porządnie zabudowany na wielkim rynku. W tym kościele widziałem kilka pięknych obrazów i wszystkie ołtarze czysto i starannie utrzymane.

Naprzeciw kościoła cabildo (czyli ratusz), dalej nieco więzienie i za nim, w ulicy, rynek owocowy, na którym wielka obfitość jabłek, gruszek i wszelkiej leguminy europejskiej.

Wyszliśmy za miasto. Jakże odmienna tu natura od tej, którąśmy tylko co rzucili, od tej gorącej, w palmy, banany i ananasy bogatej ziemi. Znaleźliśmy tu już jesień cichą, łagodną; mnóstwo koni i bydła pasło się po równinie; ciepło umiarkowane, przyjemne; zboża i warzywo zebrane już były z pola.

Tuż przy brzegu łamano skały na bruk i budowle i w tymże samym miejscu robiono cegły z wierzchniej gliniastej ziemi, a wypalano je kościami. W tej albowiem części kraju więcej jest bydła i koni niż drzew; przemysł nie doszedł jeszcze do tego stopnia, iżby ze zwierzęcego węgla korzystać. Słyszałem, że są tu właściciele, którzy po kilkanaście tysięcy sztuk bydła zabijają na rok ze swoich własnych trzód, przedają skóry, a mięso krajane w cienkie pasy i suszone uchodzi w handlu pod nazwaniem „czarki".

Przebiegając raz jeszcze przez miasto uderzało mię najbardziej owo pospólstwo dziwnie malownicze, lud na koniach, ze wsi przybywający, owi gaucze w rozmaitość żywych i jaskrawych kolorów przybrani, w których władaniu są żyzne i obszerne stepy Południowej Ameryki. Widziałem ich tylko w mieście, niewiele więc o nich na ten raz mam do powiedzenia. Ich płaszcze z jednej sztuki, bez rękawów, z otworem tylko na głowę, spadają poniżej kolan, a są rozmaitych kolorów, najczęściej czerwonym podszyte. Spod takich płaszczy, zwanych pończo, spada aż do stóp czerwona jakoby spódnica z pąsowego sukna, którym to suknem, zwanym czylipa, okręca sobie jeździec nogi i aż do pasa, kiedy jest na koniu. Ich kapelusze wysokie, wstążkami przepasane, buty z długimi ostrogami, a u pasa nóż. Kilkadziesiąt takich gauczów siedziało i przechadzało się u wejścia 'do koszar; byli to żołnierze, mniej podobni do naszych żołnierzy niżeli Turki lub Araby. Z oczu im nieuległość i pustynia wyglądały; każdy innym kolorem przybrany; długie piki i długie pałasze spod poważnych płaszczy spadające, noże i pistolety za pasem, a ciemne twarze. W istocie, takich jeszcze republikanów jeszczem nie widział na świecie.

Niemało tu jest Murzynów, ale nie masz handlu niewolnikami i żaden kupiec nie śmiałby tu już zawinąć z nowym ich transportem. Ci, którzy z dawnych czasów pozostali, należą jeszcze do swych panów, ale mają prawo wykupywać się i nie wolno panom więcej od nich żądać nad to, co zapłacili za nich; tak przynajmniej mówi tutejsze republikanów prawo. Murzyni tutejsi zachowali jeszcze po większej części kolor i włosy właściwe ich pokoleniu, ale wszyscy porządnie ubrani, poważniejsi są i rozumniejsi od brazylijskich, stracili już całą dzikość i zaszła jakaś szlachetna odmiana w ich twarzach. Widziałem metysów, którzy mieli piękne hiszpańskie twarze, ciemnym tylko kolorem powleczone.

Kawiarnie i trakiery urządzono już na sposób europejski; garsony tylko mniej wyelegantowani i dzienniki nie tak świegotliwe. Te ostatnie na ten raz dosyć nawet znalazłem skromne i prawie rumieniące się. Przyczyną tego było, że niedawno prezes powagą swoją i dyktatorskim prawem kazał opozycyjnym redaktorom milczeć, niektórych przepędził, a jednego pamflecistę — jak wieść niesie — własną swoją dyktatorską ręką wybił. Pomimo to jednak śmiało tu i głośno rozprawiają o polityce po traktierach, jak tego byłem świadkiem przy obiedzie.

Pod wieczór przechadzała się po ulicy ludność wyższego tonu, takaż sama co i po naszych miastach. Kobiety białe, urodziwe, z wachlarzami i wysokimi grzebieniami, na których poupinane welony, chociaż nie najświeższej mody, dodają wiele wdzięku i powagi.

Nie miałem czasu zebrać  statystycznych wiadomości tego udzielnego państwa, na samym rogu między dwoma zaburzonymi państwami kłócącego się. Jego ludność nie przechodzi sta tysięcy mieszkańców, a co do samej stolicy, chociaż wspomniany konsul tej rzeczypospolitej zaręczał mi, że Montevideo liczy już więcej dwadzieścia tysięcy ludności, czytałem po statystykach i słyszałem mówiących, że nie masz tu i dziesięć tysięcy mieszkańców..

Powiedzmy też cokolwiek o geologii tego miejsca, to przynajmniej, com widział na swoje oczy za miastem.

Cała nadbrzeżna płaszczyzna jest z granitu, mało podniesiona nad poziom morza i żadnych na niej gór nie widać, wyjąwszy ową okrągłą, ostrokrężną górę Montevideo, która tu zdaje się być ostatnim ogniwem łańcucha gór brazylijskich. Po drugim bowiem brzegu rzeki poczynają się owe południowe stepy Ameryki, zachodzące aż w Patagonią, i żadnej góry nie masz, ni śladu granitu. Z opowiadania krajowców [wynika, że] poczynają się wzgórza ciągłe i miejsca skaliste o dwadzieścia mil na północ za miastem, a nierówności te są przedłużeniem łańcucha, któryśmy widzieli w Rio de Janeiro. Forma tych gór podobna do głów cukru zapewne i tej części łańcucha jest właściwą, gdyż — jak mi mówiono — są i w tutejszym kraju pojedyncze góry zwane Pan de Azucar (głowa cukru).

Jednakże granit przy Montevideo różni się od granitu, jakiśmy widzieli w Rio de Janeiro. Tutejsza skała składa się z kwarcu i miki brązowego koloru. Jest to prawdziwy łupek mikowy (mica chiste) poprzerzynany w rozmaitych kierunkach żyłami feldspatowymi w podobny sposób co gnejs i granity brazylijskie. Żyły te mają takąż samą grubość co w Rio de Janeiro, nie przechodzącą dwóch do trzech cali. .

Godną jest uwagi i dokładnego zastanowienia się natura feldspatu wchodzącego do składu żył i sposób, w jaki się łamią te skały.

1. Łupek ten mikowy łamie się w trzy kierunki: najłatwiejszy i według którego brukarze łamią tę skałę na płyty od. 8 do 12 cali grubości mające, zapada prawie pionowo i odpowiada południo-wschodnim brzegom Ameryki. Kierunek ten pochodzi od położenia blaszek mikowych, bardzo drobnych i cienkich, które tej skale wejrzenie warstw nadają; niełatwe do pojęcia być się wydaje, jakim sposobem skała warstwować się mogła pionowo i utworzyć płaszczyznę (plateau) równą. Drugi kierunek płaszczyzn, według których dają się łupać te skały, jest prawie poziomy, czyniący z poprzednim kąty proste. Trzeci na koniec, odpowiadający kierunkowi brzegów rzeki, odpowiada też wielkiej liczbie żył feldspatowych.

2. Gatunek feldspatu w tych żyłach zdaje się różnić od feldspatu ortozy granitowych żył w Rio de Janeiro. Tutejszy nie ma dwóch kliważów łatwych, blaszki krzywe, częstokroć o kątach wklęsłych, rozmaitego koloru, i zdarzyło mi się znaleźć ułamek jeden feldspatu takichże samych tęczowych kolorów, jakie się zazwyczaj dają widzieć na labradorze. Jakoż z zewnętrznych charakterów feldspat ten raczej do labradoru niż do innych gatunków feldspatu należy. Jemu też towarzyszy kwarc niekrystalizowany (amorph) i żyły te po większej części tak się szczepią i rozpadają, jak gdyby od ognia były popękane.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VIII. Żegluga po rzece Rio de la Plata. — Blokus francuski. — Buenos Aires

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PODRÓŻ LĄDOWA

IX. Pampa

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. Kordyliery

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DRUGA

I. Coquimbo

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II. Podróż do Capiapó i Huasco

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. Wyjątki z podróży mojej wakacyjnej w styczniu i lutym do Santiago w r. 1841

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ TRZECIA

I. Santiago — stolica Rzeczypospolitej Chilijskiej

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II. Dalszy ciąg mojej podróży z Coquimbo do Santiago w 1841 roku

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. Święto Bożego Narodzenia w Andacollo w 1843 [roku]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. Cateo, czyli podróż w celu poszukiwania żył kruszcowych na przestrzeni południowych Andów Chilijskich prowincji Santiago

Niedostępny w wersji demonstracyjnej