Ignacy Domejko

MOJE PODRÓŻE 3

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ PIERWSZA

I. Coquimbo 1838-1846

CZĘŚĆ DRUGA

I. Santiago 1846-1851

II. Santiago 1852 - 1862

III. Santiago 1862 - 1870

IV. Santiago 1870 - 1877

V. Trzecie i ostatnie pięciolecie mego urzędowania na rektorstwie 1877 - 1884

CZĘŚĆ PIERWSZA

I. Wyjazd z Chile. — Żegluga. — Paryż

II. Kraków

III. Warszawa

IV. Dodatek. Wyjątki z gazet i dzienników

V. Na Litwie

VI. Jeszcze nie koniec

CZĘŚĆ DRUGA

I.  Rzym

II. Z Rzymu do Jafy

III. Jafa — Jeruzalem — Jordan — Powrót

IV. Dodatek z lat 1887 i 1888

MOJE PODRÓŻE

pamiętniki wygnańca.

Domejko Ignacy

Tom drugi

CZĘŚĆ PIERWSZA

I. Coquimbo 1838-1846

Na mocy umowy zawartej z Rządem Rzeczypospolitej Chilijskiej i na jej koszcie — jak to na innym miejscu powiedziałem — przybyłem w charakterze nauczyciela chemii i mineralogii do szkoły gimnazjalnej w Coquimbo d[nia] 2 czerwca 1838, we dwadzieście lat niespełna po wybiciu się tego państwa spod panowania Hiszpanów.

Niebo czyste, piękna ziemia, wspaniały widok na Andy od wschodu, na Ocean od zachodniej strony; zacisza; ciepły, łagodny charakter mieszkańców — to był nowy świat dla mnie po sześcioletnim gwarze paryskim. Jakże nie lgnąć do ludzi, kiedy oni na cię tak pogodnie patrzą?

Poznałem wnet obywateli, których nie darmo ojcami ojczyzny zowiono przez to, że się przyłożyli do wyzwolenia jej spod jarzma obcego, i znalazłem wielu ukształceńszych, którym nie brakło znajomości łaciny, prawa krajowego, przedniejszych epok historycznych i początków — jak ich nauczono — filozofii; a nade wszystko widać było w nich zdrowy rozum, prawość, prostotę wiary. Czytano po .domach żywoty świętych, nikt się nie wstydził przeżegnać się na ulicy, gdy zadzwoniono na »Angelus«, a każdy miał sobie obecne świeże pobicie nieprzyjaciela i przyszłość swego wolnego narodu.

Cóż, że nie znane im były natenczas chemia, fizyka, nauki przyrodnicze? Rolnictwo dawało im obfitość zboża, kopalnie — bogactwo niemałe w srebrze i miedzi, handel otwarty otwierał im stosunki ze wszystkimi państwami świata..

Była tu zawsze i za królewskich rządów szkoła klasyczna dla dzieci; utrudzano je łaciną, ale nie męczono; w godzinę gorącą po południu, kiedy cała ludność szła spać, la siesta, to i studenci kładli się do łóżek; była nawet kara przepisana na tych, co spać nie chcieli.

Wnet po ustaleniu pokoju pomyślano o szkole. Przybyły tu przed czte-r[e]ma laty człowiek światły i uczciwy, były uczeń Seminarium Saint Sulpice, rodem z Auvernii, Cantournet, urządziły kolegium i sam począł uczyć według lepszej metody łacińskiego i francuskiego języka; przysłano z Santiago wcale niezłego nauczyciela matematyki; ukazał się młody, jakimś przypadkiem przybyły Augustyn z Barcelony, któremu powierzono uczyć filozofii, a do tego przyłączono osobnych nauczycieli gramatyki hiszpańskiej, geografii i religii. Rektorem był Cantournet. Sam pobożny, gorliwym był o wychowanie pobożne uczniów. Rząd nowy Rzeczypospolitej nie szczędził kosztów na utrzymanie kolegium.

Cieszyli się z tego posyłający do tej nowo uposażonej szkoły synów swoich obywatele, a zachęceni ich postępem w naukach byli skorzy do ofiar na powiększenie liczby nauczycieli. Widząc to były intendent prowincji gen[era]ł Aldunate zaproponował im złożyć dwa tysiące piastrów na sprowadzenie z Europy profesora mineralogii; nie znalazł oporu. Sądzono, że mineralogia była nauką szukania i znajdywania w ziemi żył metalicznych srebra, złota, miedzi i wytapiania z wydobywających się rud czystego metalu.

Temu wszakże błędnemu pojmowaniu znaczenia mineralogii winienem był mój przyjazd do Ameryki. Owe dwa tysiące piastrów (dziesięć tysięcy fr.) wystarczyło nie tylko na podróż, ale też na zakupienie i przywiezienie narzędzi i wszelkiego rodzaju przyrządów do utworzenia laboratorium i gabinetów fizycznego i mineralogicznego. Choć bowiem potrzeby tych gabinetów i laboratorium nie mieli na myśli oczekujący profesora mineralogii obywatele Coquimbo, trzeba było za nich o wszystkim pomyśleć, wszystko przewidzieć i wyznać muszę, że marzyłem jeszcze w Paryżu, gdym się do podróży gotował, jak sobie urządzić mam w Ameryce dobrą pracownię chemiczną do analiz i wszelkich dociekań, do których wielkiego upodobania byłem nabył pod kierownictwem p.Berthier w Szkole Górniczej Paryskiej.

Zdziwił się niejeden zacny Chilijczyk, kiedy z okrętu trzydzieście dużych pak wyładowano i przywieziono do kolegium jako przeznaczonych na utworzenie nowej klasy mineralogii. Bardziej jeszcze poważne i wysokie wyobrażenie poczynano mieć o tej nauce, kiedy na moje żądanie po częto budować dom na mineralogię, nieodzownie potrzebny do pomieszczenia w nim pracowni chemicznej i zbiorów.

Najtrudniejszym dla mnie zadaniem było wyuczyć się we trzy miesiące języka hiszpańskiego, tak aby w tym języku uczyć i być zrozumianym, a nie śmiałem na długo odkładać rozpoczęcia kursu, by nie nadużywać niecierpliwości młodych Chilijczyków, gotujących się do zapowiedzianej przez rektora klasy mineralogii.

Od czegóż zaczynać, kiedy od strony władzy szkolnej i rodziców żadnego nie było programu ni wyraźnych wymagań, ani pojęcia o nauce, do której mnie sprowadzono; przy nieograniczonej zaś ufności, jaką pokładano we mnie, jedynym prawidłem i obowiązkiem moim było trzymać się uczciwości i obmyślić to tylko, co mogłoby wyjść na dobro i korzyść przyszłych moich uczniów gościnnego kraju, postanowiłem ułożyć plan niezależny od tego, jakiego się pospolicie trzymają pedagodzy po szkołach, i zastosować się do pojęcia uczniów, których jeszcze nie znałem, jako też do ich rzeczywistej korzyści i potrzeby.

Mogłem-że poczynać od mineralogii, jak ją sobie wyobrażano, kiedy dzieci nie miały najmniejszej znajomości nauk zasadniczych? Wypadło począć od elementarnych zasad fizyki doświadczalnej, nimi zaostrzyć ciekawość słuchaczy i razem okazać użyteczność nauki.

Na kilka dni przed rocznicą niepodległości narodowej, przypadającej 18 września, to jest we trzy miesiące po przybyciu do Coquimbo, począłem dawać lekcje w tutejszym kolegium. Zebrało się piętnastu uczniów rozmaitego wieku i usposobienia, ale wszyscy uważni i z dobrą ochotą; nadstawiali ucho, aby mnie zrozumieć. Spostrzegałem, jak niekiedy jaki malec zasłaniał sobie dłonią usta, nie mogąc się wstrzymać od śmiechu, kiedym źle wymówił lub przekręcił jaki wyraz pięknego kastylijskiego narzecza; przypominałem sobie, jakeśmy się śmieli z Gródka po wieloletnim już jego „nauczycielstwie w Wilnie.

Gdybym dla nadania sobie powagi rozprawiał uczenie o rzeczach niezrozumiałych, wdając się od początku w teorie, jak zwykli czynić profesorowie elementarnych nauk po szkołach, mianowicie fizyki, to moi ze zdrowym rozsądkiem studenci bardziej by się ze mnie śmieli niż my z Gródka. Ja — o ile było można — poczynałem zawsze od zrobienia jakiego doświadczenia lub zwrócenia uwagi na jaki prosty przedmiot powszedni, w praktycznym życiu znany. Potem, gdy było mogące się łatwo powtórzyć doświadczenie, dawałem potrzebne do niego narzędzia w ręce którego z uczniów, aby to samo, co był widział, powtórzył i swymi własnymi słowami opowiedział, co ode mnie słyszał i co sam był wykonał. Następnie przechodziłem do wytłumaczenia zjawiska, które już było im dobrze wiadome i na co patrzyli. Niekiedy zręcznymi zapytaniami udawało mi się naprowadzić pojętniejszego ucznia na to, że sam już ośmielał się tłumaczyć i prawie zgadywał przyczynę tego, na co patrzył.

Trudna w istocie była to do wykonania metoda, zwłaszcza póki te młode umysły nie oswoiły się z wyrazami i wyrażeniami naukowymi, których nie znały lub — co gorsza — które w potocznym użyciu miały fałszywe znaczenie.

Starałem się też przyciągnąć ku sobie nieśmiałych uczniów; niejeden z nich dziwił się i chwalił się z tego przed drugim, że ja tak z nimi rozmawiam, jak oni między sobą, jak gdybym nie był profesorem.

Pierwszy miesiąc mego nauczycielstwa dał mi wprawdzie wiele do czynienia i wiele do pokonania trudności. Dostrzegłem w pięcia moich; uczniach wielką pojętność i wyrozumienie. Lekcje były codzienne, przeciągające się każda do dwóch i trzech godzin.

W przeciągu trzech miesięcy starałem się wyłożyć pierwsze zasady fizyki, o ile były potrzebne do rozpoczęcia następnego roku kursu chemii! W połowie stycznia 1839 na popisie publicznym dość jasno przed rodzicami swymi tłumaczyli lepsi uczniowie skład i użytek barometru, termometru, areometrów eta, eta, jak się przekonać o ciśnieniu powietrza, jaka jest budowa pomp, jak potężna siła pary wodnej etc.; robili doświadczenia z machiną elektryczną, pneumatyczną i rozmaitymi przyrządami nowego gabinetu.

Ucieszona była publiczność. Uważano wprawdzie, że nie było i wzmianki o mineralogii, lecz nietrudno było uspokoić niecierpliwszych przyrzeczeniem, że się jej uczyć będą ci sami uczniowie w roku następnym.

Tegoż miesiąca i w lutym zrobiłem pierwszą w Chile wycieczkę do przyległych gór i kopalni; zwiedziłem niektóre huty miedziane i przywiozłem niemałą ilość okazów. Tym sposobem przyszedłem do nabycia pierwszych pojęć o stanie przemysłu górniczego i naturze rud metalicznych w Chile.

Z początkiem roku szkolnego, w marcu, rozpocząłem kurs chemii. Już byli oznajomieni moi uczniowie przeszłoroczni z moim hiszpańskim językiem i ja lepiej ich rozumiałem. Ale jakąż chemią trzeba było im przyrządzić, kiedy wszyscy prawie byli synami właścicieli kopalni, pieców do wytapiania miedzi i amalgamarni srebra? Chcieli mineralogii, nie chemii. Pięknie bym się popisał, gdybym — jak to czynią po szkołach-— poczynał od teorii atomistycznej i praw powinowactwa, a dał jaki tekst do uczenia się go na pamięć.

Uczniowie moi byli już nawykli do mojej przemawiającej do zmysłów, prawie namacalnej metody. Pierwszą zaraz lekcją począłem dla nich od preparacji tlenu i najprostszych z nim doświadczeń. Jakież to było ich podziwienie i radość, gdy obaczyli, że jakieś powietrze wychodzi z retortki, tworzy pęcherzyki przechodząc przez wodę, zbiera się do szklanki i ze szklanki do szklanki daje się przelewać jak wino z kieliszka do kieliszka. Potem większe zadziwienie, gdy spostrzegli, z jakim blaskiem w tym powietrzu płoną siarka, węgiel, fosfor, nawet żelazo,a zapałka, świeżo zdmuchnięta, sama się zapala. Dozwoliłem im samym powtarzać te same doświadczenia, strzegąc tylko, żeby się nie poparzyli. Ma trzeciej lekcji obaczyli wod[ór] i rozmaitsze z nim doświadczenia, które zabrały więcej czasu i dały im sposobność do pierwszych pojęć o ciałach prostych i łączeniu się jednych z drugimi. Tu się dłużej trzeba było zatrzymać nad własnościami wody, destylacją, rozpuszczalnością ciał, ulotnieniem etc., etc.

Trzymając się zawsze tej samej metody praktycznej, przechodziłem do azotu, węgla, chloru i tych tylko ciał prostych, które się obficiej znajdują w związku z metalami lub wchodzą do składu ciał użyteczniejszych dla człowieka. Mówiąc o węglu, dotknąłem ważnej dla tej prowincji, ubogiej w drzewo, sztuki układania stosów i prowadzenia ognia w wyrabianiu węgla dr[z]ewnego; mówiąc o siarce, uczyłem, jak należy korzystać z bogatych w ten produkt chilijskich solfatar, jak się oczyszcza siarka i jak wielki z niej użytek.

Ale najwięcej czasu, sześć czy siedm miesięcy, zabrała mi część kursu obejmująca własności metalów najbardziej użytecznych i do których się odnosi bogactwo górnicze chilijskie. Nie zaniedbałem wprawdzie mówić uczniom o eksploatacji saletry rodzimej, jej oczyszczaniu i użytku, i o salinach, czyli wyrabianiu soli z wody morskiej na pobrzeżu Oceanu, dwóch gałęziach przemysłu wielkiej wagi dla Chile, jako też o wypalaniu wapna i fabrykacji hydraulicznych materiałów etc, lecz kiedy przyszło do miedzi, do srebra, ołowiu i złota, trzeba się było zupełnie oddalić od zwyczajnych tekstów chemii, a trzymać się raczej w skróceniu traktatu Berthiera.

Każdy z tych metali stanowiących przemysł krajowy, po okazaniu jego własności głównych związków z tlenem, siarką, arszenikiem, chlorem etc, trzeba było położyć na stole i dać do rąk każdemu z uczniów rudy metaliczne, opisać, jak się one zwykle znajdują w naturze, i robić tuż na lekcji, nie tracąc czasu na słowne przepisy, próby tych rud z dmuchawką, z kwasami i z tym, co było pod ręką. Nie dosyć na tym; starsi i pojętniejsi uczniowie, w godziny wolne od klas, musieli być w laboratorium, kiedym przy nich wykonywał drogą ogniową czy za pomocą płynnych działaczy dłuższe operacje probiercze i potem te same wykonywali pod moim okiem.

Dawało to wprawdzie wiele dla mnie do roboty, nie podjąłby się tej pracy żaden profesor w Europie; niekiedy do późna w nocy przeciągały się roboty. Razu jednego przechodząc koło kolegium gubernator (intendent prowincji), zacny bardzo patriota z wojny o niepodległość, a wielce mi przyjazny, Don Francisco de Borjas Irarrazabal, widzi o dziewiątej w nocy wielki ogień w laboratorium. Zląkł się, bieży obaczyć, co się dzieje, widzi piec rozpalony do kopelacji, w drugim topiono coś w tyglu, widzi mnie i trzech ze szkolnej młodzieży w cichości bardzo zajętych i przy mnie coś jeszcze ruszającego się, przyglądającego się naszym robotom; to ostatnie było [to] prześliczne zwierzę, mój guanaco, lekkie, zwinne jak młoda sarna, łagodne jak baranek. Krzyknął, witając mnie po imieniu gubernator, zerwał się i przeskoczył przez stół guanaco; popsuły się nasze manipulacje, aleśmy dobrze naśmieli [się] z zadziwienia i przestrachu gubernatora.

Łatwo pojąć, jak prędko przejść musiał dla mnie ten rok w Coąuimbo. Nazwyczaiłem się do ciągłego przestawania z uczniami i szczerze polubiłem ich; a kiedy na popisie 24 stycz[nia] 1840 roku wystąpili oni wobec licznie zgromadzonych właścicieli hut i kopalni z okazaniem znajomości rud i rozmaitych minerałów, których wystawa była przed nimi, tudzież z opisywaniem sposobów probierczych na przedniejsze gatunki nie tylko rud miedzi, srebra eta, ale i żużli, i aliażów, i niektórych użytecznych minerałów, jak kobaltu, niklu, o których publiczność nigdy przedtem nie słyszała, wtenczas spostrzeżono, że się już uczyły dzieci mineralogii i nastało powszechne zadowolenie tak w miejscowych, jak i z daleka przybyłych obywatelach.

Dodać winienem, że kiedym przybył do Coąuimbo, pomimo dość rozległego przemysłu i handlu miedzianego w tej prowincji nie znana była sztuka probiercza. Jakiś stary górnik z kowalem topili w kuźni miedzianą rudę z kremoztartarą w tyglu, aby oznaczyć, ile w tej rudzie było metalu. Nieco może lepiej robił próby jeden Yankee, handlujący rudami, kupujący je u górników, zachowujący swoją umiejętność w tajemnicy. Handel miedzią nie był oparty na stałej postawie. Właściciele kopalni przedawali rudę kupcom zagranicznym lub hutnikom krajowym, nie wiedząc, ile metalu zawierały ich rudy; sądzili pospolicie, że były bogatsze w miedź, niż były w istocie; kupujący cieszyli się częstokroć, że mogą odtargować wiele z tego, co na pozór mogła zawierać ruda, i często bardzo mylili się, nie wychodzili na swoje. Częste były bankructwa. Jedni i drudzy mylili się, jak gdyby idąc o lepsze, kto kogo oszuka. Żeby jednych i drugich przekonać, jak dla jednych i drugich korzystnym i nieodbicie potrzebnym jest warunkiem wiedzieć dokładnie, ile na wagę czystego metalu zawiera ruda, musiałem w ciągu całego roku (1840) robić wiele prób bezpłatnie tak dla znajomszych dla mnie właścicieli kopalni, jako też dla kupujących i wytapiających rudy hutników, z którymi starałem się od początku wejść w ściślejsze stosunki. Tym sposobem przygotowałem zawczasu dla moich uczniów zyskowny zawód handlowych probierzy.

Wnet po skończonych popisach uczniów w kolegium wyjechałem na dwa miesiące w daleką podróż do Copiapó, liczne kopalnie miedzi i srebra zwiedziłem, mianowicie wielkie pokłady srebra w Chańarcillo, i przedarłem się w głąb Andów prowincji Atacama, na trzy tysiące m n. [p.] m.

Ta podróż była dla mnie i dla moich uczniów użyteczną, albowiem przywiozłem z niej wielki zasób postrzeżeń geologicznych i minerałów, które posłużyły mi do nadania lekcjom moim w tym roku więcej wagi.

W tym roku 1840 dla przeszłorocznych uczniów otworzyłem kurs mineralogii i początkowych zasad geologii, zastosowując i w tych lekcjach metodą do usposobienia słuchaczy i rzeczywistego ich pożytku. Obeznawszy ich za pomocą modelów przywiezionych z Paryża z formami kryształów, przystąpiłem do mineralogii praktycznej. Miałem zawsze na stole, przy którym uczniowie siedzieli, młot, dmuchawkę, przedniejsze reaktywy, lampy i co tylko potrzebne było do prędszego rozpoznania charakteru każdego minerału. Dawałem do rąk uczniom okazy, aby się w nie sami wpatrywali, sam przed nimi pierwsze próby robiłem i potem je powtarzali zdolniejsi i wprawniejsi do manipulacji uczniowie. Lekcje były najmniej dwugodzinne, okazy zostawały jeszcze na stole. Nie było wprawdzie między nimi bardzo rzadkich i drogich, wybierałem tylko te, których znajomość najbardziej potrzebna była dla inżynierów górniczych i które przedstawiały największą obfitość mas mineralnych w przyrodzie gór chilijskich. Dostarczano nam zewsząd liczne okazy rud metalicznych, a uczniowie nie mieli wady ich kradzenia, tak pospolitej u naszych europejskich amatorów mineralogii.

Co do geologii, ta przeważnie była też górnicza, opisująca formy żył i wszelkiego rodzaju pokładów metalicznych, węglowych i innych, którymi się przemysł zajmuje. Tu już potrzeba było wskazywać, o ile czas pozwalał, pierwsze zarysy eksploatacji, jako też miernictwa podziemnego, odkładając obszerniejszy rozwój tego przedmiotu na rok następny.

Uczniowie mineralogii ćwiczyli się przez cały ten rok w operacjach probierczych, a nawet niektórzy zdolniejsi w rozbiorze chemicznym rud, ku czemu wykładałem dla nich w osobne godziny zasady chemii analitycznej. Ci sami uczniowie obowiązani byli stale uczęszczać na kurs fizyki, który w tym roku miałem obszerniejszy dla nich i dla uczniów nowo przybywających.

Na wszystko miałem czas i ochotę, nie brakło mi przy tym godzin na moje własne prace analityczne i poszukiwania nie znanych dotąd gatunków mineralnych.

Wielkie wrażenie sprawiły na licznie zebranej publiczności popisy uczniów odbyte w połowie stycznia 1841 [roku].

We dwa dni po nich puściłem się konno w 150-milową podróż do stolicy Santiago przez Combarbala, Illapel, Petorca. Po drodze wstąpiłem do wielu hut i kopalni. W stolicy przyjęty byłem najuprzejmiej tak od prezesa i władz rządowych, jak i od prywatnych obywateli. Poznałem młodego natenczas ministra oświaty pana Montt i generałów Aldunate i Pinto, którzy odtąd najstalszymi dla mnie byli orędnikami. Z Santiago pojechałem jeszcze dalej dla zwiedzenia sławnych kopalni srebra San Pedro Nolasco. (Podróż tę osobno opisałem.)

Z równąż pracowitością jak roku ubiegłego, trzymając się metody wyżej opisanej, pełniłem obowiązki mego nauczycielstwa w 1841 [r.] Miałem 13 uczniów z lat przeszłych i przez cały rok wykładałem dla nich obszerniejszy od poprzedniego kurs chemii. Mogłem już tą razą, obok praktycznej i utylitarnej, dać im do pojęcia głębszą, teoretyczną część nauki.

Wyłącznie zaś tych, co już się byli obeznali z mineralogią i geologią, uczyłem geometrii podziemnej - (miernictwa górniczego). Trzeba było zacząć od najprostszych zasad geometrii wykreślnej, o której nie mieli najmniejszego pojęcia, i wnet — dając im do rąk narzędzia miernicze — przystąpić do praktycznej nauki, ale jakże? Oto wpadłem na sposób następujący. Na obszernym, szerokim kurytarzu rozciągałem, w rozmaitych kierunkach i nachyleniach, sznury przywiązane końcami do g[w]oździ wbitych już to do słupów i belek górnych, już .to do muru; sznury te wyobrażały, w kierunkach, nachyleniach i długościach stosunkowo, kopalnię obejmującą tyleż co te sznury sztoli, galerii pochyłych, pionowych i poziomych. Tym sposobem łatwo było pokazać, czym są ich projekcje wyrysować ich plan poziomy na podłodze, a pionowy na murze, zawieszając na tych sznurach zwyczajne narzędzia miernicze (poches des mines, aiguiles a suspension). Sami praktycznie nabywali wprawy, mało nawet posiadający znajomości geometrii o trzech wymiarach uczniowie, do dokładnego wymiaru dość nawet zawiłych co do liczby i kierunków galerii podziemnych, jako też do rysowania ich planów. Niektórzy lepiej obeznani z geometrią analityczną prędko pojęli metodę ściślejszą, podaną przez Combesa w jego dziele Traite d'exploitation. Każdy z uczniów musiał w tym roku zdjąć najmniej 'trzy plany niejednakowo urządzonych sznurów przedstawiających rozmaite kopalnie, ułożyć w tablice wyniki wymiarów i rachunków, które posłużyły do wyrysowania planu, i następnie za ich pomocą rozwiązywać główniejsze zadania. Przy końcu tego roku dowiedziałem się, że w jednej kopalni miedzi, o dwie mile od miasta położonej, górnicy pracowali około galerii, która miała połączyć ze sobą dwa ważne punkty w podziemnych robotach, i trafić z jednego do drugiego nie mogli, a robota drogo ich kosztowała. Uprosiłem więc właściciela kopalni, aby pozwolił mojej gromadce uczniów spuścić się do wnętrza galerii wiodących do każdego z wzmiankowanych punktów z zamiarem wskazania prawdziwego kierunku, jaki powinna mieć galeria mająca je połączyć. Śmieli się starzy górnicy widząc studentów niewprawnych do spuszczania [się] do min, nie wiedzieć z jakimi narzędziami, zapisujących starannie to, co robili. Ale nabyła nasza szkoła wraz wielkiej powagi, kiedy we dwa potem tygodnie te same dzieci zeszły z pięknie wyrysowanym planem do głębi, gdzie się rzeczone punkty znajdowały, i wskazany był przez nich rzetelny kierunek i kąt, pod jakim prowadzona powinna być galeria. Miesiąc nie uszedł, otwarta została według ich wskazówki komunikacja między dwoma punktami, tak że na jeden decymetr nie było schybienia, a poprzednie roboty galerii okazały się bezużyteczne.

Nie bez przyczyny wspominam o tym wypadku, bo on dać może wyobrażenie, jak się starałem zawsze o to, aby nauce dać praktyczny charakter i użytek. Toteż i co do chemii przez cały ten rok widziano zawsze dwóch czy trzech uczniów w laboratorium zajętych, w godziny wolne od innych klas, już to jaką probierczą manipulacją, już rozbiorem minerałów. Już w tym roku, sam będąc bardziej zajęty niż lat przeszłych, nie robiłem dla żadnego górnika prób bezpłatnie, ale pozwoliłem, jednemu z moich lepszych uczniów, odznaczającemu się sumiennością w wykonaniu robót i rozwagą, robić próby rud miedzianych pod moim okiem i pobierać dla siebie nagrodę, co w istocie przyczyniło dla niego sposobu do utrzymania się, a dla drugich [było] zachętą do nauki.

Przeszedł rok 1841 jak jeden dzień dla mnie. Po odbytych popisach uczniów w połowie stycznia 1842 [r.] popłynąłem na parowcu do Valparaiso, a stamtąd do Santiago, gdzie się była utworzyła Spółka Ochotników do szukania min w Kordylierach, chociaż z niewielkim tymczasem kapitałem. Postanowiono sprowadzić z Coquimbo dziesięciu górników wprawnych do szukania żył metalicznych i mnie wezwano do ich zarządu i przewodnictwa na dwa wakacyjne miesiące.

Widząc, że tym sposobem będę mógł odbyć długą, kosztowną wycieczkę w Kordyliery, korzystną, a w każdym razie dającą mi sposobność do nowych postrzeżeń i badań geologicznych, przyjąłem z ochotą, bezpłatnie, zrobioną mi propozycją. Sześćdziesiąt dni przebyłem w górach, pod gołym niebem, na wyżynach dotykających odwiecznego lodu, przestając tylko z prostymi górnikami. Podróż tę mozolną osobno opisałem.

Wracając z niej miałem długie posłuchanie u ministra oświecenia i wskutek wielkiego zaufania, jakie we mnie pokładał, uzyskałem następujące od niego postanowienia:

1. Rząd wyśle na trzy lata do Szkoły Górniczej Paryskiej dla ukończenia nauk trzech moich celujących uczniów, których imiona mu przedstawię, i da im posadę, na moje miejsce, nauczycieli, gdy termin umowy mojej z rządem upłynie i zechcę z posady dzisiejszej usunąć się.

2. Rząd przeznacza 2000 piastrów na zakupienie małych laboratoriów probierczych i narzędzi mierniczych przeznaczonych na zapomogi dla tych uczniów, którzy po ukończeniu kursu chemii i mineralogii w Coąuimbo okażą się zdolnymi do jakiej posługi w przemyśle górniczym.

3. Rząd kosztem Rzeczypospolitej każe wydrukować mój Traktat probierczy i Mineralogią przygotowane i użyte przeze mnie jako teksty do nauczania.

4. Minister poleca mi zwiedzić na początku przyszłego roku zakłady przemysłowe górnicze i Kordyliery departamentu Copiapó kosztem rządowym.

Z takimi przyrzeczeniami ministra, które się niebawem ziściły, przybyłem pod koniec marca tego roku (1842) do Coąuimbo i natychmiast rozpocząłem lekcje fizyki (daleko obszerniejsze niz owe z zaprzeszłego roku) dla uczniów nowo przybywających, manipulacji zaś chemicznych i miernictwa górniczego dla najbardziej uzdolnionych z poprzedniego kursu.

Trzymając się wiernie mojej wzmiankowanej metody praktycznej, miałem przyjemność widzieć tenże sam postęp w nowo przybywających uczniach, co i w tych, którzy od pierwszego roku przybycia mego z Francji do mnie się przyłączyli. Z tych ostatnich trzej celujący, Cuadros, Alfonso i Osorio, już się przygotowywali do podróży i przed końcem roku zostali kosztem rządu wysłani do Paryża, gdzie dwóch pierwszych weszło do Szkoły Górniczej Wyższej, a trzeci udał się do Szkoły Górniczej Praktycznej w Saint Etienne.

Tak miałem tego roku urządzone lekcje, że mi zostawało więcej czasu niż lat przeszłych do moich poszukiwań mineralogicznych i analiz, które posłużyły mi do odkrycia niejednego już nie znanego dotąd minerału.

Już od r. 1840 ponawiały się na posiedzeniach Akademii Nauk Paryskiej, w „Rocznikach" (Jahresberichten) Berzeliusa i w „Rocznikach Min" (Annales des Mines) wydawanych przez nauczycieli Szkoły Górniczej Paryskiej rozbiory moje chemiczne minerałów chilijskich i postrzeżenia nad nimi, jako też wyniki z pierwszych moich wycieczek w Kordyliery.

Wiele liczyłem na podróż, którą z początkiem następnego roku miałem odbyć na północ z polecenia ministra. Jakoż zaledwo przy końcu roku uczniowie moi zdali egzaminy, już miałem konie osiodłane, ujuczoną mulicę i dwóch dobrych służących do podróży, Plan, który do niej zawczasu ułożyłem, był następujący: puścić się drogą nadmorską, około sta mil idącą do Copiapó, dla poznania pasma zachodnich gór chilijskich; od Copiapó przejechać w poprzek przez całe Andy aż do ich grzbietu, tam i nazad, i wracać do Coquimbo drogą lądową wewnętrzną, pośrednią między Kordylierą Nadmorską i Wschodnią Andów.

Tą podróż zabrała mi prawie trzy miesiące czasu. Głównie posłużyła do pojęcia ogólnych zarysów w budowie owych dwóch pasm Kordylierowych i wdzierających się podłużnie między nimi dolin. Przyniosłem z tej podróży wiele notat geologicznych, wiele okazów skał, minerałów, rud metalicznych i cenny zbiór paleontologiczny konch z wyższej strefy andyjskiej?.

Już były rozpoczęte lekcje w kolegium, kiedym powrócił z podróży, cały zaś rok 1843 był poświęcony szczególnie chemii powszechnej, którą wykładałem uczniom z poprzedniego kursu fizyki. Dla tychże samych uczniów od połowy roku były lekcje mineralogii i w skróceniu początkowych zasad geologii. Oprócz tego niektórzy z dawnych uczniów nie przestawali pracować pod moim kierownictwem w laboratorium i byli mi w tym pomocni, że im dawałem do rozbioru lub tylko do rozpoznania pierwiastków wchodzących do składu jakiego minerału (analisa qualitativa) okazy zwracające bardziej na siebie moją uwagę. Działania, choć niedokładne, tych uczniów naprowadzały mię częstokroć na wybór lepszej metody do rozbioru dokładniejszego lub wskazywały właściwość niezwykłą w jakiej rudzie lub czystszym minerale.

Zaledwo ubiegł rok szkolny, zaraz po zwyczajnych popisach uczniów do nowej przygotowany byłem wycieczki w Kordyliery. Ale tą rażą umyśliłem pociągnąć za sobą uczniów moich, na co się z ochotą zgodzili.

Mając świeżo w pamięci, com był rozpoznał rok temu w przecięciu od zachodu na wschód gór należących do prowincji Atacama, położonych na wschód od Copiapó, postanowiłem uczynić to samo przecinając w poprzek Kordyliery leżące naprzeciw Coquimbo i dotrzeć aż do ich najwyższego grzbietu, odgraniczającego Chile od Stanów Argentyńskich.

W licznej tedy komitywie, na dobach koniach, dobrze opatrzeni we wszelkie zapasy żywności, ruszyliśmy w połowie stycznia 1844 roku w góry poza rzekę Coquimbo, przez Elgui, Rivadavia, ku sławnej ze swych morskich konch, na 4526 m podniesionych n. p. m. Kordylierze Dońa Aria. Stamtąd, spuściwszy [się] na wąwozy rzeki Rio Claro, nie bez trudu kierując się ku najwyższej w tej części Andów górze Vacas Heladas, poza jej skłoniami, doszliśmy do samego grzbietu Andów, do linii, od której się poczyna ich spadzistość na wschód ku argentyńskim błoniom.

Wielce uradowani byli moi młodzi towarzysze z tej podróży, z której nowy obfity zapas postrzeżeń i zapisków przywiozłem.

Nastąpił rok szkolny 1844, ostatni umowy mojej z rządem Rzeczypospolitej Chilijskiej. Był to rok może najważniejszy dla mnie ze wszystkich spędzonych w Coąuimbo. Miałem już z czego się cieszyć i czym się jeszcze bardziej korzystnie zatrudnić.

Trzej moi najlepsi uczniowie sposobią się już na inżynierów kopalni w wyższych zakładach we Francji i mają mnie zastąpić, kiedy się usunę. Czterom pozostałym na miejscu dałem świadectwo, że posiadają znajomość minerałów, umiejętność probierstwa do wszelkiego rodzaju rud i aliaży metalicznych, wprawę do mierzenia i robienia planów kopalni, jako też uzdolnienie do rozmaitych posług w hutach i górniczych robotach. Dla każdego z nich dano sprowadzone z Francji niezbędnie potrzebne chemiczne i miernicze narzędzia do użytku, za które każdy obowiązany był (dlatego jedynie, aby je umiał cenić) zwrócić rządowi wartość pieniężną, ja zaś byłem dla nich poręczycielem zwrotu i na żadnych nie zawiodłem się.

Świadectwa moje dawane uczniom na probierzy i na uzdolnionych do rozmaitych posług w górniczym przemyśle przez wiele lat potem szanowane były i uwierzyt[e]l[ni]one w handlu po całym kraju.

Jeden z moich uczniów, syn prostego górnika, Don Manuel Aracena, już tak był znany z uczciwości i dokładnie wykonywanych prób wszelkiego rodzaju rud miedzianych i srebrnych, że na jego świadectwo oznaczające ilości czystego metalu tak w rudach, jak i wyrobach hutniczych, które rozbierał, zawierano kupna i sprzedaże, częstokroć do sta tysięcy piastrów wartające. Drugi zaś, Don Nicolas Naranjo, szczególniejszych zdolności do robót górniczych, ulubiony mój uczeń, był już poddyrektorem w jednej z najważniejszych kopalni, wyszedł wkrótce na dyrektora, a po wielu latach sumiennej pracy odkrył jedną bogatą żyłę srebra, której dał moje nazwisko (Mina de Domeyko), i został milionowym panem.

Ogłoszone w tychże latach kosztem rządowym pierwsze wydania mojego Traktatu probierstwa (Tratado de ensayes) i mojej Mineralogii prędko rozeszły się po Chile i Peruwii.

Najwięcej czasu mi zabrało w tym roku, w godzinach wolnych od obowiązkowych zatrudnień, streszczenie geologicznych moich notat i postrzeżeń, które byłem nagromadził w dwóch długich moich podróżach na północ, do Copiapó (w 1840 i 43), w dwóch daleko dłuższych na południe, do

Santiago (w 1841 i 42), w owym sześćdziesięciodniowym cateo, to jest poszukiwaniu zył metalicznych w Andach prowincji Santiago (1842), w wielu pomniejszych wycieczkach w rozmaite strony i na koniec tej, którą na początku tego roku 1844 zrobiłem w towarzystwie uczniów. Były to źródła, z których pierwsze czerpiąc poglądy na ogólną zewnętrzną konfigurację i budowę gór chilijskich, obszerną o tym napisałem rozprawę pod tytułem Recherches sur la constitution geologique du Chili. Przesłałem ją memu b. nauczycielowi p. Elie de Beaumont, który mnie zawsze dowodami swojej dobroci i szacunku zaszczycał. Była wydrukowana w „Annales des Mines" w tomie IX, 1846.

W tychże samych „Rocznikach Min" paryskich i w nowszych traktatach mineralogicznych ogłaszane były rozbiory i opisy nowo przeze mnie odkrytych minerałów, między którymi znajdowały się arquevit, embolity, zawiły w swym składzie amiolit, mało znane dotąd gatunki siarczyków srebra z miedzią, merkuriusza z miedzią, jako też miedzi arszenikalnej, której Haidinger w Wiedniu dał moje imię Domeykit, i niektórych innych gatunków pojawiających się szczególnie W żyłach metalicznych chilijskich.

Pomimo wielce mnie zajmujących prac naukowych swoim torem szły lekcje szkolne; miałem się zawsze na ostrożności, żeby owe prace nie zabierały czasu,, do którego mieli prawo uczniowie moi. Nie ostygając w gorliwości o dobro ich, wykładałem w tym roku (1844) tak dla przeszłorocznych, jako i dla nowo przybyłych fizykę; trzymałem się zaś,przyją-wszy za tekst, Traktatu fizyki Biota. Ci zaś z uczniów, którzy w poprzednim roku ukończyli byli kurs chemii i mineralogii, ćwiczyli się praktycznie w manipulacjach chemicznych i sztuce mierniczej podziemnej. Wszyscy zdawali jednocześnie examen ostatnich dni grudnia.

Nadchodził rok 1845, siódmy od mego pożegnania się w Paryżu z przyjaciółmi. Pomimo nieustannych zatrudnień i ciągłego zajęcia, które całą moją istotę bytu stanowiło, coraz silniej i częściej pojawiała się w duszy tęsknota za swoimi, łagodzona nadzieją w Bogu, że niezadługo znowu z nimi się połączę. Pozostawała jeszcze jedna żądza i ochota, których w sobie od dawna pohamować nie mogłem i które w końcu zaspokoić postanowiłem, pierwej niż opuszczę Chile. Był to zamiar zwiedzenia dzikich Araukanów i buchających ogniem wulkanicznych gor południowego Chile.

W tym celu, wcześnie przed końcem roku szkolnego, poczyniłem przygotowania [do] owej podróży dalszej i dłuższej od poprzednich, która już miała zakończyć i uwieńczyć przyjemnie mój pobyt w Ameryce. Za towarzysza w niej powierzyła mi jedynaka syna swego, a mego ulubionego ucznia, rodzina Munizagów, jedna z przedniej szych i najbardziej szanowanych w tej prowincji Coquimbo.

Podróż miała podwójne widoki: najprzód filantropiczne, mające na celu poznanie tego bohaterskiego ludu, który przez trzy wieki bronił niepodległości swojej od Hiszpanów i z którym dotąd nie po chrześcijańsku obchodził się rząd Rzeczypospolitej i myślał o zawojowaniu go siłą militarną, po wtóre — geologiczne, gdyż pilno mi było poznać wulkany chilijskie, mianowicie słynną z podróży Pöppiga górę Antuco.

Podróż ta zabrała miesiące styczeń, luty i marzec 1845 roku. O niej tu mówić nie będę, bom ją osobno opisał. Dodam tylko, że wróciłem z niej, z moim młodym towarzyszem Munizagą, szczęśliwie na początku kwietnia i w połowie tegoż roku wydałem dziełko pod tytułem Araucana y sus habitantes, mające na celu wykazać stan, w jakim się dziś znajdują Araukanie, ich pojęcia i na wpół dzikie obyczaje, wady i uczciwość, niesprawiedliwości i nadużycia, jakich się nad nimi dopuszczają pograniczne osady chilijskie i urzędnicy chilijscy, brak misjonarzy do ich oświecenia i w końcu — jedyne środki godziwe, które by doprowadzić mogły do zachowania tej rasy szlachetnej tubylców amerykańskich i zlania się jej z narodem chilijskim.

Podobało się to moje dziełko Chilijczykom, chociaż w nim oskarżałem ich i rząd ich, i żołnierzy o niesprawiedliwe obchodzenie się z tymi synami przedkolumbowej Ameryki, których im Opatrzność w opiekę, przy wyniesieniu się tej szczęśliwej Rzeczypospolitej na niepodległość, zostawiła. Przedrukowano tę małą książeczkę i za krajem, w argentyńskich dziennikach i w Kolumbii, a mój przyjaciel (belwederczyk) Rettel przełożył ją na polski nasz język. Wielka w tym była łaska Boża dla mnie, że potem i rząd chilijski zmienił na dobre obchodzenie się z Araukanią.

Wracając z kraju Araukanów na północ, zboczyłem poza prawym brzegiem Bio-Bio ku wschodowi, drogą na Yumbel; zwiedziłem kataraktę rzeki Łaja i po[za] lewym brzegiem tej rzeki przebyłem w poprzek Andy do wulkanicznej góry Antuco. Patrzyłem na jej wybuchy, wszedłem na jej lodowaty wierzch, potem — spuściwszy się z niej — puściłem się dalej na wischód i doszedłem aż do samej linii rozdziału wód i grzbietu Kordylierów, do punktu zwanego Pichachen (Piczaczen). Przepyszny stamtąd widok odsłonił mi się przy wschodzącym słońcu na stepy dzikich Pehuenczów i jeziora na nich solne, krainę strusiów i guanaków. Było to już czwarte moje przejście przez łańcuch Chilijskich Andów, w punktach rozłożonych więcej niz na dwieście mil naszych po tym łańcuchu (MataCabullo, Vacas-Heladas, Cumbre-Uspallata i Pichachen).

Lecz nie tu miejsce opisywać moje podróże. Postrzeżenia i zapiski zebrane na tej wycieczce do Antuco i Kordyliery Pichachen posłużyły mi do napisania osobnej rozprawy, Memoire sur la composition geologique du Chile, à la latitude de Concepcion, depuis la baie de Talcahuano ju-squ'au sommet de la Cordillère de Pichachen, comprenant la description du volcan d'Antuco, wydrukowanej w „Annales des Mines" na r. 1844, tom XIV, p. 162. Odsyłam więc czytelnika do paryskich „Annales des Mines", a mnie już pilno wracać do moich uczniów w Coquimbo.

Był to rok chemii i mineralogii dla nich. Nie przestawałem też w ciągu roku zajmować się, może i z większą gorliwością niż lat przeszłych (przez to, że to już miał być rok ostatni mego pobytu w Coquimbo), uczniami, którzy lepiej od drugich, ukończywszy kurs zaprzeszłoroczny chemii i przeszłoroczny fizyki, oddawali się pilnie praktyce w laboratorium, rysowaniu planów i miernictwu podziemnemu kopalni.

Pamiętam, jak patrząc na działania probiercze jednej ołowianej rudy, niezbyt umiejętnie wykonywane przez miernego ucznia, w momencie, kiedym go strofował, spostrzegłem w błękitnych płynach, które miał wyrzucić, przesiąkłych swądem wod[or]u siarczanego, reakcją wanadu. Rzuciłem się wnet do rozbioru owej rudy i trafiłem na odkrycie nowych gatunków wanadanu miedzi i ołowiu.

Była to już ostatnia moja analiza tego roku. Starałem się uczniów jak najlepiej przygotować do popisów, które 5 stycz[nia] 1846 r. odbyły się z wielkim zadowolnieniem licznie zebranych obywateli.

Już na początku roku 1846 miałem wiadomość, że wysłani do Francji uczniowie moi mają powrócić w połowie tego roku do Coąuimbo na zajęcie miejsca po mnie w kolegium i zbliżał się czas do powrotu mego, jeżeli nie do kraju, to przynajmniej do moich przyjaciół we Francji.

Korzystałem z ostatnich wakacji do zrobienia jednej jeszcze wycieczki w Kordyliery dla zwiedzenia nie znanej mi jeszcze części Andów znajdujących się na przedłużeniu od południa, tych które dwa lata temu, w 1844 [r.], były przedmiotem moich postrzeżeń. W tym celu doliną rzeki Limari, jadąc w górę aż do ujścia do niej rzeki Rapel, znalazłem niemało przedmiotów nowych dla mnie do nauki i trzymając się dalej stromych brzegów r[zeki] Rapel dojechałem do położonych w strefie najwyższej tych gór kopalni srebra Rapel i w pobliżu samego grzbietu Andów wklęsłej, bogatej w pastwiska płaszczyzny.

Po tej ostatniej geologicznej z Coquimbo wycieczce jeszcze tegoż samego lata jedną wymyśliłem dla siebie i dla uczniów moich korzystną podróż w sposób następujący: Wysławszy z nich kilku do pobliskich hut dla przypatrzenia się wytapianiu rud miedzianych, a drugich do niedalekich kopalni do zdejmowania planów, objechałem te miejsca, na których się znajdowali, aby się przekonać, czy wypełniają polecenia moje i być im jeszcze radą i pomocą.

Rozpocząłem za powrotem, już po raz ostatni, lekcje moje ustne i praktyczne w połowie marca. Nie brakło mi i w tym roku tejże ochoty i gorliwości o dobro moich dzieciaków, z jaką rozpoczynałem zawód mój, przybywając tu z Paryża przed siedmiu laty. Nie czułem się być zmordowanym ni słabszym na siłach, ale już wpadałem w roztargnienie, myśląc o zbliżającym się terminie do opuszczenia Chile i jego obywateli, do których od dawna byłem przylgnął sercem i nawyknieniem.

Pracowało jeszcze ciągle czterech czy pięciu lepszych uczniów w laboratorium i tyleż zajmowało się miernictwem i rysowaniem planów w sposób, jak o tym juz powiedziałem. Do kursu chemii, który dla nich w tym roku przypadał, dołączyłem ważniejsze zasady nauki wytapiania rud miedzianych i amalgamacji srebra.

Miałem też jeszcze niemało własnych prac, analiz chemicznych i mineralogicznych poszukiwań. Zabierało mi szczególnie wiele czasu uporządkowanie gabinetu mineralogicznego, który utworzyłem był w kolegium, i wielkiej ilości okazów, które dla siebie i dla mojej nauki miałem oddzielone. Oczyścić każdy okaz, opatrzyć go dobrze napisaną kartką i numerem i opakować dobrze obwinięte w papier, to tylko o tym ci mają wyobrażenie, którzy się zajmują zbiorami minerałów.

Nadchodzi w końcu wiadomość z Paryża, że trzej wysiani przed trzema laty do Europy moi uczniowie wracają do Chile. Posłałem do ministra moją dymisją i ta, na moje naleganie, z początkiem listopada została przyjęta. Dziesiątego tegoż miesiąca zdali ostatni examen moi uczniowie z chemii ogólnej i analitycznej, z mineralogii, początkowej geologii i podziemnego miernictwa w kopalniach.

Nader czułe i serdeczne było moje pożegnanie z uczniami; zalecałem im, aby zachowali na całe życie pracowitość, nauki nabyte, a nade wszystko uczciwość; przypominałem im, jak w ciągu wykładów moich, mianowicie fizyki, geologii, własności ciał i sił w przyrodzie, przywodziłem im zawsze na uwagę mądrość Stwórcy, nicość naszą i ograniczony rozum, a potrzebę Wiary. W istocie, była to młodzież niezepsuta, uległa rodzicom, powolna radom nauczycielskim, umiarkowana w obejściu się i charakterze, dość pojętna i pochopna do dobrych uczynków. Sam rektor w tym kolegium, Cantournet, i nauczyciele byli pobożni; mieli uczniowie swoją kaplicę, modlitwy ranne i wieczorne, msze w niedziele, rekolekcje i spowiedzie wielkanocne.

Nie mniej czule i uprzejmie żegnałem się z obywatelami miasta i bliższymi przyjaciółmi, z którymi przed i okiem założyłem był Towarzystwo Dobroczynności. Najsmutniej mi było rozstawać się z rodziną Troncoso, bardzo do mnie przywiązaną, pobożną i gościnną; jej dom był dla mnie domem familijnym. Również wiernym i przejętym szczególną ku mnie wdzięcznością i przywiązaniem pozostał, wyżej wspomniany, jeden z najdawniejszych uczniów, Don Manuel Aracena, z twarzy i jej ciemnego koloru — rzekłbyś — Indianin, a z serca, pobożności i silnego charakteru — caballero jakby z grandów hiszpańskich.

O godzinie dziewiątej z rana, choć nie brakowało już powozów z miasta do portu, wsiadłem ostatni raz na mego baio (płowego), silnego rumaka, który mi od lat sześciu służył do dalekich podróży, widział po trzykroć szczyty lodowatych Andów i czarne w nich przepaście, a wyniósł rnnie nie z jednej ciężkiej przeprawy. Zsiadłszy z niego, już na wsiadaniu do parowca, pogłaskałem go i oddałem rektorowi szkoły z oświadczeniem, ze mego konia zostawiam w spadku i daruję temu, kto pierwszy po mnie w Coquimbo opróżnioną przeze mnie katedrę i laboratorium chemiczne obejmie.

Bogu dzięki, taki był mój ośmioletni pobyt w Coquimbo.

SANTIAGO - Przebieg lat od 1846 do 1884 r.

CZĘŚĆ DRUGA

I. Santiago 1846-1851

Jeśli komu przyjdzie przejrzeć te moje pamiętniki, zdziwiłby się., gdyby w nich nie znalazł czterdziestu lat od czasu opuszczenia Coquimbo w 1846 do wyjazdu z Ameryki w 1884 [roku]. Opowiem więc pobieżnie, co się też ze mną w tych latach działo.

Już o tym w pierwszej części te] ubogiej kroniki mego pobytu w Chile była mowa, że w 1846 [r.] był już upłynął termin mego zobowiązania się do nauczycielstwa w tym kraju i miałem silne postanowienie wracać do Europy. Pierwszych dni listopada tego roku czekałem juz w porcie Valparaiso na parowiec, którym miałem opuścić Amerykę. Że zaś owego parowca spodziewano się zaledwo za tydzień, przybywającego z peruwiańskich portów, umyśliłem, korzystając z tej przewłoki, pojechać na parę dni do Santiago, aby tam pożegnać generała Aldunate, [od którego] przez cały ciąg pobytu mego w Chile wiele łask i dowodów przywiązania doznałem i jego inicjatywie przyjazd mój do tego kraju winien byłem.

Ugościł mię jak najuprzejmiej w swoim domu generał i takie były jego nalegania, jako też zabiegi równie wielkich moich orędowników, generała Pinto i ministra oświecenia Montt, abym choć na parę miesięcy zatrzymał się w stolicy, żem musiał zadosyćuczynić ich żądaniu. Głównym ich do tego celem było użyć mojej pomocy do przeprowadzenia w Radzie Uniwersyteckiej projektu reform, o których potrzebie przed dwoma laty pisałem obszernie w poufnych listach do rzeczonego ministra. W tym celu mianują mnie natychmiast członkiem owej Rady i otaczają dowodami zaufania.

Z przyczyny, że nic mię nie nagliło do wyjazdu, z ojczystych ziem najsmutniejsze dochodziły wiadomości, a tu mogłem jeszcze oddać jakie zasługi gościnnemu narodowi, zostawuję, tak jak były upakowane, rzeczy moje i mineralogiczne zbiory u jednego ze znajomych Francuzów w Val-paraiso i biorę się tymczasem do zredagowania projektu reformy szkół i samegoż Uniwersytetu w Chile.

Uprzedzić muszę, że założony przed trzema laty Uniwersytet Chilijski nie był, jak są niemieckie, hiszpańskie i inne, szkołą wyższej instrukcji, ale na wzór jakoby napoleońskiego we Francji uniwersytetu władzą dozorczą i administracyjną nad szkołami. Władza ta spoczywała mianowicie w Radzie Uniwersyteckiej, złożonej z pięciu dziekanów, dwóch radców rządowych, sekretarza i rektora. Członkowie zaś pięciu wydziałów posiadali wyłącznie monopol egzaminów, tekstów i przyznawania stopni uniwersyteckich; mieli zajmować się postępem nauk i literatury, sami zaś nie uczyli i nie było żadnych kursów w Uniwersytecie. Wszystkie gałęzie nauk specjalnych, jako to prawa, medycyny, wyższej matematyki i nauk przyrodniczych, miały swoje katedry (a ich niewiele było) w szkole zwanej Instituto Nacional, założonej w pierwszych latach niepodległości Chile. W tej szkole wszystkie kursy wyższej oświaty pomieszane z gimnazjalnymi i elementarnymi, wszyscy ich nauczyciele i uczniowie znajdowali się pod zarządem jednego rektora, pod jedną i tąż, samą prawidłową ustawą co do karności i porządku, prawie bez względu na lata i usposobienie uczących się. Zachowało się było w tej szkole wiele dobrego z hiszpańskich czasów pod względem nauki religii, pełnienia przepisów Kościoła i nawyknienia do pewnej uległości władzom, ale ukazywały się też i ponawiały się już buntownicze odgrażania się między dorosłymi, wyższych kursów uczniami, a od nich zgorszenia udzielały się młodszym.

Podany przeze mnie do Rady Oświecenia projekt do reformy zasadzał się głównie na tym, aby oddzielić z istniejącego Instytutu katedry należące do wyższej instrukcji i po dodaniu do nich niezbędnie na ten raz potrzebnych gałęzi nauk, których brakło, utworzyć z nich uniwersytet na wzór niemieckich (naszego dawniej wileńskiego), przemienić zaś ów Instytut wyłącznie na gimnazjalną szkołę, zostawiwszy w nim, mianowicie w internacie szkolnym, co było dobrego, porządek i wychowanie religijne. Wiele tam było szczegółów w owym projekcie tyczących się organizacji szkoły i nowego uniwersytetu, o których za długo byłoby tu pisać.

Gdy przyszło w Radzie do dyskusji nad reformą, znalazłem się od początku w sprzeczności z człowiekiem wykształconym, prawym patriotą, dawnym rektorem rzeczonego Instytutu, Don Antonio yaras, który się nie zgadzał na zmiany i polepszenia, był zwolennikiem nade wszystko karności i zaprowadzonego przez siebie porządku; lękał się uwalniać starszą młodzież uczącą się prawa, medycyny, filozofii spod reguły szkolnej i nie dowierzał, jako dobry Hiszpan, niemieckim uniwersytetom, był zaś z charakteru popędliwy, uparty i szorstki w obejściu się.

Nie brakło mu na dosadnych argumentach i ceniłem w nim dobre chęci dla kraju. Ale jakże Polakowi uchodzić z placu dyskusji, nie bronić z zapałem tego, co się zdawało mu być pożytecznym dla tegoż kraju, do którego był już przylgnął sercem jak do własnego. Żartkie było starcie się moje z Don Antonio; patrząc z ubocza rzekłby ktoś: trafiła kosa na kamień.

Nadszedł styczeń, lato wakacyjne, nie przyszło w Radzie do rozstrzygnięcia sporu; trzeba było zatrzymać się do marca.

W tym czasie chodziło miastu Santiago o sprowadzenie wodociągiem jakiej najlepszej wody z okolicznych źródeł, bo rzeczna z Mapocho i Maypó były niegodziwe. Uprasza mię minister spraw zewnętrznych[!], abym się zajął zwiedzeniem okolic stolicy i wydał zdanie o strumieniach wychodzących spod podnóża przyległego łańcucha Andów. Jakże odmówić tej usługi, która w czas piękny, pogodny zachęcała do przyjemnej geologicznej ekskursji.

Pierwszy tydzień spędziłem na obejrzeniu wielu źródeł i przywiezieniu rozmaitych gatunków wody, których rozbiorem zajęty byłem przez dwa letnie miesiące w pracowni Instytutu. Zdałem sprawę z tej pracy ministrowi i ogłosiłem ją w gazecie rządowej „Araucano" z odbitką pod tytułem Memoria sobre las aguas de Santiago y de sus immediaciones.

Z początkiem marca wracamy do naszych rozpraw w Radzie nad reformą i w tymże czasie gruchnęła po całym Chile wieść o odkryciu niezmiernych bogactw rodzimego złota w Kalifornii. Tak dalece ta wieść zawróciła głowę mieszkańcom stolicy, że pierwszy lepszy z amatorów pięknego metalu biegł do San Francisco, opuszczając niejeden dom i rodzinę.

Za nimi podążył nauczyciel chemii z Instytutu, były uczeń Szkoły Górniczej paryskiej, pan Crosnier. Ja nie uczułem w sobie najmniejszej chętki do owego złota, myśląc tylko, aby czym prędzej ukończyć mój spór z Don Antonio i wracać do Europy.

Lecz tu nowe zachodzą starania i namowy panów Aldunate, Pinto i ministra, abym zastąpił w Instytucie pana Crosnier, póki nowy nauczyciel chemii nie przybędzie. Długo się namyślałem. Wabiło mnie do siebie obszerne, nieźle uposażone laboratorium chemiczne; niewiele trudu mię kosztowały i lubiłem improwizować publicznie lekcje chemii z doświadczeniami, do których nabyłem już był wprawy; świeżo nadesłane od moich uczniów nowo odkryte minerały w prowincji Coąuimbo, w których przekonałem się o bycie selenium, zachęcały mnie do niezwłocznego ich rozbioru.

Jeszcze się waham. Odbieram listy z kraju i dzienniki o rzezi galicyjskiej, o rozterkach w Emigracji i śmierci stryja mego, opiekuna lat moich dziecinnych. Chętnie czy niechętnie, nie myśląc, jak na długo, otwieram kurs chemii. Rzeczy moje tymczasem i mój zbiór mineralogiczny spakowane czekają na mnie zostawione do podróży w porcie Valparaiso.

Dochodzi w końcu do rozstrzygnienia spór mój o reformę w Radzie. Przyjętym został w zasadzie mój projekt; zgodzono się na rozdział istniejącego Instytutu na dwie sekcje, jedną — niższą (gimnazjalną), zatrzymującą tytuł Instytutu pod zarządem osobnego rektora Instytutu, drugą zaś — wyższą, obejmującą gałęzie nauk profesjonalnych (uniwersyteckich) pod zarządem delegata uniwersyteckiego i z oddzielną organizacją. Uradzono też, przez grzeczność dla Don Antonio Varas, nie nazywać jeszcze tej drugiej sekcji Uniwersytetem, tylko Delegacją.

Projekt otrzymał sankcją prezesa Rzeczypospolitej, ale urzędu delegata przyjąć nie chciałem, nikomu go powierzyć rząd nie chciał i wykonanie reformy do czasu zawieszone zostało.

Nastąpiła około tegoż czasu zmiana ministerium i obejmuje tekę [ministra] oświecenia publicznego przyjaciel mój osobisty, uczony i szlachetnych uczuć Don Manuel Antonio Tocornal, syn starodawnej hiszpańskiej rodziny. On, nie pytając mnie, czy przystanę na jego usilne żądanie, mianuje mnie profesorem fizyki. „Kiedyś już — rzecze — rozpoczął kurs chemii, niewiele ci czasu zabierze w tym roku dać wyobrażenie uczniom Instytutu i tej drugiej gałęzi nauk, którą tu może niejeden za coś bezbożnego lub trudnego do pojęcia uważa".

Trudno było odmówić, gdy i sam lubiłem tę naukę, i uczułem, że mogę z niej przynieść rzetelną korzyść dla młodzieży. W obszernej sali na otwarcie mego kursu fizyki zebrało się wielu obywateli; przybył i minister, i rektor Uniwersytetu Bello, a mianowicie cisnęła się słyszeć mnie niemała ilość uczniów Instytutu. Odczytałem na tym zgromadzeniu obszerną mowę, mającą służyć za wstęp do uczenia się nauk przyrodniczych, której przedmiotem było okazać wyższy cel moralny i umysłowy tych nauk, wolność od widoków osobistych, materialnych i szlachetne uczucia, z jakimi do ich uczenia się przystąpić należy, stosunek ich do wiary świętej, której prawdom i wyrokom poddane być powinny, a bez niej do błędnych wniosków doprowadzać mogą, na koniec — wyższość duchowej wiedzy ludzi, jakimi byli Newton, Kopernik, Leibnitz, Kepler, Kartezjusz i inni, którym nauki te silne podwaliny i lot swój są winne. Mowa ta (tym nawet, dla których niezupełnie była zrozumiała) podobała się publiczności, ogłosiły ją na swych szpaltach dzienniki i wyszła w odbitkach pod tytułem Introduccion al estudio de las ciencias naturdles, Santiago 1847.

Kiedym tak był zajęty publicznymi lekcjami chemii i fizyki, w pracowni analizami nowych minerałów, przesyła rząd Radzie do rozstrzygnięcia rzecz ważną, tyczącą się religijnej oświaty ludu. Gorliwy o nią arcybiskup z powodu złego prowadzenia się wielu mianowanych przez ministerium bakałarzy szkółek parafialnych i wad w ustroju szkoły normalnej dla nauczycieli ludowych domagał się u rządu, aby dozwolony mu był nadzór nad tą szkołą co do pełnienia w niej przepisów Kościoła i nauki religii i mianowanie dla niej nauczycieli tej nauki i kapelana; żądał też, aby dozwolone było proboszczom mieć czynny, udział w mianowaniu bakałarzy przy parafialnych szkołkach i mieć nad nimi opiekę. Znalazły te sprawiedliwe żądania w Radzie silny opór, ja zaś z całą usilnością stanąłem po stronie arcybiskupa. Przez trzy do północy przeciągające się posiedzenia, na każdym z nich w długich wywodach broniłem praw pasterza opierających się na „ite et docente" i wykazywałem zgubne skutki, jakich się lękać należało ze zgorszenia, którego przykład dawali po wielu parafiach tak nazwani nauczyciele ludu, pozbawieni zasad religijnych i moralności, źle płatni, oddający się niegodnym zyskom, nieprzyjaciele władzy.

Znalazł się w tej rozprawie najzaciętszym opozytorem moim Don Antonio Varas; chociaż przyznawał niejako słuszność wymaganiom arcybiskupa, ale opierając się na tym — jak się wyrażał — że społeczeństwo oprócz dążenia (tendencji) religijnego musi też mieć na celu pewne dążenie polityczne, obstawał za wzmocnieniem władzy cywilnej i na ten temat rozwodząc się szeroko kończył na potrzebie opierania się przewadze klerykalnych wpływów. Słabo popierany byłem od obecnego na tych posiedzeniach dziekana teologii, sprawa arcybiskupa upadła.

Na owych sporach w Radzie Oświecenia i publicznych odczytach przeszedł rok 1847, a jednak nie schodził z myśli konieczny mój na lato wyjazd z Ameryki z powrotem do swoich.

Już było bliskie święto Bożego Narodzenia, najpiękniejsza pora roku w tym kraju, kiedy jeden dziennik z miasta gubernialnego Talca ogłosił, że w tym mieście o sto mil położonym od Santiago, a pięćdziesiąt z górą mil drogi od wygasłego wulkanu Descabezado, na wyżynach Andów, spadła (27 listopada 1847 r.) jakby mgła popiołu z nadzwyczajnym jakimś swądem, podobnym do palącej się siarki, i że w tymże czasie między wspomnianą górą i przyległą do niej Cerro Azul wybuchł nowy wulkan w Kordylierach, słychać ogromny łoskot kamieni, a od zawieszonych nad górami chmur odbijała się łuna jak od najogromniejszego pożaru.

Jakże więc myśleć o wyjeździe z Chile, nie obaczywszy takiego zjawiska? Jakież tam pole być musi do postrzeżeń! Co za szczęście być obecnym — rzekłbyś — przy narodzeniu się nowego wulkanu.

Zaledwo więc ukończyły się popisy uczniów moich w Instytucie, miałem już konie, muły i służących do podróży i puściłem się ochotnie konno o sto mil do Talca, a stamtąd, prawie nie zatrzymując się, dalej w Kordyliery Descabezado.

Byłoby za długo przywodzić tu szczegóły geologiczne tej podróży, która w tym roku ogłoszoną została w „Rocznikach Uniwersytetu w Santiago" („Anales de la Universidad", 1848, p. 1 — 42), a którą osobno myślę opisać. Wspomnieć tylko muszę o przygodzie, która mnie w tej podróży spotkała i mało nie pozbawiła życia. Wyjechałem z Santiago w przekonaniu, że obaczę coś podobnego do Etny czy Wezuwiusza; droga do Talca przechodzi przez najpiękniejszą część Chile, bogatą w zboża i winnice; z Talca, kierując się na wschód ku panującej nad całym tu łańcuchem Andów śnieżnej górze Descabezado, dojechałem do położonego u ich stóp folwarku Cumpeo, gdzie gościnny obywatel dał mi dwóch młodych, silnych przewodników i dobrze obeznanego z tymi górami starego stróża trzód swoich, aby mi towarzyszyli i strzegli jak swojego pana od wszelkich niebezpieczeństw.

Ze w tej podróży miałem na celu nie tylko widzieć nowy wulkan, ale i poznać sam grzbiet Kordylierowy na linii rozdziału wód, dlatego prosto na wschód z dworu Cumpeo, przez górę tegoż nazwania, spuściłem się na dolinę rzeki Rio Claro, przecinającą wszerz Andy, na której piękne dziewicze lasy pną się po urwistych skałach jak owe skierkowe w Alpach, o których nasi turyści mają tyle do powiedzenia. Lasy te stanowią pas tak nazwany brwią kordylierową (ceja de la montańa) i dochodzą tu do wysokości 1500—1600 m n. p. m. Jadąc dalej w tymże kierunku już na wysokości 2200 m n.p.m. przebywam pierwsze masy zlodowaciałego śniegu na południowym skłoniu góry Cuesta de las Animas i dalej podobneż na Cuesta de las Cruzes, na której szczycie barometr już tylko 567 mm ciśnienia wskazywał, a termometr w południe + 24°. Obie góry i wszystkie dokoła wulkanicznego utworu, z rozmaitego gatunku trachitowych skał złożone, miejscami w szerokie płyty, miejscami na sposób bazaltowych w pionowe kolumny poryte, nie zatrzymały mię długo. Widoki były ze wszech stron prześliczne, wspaniałe, cudowne nade wszystko położenie jeziora Mondaca, otoczonego z jednej strony pionowo w graniastosłupy pociętymi skałami z trachitu, a od południa masą nieforemną granitu, u którego z podnóża wytryska strumień wód mineralnych. O cztery mile od tego jeziora, idąc w górę, pierwszy raz odsłania mi się od południa w całym swoim przepychu olbrzymia góra Descabezado, mająca na sobie dwa szczyty wulkaniczne: Descabezado Grande i Descabezado Chico, przedzielone nieźmierną masą odwiecznych nietopniejących lodów, spod których u spodu przedziera się czarny strumień jakiejś zastygłej lawy. Na obu szczytach najmniejszego śladu wybuchu nie było; cała góra ukazała mi się znacznie położoną na zachód od linii rozdziału wód, do której mnie przewodnik prowadził.

Dojechałem do niej w miejscu zwanym Puerta del Yeso, na którym grzbiet Andów i przejście na nim na drugą stronę Kordylierów nie ma więcej nad 2400 m wysokości n. p. m., kiedy szczyt Descabezado, górujący nad całym łańcuchem Południowych Andów, dochodzi do 3500— 3600 m wysokości nad tenże poziom. To jest wierzch najwyższy w Andach i przejścia przez nie więcej niż o połowę niższe tu są od odpowiadających im. szczytów i przejść w Kordylierach naprzeciw Santiago (33° szer. geogr.).

Przejście na drugą stronę Andów w Puerta del Yeso jest łatwe, niestrome, nie było na nim śniegu. Dla przekonania się zaś, że w istocie jest tu rozdział wód, przebiegłem kilka mil dalej na wschód po skłoniach należących do Rzeczypospolitej Argentyńskiej i wróciłem na zachodnie, chilijskie. Był to już czwarty punkt na łańcuchu Andów, na którym przebyłem te olbrzymie góry ze wschodu na zachód.

Z tego punktu dążę już prosto do miejsca, gdzie miał się otworzyć nowy wulkan, cel główny mojej podróży. Okrążam stojącą jakby na połowie odległości między Descabezado i Puerta del Yeso górę Cerro del Medio i spuszczam się na szeroką dolinę Valle de los Jirones (zwaną też Valle de Juvernada, przez to, że na niej pasą się trzody nawet zimową porą), położoną na zachodnim podnóżu dwóch Descabezado (Grandę i Chico), a na której południowym końcu od strony Cer[ro] Verde spostrzegam białawy dym zachodzący między dwie przyległe do siebie góry: Cerro Verde i Cerro de Descabezado.

Na tej dolinie, o jakie dwa kilometry od miesca, gdzie się ów dym ukazywał, obierają służący i przewodnicy moi przy wartkim strumieniu źródlanej wody i gdzie było pod dostatkiem dla koni i mułów paszy i karłowatej krzewiny na ogień, miejsce na nocleg. Ja tymczasem, nie zsiadając z konia, ze starym góralem z Cumpeo dojechałem przed zachodem słońca do owego wulkanu, aby z dala pierwszym rzutem oka obejrzeć jego kształt na zewnątrz i wyrzuty.

Niemało się zdziwiłem, spostrzegłszy zamiast lawy, popiołów czy lapili wulkanicznych ogromne stosy brył kamiennych połamanych, pokruszonych, tworzących jakoby jaki na sto metrów wysoki szaniec, poczynający się na samej dolinie, a rozciągnięty między dwiema górami po szerokim wąwozie, którędy — zapewniał mnie mój góral — przed dwoma miesiącami szła porządna droga odwieczna i jeszcze przed dwoma miesiącami pędzili mieszkance bliższych wsi trzody swoje na paszę.

Dymiły te kamienie, wydawały parę i silny zapach palącej się siarki; miejscami spomiędzy nich silniejszy rzut zgęszczonej pary wybuchał, wylatywały kamienne okruchy w powietrze i od czasu do czasu dochodziły zza góry podobne do karabinowych wystrzały.

Nie było to wszystko podobne do zwyczajnie opisywanych dotąd wulkanicznych wybuchów. Wróciłem na nocleg do naszego ogniska, ale nic tej nocy snu nie było. Nierozważnie, z pośpiechem, nie opatrzywszy się w napój i jaką przekąskę, z dwoma młodymi, silniejszymi ode mnie przewodnikami ruszyliśmy przed wschodem słońca z zamiarem dotarcia do samego krateru nowego wulkanu.

W bród przebywszy bystry strumień mętnej wody, w lodowatych wyżynach Descabezado biorący źródło swoje, zostawiamy konie nad tym strumieniem i z wielkim trudem poczynamy piąć się po skalistych bryłach, po części już działaniem pary kwasami przesiąkłej na proch i gliniaste materie przetworzonych, którym dowierzać byłoby niebezpiecznie i raczej z twardych na twardsze kamienie przeskakiwać musieliśmy.

Skorośmy weszli na wierzch utworzonego z tych kamieni szerokiego wału, którego boki od strony Descabezado stromo zapadały, a od strony Cerro Verde o tę górę opierały się, odsłania się nam obraz strasznego zniszczenia, jakby świeżo na szmaty, na gruzy rozwalonej góry. Rozszerza się powierzchnia wału i mniej więcej wyraźnie w poprzek wystyrkłe kondygnacje podnosi się, a razem i wzdłuż, chociaż mniej wyraźnie, rzędami większych brył i tworzącą się z nich gliniastą masą poprzedzielanych poszarpana. Tam i sam, a szczególnie przy krawędziach od strony Descabezado, sterczą jak małe wieżyczki graniaste słupy grubszych brył, koło których więcej dymu i pary, więcej palącej siarki dobywa się na zewnątrz brunatnymi, żółtymi, czerwonymi żyłami ubarwione. Miejscami potworzyły się już na trzy do czterech metrów doły, spod których od czasu do czasu wybucha para w kształcie ostrokręgu, wirując i rozszerzając się u góry, a niekiedy z hukiem kawał odszczepanej skały wyleci. Najobficiej zaś rozsiane są małe, tak nazwane przez geologów fumarole, to jest niewielkie otwory, z których gaz kwasu podsiarczanego, a niekiedy i płomień palącej się siarki ukaże się. Nigdzie nie widać lawy stopionej, żużli ni wyrzuconego pumeksu, tylko przy otworach, skąd zapewne silniejszy płomień dobywał się, daje się niekiedy spostrzec róg czy krawędź jakiego kamienia na wpół żużlowatą materią poczerniony.

Łatwo pojąć, jak wśród tego topieliska gazu i pary przesiąkłej kwasem wodoelorowym powietrze było duszące, trudne do oddychania, a słońce z góry poczynało dogrzewać. Prędko z tej ciężkiej przeprawy uciekł jeden z moich przewodników, z drugim tylko zostałem, a i ten ze strachem-poczynał przemawiać o ,,paszczy piekielnej", która według niego miała być już od nas niedaleko.

Idziemy dalej i dalej, a coraz trudniejsze do przebycia napotykamy zawady; już trzeba unikać miększej, suchej czy gliniastej drogi, miejscami gorącej, do której noga do kolan zapadała; bezpieczniej było z twardych na twardsze przeskakiwać kamienie. Całe niebo chwilami gęstą pokrywało się parą i nie było nic widać przed nami, a gdy się rozpierzchał obłok, słońce pionowo' nie mniej gorętszym niż zarzewie od dołu dogrzewało promieniem. Mój towarzysz coraz dalej ode mnie zatrzymywał się, a w końcu i znikł, mnie samego zostawiwszy.

Już było południe; od rana zaledwo może dwa kilometry uszedłem; zdawało mi się, że już niedaleko jestem od środka wąwozu między dwiema górami, gdzie się spodziewałem lepiej zbadać naturę całego zjawiska. Było rzeczą widoczną, że wulkan nie mógł się był utworzyć na dnie zawartym między dwiema więcej niż na 3000 m wysokimi górami i nie mógł na trzy czy cztery kilometry ze swego krateru wyrzucić i nagromadzić tyle brył potłuczonej skały, których objętoście dochodziły do dziesięciu metrów sześciennych, a które składały się z rozmaitego ga tunku trachitów, takich samych, jakie się ukazują na całej powierzchni gór przyległych. Descabezado była nietknięta, lecz Cerro Verde miała część dolną powierzchni odartą i na jej skłoni dymiło z dwóch punktów, na których się też były potworzyły niewielkie stosy kamienne.

Szedłem jeszcze przez dwie godziny w górę, szczeblując jak pierwej, a coraz z większą trudnością i natężeniem siły. Nic nowego nie spostrzegłem, w niczym się nie zmieniał zewnętrzny ustor tego olbrzymiego wału nagromadzonych brył i okruchów skał, dymiących i wyrzucających ostrokręgi pary wodnej z wystrzałami i ciskaniem ułamków kamieni więcej niż na kilogram wagi mających, ale nie czułem najmniejszego wstrząśnienia ziemi, jak to się zwykle dzieje przy wielkich wybuchach z kraterów wulkanicznych. Tylko obszar owego wału rósł i rozszerzał się, oparty od północy o podnóże góry Cerro Verde, zostawując od południa ciasny a głęboki wąwóz, który go oddzielał od Descabezado.

Poznałem wtenczas, że nie był to zwyczajny wulkan, ale solfatara wzdłuż między dwiema wulkanicznymi otwarta górami, które dziś w stanie odpoczynku, nie mając dość siły do wyrzutu przez górne paszcze burzących się w ich wnętrzu law i palnych materiałów, użyły swych działaczy do rozdarcia u podnóża, po linii słabszego oporu, trachitowej skorupy i otworzenia szerokiej szpary, przez którą pogruchotane skały wyparte ciśnieniem pary wodnej, podziemnych gazów i pary siarczanej, sadowiąc się jedne na drugich, utworzyły ten wał — rzekłbyś — tysiącem cyklopów roboty. Przyłożyła się do jego utworu część niższa poszarpanej Cerro Verde, pod której zewnętrzną warstwą trachitowego pokładu szukał ujścia nadmiar sprężystych żywiołów. Przy tym wichry, które na tym ściśniętym przejściu między dwie góry dmą nieustannie od zachodu na wschód z większą siłą niż na samych szczytach andyjskich, zapalić musiały i dotąd utrzymują palenie się. niezmiernej ilości siarki dobywającej się spomiędzy szczelin międzykamiennych.

Tak sobie tłumaczyłem zrodzenie się tej olbrzymiej solfatary; rad byłem z mego domysłu i w tym momencie nie czułem prawie mocy srogich żywiołów, zgęszczonej pary, duszącego powietrza i skwary, które mnie ogarniały, chociaż się znajdowałem na środkowej części solfatary, gdzie ona mieć musiała o niemało kilometr szerokości i tam się zdawała koncentrować siła podziemnych działaczy. Lecz taka to dola człowieka: po dopięciu celu myśl stygnie, duch słabieje, ciało bierze panowanie. Takie nagle poczułem w nogach zemdlenie, suchość w gardle, oddech ciężki i czczość wewnętrzną, że postanowiłem wracać.

Było już po drugiej. Jeżeli iść w górę i — unikając niebezpiecznych dołów, w których się kryły zarzewia — stąpać po wywrotach kamiennych było mozolną pracą, daleko trudniej było i bardziej mordowało teraz schodzić, [ze]skakiwać z wyżej położonych brył na niższe, przy osłabieniu już od rana tą ciężką przeprawą osłabionych nóg. Ślizgały się stopy i zapadały częstokroć w gruz i ziemne materie, spod których lub blisko nich dobywały się silniej po południu niż z rana kłęby pary i gazy, a miejscami płomień od palącej się siarki. Co kilkanaście kroków trzeba się było zatrzymywać dla braku oddechu i zmęczenia. W jednym zmyleniu kroku upadłem na duży płyt trachitu i dalej iść nie mogłem. Nie wiem, czy to był sen, czy zemdlenie od swądu siarczanego i gorąca. Nie wiem, jak długo byłem odszedł od siebie. Słońce już było zaszło, kiedym otworzył oczy, chłodny wiatr orzeźwił mnie. Poszedłem prędzej i pewniejszym krokiem, nie wiedząc, w jakim kierunku. Ale powietrze coraz się bardziej ochładzało, coraz czystsze nie zachmurzało się już wybuchami. Znalazłem się niebawem na niezbyt stromej i niewysokiej spadzistości wału, z której spuściłem się, poruszając za sobą w tumanie pyłu walące się okruchy popękanej skały.

Znalazłem się u brzegu strumienia na małej łączce, na której stał mój koń z zawiązaną u szyi uździenicą. Nie było na co się oglądać ni czasu do szukania brodu. Wyniósł mnie szczęśliwie mój rumak z zimnej toni zmoczonego po żebra. O jedynastej w nocy trafiłem do silnie roznieconego ogniska, koło którego siedzieli moi przewodnicy spokojnie, mając mnie za straconego.

Strapiony mój sługa Ignacio prędko przyrządził róg z gorącym winem, cytrynę i herbatę, otworzył almofre i przygotował pościel. Zaledwo dnieć poczynało, budzi mnie gęsto spadający śnieg, jak gdyby u nas w grudniu, choć tu jesteśmy w połowie lata, pod szerokością Algieru, lecz na [a] metrów wyniesieni nad poziom morza. Niedaleko nas był duży kamień, bryła runiętego z najbliższej góry trachitu; oparty o nią przesiedziałem dzień cały, mając nad sobą przyrządzone almofre niby za poddasze. Ubielone zostały całkowicie góry i doliny, zasypane drogi; na drugi dzień zaświeciło słońce i niewielu godzin trzeba było na stopnienie świeżego śniegu. Tymczasem w obawie powtórnej niepogody stary góral z Cumpeo, którego na moje podziwienie śnieg już był. z astmy wyleczył, widząc, że zapas nasz żywności już do końca dochodził, poszedł z drugim młodszym towarzyszem, gdzie się pasły trzody, wybrał tam pierwszego tucznego cielca roczniaka, zarżnęli go i wziąwszy z sobą porządny jego szmat na mój użytek, resztę stróżowi bydła oddali; z pewnością że i sam właściciel za to się nie zagniewa, bo to się stało z potrzeby.

Skoro przynieśli ową zdobycz moi towarzysze, polepszył się humor i po dobrej uczcie pociągnęliśmy obozem po skłoniach Descabezado w górę i przeszedłszy między dwa jego szczyty, Grande i Chico, po lodowatym grzbiecie, który je łączy, a dochodzi do 3000 m wysokości n. p. m., spuściłem się po północno-zachodniej pochyłości tej góry ku tejże samej solfatarze, którą byłem już zbadał od wschodu. Nic na niej nowego z tej strony nie spostrzegłem, tylko może gwałtowniejsze i częstsze wybuchy pary i wiele wyrzucanych kamieni padało na powierzchnię Descabezado. Szerszą daleko przestrzeń zajęły tu nagromadzone materiały i utworzyły wał nieco wyższy niż po wschodniej stronie, ale i tu nie znalazłem najmniejszego śladu stopionych law ni drobnych ziarn pumeksu, które pospolicie wyrzucają wulkany chilijskie.

Wróciłem z tej geologicznej wyprawy przy końcu lutego, z mocnym postanowieniem odwiedzić jeszcze później tęż samą solfatarę, jeżeli jeszcze na jaki czas pozostanę w Chile.

W tymże czasie przybył do Santiago młody Jełowicki, pięknych przymiotów duszy, synowiec mego przyjaciela ojca Aleksandra Jełowickiego, dawny uczeń Szkoły Paryskiej Sztuk i Rzemiosł. Zamieszkał u mnie i zapoznaliśmy się wnet z sobą, jak gdybyśmy się od dzieciństwa znali. Przedstawiłem go przedniejszym obywatelom i wkrótce pan

Montt, który już nie był u steru rządu, zaproponował mu, żeby się zajął wykonaniem rozmiaru robót w jednej kopalni.

Jełowicki tak tęsknił za krajem, jak ja; młodszy, niecierpliwszy ode mnie, był jak na wylocie z Ameryki; moje też rzeczy i zbiory mineralogiczne czekały na mnie upakowane w Valparaiso. On się wahał, czy ma zająć się korzystnym dla niego zatrudnieniem w kopalni, i ja, czy jeszcze powinienem rozpocząć kursy w Instytucie na cały rok bieżący. Długoż naradzaliśmy się. Smutne ku nam dochodziły wiadomości z Galicji, smutniejsze z Litwy; między naszymi w Emigracji szerzyła się towiańszczyzna, tu zaś — ludzie używający pokoju i swobody, dobrzy, szlachetni, wielką dla nas ukazywali przychylność; zostańmy więc na ten rok w Chile. Jełowickiemu nie miała więcej nad pół roku zabrać robota w kopalni, ja byłem obowiązany dokończyć drugoletni kurs fizyki i chemii dla uczniów, którzy już do mnie tak byli nawykli, jak ja do nich, i miałem do zbadania i rozbioru w pracowni chemicznej wiele okazów mineralogicznych przywiezionych z ostatniej wycieczki i nadesłanych z północy. A do tego i dwom nam, niedaleko siebie czy z sobą, łatwiej już było prowadzić życie na obczyźnie niż każdemu z osobna.

Wzięliśmy się wnet z ochotą każdy do swego. On odjechał i wracał często do mnie, ja zupełnie oddałem się moim obowiązkom. Rok przeszedł prędko. Ministrem oświecenia był jeszcze mój zacny przyjaciel Tocornal, również przyjaznym dla mnie był prezes Rzeczypospolitej, generał Bulnes, u którego teścia, gen[era]ła Pinto, byłem jakby należącym do rodziny, a szczególniejszych łask i dowodów dobroci doznawałem od generała Aldunate, szefa Szkoły Wojskowej.

Powołany byłem w tym roku do Komisji Kolonizacyjnej, przez to samo, że pierwszą może myśl do osadnictwa w mało zaludnionych ziemiach południowej części Chile rzuciłem był w opisie podróży mojej do Araukanii. Z ministrem Tocornalem i rektorem Bello ułożyliśmy dla agenta mającego przywieźć osadników z Europy instrukcją, której głównym punktem było sprowadzić na ten rok jedynie dwieście rodzin katolickich z Niemiec, a z nimi księdza i dla ich dzieci nauczyciela. Przyrzeczono dla kolonów dać ziemię i wszelkiego rodzaju zapomogi. Na nieszczęście mianowany został agentem do tego i wysłanym do Europy jeden Prusak, który się zdawał zasługiwać na zupełne zaufanie rządu, a postąpił wbrew przeciwnie danej mu instrukcji; zamiast katolików przywiózł z sobą prawie samych protestantów. Wkrótce nastąpiła zmiana ministerium, wszedł do niego, do spraw wewnętrznych, Don Antonio Varas, uznał za dobre, co uczynił ów Prusak, i w nagrodę posłał go na gubernatora do osady chilijskiej Punta Arenas, gdzie go Patagonie zabili, a ja w tej sprawie kolonizacyjnej miałem na nowo starcie z Don Antonio. Mając polecone sobie korespondencje niemieckie owego agenta, zdałem z nich sprawę w piśmie, które zostało ogłoszone pod tytułem Memoria sobre la colonizacion en Chile.

W tymże roku nowy mnie spotkał kłopot, wcale niespodziewany. Toczyła się od dawna sprawa graniczna w kopalniach srebra Chańarcillo między bogatymi właścicielami jednej z nich, zwanej Candelaria, a sąsiednią Manto de Mandiola, należącą [do] też równie bogatych, gdyż każda z nich wydała miliony z lat ostatnich. Ale dobrzy sąsiedzi nie przestawali na swoim, wdzierali się nawzajem do cudzej dzielnicy. Urósł stąd wielki proces, jedni drugim szkodzili, przerywali sobie nawzajem roboty podziemne, grabili wydobywaną rudę, dziesięć tysięcy funtów srebra leżało w depozycie do końca procesu, na który już wielkie sumy były wydane. Właściciele Candelarii byli przyjaciółmi generała Aldunate i Pinto, a adwokatem ich był mój przyjaciel Tocornal. Ci trzej nalegali na mnie, abym przyjął w tej sprawie urząd sędziego granicznego, ku czemu obie strony zarówno skłaniały się z zupełnym zaufaniem we mnie.

Długom się opierał przyjęciu tak niezgodnego z moim charakterem obowiązku. Przekładano mi, że dosyć będzie z mojej strony zmierzyć, zdjąć plan na zewnątrz i wewnętrznych istniejących, dotąd zakwestionowanych robót (sztolów, galerii etc.) dwóch wymienionych, graniczących ze sobą kopalni i pociągnąć, wskazać na rzeczonym planie linią graniczną (demarkacyjną) między nimi, aby tym sposobem proces został ukończony i przywrócona zgoda między obywatelami wielce szanowanymi w kraju. Im bardziej się wymawiałem od tego zaszczytu, tym silniej nastawano na mnie, abym nie odmawiał krajowi usługi, która mogła mieć nawet jakąś doniosłość polityczną.

Po długim oporze i ociąganiu się z decyzją pomyśliłem sobie: zdjąć plan kopalni to rzecz prosta, a linia na nim pograniczna sama osądzi. Wszak ojciec mój był tylokrotnie sędzią polubownym granicznym w nowogródzkim powiecie i nigdy tej obywatelskiej posługi nie odmawiał, więc bądźmy usłużni. Zgodziłem się więc na wspólne żądania obu stron prawującychi się i przyrzekłem im podczas zbliżających się wakacji (stycznia i lutego) zająć się ich procesem.

Tymczasem kończyłem spokojnie kursy moje chemii, fizyki i mineralogii; wrócił do mnie, ukończywszy robotę, do której się był obowiązał, Jełowicki i przepędziłem przyjemnie z nim Boże Narodzenie, namyślając się wszakże w każdej lepszej godzinie, jak i kiedy wracać do swoich. Gdy jednego dnia wpada do nas zadyszany Francuz z nowiną: „Rewolucja w Paryżu! Rzeczpospolita! Marseillaise! Vive la Pologne!" Wzięliśmy zrazu go za wariata, ale gdy wiadomość okazała się rzetelną, szał nas ogarnął: jechać, wnet jechać, już muszą formować się nasze legiony!

Młodszy ode mnie mój towarzysz ani na jeden tydzień nie chciał na mnie poczekać, ja nie mogłem natychmiast rzucić lekcji nie dokończonych bez pozwolenia rządu i winienem był dotrzymać danego słowa w sprawie granicznej, do rozsądzenia której już byłem mianowany jedynym arbitrem bez apelacji.

„Dobrze więc, jedź sobie, Jełowicki — rzekłem — ale za przyjazdem do Paryża napisz zaraz do mnie, jak tam znajdziesz wypadki tyczące się sprawy naszej. Ja tu poczekam, Polska nie uciecze, niebawem popłynę za tobą". On odjechał, a ja pod koniec stycznia byłem już w Copiapó, skąd wziąwszy sądowego pisarza do zachowania potrzebnych formalności ruszyłem do kopalni Chańarcillo, opatrzony pełnomocnictwem danym mi na sędziego przez Sąd Najwyższy (Suprema Corte) z Santiago.

W Chańarcillo stanąłem gospodą u zacnego obywatela Don Vincente Su-bercaseaux, zupełnie neutralnego między obiema stronami rzeczonego procesu, i począłem od wczytania się jak najpilniej w instrukcją daną mi przez Sąd Najwyższy. W niej każe mi Sąd trzymać się wyrazów oznaczających granice posiadłości każdej z dwóch prawujących się kopalni, stosownie do ich tytułów, czyli dokumentów, które przy koncesji pierwotnej, prawnej każdej z nich były nadane. Tytuły te były z lat już wielu ubiegłych, kiedy do pomiaru na gruncie i oznaczenia granic koncesji dla każdej kopalni nie było inżynierów ni komorników górniczych. Biorę do rąk tytuł posiadłości Manto Mandiola i czytam w jego dokumencie, że żyła (veta) metaliczna, według której kierunku, ś lad u, na powierzchni ziemi została wymierzona koncesja, ciągnie się o d wschodu na zachód i od zachodu na wschód, od północy na południe i od południa na północ kręcąc się jak zwoje w ślimaku (formando un manto caracoleado). Proszęż zrozumieć, jaki kierunek miała ta żyła, jedna z najbogatszych w srebro. Otwierani tytuł drugiej posiadłości i znajduję w nim takąż ciemnotę, niepodobną do rozjaśnienia. Nie zrażam się. Wszak na gruncie muszą być kopce (linderos), o których mówią dokumenty, i żyła nie mogła zmienić kierunku, jaki miała za czasu koncesji.

Wołam mego escribano i mayordomo kopalni Manto Mandiola i wychodzę z nimi i moimi mierniczymi narzędziami na grunt. Każę majordomowi pokazać mi na miejscu kopce graniczne. „Nie masz żadnego, panie sędzio — odpowiedział — zaginęły, zatarły się", tylko okazał mi otwór w żyle, cytowany w dokumencie tytułu posiadłości, sztol, tak nazwany pozo de ordenza, który przy daniu koncesji służył do oznaczenia kierunku żyły i kąta, jaki tworzyła jej płaszczyzna z horyzontalną. Od tego otworu sztolu poczynano wymierzać posiadłość i pod srogą odpowiedzialnością i karą prawo zabraniało go zasypywać. Od tego więc otworu pociągnąłem sznurem po śladzie wychodzącej na powierzchnię ziemi żyły (to jest, co zowią hilo, afleurement) i poznałem jego kierunek; ale o niewiele metrów dalej nie wychodzi owa żyła na zewnątrz, a sumienny mayordomo wyznaje, że nie wie, w jakim kierunku przedłużona była dawna posiadłość.

Idę więc do posiadłości drugiej kopalni, Candelarii, ale i tu nie znajduję ani jednego kopca granicznego i żadnego pewniejszego znaku, jaki kształt i rozległość pierwotnie miała ta posiadłość. Widzę tylko przy domu majordoma tej kopalni, jako też przy domu poprzedniej, Manto de Mandiola, liczne gromady ludzi i koni. Ostrzegł mnie escribano, że byli to świadkowie czekający na moje zawołanie, a było ich może do sta czy więcej.

Wróciłem z tego pierwszego przeglądu wielce zafrasowany; tytuły posiadłości ciemne, zeznania majordomów ciemniejsze, żadnych znaków pewnych na gruncie, a do przesłuchania czeka sto świadków, z nich któryż mógł wiedzieć, co się działo o sto czy paręset sążni pod ziemią? O planie min ani pytać; dwóch celnych adwokatów przybyło z Copiapó do zawikłania sprawy. Nie licząc już czasu, jakiego wymagało zdjęcie planów, rachunki, tak nazwane komparendy, to jest zwoływanie stron, aby opowiedziały co każda na swoją obronę etc., etc., etc., było już pracy sędziowskiej i mierniczej na wiele miesięcy, a tymczasem — już Jełowicki.

Na szczęście byłem, od przyjazdu do Santiago, dosyć obeznany z prawem hiszpańsko-chilijskim (tak nazwaną Ordenanza de Minas) tyczącym się górnictwa i nawet miałem przygotowane notaty do projektu jego reformy, o którym później powiem. Wiedziałem więc, że w sprawach granicznych, w sporach o wkraczania się górników podziemnymi robotami do cudzej własności i tym podobnych zajściach, które praktycznie, na miejscu inżynier (perito) rozstrzygnąć może, sędzia polubowny może i ma prawo nie odnosić się do świadków, adwokatom przysięgłym głosu odmówić i tylko wprost z samymi właścicielami kopalni, ich majordomami i ludźmi miejscowymi mieć do czynienia, . a w razie jakich zawikłań, braku formalności, w dobrej wierze — przeniknąwszy prawdę — osądzić, jak sumnienie każe. Wyraża to krótko hiszpańskie: „la verdad sabida, la buena fé guardada".

Wiadomy był tu nieszczęsny zwyczaj przekupywania świadków, ile każdy z nich zarabiał i ile się przyczyniali do gmatwania i przeciągania bez końca procesów górniczych. Powiedziałem więc majordomom obu kopalni, że mogę odesłać świadków, każdego skąd przyszedł, że ich na teraz nie potrzebuję, i wziąłem się jak najszczerzej i najpilniej do zdjęcia planów każdej z osobna min, mianowicie tej części ich podziemnych sztolni, galerii, wykopów, w której się obie posiadłości stykają, jako też zewnętrznej konfiguracji gruntu, który je obejmuje.

Praca ta zajęła mi dwa tygodnie czasu. Spostrzegłem, że płaszczyzna pochyła żyły, stanowiącej kopalnię Manto Mandiola, przecinając kulisto zaokrągloną w tym miejscu górę, musi koniecznie jej ślad (hilo, afleurement) na powierzchni ziemi zmieniać, zmieniać swój kierunek i w istocie ukazuje się przerwami na niej, okrąża ją z jednej strony i to zapewne dało powód urzędnikowi dającemu koncesją wyrazić [się] poetycznie w przytoczonym dokumencie, że ta żyła wije się po górze (caracoleando) jak zwój w ślimakowej skorupie.

Pomiar robót górniczych prowadzonych od początku przez każdą z pomienionych posiadłości i zebrane między górnikami daty wyjaśniły mi, jaka była linia demarkacyjna między nimi, jak się wdzierali ich właściciele nawzajem do nie swoich dzielnic i byli odpierani, ilekroć na pograniczu ukazała się bogata w srebro ruda.

Po dwakroć zbierałem na comparendo, czyli ustne porozumienia się, strony. Za długo już byłoby mówić o tym, jak się na owych zebraniach spierali ze sobą przeciwnicy, rządcy, plenipotenci i podrzędni majordo-[mo]wie obu posiadłości. Escribano (pisarz) spisywał zeznania. Moim obowiązkiem w prowadzeniu i miarkowaniu sporów, a dawaniu zapytań, było przede wszystkim nie dać się wykryć z powziętą opinią i przedwczesnym sądem.

Skończywszy, co było do roboty, powiozłem ze sobą do Copiapó całe moje archiwum miernicze i sądowe i tam, w domu p. Subercaseaux, przez dziesięć dni pilnie zająłem się na ustroniu wykonaniem planu i rozstrzygnieniem kwestii spornej, gruntując się głównie na moich pomiarach podwójną metodą, to jest graficzną (wykreślną) na planie, dla pojęcia samychże właścicieli i asesorów Sądu Najwyższego, i analityczną, rachunkową, ściślejszą — dla własnego przeświadczenia.

Strudzony wróciłem do Santiago i choć już miałem sąd mój o całej sprawie dobrze ustalony, zostawała niepewność, czy mogłem dać wyrok w tak ważnym procesie, gdzie o miliony chodziło, nie stosując się ściśle do instrukcji danej mi przez la Corte Suprema (Sąd Najwyższy), w której wyraźnie powiedziano, że winienem stosować się do tytułów (dokumentów) koncesyjnych każdej z dwóch posiadłości i nie odstępować od literalnie w nich wyrażonych wskazówek.

Żeby więc rzecz wyjaśnić i uniknąć odpowiedzialności, posłałem do rzeczonego Sądu oświadczenie, że owe tytuły, których mnie Sąd obowiązuje trzymać się dokładnie, są ciemne, niezgodne z naturą rzeczy i byłoby niepodobieństwem matematycznym stosować się do ich literalnego znaczenia, którego nikt pojąć ni odgadnąć nie może, tym mniej zastosować do rozstrzygnięcia sprawy.

Sądziłem, że Sąd unieważni moje posłannictwo i strony nowego arbitra obiorą. Wolałem uważać całą moją pracę za straconą niż narażać którą ze stron na pokrzywdzenie, a siebie na wielką sromotę. Sąd, la Corte Suprema, na moje oświadczenie natychmiast odpowiedział, że mnie umacnia i obowiązuje, opinar, dać wyrok, jaki mi sumnienie własne i przeświadczenie się o prawdzie dyktuje (odstępując, ma się rozumieć, od literalnych wyrażeń tytułów posiadłości). Zostawał mi jeszcze jeden do powzięcia sposób. Zapraszam do siebie na comparendo samych właścicieli, najbardziej [za]interesowanych w procesie, i ich adwokatów, a powiedziałem juz, że z nich Tocornal, były minister, był adwokatem Candelarii, drugim — kopalni Manto Mandiola — był doktor prawa, dziekan wydziału prawnego Akademii, najcelniejsi. Zwyczajem przyjętym w Chile starałem się skłonić powaśnione strony do jakiej dobrowolnej ugody. Na nic się żadne przełożenia nie zdały. Złożone przez adwokatów na piśmie długie alegaty (obrony) nie zmieniły mojej opinii; uważałem tylko ze zdziwieniem, że uczeni ci i pod każdym względem wykształceni rzecznicy odstępowali w swych wywodach i cytacjach prawa od głównej materii, a nawet każdy z nich, z przyczyny nieznajomości fachowych w górnictwie terminów i prawideł, jako też matematycznych zasad, zdawał się domagać przeciwnych interesom swego klienta rzeczy.

Po dokonaniu w końcu wszystkich formalności i zachowaniu do ostatka w tajemnicy mego zdania, zamknąwszy się na trzy dni w domu, długi ferowałem dekret i ten, zapieczętowany, wraz z planami i tablicami poczynionych rozmiarów odniosłem do Sądu.

Gruchnęła wnet o tym wieść po mieście. Ciekawa była publiczność wyniku i niejeden z zaciekawionych zdziwił się, gdy ogłoszono, że kopalnia Manto de Mandiola wygrała sprawę, choć z właścicielami Candelarii i ich adwokatem miałem bliskie stosunki przyjaźni, a stary Mandiola — jak mię zapewniano — przyszedł był do słuchania dekretu z gotową przeciw [nie]mu protestacją w zanadrzu, lękając się przegranej.

Wkrótce po tym odkryto w Candelarii wielką obfitość bogatej w srebro rudy w tej części, którą jej przysądziłem, kiedy ta, daleko obszerniejsza, która przypadła dla Manto, okazała się niepłodną. Pogodziły się strony, nie było apelacji.

Zaledwom ukończył tę sprawę, która mi wiele niesmaku i kłopotu była przyniosła, odbieram od Jełowickiego z Paryża list pełen smutku i zawiedzionych nadziei. Donosi mi o zimnym przyjęciu Komitetu naszego przez Lamartine'a, o zupełnej obojętności dla nas w Rządzie Tymczasowym, o oglądaniu się rewolucji na Rosją, o niepomyślnych dla sprawy naszej wypadkach w Poznańskiem i Galicji, o towiańszczyźnie i poróżnieniach w Emigracji, pisze też, że ma zamiar wkrótce sam wracać do Chile. Powtarza mi to samo drugi jego list, pisany już na wyjezdnym z Paryża, potwierdzają jego sąd o kierunku, jaki brały sprawy Rzeczypospolitej Francuskiej, poburzeń w Niemczech i upadku nadziei dla nas, pisane w tymże czasie do mnie listy Chełchowskiego, Mickiewicza i europejskie dzienniki.

Był to moment wielkiego rozczarowania dla mnie, przesilenia w myślach i zamiarach. Choć w głębi duszy nie przestawało tlić światełko nadziei, że się stan rzeczy odmieni, że i z tej drugiej Rzeczypospolitej Francuskiej jak z pierwszej wyjdzie jaki Napoleon i powiedzie do Polski i jeszcze kiedyś — da Bóg — kraj obaczę, tak ziszczenie się tej nadziei wydało mi się dalekie, że uczułem potrzebę stalszą dla siebie urządzić posadę na miejscu, gdzie coraz widoczniejsze odbierałem od mieszkańców dowody przywiązania i szacunku i również wielkiego do nich nabierałem pociągu duszy i upodobania w gościnnej ziemi.

Z końcem roku 1849, na popisach publicznych, uczniowie moi pocieszyli mnie nadzwyczajnym okazaniem postępu i zamiłowania w nauce, w pracowni chemicznej przyszedłem do odkrycia niektórych rzadkich minerałów chilijskich. Projekt mój reformy uniwersytetu przyjęty — jakem powiedział przez Radę Oświecenia Publicznego — czekał tylko na to, kto by go ośmielił się do skutku doprowadzić.

Miałem już lat 47 wieku; przeszła była ochota szamotać [się] bez celu po świecie, niepewna była przyszłość, pewniejsze zdanie się na wolą Bożą. Tylko pamiętam, że już natenczas poczynało mnie nudzić towarzystwo światowe ludzi, traciły urok zabawy społeczne, suche, przez grzeczność odwiedziny, teatr. Nie była to hipochondria, melancholia czy proste dziwactwa, których znieść nie mogłem w drugich. Owszem, zachowałem w sobie dawny humor w obcowaniu z ludźmi, choć niekiedy z przymusu, nie stroniłem od nich, nie przypuszczałem, aby mi szkodzić czy jak nie bądź uprzykrzać się chcieli; nabierała siły chęć oddania się obowiązkom.

Najmilsza jednak dla mnie była godzinka cicha, samotna. Mieszkanie moje z galerią wychodziło na wielką, ludną ulicę i obszerną topolową aleję, na której codziennie, mianowicie w dni świąteczne, grała muzyka i gromady wszelkiego stanu ludzi przechadzało się. Nigdy nie byłem miłośnikiem miasta, a teraz więcej niż kiedykolwiek czułem potrzebę spokojniejszej ustroni, cichszego domu.

Nadchodziła najpiękniejsza pora roku, kwitły pomarańczowe gaje, magnolie i palisandry, napełniały wonią powietrze datury, gardenie [c] białe i błękitne pod lazurowym niebem; poszedłem za miasto szukać jakiego na wpół wieśniaczego domku, aby w nim zamieszkać. Znalazłem — jakby z przeznaczenia dla mnie — od niedawna przez jednego Francuza założoną wilią z niemałym ogrodem, o sto kroków od parafialnego kościółka; w ogrodzie wysokie szpalery winogradowe, pięćdziesiąt drzew pomarańczowych i mnóstwo brzoskwiniowych, morelowych; dom wprawdzie niewielki, ale wygodny.

Zmuszony szukać lepszego losu właściciel wilii przedał mi ją za umiarkowaną cenę i przeniosłem się do niej na początku 1850 [roku] i spodziewając się rychłego przybycia Jełowickiego postanowiłem część domu wyporządzić dla niego. Nakupiłem dla siebie i dla niego wiele historycznych i pobożnych książek i sprowadziłem już z portu Valparaiso moje kufry, skrzynie z minerałami, które do owego czasu czekały na mnie na wyjazd z Ameryki.

Zapoznałem się wnet z plebanem, który mieszkał tuż naprzeciw mego domu, był rodem Korsykanin, wesoły, gorliwy o dobro parafian. Nie brała też mię ochota w tym roku, jak było w moim zwyczaju, zrobić jaką daleką wycieczkę; zwiedziłem tylko w lutym dolinę rzeki Cachapual aż do jej źródeł i przyległe Kordyliery.

W marcu już mi nic nie zostawało do urządzenia mojej nieco pustelniczej, za obrębem miasta, wilii i osiadłem w niej jak na długie lata. Rozpocząłem nowe kursy chemii i fizyki w Instytucie i od dziesiątej rano do zachodu słońca dni całe przepędzałem w laboratorium, wieczory zaś u siebie. Raz tylko na tydzień miewałem z niewielu osobami świeckiego i duchownego stanu przyjemne wieczorne schadzki u czcigodnego arcybiskupa Valdivieso, pod którego przewodnictwem zawiązało się Towarzystwo Ka[to]lickie do wspierania misyj, propagandy między Araukanami. W działaniach tego Towarzystwa miałem udział i za jego staraniem ustalone dwie nowe misje, jedną we środku Araukanii w Imperiał, drugą na jej pograniczu.

Jednej niedzieli, było to pod koniec marca, przyszedł do mnie mój łaskawy generał Aldunate i poszliśmy z nim na przechadzkę do botanicznego ogrodu zwanego Quinta Normal, położonego za miastem, niedaleko mojej wilii. Nader przyjemną miałem przechadzkę i wesołą rozmowę z generałem, który mi wiele ciekawych wypadków opowiadał z wojny o niepodległość kraju. Wracając przechodziliśmy koło jednej obszernej wilii. Brama była otwarta, przez nią z upodobaniem spojrzałem na wspaniałą pomarańczową aleję, ciągnącą się prawie od samej bramy w głąb ogrodu. Widząc generał, że widok ten mnie się podobał, rzekł do mnie: „zajdźmy, jeżeli chcesz, do tego domu; mieszka w nim moja krewna, señora Sotomayor, zapoznasz się z nią, jest twoją sąsiadką". Nie mogłem odmówić; wchodzę niechętnie i w tym momencie wybiega ze szpaleru piękna, piętnastoletnia panienka, rosła, skromna, nieśmiała, czarnych dużych oczu i światlejszych nieco, w pukle pozawijanych włosów. Zarumieniła się, a ja może zbladłem; spojrzał jakoś w niezwyczajny sposób na mnie z ukosa generał, ona odbiegła prędzej, niż się była ukazała. Była to córka pani Guzman de Sotomayor, właścicielki domu, i zacnego obywatela Don Juan de la Cruz Sotomayor, inżyniera.

Tak się począł mój niedługi romans, w dniu, kiedym najmniej myślał o ożenieniu się i szukaniu żony w Ameryce. Nie byłem nigdy poetą ni beletrystą do opisywania cudzych miłostek, mało co i o swoich miałbym do powiedzenia. Nie uszło czterech miesięcy od owego spotkania się, a już 7 lipca 1850 [roku] byłem mężem pani Henrykiety z Sotomayorów i potem dwadzieście lat z nią szczęśliwie przeżyłem aż do jej śmierci.

W tydzień po ożenieniu się, z rana, kiedym w dzień słotny siedział z żoną i jej młodszą siostrą przy kominku nie myśląc o czym innym, jak o spokojnym, familijnym szczęściu, przynosi służący z poczty list z Krakowa, w którym uczony profesor Zejszner, sam i w imieniu profesorów sławnej Akademii Krakowskiej, powołuje mnie na [na] uczy cielą — jak się wyraża — chemii, fizyki czy jakiej innej gałęzi nauk przyrodniczych.

Trzeba by wiedzieć, jak od dziecinnych lat namiętnie kochałem Kraków, jaką żądzą, gorzałem obaczyć kiedy to stare miasto, jak wysoko ceniłem naszą Jagiellońską Wszechnicę, aby mieć niejakie pojęcie tego, co się w owym momencie wewnątrz mnie działo i jakie zamieszanie miałem w umyśle.

Spojrzałem na datę listu, widzę, że niemało o pół roku był spóźniony. Myślę — gdyby ten list przed sześciu miesiącami przyszedł był do rąk moich, z jakąż siłą i ochotą byłbym poleciał do ojczystej ziemi; piłbym teraz wiślaną wodę, oglądałbym groby królów moich na Wawelu; młodzież. krakowska pilnie słuchałaby mojej ojczystej mowy. Lecz — gdyby ten list pośpieszył i przybiegł o trzy miesiące pierwej, niż go dziś odbieram? Jaka by to walka była w sercu i umyśle! Jakie zarzewie chęci i niechęci. Dreszcz mi przeszedł po duszy; patrzyła na mnie, żona i nie śmiała zapytać o nowiny.

Na szczęście nigdy nie byłem na długo zamyślającym się, jak to czynią zazwyczaj ludzie z próżniactwa. Trzeba było w tym momencie iść tam, gdzie na mnie uczniowie czekali, a razem i myśl pocieszycielka błysnęła, że jeśli będzie wola Boża, to przyjdzie czas, że i weselej będzie kiedyś z żoną, a może i z dziećmi, jechać do kraju.

Gdy nadeszło lato roku 1851, nie czułem w sobie ochoty odjechać od żony, od własnej, obfitej w kwiaty i owoce wilii i zwiedzać Kordyliery, jak to było moim zwyczajem lat przeszłych. Już jak osadnik budowałem dom, zajmowałem się uprawą ogrodu, dbałem o spokój i wygodne życie. Z tąż samą jednak jak zawsze gorliwością rozpocząłem w marcu moje lekcje i — choć nieco wcześniej wracałem po dziennej pracy do domu — przyjemnie mi schodziły godziny z uczniami moimi w laboratorium. Pragnąłem tylko tak pozostać na długo.

Gdy [oto] nowa okoliczność nasuwa się i wyrywa mnie ze spokojnego życia. Szczęśliwe rozstrzygnienie przeszłorocznej sprawy w kopalniach Chańarcillo spowodowało, że najważniejszej z nich właściciel, niosącej nazwanie Descubridora, pan Causinio, zgodnie z właścicielami przyległych do jego posiadłości kopalni uradzili prosić mnie, abym się podjął uregulować ich granice stosownie do tytułów, jakie każdy posiadał. Położona prawie w środku całego okręgu kopalń Chañarcillo i najdawniejsza ze wszystkich Descubridora posiadała też największy obszar na powierzchni góry, kształt prostokąta nieco skrzywionego, sześćset łokci (varas) mającego długości i sto szerokości; dotykało do niej sześć pomniejszych min późniejszych koncesyj. Niepodobna było oprzeć się naleganiom tylu pokładających ufność we mnie obywateli bez narażenia się na gniew i większe może nieprzyjemności. Znowu o paręset mil od stolicy musiałem jechać do Chañarcillo.

Nie będę nudził siebie i czytelnika opisywaniem tego procesu, przytoczę tylko niektóre przygody. Za przybyciem na miejsce znalazłem tytuły koncesyjne zarówno Descubridory, jak i pogranicznych posiadłości jaśniejsze od owych poprzedniego procesu, ale ich kopce, znaki pograniczne, narożniki prawie wszystkie albo poprzesadzane, albo zatarte czy poniszczone. Nietrudno było odnowić te, które były pozostały na swoich miejscach od czasu koncesji, odsunąć czy przysunąć te, które się nie znajdowały na liniach granicznych, i ustalić inne koniecznie potrzebne. Na wszystko zgodziły się strony. Kazałem duże, ostrokrężne, z cegły i wapna pomurować kopce z głęboko do skały wbitymi żelaznymi drągami, które to znaki graniczne dotąd noszą nazwanie kopców Domeyki.

Nie mniej łatwo zgodzono się na rozgraniczenia, jakie wykonałem wewnątrz kopalni, tylko zostawała do rozstrzygnięcia jedna kwestia między posiadłością należącą do tejże samej kopalni Manto de Mandiola, która tyle mi w roku przeszłym dała do roboty, i kopalnią Descubridora. Między tymi dwiema kopalniami linia rozgraniczająca (to jest płaszczyzna pionowa, na której się ta linia znajduje) przerzyna ukośnie o więcej niż sto sążni pod powierzchnią ziemi żyłę nieszeroką, ale bogatą w srebro, miejscami prawie czystego rodzimego srebra, tworząc z nią kąt bardzo wąski, tak że w tym miejscu błąd popełniony w rozgraniczeniu nawet na jeden decymetr mógłby wyjść na wielką korzyść dla jednej, a z wielką szkodą dla drugiej strony, zwłaszcza że wielkie bogactwo ukazało się prawie w punkcie samego przecięcia owej żyły przez linią graniczną, a droga wiodąca do tego punktu przechodziła przez liczne kręte, strome, wąskie sztoliny, na których trudno, niepodobna było dobrze ustawiać teodolit i bezpieczniej, z większą pewnością używać musiałem górniczej busoli (boussole a suspension), zawieszając ją na sznurze .przywiązywanym do g[w]oździ wbijanych w skałę na wszystkich skrętach i zawrotach. Na szczęście był wtenczas rządcą i dyrektorem robót w minie Manto mój dawny uczeń Don Nicolas Naranjo, a w Descubridorze — też mój osobisty przyjaciel Verdugo. Jeden i drugi byli świadomi mojego działania, Naranjo nawet pomocą.

Po dwukrotnym pomiarze tej części kopalni od góry do dołu i od dołu do góry spostrzegłszy, że wyniki operacji zgadzały się, wziąłem się do rysowania planu, a mianowicie do rachunkowego rozwiązania kwestii, gdyż metoda graficzna, choćby na szeroką skalę, nie była w tym razie, gdzie chodziło o jeden decymetr dokładności, dostateczną.

Żeby tę pracę w zaciszu wykonać, na ustroniu od obu będących w sporze kopalni, użyczył mi swego domu jeden bezstronny w tej sprawie obywatel, posiadający też niemałej wagi kopalnię w tymże samym okręgu min Chańarcillo. Dom był z grubych płyt kamiennych murowany, dachówką pokryty, zaledwo ukończony, nikt w nim przede mną nie zamieszkał. W tym domu, przy dużym stole siedziałem około trzeciej po południu; na stole był naklejony plan poczynionego rozmiaru i narzędzia rozmaite; przy mnie siedział Naranjo i po osobno sprawdzał wyniki moich rachunków, gdy w jednym momencie dał się posłyszeć straszny huk podziemny i jakąś siłą i przeczuciem, z których zdać sobie sprawy nie mogę, rzuciłem się za drzwi, a ledwom próg przeskoczył i w tył obejrzał się, już cały dom był w gruzach, cały dach zawalony, połowa tylko jednej ściany sterczała, tuman kurzawy podnosił się nad ruiną, tamował oddech i wdzierał się do oczu.

Stal przy mnie struchlały Don Nicolas i dziwił się, że ja, na którego nie zdawały się mieć wpływu trzęsienia ziemi i którego on po wielekroć widział nieporuszonego i bez żadnej obawy wśród częstych trzęsień w Coąuimbo, ubiegłem go tą rażą, najlękliwszego z ludzi, i stanąłem pierwej niż on za progiem.

Nie masz co i mówić o planie moim, papierach i narzędziach. Trzeba było powtórzyć robotę i przyjąć gospodę w domu Descubridory. Trzęsienia ponawiały się przez trzy dni co kilka godzin; jedno z nich zdybało mnie wewnątrz miny o kilkadziesiąt metrów pod ziemią i przekonałem się, że było daleko lżejsze (zaledwo poruszało płomienie świec, które trzymali w ręku górnicy) niż to samo trzęsienie na powierzchni góry, gdzie jednocześnie niemało szkód poczyniło.

W tydzień potem już była ukończona moja praca, a że wszyscy interesowani w tej sprawie zostali zadowoleni, nikt się przynajmniej nie przeciwił moim wyrokom, sam, przy asystencji sądowego pisarza ferowałem dekret, sam go przywiodłem do skutku i szczęśliwie odjechałem.

Rok nie uszedł, a odnowił się spór i do krwawej przyszło bitwy na samym przecięciu linii granicznej ze wspomnianą żyłą srebrną. Musiałem raz jeszcze jechać do Chañarcillo dla ustalenia znaków granicznych (sellos, pieczęci) na owej linii, gdzie była bójka. W tym celu trzeba było wybijać w skale głębokie dziury i zalewać je roztopionym ołowiem na całym szlaku, którędy szła granica.

Wracałem z tej mojej ostatniej sądowniczej posługi lądem, zatrzymałem się w Coquimbo. Tu odwiedziłem moich dawnych przyjaciół. Znalazłem laboratorium i gabinet nieco w nieporządku, miano je do nowego domu przenosić; mój brzoskwiniowy ogródek zniszczony, zostawieni na moim miejscu nauczyciele już byli usunęli się z posady.

W tymże roku 1851 była wojna domowa w Chile i zmiana prezesa. Stronnictwo liberalne podniosło rokosz na południu pod naczelnictwem generała Cruz; jego brat cioteczny, schodzący z prezydencji generał Bulnes, po dziesięcioletnim urzędowaniu na drugi dzień po złożeniu władzy najwyższej w ręce nowo wybranego prezesa wsiadł na koń i dowodził wojskiem partii rządowej zachowawczej. Krótko trwała kampania. W jednej walnej bitwie, gdzie trzech do czterech tysięcy walczyło zbrojnego żołnierza, było do tysiąca ludzi rannych i zabitych. Potem przyszło do zgody, rokoszanie odeszli do domów, kraj się ucieszył. Obywatele niemało ucierpieli, nim przyszło do porządku, rząd zaś nie użył do uśmierzenia zaburzeń na prowincji żadnych środków gwałtownych, samo z siebie wszystko się uspokoiło.

Lecz się zdarzyło — jak to często bywa — że przy zaburzeniu starszych zaszły w tymże czasie i niepokoje po szkołach. W internacie Instytutu Narodowego rzucili się starsi studenci na swych dozorców i na samegoż naczelnika. Nowy prezes Rzeczypospolitej i jego minister oświecenia Lascano, należący do stronnictwa zachowawczego, uznali potrzebę zaprowadzenia zmian w tym głównym zakładzie szkolnym, który — jakem powiedział — obejmował wszystkie gałęzie nauk elementarnych i niektóre z wyższych, a wszyscy zarówno uczniowie byli pod jednako- wym rygorem ustaw starego systemu.

Jeszcze się nie rozpoczęły były lekcje szkolne, kiedy pod koniec lutego 1852 roku przychodzi do mnie z rana minister Lascano z moim przyjacielem Alamosem, wielkim też konserwatystą, i tonem na wpół przyjacielskim, na wpół urzędowym mówią do mnie: „Pan wiesz, że proponowana przez pana reforma szkolna i Uniwersytetu, przyjęta przez Radę i sankcjonowana przez prezesa, nie została dotąd wprowadzona przez to, że wykonania jej nie chce się podjąć chorowity rektor Uniwersytetu, si[eńo]r Bello, i pan dotąd przez delikatność odmawiałeś nam swojej posługi. Teraz nie możesz się już opierać naleganiom naszym; kraj wymaga, abyś przyjął urząd delegata (Delegado Universitario) i zajął się reformą Instytutu, a urządzeniem Uniwersytetu".

Trudno było i nadaremno wymawiać się. Prezes Montt był jak najlepiej dla mnie usposobiony, ale w ministerium był też przeciwnik mój Don Antonio Varas, całą siłą obstający przy zachowaniu istniejącego ustroju Uniwersytetu i razem reglamentu Instytutu, przez niegoż samego w znacznej części ustalonego, kiedy przed laty był on jego rektorem.

Powołany niezwłocznie do gabinetu prezesa, stoczyć musiałem w jego obecności i przy ministrze Lascano ostatnią najzaciętszą dysputę z ministrem Varas i nie wychodząc z obrębu należnych względów dla władzy, oświadczyłem, że nie mogę przyjąć na siebie obowiązków delegata, chyba tylko pod warunkiem, że mi wolno będzie oddzielić z głównej szkoły, tak nazwanego Instytutu, wszystkie klasy wyższej instrukcji (to jest prawa, medycyny i matematyki, pomieszane dotąd z gimnazjalnymi), i z tych klas urządzić trzy fakultety, na wzór niemieckich uniwersytetów, pod moją tymczasowo bezpośrednią dyrekcją. Wymagałem nadto, aby mię zapewniono, że uczniowie tych fakultetów będą wolni od surowości szkolnej, że dla nich osobne ustawy odpowiednie przyjęte zostaną i że Instytut, przemieniony w gimnazjum sześć[io]klasowe, nie zachowa internatu, chyba tylko dla uczniów nie przechodzących piętnaście lat wieku, i będzie w nim ustalony lepszy niż [dotąd] wybór dozorców, znanych z pobożności i charakteru. Przełożyłem też, że dla zachowania zgody i harmonii między na nowo mającą się urządzić sekcją gimnazjalną i uniwersytecką potrzeba, aby ich naczelnicy nie różnili się w zdaniach zasadniczych co do wychowania młodzieży.

Don Antonio, człowiek prawy, dbający o dobro młodzieży, może osobiście nieprzyjazny i niemiły dla mnie, ale światły i oceniający dobre moje chęci, został przy swoim i ja przy swoim. Rozeszliśmy [się] grzecznie, nie wiedząc, co prezes postanowi. I nie wiem, co się tam potem mówiło na Radzie Ministrów, do której wchodził i był za mną krewny żony mojej Sotomayor.

Nie uszedł tydzień, a prawie na wszystko, com za warunek położył, zgodzono się u steru rządu. Na dwie połowy podzielono obszerny gmach Instytutu; jedna połowa przeznaczona była na urządzenie trzech fakultetów, w drugiej pozostało sześć klas gimnazjalnych pod dawnym nazwaniem Instytutu, a na rektora tej połowy mianowano mego przyjaciela, księdza Orrego, który później został biskupem diecezji Coąuimbo. Dodano mu też na dozorców ludzi poważnych, duchownych, dawnych uczniów Seminarium, którego sam Orrego był pierwej rejensem.

Owoż od początku roku 1852 poczynam być bezpośrednim kierownikiem wyższej uniwersyteckiej instrukcji w Chile, nie bez wpływu na szkolną. Zrazu miałem tylko trzech nauczycieli do nauk prawnych, trzech do lekarskich i czterech do wyższej matematyki i nauk przyrodniczych; sam musiałem też same co pierwej przedmioty wykładać, urządzać nowe gabinety, laboratoria, bibliotekę etc.

Czas schodził pożytecznie; co dzień od dziesiątej z rana aż do piątej po południu byłem zajęty w tak nazwanej Delegacji Uniwersyteckiej urządzeniem nowych kursów, własnymi lekcjami i naukowymi dociekaniami w pracowni chemicznej, gdzie obok mnie znajdowało się zawsze kilku uczniów zajętych działaniami probierczymi i analitycznymi. Ranki zaś i wieczory schodziły mi na czytaniu nowych książek i ogłoszeń, na towarzyskiej zabawie w kole rodzinnym; był czas i na robotę w ogrodzie, i na postrzeżenia meteorologiczne. W niedziele — jak od początku mego pobytu w Chile, tak i teraz — czytałem tylko polskie książki, pisałem listy do przyjaciół i co mi się nadarzyło napisać nie w innym, jak polskim języku.

W tym roku wielką mi przyniósł przyjemność i zachętę do naukowej pracy dyplom na członka Towarzystwa Literackiego Krakowskiego (mającego zastąpić Towarzystwo Przyjaciół Nauk zniesione w Warszawie), przysłany od nie znanych mi osobiście uczonych. Jacyś też niemieccy przyrodnicy zaszczycili mnie mianowaniem na członka ich Towarzystwa w Norymberdze.

II. Santiago 1852 - 1862

Upływało dziesięć lat mego urzędowania na delegacji uniwersyteckiej, a tytuł rektora Uniwersytetu był zawsze przy chorowitym, podeszłego wieku, pod każdym względem najgodniejszym człowieku Don Andres Bello. Był to uczony prawnik, poeta, filolog, obeznany z naukami przyrodniczymi, polityk niepospolity i prawego charakteru. Urodzony w Caracas (R[zeczypos]politej Venezueli), przyczynił się za młodu do wybicia się ojczyzny swej na niepodległość spod panowania Hiszpanów, był przyjacielem i sekretarzem Bolivara, potem należał do poselstwa w Anglii. .

Nie mieszał się Don Andres Bello do moich urządzeń Uniwersytetu, który w tych dziesięciu latach już się przeistoczył z, dawnego, wyłącznie będącego (na sposób francuskiego) władzą kierowniczą i administracyjną nad szkołami, na Uniwersytet Uczący, Universidad Docente. Mając tylko nazwę delegata Uniwersytetu, byłem członkiem najwyższej Rady Oświecenia Publicznego, złożonej z pięciu dziekanów i dwóch komisarzy rządowych, zostającej pod prezydencją rektora w nieobecności ministra. W tej Radzie znajdowałem pospolicie pomoc i zachętę, a kiedy mi ona krzyżować lub utrudniać zamierzała w moich urządzeniach i celach, szukałem i prawie zawsze znajdowałem poparcie w prezesie Montt i ministrze oświecenia.

Zmieniło się w tych dziesięciu latach po trzykroć całe ministerium, tworzące się z rozmaitych stronnictw, a częściej jeszcze zmieniali się ministrowie oświecenia. Ze wszystkimi starałem się być w zgodzie i najlepszych stosunkach. Zaliczano mnie powszechnie z zasad, jakie wyzna- . wałem, do stronnictwa konserwatystów, ale w postępowaniu moim unikałem gorzej jak ognią polityki elekcyjnej, stroniłem od zwad i mieszania się do niezgod osobistych między obywatelami i starałem się nade wszystko zachować zupełną bezstronność w obejściu się z uczniami, nie uważając na to, do jakich stronnictw ich ojcowie należą.

W tych dziesięciu latach już miałem uorganizowane trzy fakultety jak trzy szkoły wyższe specjalne, to jest prawną, lekarską i politechniczną. Dla pierwszej był już przyjęty i do skutku przywiedziony osobny reglament nauk, w których się mieli kształcić adwokaci, sędziowie i urzędnicy wyżsi administracyjni. Dla drugiej podobnież obowiązkowy reglament ustanowiono do nauk lekarskich. W trzecim zaś faktultecie były pomieszczone główne gałęzie umiejętności zasadniczych i aplikacyjnych, nieodbicie potrzebne dla inżynierów cywilnych i górniczych. Jednocześnie rząd, za zgodą Rady Uniwersyteckiej, uchwalił przepisy do wydawania dyplomów dla adwokatów, lekarzy i inżynierów. Co do samego systemu w wyborze, porządku i sposobie nauczania i egzaminów wymagalnych, o tym zamilczę, bo to zabrałoby wiele czasu.

Do wykonania nowej organizacji i wymienionych przepisów, jako też pomniejszych prawideł, które mi się zdało rzeczą konieczną zaprowadzić, miałem już na początku 1861 r. drugie tyle profesorów, co było na początku mego naczelnictwa jako delegata, i wiele adiunktów dodano. W zamiarze, aby nazwyczaić uczniów do pewnej metody i porządku w wyborze kursów, na które uczęszczać byli obowiązani, sam na początku i w ciągu każdego roku wpisywałem każdego ucznia i dawałem pozwolenia do klas odpowiednich, nie pozwalając na przeskoki i dorywczy pośpiech, w czym też niemało trudności doznałem i niemało opozycji od krzykaczy ujmujących się niby za wolnością uczenia się, a w istocie za prędkim, byle jak ukończeniem nauk. Ja też byłem za wolnością potrzebną dla młodzieży do pobierania nauk, ale też i za zniewoleniem jej do zachowania pewnej metody i porządku w uczeniu się. Dlatego musiałem z początku użyć przymusu, dopóki lepsi uczniowie, poddając się ochoczo przepisom, nie zaczęli na sobie okazywać, o ile ów porządek i metoda były słuszne i korzystne dla wszystkich. Więcej jeszcze trudności okazywało się w ustaleniu porządku w egzaminach i pewnej a niezbytecznej w nich surowości.

Ominę szczegóły trudu i działalności, które napełniły ów pamiętny dziesiątek lat mojej delegacji uniwersyteckiej. Nie zawsze człowiek był panem siebie i cierpliwości, ale wyznać winienem, że w ogólności tak od obywateli i od rządu, jako też od młodzieży uniwersyteckiej odbierałem powszechnie dowody szacunku, wyrozumienia i często nawet ich pobłażliwości. Kiedy co ubodło, zasmuciło i stało się na przekór temu, com do skutku usiłował doprowadzić, to na pocieszenie siebie i ulgę w przykrości uciekałem do moich analiz i dociekań chemicznych, które nigdy nie cierpiały przerwy. Dyrygujący robotami w kopalniach srebra i miedzi moi dawni uczniowie dosyłali dla mnie wielką ilość okazów, które przy pomocy nowych uczniów były dla mnie przedmiotem do nieustannych prób i rozbiorów i z każdym rokiem coraz więcej pomnażało się moich prac ogłaszanych w „Annales des Mines" paryskich, w „Comptes rendus" Akademii Paryskiej i w „Anales de la Universidad de Chile". W tychże latach już ogłosiłem drugie wydania mojej Mineralogii i Traktatu probierczego (Tratado de ensaies), które zostały w użyciu nie tylko w Chile, ale i w innych krajach Ameryki Hiszpańskiej, a trzecie potem wydanie rzeczonego traktatu zostało przedrukowane w Paryżu dla Meksyku.

Ta jednak czynność i nieustanne zatrudnienia nie zdołały przełamać tego, co było w polskiej naturze. Wśród największego naprężenia umysłu oddanego nauczycielstwu, sprawom uniwersyteckim i naukowym pracom ocyka się we mnie po trzeci raz, silniej niż kiedykolwiek, chęć obaczenia choć na krótko przed śmiercią mego kochanego kraju. Niemałą pobudkę do tego był list brata mego Kazimierza do mnie pisany i zachęcający mnie do powrotu. Zdarzyło się w tymże czasie, że poseł pruski Levenhagen, który mię zwykł odwiedzać i od czasu do czasu obiadował u mnie, wyjeżdżał za urlopem do Berlina i na pożegnanie rzekł do mojej żony: „Czemu pani nie namówi męża swego, aby choć na parę lat pojechał do Polski i odpoczął po nieustannych trudach i pracy? Ja u rosyjskiego ambasadora w Berlinie z łatwością otrzymam pozwolenie i paszport". Żona moja pragnęła widzieć kraj mój ojczysty, dwoje naszych dzieci już było w stanie bez wielkiego ambarasu odbyć podróż. Piszę więc do Oubrila, posła naówczas rosyjskiego w Berlinie, prośbę o pozwolenie dla mnie, dla żony i dwojga dzieci na przyjazd i dwuletni pobyt w zachodnich guberniach cesarstwa.

Powiózł tę prośbę Levenhagen, my poczęliśmy się gotować serio do podróży; parowce w owym czasie już stale utrzymywały komunikację z Europą. Czekamy z niecierpliwością rok cały. Nie doznał Levenhagen najmniejszej trudności ni ociągania się w otrzymaniu dla mnie pozwolenia do powrotu na dwa lata do kraju. Lecz cóż po tym? Ambasador rosyjski Oubril wysyła to pozwolenie w formalnej nocie nie do konsula rosyjskiego mającego rezydencją w Valparaiso w Chile, ale do posła rosyjskiego rezydenta w Washingtonie. Ten, aby nie uchybić formalności, komunikuje postanowienie Oubrila konsulowi rosyjskiemu w Valparaiso. Konsul ten, jakiś Anglik czy północny Amerykanin, kupiec, zajęty swymi handlowymi interesami, a niepłatny od rządu rosyjskiego, nie umiejący nawet po rosyjsku, wyjechał był z Valparaiso nie wiedzieć dokąd za jakąś kupiecką spekulacją, która mu wiele czasu zabrała. Za powrotem do Valparaiso znajduje pod kopertą do siebie zaadresowaną pismo Oubrila, pozwalające mi jechać na dwa lata do Rosji. Przywozi i wręcza mi z wielką grzecznością sam to pozwolenie do Santiago, w półtora roku po zaszłej decyzji w Berlinie. Żona moja natenczas była przy nadziei; na nic się nie przydała usłużność pana Levenha-gen i grzeczność po czasie cesarskiego konsula z Valparaiso.

Kiedy tym sposobem już po czwarty raz zmarnowaną dla mnie została zręczność do powrotu z Ameryki i zawiedzioną nadzieja widzieć kraj ojczysty, poddałem się woli Bożej, uspokoiłem żonę i z większą jeszcze gorliwością niż dotąd oddałem się pełnieniu obowiązków moich i pracy. Gdyby z Berlina dane mi przez Oubrila pozwolenie w czas przyszło, znalazłbym się z żoną i dziećmi wśród nieszczęsnego powstania 1863 roku na Litwie, pod panowaniem Murawjewa, który by może obrócił mój powrót do Chile drogą na Kamczatkę, a cóż by się z żoną i dziećmi stało?

W 1861 [roku] przypadały nowe wybory na prezesa; przyjaciele moi namawiali mię, abym przyjął kandydaturę do izby poselskiej czy senatorskiej. Wymówiłem się od tego, zaszczytu.

Budowano tymczasem nowy wspaniały pałac dla Uniwersytetu, liczba nauczycieli i uczniów z każdym rokiem pomnażała się. Nowo obrany prezes, Don Joaquin Perez, bardzo poważny, sumienny i umiarkowany, należał do stronnictwa zachowawczego. Sam — i jego rodzina — pobożny, nie szukał (jak to czynili ministrowie jego poprzednika, których przywódcą był Don Antonio Varas) niepotrzebnych zwad z duchowieństwem. Tak nazwane stronnictwo mott-varystów poprzedniej prezydentury przeszło już do opozycji.

III. Santiago 1862 - 1870

Od [roku] 1862 bez przerwy sprawowałem urząd delegata w sposób tym niezależniejszy, że zdrowie rektora Bello chyliło się do upadku, a sprawy bieżące polityczne i spory między stronnictwami odciągały uwagę publiczną od tego, co się działo w Uniwersytecie.

W połowie roku 1865 umiera ośmdziesiątsześćletni starzec Don Andres Bello; wybór rektora spada na byłego ministra oświecenia, również zacnego, wykształconego jak jego poprzednik, Don Manuela Antonio Tocornala, wielce przyjaznego dla mnie, należącego do przychylnej istniejącemu rządowi partii konserwatystów.

Wielce był żałowany od Chilijczyków i od całej Ameryki Hiszpańskiej Don Andres Bello. Z polecenia Rady Uniwersytetu przemówiłem na jego grobie w imieniu młodzieży. We dwa potem miesiące Wydział Literacki ofiarował mi w swoim, gronie opróżnione po zmarłym Bello, najuczeńszym tej Ameryki pisarzu, krzesło, a ten wielki zaszczyt wielce mię zakłopotał, udręczył że tak powiem, bo trzeba było na solenne przyjęcie mnie do Fakultetu powiedziećj stosując się do zwyczajów akademickich, pochwałę swego poprzednika. Nader też trudna była dla mnie do wykonania praca, bo ani [nie] miałem do niej literackich zasobów, ani dostatecznej znajomości języka. Trzeba się było koniecznie dostosować do wymagań przyjaciół, chociażby tylko licząc na ich pobłażliwość.

Bello, chociaż głównie był poetą, literatem, prawnikiem, filologiem, posiadał dość gruntowne znajomości w dziedzinie umiejętności przyrodniczych, odznaczał się znajomością i ulubieniem sztuk pięknych. Ta okoliczność dała mi powód do napisania, krótkiego zarysu o stosunku umiejętności do literatury i sztuk pięknych pod tytułem Ciencias, literatura y bellas artes, rozprawę czytaną 8 stycz[nia] 1866 roku na Wydziale Literatury i Filozofii. W niej przy pochwale mego poprzednika starałem się wykazać, o ile z dzisiejszym postępem umiejętności i piśmiennictwa potrzebną jest dla literatów, filozofów i beletrystów znajomość zasadniczych nauk przyrodniczych, dla poświęcających się uprawie tych ostatnich badaczy objawów sił w przyrodzie — dar pisania, ożywiająca imaginacja i uczucie piękna, znajomość literatury klasycznej i nowożytnej, jak nauki, literatura i sztuki piękne dążą wspólnie do uszlachetnienia rodu ludzkiego i rozwoju ludzkości, gdy nie schodząc z toru. który im Wiara wskazuje, jedne zgłębiają Mądrość Stwórcy w Jego dziełach wszechświata, drugie się obracają ku czci i chwale Wszechstwórcy.

Nie na długo sprawował urząd rektora Tocornal. Słabego zdrowia, nie dociągnąwszy do roku w urzędowaniu, umiera. Wtenczas nagle wzburza się wrzawa na politycznym polu o przyszły wybór rektora. Nieprzychylna rządowi partia montt-varystów całymi siłami prowadzi na tę dostojność Antoniego Varas, do czego w istocie ten prawy mąż, po wielekroć sprawujący urząd ministra, prokurator Trybunału Wyższego i — według powszechnego mniemania — mający być przyszłym prezesem, miał prawo. Ale stronnictwo rządowe, duchowieństwo i w ogóle konserwatyści postanowili nie dopuścić Varasa do rektorstwa przez to, że to by jemu i jego stronnictwu nadało wiele siły (a może i przewagi w przyszłych wyborach na prezesa). Członkowie nawet uniwersyteccy, młodzież i nauczyciele nie lubili Varasa przez to, że pomimo swej prawości był w obejściu się opryskliwy, częstokroć grubiański, surowy i zakrawał jakby na samowładcę. Nie był on nim rzeczywiście, tylko się trzymał zawsze po adwokacku prawa i urzędniczej (biurokrackiej) rutyny, a będąc sam z nieznanego pochodzenia, nie lubił księży, wojskowych i dawnej, hiszpańskiego kroju i imienia szlachty.

Owoż jednego wieczora zaproszony przez ministra oświecenia, Don Federico Errazuris (przyszłego prezesa), znajduję w jego pokojach do sta osób, po większej części członków Uniwersytetu dawnej z r. 1843 kreacji, naradzających się nad wyborem przyszłego rektora, i pomimo moich najszczerszych wymówek i oświadczeń nieudolności okrzyczano mnie kandydatem na rektora i czynionych przeze mnie nie przyjęto wymówek.

Rozeszli się wszyscy, każdy w swoją stronę, ja późno wróciłem do domu, zakłopotany tym, że niespodzianie i mimo woli znalazłem się wplątany w polityczne zatargi i kombinacje. Żona też moja była niespokojna.

Przez parę tygodni wychodziłem tylko na lekcje i do mego laboratorium; z nikim nie chciałem się widzieć i nikogo prawie nie przyjmowałem u siebie. Całe miasto i dzienniki niczym się prawie nie zajmowały jak sporem o rektorstwo; zarzucano mnie, żem cudzoziemiec, żem pobożny, klerykalny. Z najdalszych nawet prowincji zjechali się członkowie uniwersyteccy, mający prawo do głosowania.

W dzień naznaczony zebrało się quorum, to jest liczba prawem przepisana elektorów, Cuerpo Universitario. Tu się na nowo znalazłem z przeciwnikiem moim, tymże samym Don Antonio Varas, w walce wyborczej, choć życzyłem sobie w duszy na ten raz jego przewagi. Przewodniczył zebraniu minister ośw[ieceni]a Don Federico Errazuriz. Po krótkim przemówieniu jednej z poważnych osób za panem Varas cichość nastąpiła i przystąpiono do sekretnego głosowania (przez kartki). Dom cały był osaczony przez ciekawą publiczność. O trzy głosy tylko uzyskałem większość nad przeciwnikiem, panem Varas. To mi przyniosło może niejedną nieprzyjaźń, lecz nie na długo, bo wiedziano, żem się nie starał ani ubiegał o rektorstwo.

Ta w istocie nowa i niespodziewana dla mnie dostojność dodała mi wiele pracy i odpowiedzialności. Spadały na mnie tytuł i władza, które przez dwadzieście pięć lat z górą piastował Bello, najuczeńszy i wielce szanowany w całej Hiszpańskiej Ameryce patriota. Trzeba się było wziąć do roboty z całą siłą i gorliwością. Musiałem odtąd jako rektor prawie zawsze przewodniczyć Radzie Uniwersyteckiej, złożonej — jakem nadmienił — z pięciu dziekanów i dwóch komisarzy rządowych, gdyż rzadko kiedy przychodził na jej posiedzenia minister, a była to rzecz nie lada utrzymać porządek i kierunek, niekiedy w bardzo zapalonych rozprawach, do czego nie miałem wprawy i zdolności, zajęty głównie moją chemią mineralogiczną, nauczycielstwem i dopełnieniem urządzeń trzech fakultetów.

Usiłowałem natychmiast do nich czwarty, to jest literacki fakultet dodać, ale tego zamiaru dopiąć nie mogłem z przyczyny, że nauczyciele wyższych klas historii, literatury i filozofii woleli dla rozmaitych przyczyn pozostać na dawnym miejscu w Instytucie, przemienionym na gimnazjum, niż tworzyć osobny fakultet nauczycielski w Uniwersytecie.

Łatwiej mi było uzyskać od ministra skasowanie delegacji, którą dotąd byłem sprawował, i odtąd byłem już jako rektor bezpośrednim dozorcą wyższej instrukcji i wespół z Radą Oświecenia naczelnikiem władzy obejmującej tak edukacyjne, jak i administracyjne szkolne sprawy uniwersyteckie.

Ukazały się natenczas zdania wielu rządowych, cywilnych i duchownych osób, że należy zaprowadzić do Uniwersytetu katedry teologiczne i duchownych nauk, aby z nich urządzić fakultet teologiczny na wzór prawnego i nauk przyrodniczych. Oparłem się temu, bo wiedziałem, że bezpieczniej było w ówczesnym stanie rzeczy zostawić te katedry, jak były natenczas, w Seminarium, pod okiem arcybiskupa i mianowanych przez niego nauczycieli niż przenosić je czy ustanawiać nowe w Uniwersytecie zależnym od Rady Uniwersyteckiej wybieralnej od rządu, mogącego mianować dowolnie profesorów nie zawsze uległych Kościołowi.

Pozostały więc dwa fakultety, literacki i teologiczny, tak jak były ustanowione w pierwotnej organizacji Uniwersytetu, to jest zajmujące się tylko egzaminami uczniów ubiegających się o stopnie uniwersyteckie, ocenianiem wartości tekstów i książek elementarnych, wyborami rektora, dziekanów, członków i innymi formalnościami mało przynoszącymi pożytku.

Zresztą pomimo powiększenia dla mnie zatrudnień łatwiejsze odtąd było kierownictwo uczącej się młodzieży i profesorów w Uniwersytecie. Co rok, za staraniem moim a pomocą ministra, pomnażała się liczba nowych katedr i nauczycieli, nowe zaprowadzano polepszenia w reglamentach dla adwokatów, lekarzy i inżynierów, zbogacały się zbiory, laboratoria i biblioteka, powiększało się i nabierało pewnej literackiej i naukowej wartości wydawnictwo „Roczników Uniwersyteckich" („Anales de la Universidad"), które wespół z wielu innymi chilijskimi dziełami i rządowymi ogłoszeniami rozsyłałem do rozmaitych uniwersytetów, akademii i towarzystw naukowych zagranicznych, utrzymując z nimi stosunki za pośrednictwem istniejącego w Waszyngtonie Smithsoniańskiego Instytutu. W zamian odbierałem od więcej, niż 30 owych uczonych instytucji, nawet od Petersburskiej Akademii Umiejętności, liczne i kosztowne dzieła, roczniki, mapy, podróże, a oprócz tego Uniwersytet prenumerował rocznie czternaście rozmaitych naukowych i poważnych literackich przeglądów do użytku w czytelni uniwersyteckiej.

IV. Santiago 1870 - 1877

Upływał już trzeci rok mego urzędowania na rektorstwie. Dochodziły z kraju coraz smutniejsze wiadomości o wypadkach będących skutkiem powstania 1863 [r.], wśród których — jakem powiedział — byłbym się znalazł, gdyby nie interesy handlowe, które natenczas były oddaliły konsula rosyjskiego z Valparaiso.

Upadała nadzieja, a z nią i chęć powrotu do uciśniętych stron rodzinnych. Gromadka moja domowa pomnożyła się; drzewa ogrodowe podrosły; winobrania co jesień obfitsze były i weselsze; rodzina żony mojej otaczała mnie miłością; życie domowe przy pracy schodziło spokojnie. Zatrważała mię tylko już od roku choroba żony mojej i nie szczędziłem starań ni zabiegów, przy pomocy najlepszych lekarzy, aby ją uratować, 26 grudnia 1870 [roku] o północy rozstała się ona z tym światem pobożnie, po dwudziestoletnim szczęśliwym ze mną pożyciu. Wielki był smutek, w którym jej śmierć mnie pogrążyła, i nie mniejsze obowiązki zostawały przy trojgu dzieciach. Piętnastoletnia córka, wychowana na pensji- zakonnic Serca Jezusowego i Marii (de S. S. C. C. J. M.), była mi odtąd gospodynią domu; dwóch synów, młodszych od niej, umieściłem w Kolegium Duchownych Serca Jezusowego, przybyłych z Francji, sam zaś z większą jeszcze usilnością starałem się poświęcić moim w Uniwersytecie zatrudnieniom, nie zaniedbując domu i troskliwości o wychowanie dzieci.

Krótsze wprawdzie i rzadsze były odtąd moje geologiczne podróże, ale dużo czasu zabierały mi lekcje i prace w laboratorium, mające na celu rozbiór minerałów przesyłanych mi z rozmaitych gór i kopalni chilijskich. Nie przestawały ukazywać się w „Annales des Mines" paryskich i w „Rocznikach Uniwersyteckich Chilijskich" wyciągi z moich dociekań i postrzeżeń we względzie mineralogii Chile i sąsiednich rzeczypospolitych.

Przy tym osłodą były dla mnie i zachętą przychylność uczniów i zaufanie, jakiego mi dawali dowody ojcowie familii. Nie mniej przychylni dla mnie byli rząd i moi towarzysze nauczyciele. Toteż kiedy po pięciu latach mego rektorstwa przyszło do powtórnych na tę godność wyborów, już mię nie pytano, czy chcę, czy nie chcę być rektorem, i prawie jednomyślnie, bez żadnego oporu oddano mi na drugie lat pięć zarząd

Uniwersytetu. Sam nawet Don Antonio Varas. przyszedł głosować na mnie.

W tym drugim pięcioleciu za mego rektorstwa rządził Rzeczpospolitą Don Joaduin Perez, wyniesiony przeważnie na prezesa przez stronnictwo zachowawcze połączone z częścią umiarkowańszą liberalne go. Był on już podeszłego wieku, poważny, pobożny, umiarkowany w pożyciu, w rządzeniu sumienny; zarzucano mu tylko, że za ciężki do rządu w młodej, burzliwej rzeczypospolitej, ukazywał się być nieco leniwym i lubiącym spokój.

Przybrał on do Rady Ministrów z partii konserwatystów ludzi prawych i uczciwych jak on, ale nie mogących liczyć na ustalenie parlamentarnej większości, za prędko cofających się w tym, co poprzednie ministeria były zaprowadziły na wzmocnienie władzy i ukrócenie skrajnej opozycji, obstających silnie za wolnością Kościoła i nieograniczoną wolnością edukacji publicznej. W Chile bowiem, tak jak, po wielu dziś konstytucyjnych państwach, stronnictwa zachowawcze były i są bardziej przychylne prawdziwej wolności ochraniającej wiarę, rodzinę i własność od samowoli niż rzekome partie liberalistów.

Toczyły się około tego czasu w izbach i dziennikarstwie francuskim namiętne spory o wolność uczenia; czytano w Santiago z upodobaniem „l'Univer" Veuillota. Mianowany ministrem oświecenia szczery katolik, uczony adwokat, patriota i najlepszych chęci dla publicznego dobra, Don Abdon Cifuentes, postanowił od razu zaprowadzić nieograniczoną wolność uczenia bez żadnej prawie rządowej kontroli, a nadto i wolność powołań tak do stanu lekarskiego, jak i adwokatów, nauczycieli, inżynierów etc. Zostawiał tylko Uniwersytetowi prawo dawania stopni, które przy owej wolności na mało by się już przydały.

Był to zacny minister, wielce dla mnie przyjazny i od dawna miałem z nim bliskie stosunki. Przewidując następstwa jego dobrych, ale nieoględnych, niepraktycznych dekretów, które zaufany w nim prezes potwierdzał, ostrzegałem prosiłem, aby je przynajmniej tymczasowo do niezbędnych środków ograniczał i stopniowo w wykonanie wprowadzał. Upór ministra niemało mi kłopotu nabawił. Potworzyły się bowiem niebawem liczne szkółki przez spekulatorów utrzymywane, w których za lada co dawano, przedawano świadectwa egzaminalne i z nimi przychodziły nieuki do Uniwersytetu, a i tu egzaminy stawały się czystą formalnością. Zakładano i do wyższych, specjalnych gałęzi nauk lekcje i szkoły prywatne, niektóre w zamiarze rozpowszechniania niegodziwych zasad lub tylko na zysk i widoki polityczne. Ukazał się pod pozorem niby szkoły istny kantor na przedawanie świadectw, z którego w jednym roku wyszło do pięciuset certyfikatów z odbytych kursów i zdanych egzaminów, tam gdzie i nauczycieli nie było.

Zło tego rodzaju nie byłoby bez uleczenia i niedługo by potrwało w kraju zamożnym w dobrych a licznych adwokatów, lekarzy, inżynierów i gdzie by ojcowie usilnie dbali o wykształcenie synów swoich. Chile potrzebowało jeszcze czasu do tego. Nowe rozporządzenia liberalne ministra stały się przyczyną nieporządku w gimnazjach rządowych, wyszły niebawem na osłabienie kursów uniwersyteckich, a bynajmniej nie przyczyniły się do rozwinięcia lepszych szkół prywatnych, świeckich i duchownych.

Ukazały się z tejże przyczyny skargi ojców familii i deputowanych na sejmie, jako też członków Rady Uniwersyteckiej nieprzychylnych ministrowi. Pogorszyło się też moje położenie; trzeba było utrzymać porządek w Uniwersytecie, uspakajać umysły, wiedzieć o wszystkim, uwiadamiać ministra, a nie chciałem i nie wypadało krzyżować absolutnie jego zamiary, bo w istocie to, do czego dążył, było słuszne w zasadzie, zgubne w praktycznym zastosowaniu.

Przemogła wkrótce opozycja w izbach, zachowawcze ministerium ustąpić musiało, wpadając w przeciwną ostateczność. Większość w Radzie Uniwersyteckiej, w Izbie Poselskiej chciała od razu znieść ustawy zaprowadzone przez m[inis]tra Abdona Cifuentes i zachować dla Uniwersytetu wyłączną władzę i przywilej do mianowania egzaminatorów na wszystkie szkoły prywatne i rządowe w stolicy i na prowincji, do narzucania tekstów, metody uczenia i samowolnego wdzierania się do wszystkich gałęzi wychowania.

Po długich naradach i sporach w Radzie Oświecenia zgodzono się za moją inicjatywą na środek łagodzący zbyt sprzeczne ze sobą opinie w sposób następujący: każdemu wolno będzie uczyć i kolegia zakładać, kto się ku temu zdolnym poczuwa, ale egzaminy uczniów, o ile te mają posłużyć do otrzymania stopni i dyplomów uniwersyteckich, mogą być zdawane i ich certyfikaty uważane za dostateczne w tych tylko zakładach, które okażą, że posiadają potrzebny komplet lekcji, nauczycieli i środków niezbędnych, odpowiednich tym, które posiada każde gimnazjum rządowe; w szkołach prywatnych mogą profesorowie trzymać się tekstów i metody, jakie uznają za lepsze, tylko co do egzaminów muszą stosować się do programu przepisanego jednakowo dla wszystkich zakładów gimnazjalnych, tak rządowych, jak prywatnych.

Wskutek tej uchwały uznane zostały za dostatecznie opatrzone i utrzymane na stopie gimnazjalnej kolegia ojców Serca Jezusowego, jezuitów, jeden z lepszych zakładów cywilnych i seminarium w Santiago. Niebawem nadeszła nowa reforma szkół, uchwalona przez izby, mocą której egzaminy szkolne w prywatnych zakładach powinny być zdawane przed komisarzami wyznaczonymi przez Radę Uniwersytecką, a płatnymi od rządu. Mianowanie tych egzaminatorów, ich zachowanie się nie zawsze umiarkowane i wiele innych niedogodności wynikających z zaprowadzenia tych nowych przepisów spodowowało spory i zażalenia po rozmaitych prywatnych zakładach, a dodało pracy Radzie Uniwersyteckiej i rektorowi.

Te jednak spory, ustawiczne zmiany w ustroju szkół, częste posiedzenia Rady i rozmaitych komisji nie dotykały jeszcze wewnętrzego urządzenia wyższej instrukcji trzech fakultetów. Ich nadzorem zajmować się już poczynali bezpośrednio ich dziekani; liczba uczniów w Uniwersytecie dochodziła do 800 i liczba nauczycieli z każdym rokiem wzrastała.

Ominę wiele innych szczegółów i wypadków, które z każdym rokiem coraz bardziej pomnażały dla mnie natłok zatrudnień odciągających mnie od ulubionych zawsze moich lekcji chemii, fizyki, mineralogii i moich chemicznych prac w laboratorium. W tych pracach i lekcjach codziennych w południe, improwizowanych pospolicie, a które przy urozmaicaniu doświadczeniami przeciągałem często do dwóch godzin, miałem dostateczną pociechę i osłodę. Ilekroć spór jaki, niemiły wypadek, zawiła jaka sprawa zakłopotały mię nader i szedłem w niedobrym humorze do auli uniwersyteckich, wychodziłem z nich po każdej lekcji weselszy, spokojny, pomagałem uczniom pracującym (manipulującym) w laboratorium i brałem się ochoczo do moich analiz lub zamykałem się w gabinecie minerał[og]icznym, gdzie prawie zawsze czekały na mnie nowe jakie okazy przesyłane od dawnych moich uczniów z rozmaitych kopalni.

Co dzień o piątej godzinie mniej więcej strudzony wracałem do domu. Tu moja młoda gosposia Anna miała przygotowany obiad; był czas i do ogrodu pójść, pomówić z ogrodnikiem, niejedno drzewko i winnicę opatrzyć, roślinę jaką okopać, przesadzić, a potem i do książek zajrzeć, aby na drugi dzień być gotowym do lekcji. Ranki też nie były nudne: był czas i na mszę codzienną u kapucynów, i do nauczenia się lub do napisania czego przy zdrowiu. W niedziele i święta, jak gdybym nie był rektorem ni profesorem, zapominałem o wszystkim, co się tyczyło Uniwersytetu, i dawnym zwyczajem, w godziny wolne od kościoła i prze- chadzki z dziećmi, czytałem tylko to, co polskie, i pisałem tylko po polsku.

Tak dni schodziły od śmierci żony mojej i powtórnego przyjęcia obowiązków rektorskich. Pośrednikami z krajem i donosicielami coraz smutniejszych wiadomości z ziemi ojczystej byli: gość zawsze uprzejmy w czytelni mojej, „Czas" krakowski, i listy Bohdana Załeskiego, Edwarda Odyńca, Laskowicza i mniej częste — rodzinne. Ósmy dziesiątek lat wieku już się rachował; śmieli się ludzie, kiedym westchnął do kraju; nie śmiałem już i w sobie długo pomyśleć, czy kiedy Bóg da ujrzeć ziemię, na której leżały groby rodziców.

Dnia jednego (w 1875) letnią porą odbieram list z czarną pieczątką; ścisnął jej widok mnie za serce. Dowiaduję się o śmierci mego jedynego brata Kazimierza; uczułem, jakby w tym momencie pękła z żałosnym dźwiękiem jaka struna w sercu moim; była to ostatnia struna wiążąca mnie z rodziną, którą był zostawił żyjącą w domu.

W rok potem jeden z moich synowców, po powrocie z Syberii, gdzie był od 1863 roku w Permie na wygnaniu, pisze do mnie, że zamierza w imieniu całej mojej rodziny osobiście mnie pozdrowić w Ameryce. Nie wierzyłem temu z początku, lecz wkrótce drugi list z kraju zapowiada mi stanowczo bliskie przybycie do Chile synowca Leona. Upływało już lat 46 od mego rozstania się z rodziną, kiedy ojciec Leona był jeszcze bezżenny.

Jeszczem wierzyć sobie nie mógł, że tu u stóp Kordylierów obaczę kogo z domu mego rodzinnego, kiedy w miesiącu marcu przypłynął do Valparaiso, na angielskim parowcu, Leon. Pojechałem na jego spotkanie. Wielkie było rozczulenie i radość, kiedym go obaczył. Od czegóż zacząć o co go pytać? kiedy on w piętnaście lat po opuszczeniu przeze mnie Litwy urodził się i połowy tego, com zostawił, nie widział.

Tegoż samego dnia, w którym wylądował, przywiozłem go o północy do domu i przyjęła go z nieśmiałością Anna, kiedy ją uścisnął jak siostrę i przemówił do niej „ma cousine".

Zostawiwszy on w kraju majątek i interesa domowe, przyjechał tylko na jeden miesiąc w odwiedziny. Nie mogłem go dla własnej przyjemności na jego szkodę zatrzymywać. Cały miesiąc jego tu pobytu był dla mnie historią żywą, gadaną wypadków domowych i publicznych od czasu wojny 1830 [roku], dla niego zaś historią mego życia na wygnaniu. Zapoznałem go z przedniejszymi obywatelami stolicy i z prezesem. Nie mogłem się nacieszyć, lecz nie pozwoliłem sobie ani na jeden dzień przerwać moich obowiązków, zatrudnień w Uniwersytecie. Godziny nieobecności mojej w domu przepędzał Leon w towarzystwie córki mojej i rodziny jej matki.

Przeszedł zbyt prędko ten miesiąc i zaledwo na piętnaście dni jeszcze dłużej dał się uprosić Leon do pozostania z nami, tak mu pilno było wracać do kraju. Zbliżył się dzień, w którym miał z Valparaiso wypłynąć parowiec utrzymujący miesięczną komunikację z Europą i na nim był już zamówiony powrót dla mego synowca.

Smutny był wyjazd Leona z mego domu. Przeprowadziłem go z córką moją do Valparaiso i tam stanęliśmy gościną u siostry mojej nieboszczki żony, pani Leighton. Dzień jeszcze jeden przebyliśmy u niej przed rozstaniem się. Myśl, że może na zawsze i że więcej nikogo w życiu z rodziny odtąd nie obaczę, weszła i zaszła tego dnia dla mnie ze słońcem; rozmowa nasza była przerywana, ni to, ni owo; Leon mało był mówiący, Anna też niewesoła siedziała przy swojej ciotce.

Nazajutrz, ledwo rozedniało, wystrzał działowy na parowcu ostrzegał podróżnych, aby się mieli na pogotowiu. Jeszczem był nie ubrany, kiedy Leon, blady i wzruszony, przystąpił do mnie i w krótkich słowach oświadczył, że chce mieć Annę za żonę; zawołana w tym momencie przeze mnie córka moja wyznaje, że pokochała Leona. „Dobrze więc, dzieci — rzekłem — niech wam Bóg błogosławi; ty Leonie musisz jechać do domu, jeżeli za rok ta sama skłonność was ożywiać będzie, to powrócisz i jeśli taka będzie wola Wszechmocnego, ożenisz się".

Pokłonili się, ucałowali mnie; o dziesiątej tegoż ranka byliśmy już na parowcu. Tam jeszcze z godzinę pomówili ze sobą narzeczeni, póki nie zahuczały po pokładzie łańcuchy kotwicy.

Krótkie, a zaręczam, niechłodne było pożegnanie. Odwiozłem córkę do domu jej ciotki, a sam poszedłem rozerwać się poza brzegiem morza, do dalekiej zatoki Playa Ancha. Zachmurzone było niebo, pochmurno w duszy. Córka jedynaczka, jedyna pociecha moja; cóż będzie ze mną — pomyśliłem — kiedy i ona odjedzie? — i dokąd? — wychowana w Chile, słowa po polsku nie umie, słabego zdrowia, z gorącego kraju do śnieżnej. zimy i nie znanych dla niej ludzi. Te i coraz smutniejsze myśli i obawy kołatały jakby do znękanego już wiekiem umysłu, a wtórowały im na zewnątrz rozbijające się o nadbrzeżną skałę poburzone fale morskie; szedłem coraz prędzej, jak gdybym uciekał od widma przyszłości, która za mną pędziła.

Niedługo to jednak trwało; uspakajać mi się i rozjaśniać poczynało na sercu, kiedym wspomniał na potrzebę zdania się na wolę Bożą. Zatrzymałem się na chwilę; widny był jeszcze w dali ubijający się z silnym południowym wiatrem parowiec; znikał na horyzoncie, kiedy mi jakby kto szepnął do głowy te słowa: „za rok powróci Leon, a z nim, z córką i z dwoma synami popłyniesz jak on teraz w strony ojczyste". Zerwałem się rześko, jak gdybym w tym momencie o pięćdziesiąt lat odmłodniał. Po czwarty raz od czasu przybycia do Ameryki, w tych czterdziestu latach, odżyła we mnie silna chęć i nadzieja obaczenia kraju, tylko teraz pewniejsza i żadnej ku temu przeszkody nie przewidująca.

Wróciłem tegoż dnia z córką do Santiago, bo nie mogłem sam sobie dać pozwolenia na dłuższą nad dwa dni przerwę w obowiązkach moich.

Zachowawszy w tajemnicy to, co się stało, to jest przyszłe zamęście córki i postanowienie moje wracać z nimi do kraju, wziąłem się z większą niż kiedykolwiek gorliwością do moich zatrudnień, mając szczególnie na myśli przywieść do skutku niektóre ulepszenia, jakich wymagała organizacja szkół i Uniwersytetu, tudzież dokończyć prace rozpoczęte w laboratorium chemicznym i urządzić gabinet mineralogiczny.

Rządził natenczas Rzecząpospolitą Pinto, nowo obrany prezes, syn generała, w którego rodzinie byłem — rzec można — domowym przyjacielem. Mogłem więc liczyć na pewno, że po upływie terminu mego rektorstwa, któremu jeszcze niespełna półtora roku nie dostawało, otrzymam dymisją z nauczycielstwa i emeryturę.

Rok nie uszedł, a Leon, mój synowiec, był już na powrót w Chile. Nie było potrzeby śpieszyć ze ślubem; powoli czyniliśmy przygotowania i do wesela, i do zamorskiej podróży.

Tymczasem nadchodził tegoż roku (1877), w miesiącu wrześniu, dzień św. Michała, przeznaczony do nowych wyborów rektora Uniwersytetu. Wcześnie uprzedziłem bliższych moich przyjaciół, o których wiedziałem, że mię po trzeci raz na ten urząd usiłowali prowadzić, że już postanowiłem usunąć się ze służby nie tylko z przyczyny lat moich podeszłych, lecz i dlatego, że potrzebuję odpoczynku i chcę odwiedzić kraj mój ojczysty. Wiedząc o tym, stronnicy Varasa znowu myślili o swoim kandydacie, a radykaliści o swoim.

Nie wiedząc, jak rzeczy stoją, szedłem nieśmiało z Leonem, o południu 27 września, na elekcje, pocieszając go i siebie, że już po ostatni raz im towarzyszyć będę. Znalazłem zgromadzenie liczniejsze niż lat przeszłych: dwóch biskupów, Wydziały Prawny i Teologiczny w komplecie, wielu członków Uniwersytetu przybyłych z prowincji, niezliczoną liczbę uczniów szkolnych i uniwersyteckich. Przywitano mnie okrzykami; sądziłem, że to było na pożegnanie i podziękowanie za moje rektorstwo.

Gdy przyszło do wotowania i policzono tajemne na biletach głosy, ukazała się przeważna większość za mną. Nie byłem przygotowany na podziękowanie i nie podziękowałbym szczerze, bo w tym momencie pomyśliłem, że jeszcze raz odłożyć przychodzi, nie wiedzieć jak na długo, mój do kraju powrót. Ten jednak nowy dowód zaufania i szacunku ukazany mi od Chilijczyków, z którymi od czterdziestu lat byłem sercem i duszą związany, tak mię ujął i zachwycił, że byłem gotów już nie tylko te niewiele lat, które zostawało mi do życia, ale i to życie dla nich poświęcić. Okazało się, że stronnicy pana Varas, i liberalniejsi od nich stronnicy pana Barros Arana nie ubiegali się tą rażą upornie za swymi kandydatami, ukazując dla mnie szlachetną przychylność. Wszyscy mi zarówno winszowali, wszystkim dziękowałem z wewnętrznym uczuciem wdzięczności i poważania.

Wróciwszy do domu, uścisnąłem córkę moją, przyszłego zięcia i synów. Nie było się nad czym długo namyślać, rzecz była jasna, że jeżeli będzie wola Boża, to i za pięć lat nie będzie za późno obaczyć nieszczęśliwą moją Ojczyznę, pogościć tam w zaciszy u córki mojej, już polskiej gospodyni, i wrócić do kochanych moich Chilijczyków, aby się im odwdzięczyć za tyle dobroci; tymczasem syn mój starszy, uczeń w seminarium, usposobi się na kapłana, a młodszy okaże, do czego ma ochotę.

W miesiąc potem, 5 listopada, sprawiłem huczne wesele dla córki mojej. W samo południe, przy licznym zebraniu gości zaproszonych i liczniejszych przez ciekawość, biskup diecezji Ancud, mój dawny osobisty przyjaciel, miał mszę uroczystą, przy niej przystąpili do komunii państwo młodzi, biskup dał im ślub i przemówił do nich pobożnie. Słońce świeciło jak nasze majowe, ogród się już był cały zazielenił, kwiatów obfitość. Goście nie mieścili się w pokojach, obiad i wiwaty przeszły polskim zwyczajem, po obiedzie zabawa, z zapadłą nocą — wieczerza.

Nie uszło trzech miesięcy, a już nowożeńcy byli na morzu, w podróży do kraju, a ja wróciłem do moich czynności i obowiązków, którym się z równą jak przedtem gorliwością poświęcać zacząłem.

V. Trzecie i ostatnie pięciolecie mego urzędowania na rektorstwie 1877 - 1884

Trudniejsze były dla mnie warunki do wykonania w tym trzecim pięcioleciu mego urzędowania niż lat przeszłych. Najbardziej dolegał mi początek głuchoty, która z wiekiem dawała mi się czuć dotkliwie. Rada, której w nieobecności ministra przewodniczyć musiałem, składała się, według nowo przez sejm uchwalonej reformy, z dziesięciu dostojnych, najpoważniejszych osób, ale różniących [się] w zdaniu i pojęciach. Częstokroć nie dosłyszałem mówiących i brać czynnego udziału w obradach nie mogłem.

Nowo zaprowadzone przez izby prawo dawało rektorowi władzę obszerną nad wszystkimi szkołami rządowymi w stolicy i na prowincjach; do niego należało przedstawić prezesowi Rzeczypospolitej kandydatów na nauczycieli, uchybiających zaś w pełnieniu swych obowiązków, niezdolnych lub złego prowadzenia się profesorów zawieszać lub przedstawiać ich ministrowi do usunięcia z posad. Nie miałem sposobu ni środków do rozpoznania prawdy i słuszności w tym, co się działo po zakładach oddalonych od stolicy. Częstokroć boleśnie byłem narażony na popełnienie jakiej niesprawiedliwości, ze szkodą niewinnych, przez nieświadomość i fałszywe doniesienia od ludzi powodowanych częstokroć , politycznymi widokami.

Wciągnięta była w tym czasie do wojny z Peruwią Rzeczpospolita Chilijska. Ucierpiały nauki, rzuciła się niemała ilość uczniów uniwersyteckich do wojska. Pochwalałem ich gotowość do poświęcenia się na usługi Ojczyźnie, ich ochotę i odwagę, a może i zachęciłem niejednego ze starszych do broni, ale wojna na długo się przeciągnęła, zwrócona zaś uwaga młodzieży ku niej stawała [się] przyczyną niejakiego rozstroju w klasach uniwersyteckich.

Po zajęciu przez Chilijczyków Limy, stolicy peruwiańskiej, gdzie się znajdowały zakłady naukowe dobrze uposażone w narzędzia fizyczne, laboratoria i biblioteki, nader mi było smutno widzieć, że za przykładem naszych europejskich wojen i rabunków upojony żołnierz zwycięstwem posunął się do niszczenia owych zakładów, a co gorsza, rząd chilijski rozkazał przenieść z Limy, stolicy peruwiańskiej, do Santiago Bibliotekę Narodową, znacznie uszkodzoną, i nie mniej w rabunkach uszkodzone gabinety, obserwatorium, narzędzia chirurgiczne i pracownie chemiczne. Więcej niż sto ogromnych pak obładowanych tym nieszczęsnym zaborem przywieziono prosto do Uniwersytetu, a minister oświecenia powołał dekretem mnie i profesora fizyki do ich przyjęcia. Było to dla mnie najniemilsze i pełne odrazy polecenie, przypominające, co z naszymi bibliotekami i zbiorami Uniwersytetu Wileńskiego uczynili Rosjanie. Spostrzegłszy, że wszystkie narzędzia i celniejsze przyrządy były potłuczone, popsute, prawie do niczego niezdatne i brakowało w ogóle przedmiotów, które mogły mieć większą wartość i które potem u kupców ukazały się do przedania, że też i z Biblioteki zaledwo połowę książek przywieziono, które według pewnych wiadomości posiadało miasto Lima, kazałem zrobić dokładny inwentarz przywiezionych, rzeczy z wykazaniem stanu, w jakim się znajdowały, i ogłosiłem ich listę w dziennikach rządowych dla przekonania, jak mało dla kraju przyniósł korzyści ten rabunek i o ile się przyczyni do rozdrażnienia umysłu między dwoma pobratymczymi narodami.

Inna też okoliczność w tym trzecim pięcioleciu mego rektorstwa wiele mi nieprzyjemności sprawiła. Po Anibalu Pinto, którego prawy charakter, działalność i umiarkowanie dotąd jeszcze dosyć nie są ocenione, wstąpił na prezydencją Don Federico Errazuris, którego rodzina należała do partii zachowawczej i on sam za młodu do niej należał. Ale gdy został prezesem, dał przystęp do rządu, do izb i do sądownictwa wielu wolnomyślnym i stał się nieprzyjaznym duchowieństwu. Dało się to , uczuć w szkołach, w Uniwersytecie i w Radzie Uniwersyteckiej. Pierwej już wniesiono do Rady projekt zgubny, tyczący się nauki religii po szkołach, dążący do tego, aby wymazać z listy klas obowiązkowych tę naukę, nawet dla dzieci, i nie wymagać od uczniów ubiegających się o stopnie uniwersyteckie świadectwa, że się uczyli religii i z niej zdawali egzamin w szkołach gimnazjalnych.

Przeciwiłem się i — o ile mogłem — usiłowałem w Radzie zapobiec temu projektowi, który był z całą siłą podtrzymywany przez trzech dziekanów, sekretarza Rady i samego ministra. Długo toczyły się rozprawy, niekiedy już na moją stronę zdawały się przeważać. Wyznać nie waham się, że od samego wejścia do Rady Uniwersyteckiej obstawałem zawsze za każdą uchwałą mającą na celu naukę i wychowanie religijne tak w szkołach ludowych, stanowiących początkową instrukcję (I. primaire), jako też gimnazjalnych (secondaire). Jeszcze przed trzydziestu laty — jakem powiedział — za ministerstwa mego przyjaciela Tocornala zwiodłem w Radzie bój nie lada o to, aby w mianowaniu bakałarzy do szkół parafialnych radzono się i uwzględniano opinią proboszczów miejscowych i aby arcybiskupowi diecezji w Santiago dozwolony był nadzór nad szkołą normalną dla nauczycieli ludowych. W całym ciągu mego urzędowania starałem się ochraniać seminaria i prywatne kolegia, odznaczające się lepszym moralno-religijnym wychowaniem młodzieży, od intrygi i szkodzenia im wolnomyślnych bezwyznaniowców, masonów i oportunistów. Nie zrażało mnie to, że nie zawsze byłem wysłuchany. Teraz, gdy szło o radykalną zmianę, o usunięcie religii z liczby wszystkich innych obowiązkowych klas, nie miałem w Radzie więcej nad dwa głosy tegoż co ja zdania, większość przemogła.

Jedno jeszcze niepowodzenie czekało mnie w Radzie przy ostatku mojego w niej przewodnictwa. Od dawna, jeszcze za urzędowania uczonego filologa, rektora Don Andres Bello, niektórzy z członków Uniwersytetu, liberalni beletryści, proponowali usunąć z gimnazjów rządowych naukę łacińskiego języka i literatury jako rzecz przestarzałą, klerykalną, męczącą młode umysły, nie przynoszącą materialnych korzyści (zarobku). Po dwakroć później, chociaż bezskutecznie, ponawiały się też same usiłowania nawet w nauczycielach wyższych klas gimnazjalnych. Korzystając teraz z usposobienia, w jakim zostawał liberalny rząd, licząc na poparcie ministra, jako też sekretarza Rady i dziekana fakultetu, nieprzychylnych łacinie, wniesiono do Rady tenże sam projekt, oparty na wymienionych przyczynach, mający przy tym na widoku dążność nieprzyjazną duchowieństwu, antyklerykalną, antyzachowawczą. Daremne były usiłowania biskupa Larrain, dziekana f[akultetu] teologii, daremna decyzja fakultetu filozofii i literatury i moje zabiegi; sam Don Antonio Varas, natenczas radcą mianowany od rządu, stawał po mojej stronie. Więcej niż pół roku ciągnęły się w tym przedmiocie dyskusje bezużytecznie. Większością głosów w Radzie obalono instrukcją klasyczną we wszystkich rządowych gimnazjach, uchwalając na jej miejsce obowiązkowe uczenie się języków nowoczesnych. Łatwo było przewidzieć skutki tego postanowienia w kraju, w którym znajomość gruntowna ojczystego języka polega na nauce klasycznej nauki łaciny. Zostawiono wprawdzie po jednym nauczycielu łacińskiej gramatyki w dwóch czy trzech pierwszego rzędu gimnazjach, ale mało kto chciał się jej uczyć; francuski tylko język był lepiej nauczany, o tyle przynajmniej, o ile go potrzeba do rozumienia książek.

Pomimo tych i tym podobnych niepowodzeń, które w tych pięciu latach na rektorstwie mnie spotkały, a z których najnieprzyjemniejszą i najdolegliwszą dla mnie była głuchota, nie dozwalająca mi brać rzetelnego udziału w rozprawach Rady Uniwersyteckiej, nie zmniejszała się we mnie miłość i przywiązanie ku Chilijeżykom. Z nimi tak byłem spojony sercem i duszą, że już od wielu lat nie byłem ich gościem, przychodniem, ale rodakiem; dbałem o ich dobro, sławę i przyszłość jak swojej rodzinnej Ojczyzny. Mocno mię obchodziła tocząca się wojna z Peruwią. Ubolewałem nad tym, że był to bój morderczy między pobratymczym, ludem, cieszyły mię jednak męstwo, waleczność i gotowość do ofiar Chilijczyków, ich szlachetne wyrzeczenie się miłości własnej i zgoda między naczelnikami; należącymi nawet do przeciwnych politycznych partii. Zmieniano, usuwano przywódców armii, a żaden z nich nie unosił się urazą, szkalowaniem tych, co po nich obejmowali dowództwo; stronnictwa nawet polityczne, tak zawsze niepohamowane w obopólnej zawiści między sobą w izbach i na elekcjach, zawieszały między sobą na czas wojny walkę i wzajemne nieporozumienia, szły z sobą o lepsze, które z nich bardziej przysłuży się i dopomoże sprawie. Dopomagali w działalności rządowi jemu nawet nieprzyjaźni i przeciwnicy, mając na względzie to głównie, że pomimo błędów, jakie ich rząd w prowadzeniu wojny popełniał, i niepowodzeń, jakich częstokroć doznawał, głównym dla niego było zadaniem triumf i zwycięstwo. Toteż o mało więcej nad dwa miliony licząca Rzeczpospolita w miesiąc po wydaniu wojny 30 tysięcy miała pod bronią żołnierza i silną na morzu eskadrę, a całą kampanią długą, trudną i kosztowną o dwadzieście stopni szerokości od swojej stolicy na północ prowadzić musiała i pogromiła nieprzyjaciela.

Nie z obojętnienia więc i ochłody w przywiązaniu do Chile, gdzie już czterdziesty czwarty rok mego pobytu upływał, postanowiłem usunąć się ze służby publicznej. Lekcje moje chemii i mineralogii codziennie dawane w aulach uniwersyteckich i nieustanne prace w laboratorium stały się dla mnie niezbędnym, posilnym żywiołem; nie trudziły mię zbytecznie, lubiłem je zawsze jednostajnie i nie porzuciłbym ich, gdyby nie dręczyła mię ta sama myśl, która od przybycia do Ameryki po tylekroć coraz silniej uderzała w duszę, a nigdy nie ostygała zupełnie, myśl połączona z tęsknotą za krajem, myśl, która nie przeszkadzała mi kochać gościnnego kraju i być jemu wiernym, gorliwym o jego dobro obywatelem.

Teraz już lub nigdy. Liczyłem lat ośmdziesiąt życia, nie był to czas do dłuższego namyślania się. Nadchodziły we wrześniu 1882 roku nowe na urząd rektora wybory. Na miesiąc pierwej podałem prośbę do ministra o uwolnienie od obowiązków rektora i nauczyciela w Uniwersytecie, jako też o emeryturę, do której miałem spełnionych czterdzieście lat służby. Od dawna o tym uprzedzony rząd nowo obranego prezesa R[zeczypos]politej, Dominika Santa Maria, wczesne robił przygotowania i zabiegi za przyjacielem i zwolennikiem swoim, Don Antonio Varas, aby go wynieść na rektora, przeciw kandydaturze nienawistnemu dla niego Don Diego Barros Arana, prowadzonego na ten urząd przez partię radykalnych, wolnomyślnych.

Przede wszystkim należy wiedzieć, że w moc istniejącego prawa prezes mógł mianować rektorem tylko jednego z trzech kandydatów, których przedstawi mu Uniwersytet jako wybranych większością absolutną głosów na zgromadzeniu profesorów i członków czynnych Uniwersytetu, pospolicie zaś był mianowany rektorem ten z kandydatów, który na liście podanej prezesowi pierwsze z rzędu zajmował miejsce. Wotowano na każdego z trzech po osobno: najprzód na mającego zająć pierwsze miejsce, potem w porządku na drugiego kandydata, a w końcu na trzeciego. Nie mógł też prezes Rzeczypospolitej pod żadnym pretekstem ani niweczyć raz dokonanej elekcji, ani nakazać  powtórnej.

Choć byłem pewien, że mi rząd nie odmówi dymisji i emerytury, niespokoiło mię to, że upływał tydzień i drugi, a żadnej na moją prośbę nie dawano odpowiedzi. Idę do ministerium i tam się dowiaduję, że prośba moja nie doszła do rąk ministra i że rząd, w interesie swego kandydata, nie bez podziwienia czeka na nią. Domyśliłem się, że była przejęta przez kogoś z zachowawczej partii, która może jeszcze chciała zatrzymać mnie przy rektorstwie. Ponowiłem więc natychmiast moją prośbę i sam ją wręczyłem ministrowi, a tylko dziesięć dni pozostawało do dnia naznaczonego na elekcją.

W pięć dni po dokonaniu prawem przepisanych formalności i obliczeniu lat mojej służby, dekretem z dnia 6 paździer[nika] 1882, uwalnia mię rząd od obowiązków rektora i nauczyciela z przyznaniem mi w moc prawa emerytury wynoszącej 2966 piast[rów] 66 cent rocznie.

We dwa dni potem, 8 października, zbiera się więcej niż sto członków Uniwersytetu w komplecie, Cuerpo Universitario (Korpus Uniwersytecki), do wyboru rektora. Jako emeryt (jubilat) idę z pewnością, że już tą razą nie będzie miał we mnie przeciwnika Don Antonio Varas. Jakoż przy pierwszym wotowaniu na pierwsze miejsce w kandydaturze otrzymuje Varas przeważną liczbę wotów, ale niedostateczną, bo nie wynosiła większości obecnych wotujących członków; mniej od niego miał za sobą Barros Arana i — okazało się na kartkach wiele wotów z moim imieniem. Musiano powtórzyć wotowanie na toż samo pierwsze miejsce kandydatury. Byłem jeszcze spokojny, bo się już była okazała widoczna większość za Varasem. Tymczasem stronnicy radykalni Barrosa spostrzegłszy, że się ich kandydat nie utrzyma, rzucają wszyscy wota swoje za mną i z wielkim zadziwieniem moim, a większym prezydującego ministra, przy okrzyku młodzieży, wychodzi z urny większość absolutna kartek za mną, o wiele przewyższająca ilość tych, które otrzymał Varas. W tym momencie powstałem z krzesła i uprosiwszy o głos oświadczyłem wdzięczność moją najżywszą za nowy dla mnie dowód ufności ze strony Uniwersytetu, lecz razem,niemożność moją i nieudolność do sprawowania urzędu i godności, które młodszemu i godniejszemu ode mnie obywatelowi powinny być zostawione. Pierwej nim przystąpiono do wotowania na drugie miejsce kandydatury, wyszli z sali prawie wszyscy członkowie wydziału teologicznego, a za nimi wielu z prawnego i innych trzech fakultetów. Zmniejszona tym sposobem liczba wotujących wybrała większością głosów, w dwóch ostatnich, jedno po drugim następujących wotowaniach, Varasa na drugie miejsce listy kandydatów, mającej się przedstawić prezesowi Rzeczypospolitej, a Barrosa na trzecie.

Taki był wynik elekcji, który po piąty raz stawił mię na pierwszym rzędzie do ważniejszego teraz i trudniejszego do sprawowania niż kiedykolwiek urzędu rektora.

Z tej przyczyny Don Domingo Santa Maria i jego minister, od trzydziestu lat mój przyjaciel, Don Eugenio Vergara, w większym ode mnie znaleźli się kłopocie. Ja byłem już od nich z powodu podeszłych lat moich emerytowany, wiedzieli, że gotuję się do opuszczenia Chile i rektorstwa nie przyjmę; Varas, słusznie obrażony za to, że go — po tylekroć od czterdziestu lat pierwsze dostojeństwa w państwie piastującego — na drugim rzędzie (i w małej liczbie przyjaznych głosów) w liście umieszczono, oświadczył prezesowi i ministrom, że uważałby to sobie za ujmę honoru i szacunku, gdyby go rząd (przeciwko przyjętemu zwyczajowi, jako drugiego z rzędu) mianował rektorem; Barrosa zaś, jako osobistego nieprzyjaciela rządu i ultrawolnomyślnego, mogącego zaprowadzić politykę i waśnie tak między profesorami, jak i młodzieżą, za nic prezes Santa Maria nie chciał wynieść na rektora. Nie miał też prawa rząd nakazać Uniwersytetowi nowe wybory i unieważnić dokonane. Na próżno szukało ministerium sposobu do wyjścia legalnie z tej przykrej sytuacji; nie śmiano obrażać Varasa, daremne były narady; czas upływał, Uniwersytet był bez rektora.

Na trzeci tydzień po elekcji pisze do mnie, 23 paździer[nika], minister, że ma do pomówienia ze mną, i przy widzeniu się, na osobności, przedstawia mi stan rzeczy. Skrajna opozycja nagliła rząd do mianowania rektorem Barrosa jako jedynego, który by nie odmówił przyjęcia tej godności, a z tego mianowania wyniknąłby nieporządek w szkołach i Uniwersytecie; w izbach gotowano się do interpelacji. Varas był obrażony. „Jeden więc tylko pozostaje środek — rzecze minister — i jest ten: przyjm pan na rok, na dwa lata, na czas, jaki ci się podoba, nominacją na rektora, a potem podasz się do dymisji, rząd ją przyjmie i nowe nakaże wybory".

Zrazu nie chciałem na to się zgodzić, potrzebowałem czasu do namysłu. Naradziłem się nad tym z przedniejszymi obywatelami z partii zachowawczej, gorliwymi o wychowanie moralne młodzieży. Między nimi znajdował się też przybyły w tym czasie mądry i cnotliwy biskup diecezji Concepcion, Solar. Za ich zgodą wróciłem nazajutrz do ministra i już tylko targ toczyłem o to, na jak długo mam się obowiązać do pełnienia na nowo obowiązków rektora, abym zapewniony mógł być od rządu, że bez żadnej potem przewłoki przyjmie moją dymisją. Minister dał mi słowo, że jeśli przyjmę nominacją na rektora, rząd pod koniec roku szkolnego i po rozpoczęciu nowych kursów szkolnych (w 1883 [r.]) przyjmie moją dymisją. Zawarowałem sobie, że chociaż uwolniony ze służby nauczycielskiej, zostanę przy moich kursach i laboratorium do końca roku i przez cały rok 1883 bezpłatnie, przestając na emerytalnej pensji, aż póki nie przybędzie na moje miejsce profesor, którego się spodziewano w roku następnym z Freibergu. Przewidywałem bowiem, że bez lekcji i moich zatrudnień w pracowni chemicznej i mineralogicznym zbiorze, do których od czterdziestu czterech lat byłem nawykły, trudno byłoby mi wytrzymać do końca roku, mając na myśli konieczny powrót do kraju.

Octobra 31, r. 1882 wyszedł dekret mianujący mnie rektorem na lat cztery, licząc ten czas od dnia 8 paździer[nika], to jest od dnia ostatniej elekcji (uchwalone bowiem było przed trzema laty prawo skracające termin urzędowania rektora od pięciu lat do czterech). Wróciłem tedy raz. jeszcze, choć z niewielką ochotą, do pełnienia obowiązków rektora.

Nastąpiły we dwa miesiące potem wakacje, wśród których wykonałem ostatnią moją podróż po Chile aż do granic Araukanii, lecz już nie konno jak w 1844 [roku], ale po żelaznej kolei, po wspaniałym moście na Biobio i z dwoma dorosłymi synami. Jakież było moje zdziwienie, gdym na tych polach, które przed czterdziestu laty były puste, po których dziki człowiek uganiał za dzikim lub się zakradał na mniej dzikszego, dziś obaczył obszerne łany zboża, winnice miejscami, koleje, stacje murowane i przy nich wory z pszenicą , paki towarowe z nadpisami angielskimi, druty telegraficzne i nowe osady.

Na początku marca 1883 [r.] po ostatni raz zająłem się wpisem przybywających do Uniwersytetu uczniów; do tysiąca dochodziła ich liczba. Otworzone zostały kursy na trzech fakultetach, poprzedzone egzaminami, i ja rozpocząłem lekcje moje chemii i mineralogii. Miałem w tym roku więcej sta uczniów chemii i dwudziestu mineralogii, a lekcje były codzienne o południu; nie trudziły mnie, miały zawsze dla mnie jednakowy urok.

Nudziły mię tylko i frasowały sesje tygodniowe Rady Uniwersyteckiej, na których dosłyszeć nie byłem w stanie siedzących opodal ode mnie rodziców i dziekanów, a sprawiał ból oczu zawieszony przede mną ogromny żyrandol od migających świateł gazu węglowego. Rozprawy ciągnęły się do północy.

W połowie maja posłałem do rządu prośbę o zupełne uwolnienie mnie od urzędu rektora i niezwłocznie, 30 maja 1883 [r.], uwiadomił mię minister o jej przyjęciu. Odtąd oddałem się już z większą przyjemnością wyłącznie lekcjom moim i pracowni chemicznej.

Czerwca 5 [roku] 1883 Rada Oświecenia Publicznego, do której od roku 1846 nie przestawałem należeć, uchwaliła mi podziękowanie za tyloletnie usługi. W lipcu tegoż roku Izba Deputowanych prawie jednomyślnie przeznacza dla mnie pensji rocznej dożywotniej 6000 piastrów, wypłacalnej w kraju czy za krajem, gdzie bym się znajdował, uchwala tę pensją jako dowód wdzięczności, pension de gratitud. Senat i prezes potwierdzili wnet tę uchwałę i doniósł mi o niej listem nader uprzejmym minister oświecenia.

Ta niespodziewana dla mnie hojność parlamentu, w którym większa część posłów i senatorów składała się z dawnych uczniów Uniwersytetu, tym droższa i cenniejsza była dla mnie, żem o nią najmniejszych nie czynił zabiegów i nie wiedziałem, że się tym przedmiotem zajmować będą izby. Żaden z wyższych urzędników, generałów dywizji, prezesów trybunalskich tak wysokiej emerytury nie posiada w Chile. Nader sumienna i skrzętna była zawsze i jest administracja skarbu w tym kraju. Nikt się tu na urzędzie nie spanoszył. Każdy prezes i jego ministrowie schodzą pospolicie z urzędowania z takim, jaki mieli, lub uszczerbionym funduszem. Anibal Pinto, za którego rządów prowadzona była czynnie i z wielkim wysileniem wojna, ku czemu miał do rozporządzenia miliony, tegoż dnia, w którym złożył insygnia prezesowskie, najął dla siebie i swojej familii na przedmieściu, blisko mnie, dom mniejszy od mojego, a kiedym tegoż dnia poszedł mu powinszować jego zejścia z tak wysokiej godności i zapukałem do bramy, sam mi ją otworzył, nie miał odźwiernego.

Ukończyłem tego roku moje kursy chemii i mineralogii, jako też geologii, na początku grudnia. Tegoż miesiąca zdali moi uczniowie egzaminy. Dwa, miesiące wakacyjne, styczeń i luty, przepędziłem w gabinecie mineralogicznym, klasyfikując w nim kilka tysięcy minerałów nagromadzonych w ciągu lat wielu mego pobytu w Santiago. Spisałem inwentarz tych okazów, układając je stosownie do systemu, jaki zachowałem w trzecim wydaniu mojej Mineralogii, do której z prac moich tegorocznych trzeci dodatek (apendice) ogłosiłem drukiem i ostatnią małą rozprawę (notice) posłałem do „Annales des Mines" do Paryża.

W marcu odwiedziłem mego więcej niż od czterdziestu lat najwierniejszego przyjaciela i powiernika, Don Jose Hermojenes Alamos, i w jego obszernej majętności San Lorenzo chodziłem ostatni raz po porosłych kaktusami górach.

Wróciwszy do Santiago, już od początku maja zajmowałem się wyłącznie przygotowaniami do podróży i pożegnalnymi odwiedzinami, których do sta potrzeba było odbyć, aby się z całą publicznością rozstać przyjacielsko. Uprzejme było pożegnanie ze mną prezesa, rzewne i serdeczne z krewnymi śp. żony mojej, szczere i otwarte ze wszystkimi, ze wszystkimi jakby do widzenia.

O zachodzie słońca 21 maja (1884) poszedłem z synami na cmentarz, tam uklękłszy na grobie żony mojej i pomodliwszy się, z uszczkniętą gałązką cyprysu wróciłem do domu. Nazajutrz, zaledwo rozwidniało, jeszcze w gronie krewnych i przyjaciół zjedliśmy śniadanie, a zostawiwszy stół, łóżka i pokoje, jak gdybyśmy mieli nazajutrz wrócić do domu, ruszyłem z synami, z liczną gromadą przyjaciół do stacji kolejowej, gdzie na nas czekało liczniejsze jeszcze zebranie byłych uczniów i obywateli.

Zostało spokojne moje od trzydziestu czterech lat mieszkanie, dom i ogród na opiece Bożej, przy dozorze jednej poważnej przyjaciółki domu i wiernego od wielu lat, zasłużonego ogrodnika.

Koniec wersji demonstracyjnej.

TOM V

CZĘŚĆ PIERWSZA

I. Wyjazd z Chile. — Żegluga. — Paryż

II. Kraków

III. Warszawa

IV. Dodatek. Wyjątki z gazet i dzienników

V. Na Litwie

VI. Jeszcze nie koniec

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DRUGA

I.  Rzym

II. Z Rzymu do Jafy

III. Jafa — Jeruzalem — Jordan — Powrót

IV. Dodatek z lat 1887 i 1888

Niedostępny w wersji demonstracyjnej