Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

CZĘŚĆ PIERWSZA

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

CZĘŚĆ DRUGA

I

II

III

IV

V

VI

MONT-ORIOL

Guy de Maupassant

CZĘŚĆ PIERWSZA

I

Pierwsi kuracjusze — ranne (ptaki — już po kąpieli, przechadzali się zwolna, parami lufo samotnie, pod wielkimi drzewami, nad strumieniem spływającym z wąwozów Enval.

Od strony wioski pojawiali się następni i śpiesznym krokiem wchodzili do zakładu kąpielowego. Był to duży budynek: na parterze mieścił urządzenia wodalecznicze, na piętrze — kasyno, kawiarnię i salę bilardową.

Od czasu gdy doktor Bonnefille odkrył w głębi En-val bogate źródło i ochrzcił je swoim nazwiskiem, kilku miejscowych i okolicznych właścicieli ziemskich, puszczając się na nieśmiałą spekulację, zaryzykowało budowę obszernego gmachu w przepięknej, dzikiej, a mimo to pogodnej owernijskiej dolinie, wśród olbrzymich orzechów i kasztanowców. Dom ten miał służyć wielu celom na raz, kuracji zarówno, jak rozrywce, gdyż na dole sprzedawano wody mineralne, natryski i kąpiele, na górze zaś piwo, likiery i muzykę.

Ogrodzono część dolinki nad strumieniem, by stwerzyć park, nieodzowny w każdym uzdrowisku, i przeprowadzono w nim trzy aleje, jedną prostą i dwie kręte. U wylotu głównej alei tryskało sztuczne źródło: pod ochroną słomianej strzechy perliła się w wielkiej betonowej misie woda, sprowadzana z głównego źródła, a nadzór nad nią pełniła spokojna kobiecina, którą wszyscy nazywali poufale po imieniu: Marią. Flegmatyczna Owerniaczka, w bielutkim zawsze czepeczku na głowie, niemal cała spowita w czysty, obszerny fartuch okrywający przepisową suknię, wstawała powolnym ruchem, ilekroć dostrzegała zbliżającego się aleją kuracjusza. Znając swych gości, dla każdego wyjmowała z ruchomej oszklonej szafki jego własną szklankę i napełniała ją ostrożnie przy pomocy cynkowej chochla, osadzonej na długiej rączce.

Smętny kuracjusz uśmiechał się, wypijał wodę i zwracał szklankę mówiąc: „Dziękuję, Mario" — po czym odchodził, a Maria znów zasiadała na wyplatanym krzesełku w oczekiwaniu następnego pacjenta.

Nie było ich zresztą wielu. Uzdrowisko Enval od sześciu zaledwie lat zostało udostępnione chorym i po sześciu latach działalności nie miało więcej gości niż w pierwszym roku. Przyjeżdżało tu jakieś pół setki osób, a nęcił je przede wszystkim urok wioski tonącej w cieniu olbrzymich drzew o pniach spękanych i wielkich niby domy, nęciła sława wąwozów, osobliwość tej doliny, otwartej na rozległe równiny Owernii i niespodzianie zamykającej się u stóp wysokiej, zjeżonej starymi kraterami góry, urywającej się stromo nad wspaniałą dziką rozpadliną, pełną złomisk skalnych, gdzie potok pienił się kaskadami na ogromnych głazach, przed każdym z nich rozlany w małe jeziorko.

Początek był taki sam jak wszystkich uzdrowisk: doktor Bonnefille opublikował broszurę o odkrytym przez siebie źródle. Zaczął stylem górnolotnym i sentymentalnym od pochwały alpejskich uroków krajobrazu, a dobierał przy tym starannie określeń luksusowych, to jest takich, które dźwięczą pięknie, ale nic nie mówią. Wszystko więc w okolicy było malownicze, widoki imponujące, zakątki czarowne, najkrótsze nawet przechadzki dostarczały jedynych w swoim rodzaju wrażeń i mogły zachwycić artystów i turystów. Potem nagle, bez żadnego przejścia, następowało wyliczenie zbawiennych zalet źródła Bonnefille; woda ta zawierała dwutlenek węgla, sodę, różne sole, szczawy, lit, żelazo itd. i nadawała się do leczenia wszelkich chorób. Figurowały one zresztą pod nagłówkiem: „Chroniczne i ostre stany chorobowe, w których szczególnie wskazana jest kuracja wodami Enval". A lista cierpień uzdrawianych wodami Enval była długa, urozmaicona i pocieszająca dla rozlicznych kategorii pacjentów. Broszurę zamykały wskazówki praktyczne dotyczące cen mieszkań i żywności oraz hoteli. Trzy tutejsze hotele powstały w tym samym czasie co i zakład kąpielowy, połączony z kasynem. Hotel Splendid, nowiutki gmach, wznosił się na zboczu doliny i górował nad kąpieliskiem. Hotel Termy był przerobiony ze starej gospody, a hotel Vidaillet utworzono po prostu przez zakup trzech sąsiadujących z sobą domów i przebicie ich murów tak, by stanowiły całość.

Jednocześnie pojawiło się pewnego pięknego poranka dwóch nowych lekarzy, choć nikt nie wiedział, skąd się wzięli, w uzdrowiskach bowiem lekarze rodzą się niejako ze źródeł, tak samo jak pęcherzyki powietrza na musującej wodzie mineralnej. Byli to: doktor Honorat, Owerniak, i doktor Latomne— paryżanin. Doktor Latonne i doktor Bonnefille zapałali do siebie z miejsca straszliwą nienawiścią, doktor Honorat natomiast, schludny, doskonale wygolony grubas, uśmiechnięty i zręczny, wyciągnął prawicę do jednego, a lewicę do drugiego rywala i z obu pozostawał w dobrych stosunkach. Lecz panował nad sytuacją doktor Bonnefille dzięki piastowanej urzędowej funkcji inspektora źródeł i zakładu kąpielowego w Enval.

Urzędowy tytuł dawał mu władzę, zakład był jego królestwem. Tu spędzał całe dni, a jak powiadali ludzie — niekiedy i noce. Sto razy każdego ranka przemierzał drogę z domu, położonego opodal we wsi, do swego gabinetu lekarskiego, mieszczącego się w domu kąpielowym u wejścia, na prawo z korytarza. Przyczajony tam niby pająk w sieci, śledził wchodzących i wychodzących, przy czym na własnych pacjentów spoglądał okiem surowym, a na pacjentów innych lekarzy — z wściekłością. Do wszystkich przemawiał tonem kapitana okrętu i przerażał nowicjuszy, z wyjątkiem tych, których śmieszył.

Tego dnia, gdy doktor Bonnefille wbiegał do zakładu krokiem tak żwawym, że szerokie poły starego surduta fruwały za nim na kształt skrzydeł, zatrzymał go w rozpędzie okrzyk:

— Panie doktorze!

Doktor Bonnefille odwrócił się. Chuda, złośliwa twarz, poorana głębokimi czarnymi bruzdami zmarszczek, okolona nieporządną, rzadko przycinaną szpakowatą brodą, zdobyła się na uśmiech. Zdjął wysoki cylinder, postrzępiony i wyplamiony, odkrywając długie włosy, przetkane siwizną czy też— jak twierdził jego rywal, doktor Latonne — po prostu brudne.

Cofnął się o krok, skłonił i szepnął:

— Dzień dobry, panie margrabio, jak się pan dzisiaj czuje?

Drobny, wypielęgnowany mężczyzna, margrabia de Ravenel, wyciągnął do lekarza rękę i odpowiedział:

— Bardzo dobrze, panie doktorze, bardzo dobrze, a w każdym razie niezgorzej. Nerki jak zawsze dokuczają, ale w sumie lepiej się miewam, dużo lepiej, a przecież wziąłem dopiero dziesiątą kąpiel. W zeszłym roku poprawa nastąpiła nie wcześniej niż po szesnastej, pamięta pan, panie doktorze?

— Oczywiście, przypominam sobie doskonale.

— Ale nie o tym chciałem z panem mówić. Dzisiaj rano przyjechała moja córka i o niej przede wszystkim pragnę z panem porozmawiać, ponieważ mój zięć, pan Andermatt, William Andermatt, bankier...

— Wiem, wiem...

— Otóż zięć przywiózł list polecający do doktora La-tonne. Ale ja do pana jedynie mam zaufanie i dlatego proszę, niech pan zgodzi się pójść wraz ze mną do hotelu zaraz, nim... rozumie pan... Wolałem otwarcie przedstawić całą sytuację... Ma pan teraz chwilę czasu?

Doktor Bonnefille włożył cylinder z powrotem na głowę. Był bardzo poruszony i zaniepokojony. Odpowiedział bez namysłu:

— Tak, jestem w tej chwili wolny. Życzy pan sobie, żebym poszedł od razu z panem?

— O to właśnie proszę.

Zawrócili i szybkim krokiem ruszyli w górę aleją, która łukiem wiodła do bramy hotelu Splendid, wzniesionego na stoku góry tak, by goście mogli się cieszyć stąd pięknym widokiem.

Na pierwszym piętrze weszli do salonu sąsiadującego z pokojami margrabiego de Ravenel i państwa Andermatt. Margrabia zostawił lekarza samego i poszedł po córkę.

Przyprowadził ją po krótkiej chwili. Pani Andermatt była młodą blondynką, drobną, bladą i bardzo ładną. Rysy miała jakby dziecięce, ale niebieskie oczy spoglądały tak śmiało, że nadawały tej delikatnej i pełnej wdzięku osobie powab odwagi i zdecydowanego charakteru. Nie dolegało jej nic poważnego, ot, trochę osłabienia, skłonność do smutku, napady łez bez powodu lub gniewu bez przyczyny, wreszcie blednica. Nade wszystko, pragnęła mięć dziecko, ale od dwóch lat małżeństwa oczekiwała go daremnie.

Doktor Bonnefille potwierdził, że wody Enval będą w tym przypadku niezawodne, i natychmiast wypisał receptę.

Jego recepty zawsze wyglądały przerażająco, niby werdykt trybunału. Zalecenia, spisane na dużym arkuszu papieru, dzieliły się na niezliczone paragrafy, a każdy z nich zajmował parę linijek; szpiczaste litery, kreślone z niezwykłym rozmachem, zdawały się kłuć jak kolce.

Jedne za drugimi ciągnęły się odstraszające nazwy syropów, proszków i pigułek do zażywania na czczo, rano, w południe i wieczorem.

Można by je odczytać tak: „Pan X., jako dotknięty chorobą chroniczną, nieuleczalną i śmiertelną, będzie zażywał:

1. Siarczan chininy, od którego ogłuchnie i straci pamięć.

2. Bromek potasu, który mu rozstroi żołądek, osłabi wszystkie organy, okryje skórę pryszczami i zakazi oddech wstrętną wonią.

3. Następnie jodek potasu, który wysuszając gruczoły wydzielania wewnętrznego, mózg i inne organy — wkrótce uczyni go niedołęgą i kretynem.

4. Salicyl, bo jakkolwiek lecznicze właściwości tego środka nie zostały jeszcze dowiedzione, wszystko wskazuje, że prowadzi on pacjentów do rychłej i nagłej śmierci.

Jednocześnie panu X. zaleca się: chloral, powodujący obłęd; belladone, zabójczą dla oczu; wszelkie roztwory roślinne i mieszanki mineralne zdolne zatruć krew, stoczyć narządy wewnętrzne, zniszczyć kości, słowem zabić człowieka kuracją, jeśli choroba sama nie da mu rady".

Doktor Bonnefille pisał długo, na obu stronach arkusza, w końcu nakreślił podpis takim gestem, jak sędzia ferujący wyrok śmierci.

Młoda kobieta siedząc naprzeciw niego przyglądała mu się, a kąciki ust drżały jej od powstrzymywanego śmiechu.

Kiedy wyszedł, skłoniwszy się uroczyście, chwyciła zapisany papier, zmięła go w kulkę i cisnęła do kominka śmiejąc się wreszcie na cały głos.

— Ach, tatusiu, gdzież ty wykapałeś tego mamuta? Przecież on wygląda zupełnie jak handlarz starzyzny! Ach, ty jeden na świecie potrafisz takie sztuki! Żeby odgrzebać lekarza sprzed wielkiej rewolucji! Jaki paradny... jaki brudas... brudas okropny, doprawdy, zdaje się, że nawet obsadkę mi zabrudził...

W tej samej chwili drzwi się otwarły i dał się słyszeć głos pana Andermatta:

— Proszę wejść, panie doktorze.

Ukazał się doktor Latonne. Wyprostowany, szczupły, poprawny, nieokreślonego wieku, ubrany był w wytworną marynarkę, a w ręku trzymał cylinder — nakrycie głowy odróżniające zazwyczaj lekarzy w uzdrowiskach Owernii. Ten paryski doktor, bez wąsów i brody, przypominał aktora na wakacjach.

Margrabia, zmieszany, nie wiedział, co począć i jak się odezwać, natomiast jego córka zasłaniała usta chusteczką udając atak kaszlu, by nie wybuchnąć śmiechem prosto w twarz gościa. Doktor Latonne skłonił się z wielką pewnością siebie i na skinienie młodej pani usiadł. Andermatt, wszedłszy tuż za nim, przedstawił mu z wszystkimi szczegółami stan zdrowia swe] żony, jej dolegliwości i ich objawy, opinię lekarzy, których rad zasięgano w Paryżu, w końcu własne domysły, oparte na szczególnych okolicznościach, wyrażonych ściśle technicznymi terminami.

Andermatt, Żyd z pochodzenia, był jeszcze bardzo młody, a zajmował się zawodowo interesami. Interesy robił wszelkiego rodzaju i znał się po trosze na wszystkim, wyróżniał się wielkim sprytem, szybką orientacją i niepospolitą stanowczością decyzji. Trochę zbyt tęgi w stosunku do niewysokiego wzrostu, pyzaty, łysy, ze swymi pulchnymi rękami i na krótkich nogach nieco podobny do kukły, wyglądał zarazem nazbyt rumiano i jakby niezdrowo, a mówił z oszałamiającą łatwością.

Dzięki zręcznym zabiegom poślubił córkę margrabiego de Ravenel, chcąc w ten sposób rozszerzyć zasięg swych interesów na środowisko, do którego przedtem nie miał dostępu. Margrabia posiadał zresztą około trzydziestu tysięcy franków dochodu i tylko dwoje dzieci. Ale Andermatt żeniąc się w trzydziestym roku życia trzymał już w garści pięć czy sześć milionów ulokowanych tak korzystnie, że spodziewał się wkrótce pomnożyć je do dziesięciu lub dwunastu. Pan de Ravenel, człowiek niezdecydowany, chwiejny, zmienny i słaby, w pierwszej chwili odrzucił z gniewem proponowany mu związek, oburzając się na myśl wydania córki za izraelitę. Ale po półrocznym oporze zmiękł i ustąpił przed siłą nagromadzonego złota, zastrzegając tylko wychowanie potomstwa w religii katolickiej.

Niestety, oczekiwano daremnie, potomstwo wcale się nie zapowiadało. Wówczas margrabia, od dwóch lat zachwycony kuracją w Enval, przypomniał sobie, że broszura doktora Bonnefille mówiła również o leczeniu bezpłodności.

Sprowadził więc córkę, którą mąż odwiózł, aby jej pomóc w urządzeniu się na miejscu i polecić opiece doktora Latonne, zgodnie z radą paryskiego lekarza. Toteż zaraz po przybyciu do Enval Andermatt poszedł po doktora Latonne, a teraz wyliczał mu wszystkie objawy, jakie zauważył u żony. Na zakończenie wyznał, że pragnie zostać ojcem i boleśnie odczuwa dotychczasowe zawody.

Doktor Latonne wysłuchał go, po czym zwrócił się do młodej kobiety:

— Czy zechce pani coś dodać od siebie? Parni Andermatt odpowiedziała z powagą:

— Nie, nic nie mam do dodania, panie doktorze. Lekarz podjął:

— W takim razie proszę, niech pani łaskawie zdejmie podróżną suknię i gorset, a włoży jakiś gładki, biały, zupełnie biały peniuar.

Zdumiała się, więc doktor żywo wyjaśnił, na czym polega jego metoda.

— Ależ to zupełnie proste, proszę pani! Dawniej panowało przekonanie, że wszelkie choroby pochodzą z zepsutej krwi lub wady organicznej; dziś przypuszczamy, że w wielu przypadkach, a zwłaszcza w tak szczególnym przypadku, z jakim mamy u pani do czynienia, nieokreślone dolegliwości dręczące panią, a nawet poważne, śmiertelne zaburzenia mogą mieć wyłącznie tę przyczynę, ze pod wpływem łatwych do ustalenia czynników któryś z narządów rozwija się nienormalnie, ze szkodą sąsiednich, zakłóca przez to całą harmonię i równowagę organizmu, hamuje jego funkcje, utrudnia pracę wszystkich organów.

Wystarczy wzdęcie żołądka, by stworzyć pozory wady serca, które, krępowane w swych ruchach, bije gwałtownie, nierówno, a nawet z przerwami. Powiększenie wątroby i pewnych gruczołów może spowodować w organizmie szkody, które nie dość spostrzegawczy lekarz przypisze rozlicznym innym przyczynom.

Toteż pierwszym naszym obowiązkiem jest sprawdzenie, czy wszystkie narządy pacjenta mają normalne wymiary i znajdują się na właściwym miejscu. Byle drobiazg bowiem może zaważyć na zdrowiu człowieka. Dlatego, jeśli pani pozwoli, przystąpię do szczegółowego zbadania i wykreślę na peniuarze granice, rozmiary i położenie wszystkich pani organów. Doktor Latonne odłożył cylinder na krzesło i przemawiał ze swobodą. Gdy przy tym otwierał i zamykał szerokie usta, na jego wygolonych policzkach tworzyły się dwie głębokie bruzdy, nadając mu nieco księżowską minę.

Andermatt wykrzyknął z zachwytem:

— No no! To nadzwyczajne! Niezwykle pomysłowe, zupełnie nowe, bardzo nowoczesne!

Określenie „bardzo nowoczesne" wyrażało w ustach bankiera szczyt podziwu.

Młoda kobieta, szczerze ubawiona, wstała i przeszła do sypialni, by po kilku minutach powrócić w białym . peniuarze. Lekarz kazał jej ułożyć się na kanapie i dobywszy z kieszeni trójkolorowy ołówek z czarnym, czerwonym i niebieskim ostrzem — przystąpił do osłuchania i opukania nowej pacjentki, przy czym pokrywał peniuar drobnymi barwnymi kreskami i notował każdą obserwację.

Po kwadransie tej pracy pani Andermatt wyglądała jak mapa, na której znaczą się lądy, morza, przylądki, rzeki, królestwa i miasta oraz ich nazwy, gdyż lekarz na każdej linii demarkacyjnej wypisywał parę łacińskich słów, dla siebie tylko zrozumiałych.

Gdy wreszcie nasłuchał się wszystkich wewnętrznych szmerów w organizmie pani Andermatt i wypukał wszelkie głuche i dźwięczne miejsca jej osoby, wyciągnął z kieszeni notatnik oprawny w czerwoną skórkę, ozdobiony złoceniami i podzielony według liter alfabetu, sprawdził coś w skorowidzu i zapisał: „Obserwacja 6347, pani A., lat 21."

Później, odczytując od stóp do głów zanotowane na peniuarze barwne uwagi, tak jak egiptolog odcyfrowuje hieroglify, przeniósł je do swego notesu.

Kończąc oznajmił:

— Nie ma powodu do niepokoju, nie znalazłem nic nienormalnego prócz lekkiego, bardzo lekkiego odchylenia, które zniknie po trzydziestu kąpielach kwasowęglowych. Ponadto będzie pani piła co dzień przed południem trzy razy po pół szklanki wody mineralnej. To wszystko. Za kilka dni przyjdę znów panią zbadać.

Wstał, ukłonił się i wyszedł tak szybko, że całe towarzystwo wprawił tym w osłupienie. Ten sposób wycofywania się znienacka stanowił jego specjalność, odrębny styl i znak szczególny. Stosował go w mniemaniu, że jest szczytem elegancji i wywiera wielkie wrażenie na pacjentach.

Pani Andermatt pobiegła przejrzeć się w lustrze, cała dygocĄc od głośnego, dziecięcego śmiechu.

— Ach, jacy zabawni, jacy śmieszni! Powiedzcie, czy nie ma jeszcze jednego? Chcę go zaraz zobaczyć! Will, idź, poszukaj, na pewno jest jeszcze trzeci, pokażcie mi trzeciego!

Mąż spytał zdumiony:

— Jaki trzeci? Trzeci kto?

Margrabia musiał wyjaśnić, usprawiedliwiając się gęsto, gdyż bał się trochę zięcia. Opowiedział, jak to doktor Bonnefille przyszedł właściwie do niego, a on lekarza przedstawił Chrystianie, ciekaw jego opinii, ponieważ ma wielkie zaufanie do starego doświadczonego praktyka, tutejszego człowieka i odkrywcy źródła.

Andermatt wzruszył ramionami i oznajmił, że jego żonę będzie leczył wyłącznie doktor Latonne. Margrabia, mocno zaniepokojony, zaczął się więc głowić, jakich użyć wybiegów, aby sprawę załagodzić nie obrażając skorego do gniewu doktora Bonnefille.

Chrystiana zagadnęła:

— Czy Gontran jest tutaj?

Pytała o swego brata. Ojciec odparł:

— Owszem, jest tu od czterech dni, a z nim jeden z jego przyjaciół, o którym nieraz wspominał, pan Paweł Brétigny. We dwóch zwiedzają Owernię. Już byli w Mont-Dore i Bourboule, a w końcu przyszłego tygodnia wybierają się do Cantal. Po czym margrabia zapytał córkę, czy ma ochotę po nocnej podróży odpoczywać aż do obiadu; ale Chrystiana spała doskonale w wagonie sypialnym, prosiła więc tylko o godzinkę na zabiegi toaletowe, później zaś pragnęła obejrzeć wioskę i zakład kąpielowy.

Ojciec i mąż poszli do swych pokoi, by tam poczekać, aż Chrystiana będzie gotowa. Wkrótce na nich zawołała i razem zeszli na dół. Najpierw zachwycił Chrystianę widok wioski rozrzuconej wśród lasu w głębokiej dolinie, którą zewsząd zamykały drzewa kasztanowe, wyniosłe jak góry. Rosły wszędzie, tak jak je los rozrzucił w ciągu czterech stuleci ich żywota: u wrót domów, na dziedzińcach, wzdłuż ulic. Wszędzie też wzrok spotykał źródła ujęte pod czarnym, pionowo sterczącym kamieniem tak, by strumień świetlistej wody tryskając przez wywiercony w kamieniu otwór spływał łukiem do poidła. Świeży zapach zieleni i obory unosił się pod drzewami, a Owerniaczki z kądzielą czarnej wełny zatkniętą za pasem przędły szybkimi ruchami palców, czy to idąc statecznie ulicą, czy też stojąc w progu domu. Spod krótkich spódnic widać było szczupłe łydki obciągnięte niebieską pończochą, a staniki, przytrzymywane szelkami na ramionach, nie zasłaniały płóciennych rękawów koszul, z których wysuwały się twarde, chude ramiona i kościste ręce.

Nagle, jakby na powitanie przechadzających się gości, trysnęła skoczna, zabawna muzyka. Można by pomyśleć, że to piskliwe tony starej, dychawicznej katarynki. Chrystiana aż krzyknęła:

— Co to?

Margrabia roześmiał się:

— Orkiestra kasyna. We czterech tyle robią hałasu. I zaprowadził córkę przed czerwony afisz nalepiony na murze jakiejś fermy, gdzie czarne litery głosiły:

KASYNO UZDROWISKA ENVAL

POD DYREKCJĄ PETRUSA MARTEL, ARTYSTY TEATRU ODEON

W sobotą, 6 lipca, WIELKI KONCERT pod batutą mistrza Saint--Landri, laureata drugiej wielkiej nagrody Konserwatorium. Przy fortepianie p. Javel, laureat welkiej nagrody Konserwatorium. Na flecie gra p. Noirot, laureat Konserwatorium. Na kontrabasie

— p. Nicordi, laureat Królewskiej Akademii w Brukseli.

PO KONCERCIE WIELKI SPEKTAKLI

ZABŁĄKANI W LESIE

Komedia w jednym akcie p. Pointillet

OSOBY:

Pierre de Lapointe — pan Petrus Martel z teatru Odeon Oskar Léveillé — pan Petitnivelle z teatru Wodewil Jean — pan Lapalme z Teatru Wielkiego w Bordeaux Filipina — panna Odelin z teatru Odeon Podczas przedstawienia przygrywa orkiestra. Dyryguje mistrz Saint-Landri.

Chrystiana na głos odczytywała afisz śmiejąc się i dziwiąc. Ojciec zapewnił ją:

— To cię na pewno ubawi, chodźmy, zobaczysz orkiestrę.

Skręcili w prawo i weszli do parka. Kuracjusze przechadzali się wzdłuż trzech alei, z powagą, wolnym krokiem, przystawali, by wypić przepisaną szklankę wody, i ruszali znowu. Kilka osób siedząc na ławkach rysowało jakieś znaki końcem parasola lub laski. Nie rozmawiali z sobą, zdawało się nawet, że o niczym nie myślą, jakby na wpół tylko żywi, odrętwiali, obezwładnieni charakterystyczną nudą uzdrowisk. Tylko dziwaczny hałas czyniony przez orkiestrę drgał w łagodnym, cichym powietrzu, płynął pod drzewami nie wiedzieć skąd, nie wiedzieć jak wytwarzany, i on to chyba wprawiał w ruch ospałych spacerowiczów.

Głos jakiś zawołał: „Chrystiano!" Pani Andermatt odwróciła się. To brat biegł ku niej. Ucałował ją, uścisnął rękę jej męża, a potem wziął siostrę pod ramię i pociągnął za sobą, zostawiając w tyle ojca i szwagra.

Zaczęli gawędzić. Gontran był wysokim, szykownym młodzieńcem, równie jak siostra skorym do śmiechu, a jak ojciec ruchliwym; nie obchodziło go wiele z tego, co działo się wokół, zawsze natomiast był w pogoni za tysiącem franków.

— Myślałem, że śpisz jeszcze, inaczej byłbym wpadł do hotelu, żeby cię przywitać. A poza tym Paweł wyciągnął mnie rano na wycieczkę do zamku w Tournoël.

— Co za Paweł? Ach, tak, twój przyjaciel.

— Paweł Brétigny. Prawda, ty nic nie wiesz. Teraz poszedł do kąpieli.

— Choruje?

— Nie, ale się leczy. Bo właśnie przeżył miłość.

— Więc bierze kąpiele kwasowęglowe — tak się to nazywa, prawda?- — żeby się wyleczyć z miłości...

— Tak. Robi zresztą wszystko, co mu poradzę. Ach, Paweł naprawdę ciężko to przeżył. Porywczy, niebezpieczny typ. Omal nie umarł. Chciał zabić niewierną. Chodziło o pewną aktorkę, bardzo znaną. Kochał ją do szaleństwa, ale ona oczywiście zdradzała go, rozegrało się to niebywale dramatycznie. No, więc wyciągnąłem go w podróż. Teraz już z nim lepiej, chociaż jeszcze nie zapomniał.

Chrystiana, która dotychczas słuchała z uśmiechem, spoważniała mówiąc:

— Chciałabym go poznać.

A przecież słowo „miłość" niewiele jej mówiło. Myślała o niej czasami, lecz tak, jak ubogie kobiety myślą o naszyjniku z pereł lub diademie z brylantów, z żywą tęsknotą do przedmiotu bardzo odległego, chociaż możliwego do osiągnięcia. Wyobrażała sobie miłość według tego, co o niej mówiły romanse, które czytywała z nudów, nie przywiązując do tych spraw większej wagi. Nigdy nie była skłonna do marzeń, natura dała jej szczęśliwe usposobienie, spokojne i pogodne, a chociaż Chrystiana wyszła za mąż przed dwoma laty, jeszcze nie zbudziła się z tego uśpienia serca, myśli i zmysłów, w jakim żyją naiwne dziewczęta, w jakim niektóre kobiety trwają aż do śmierci. Życie wydawało jej się dobre i proste, nie widziała jego powikłań. Nigdy też nie doszukiwała się jego sensu, nie zadawała mu pytań. Żyła, spała, jadła, wybierała toalety z dużym smakiem, śmiała się, była wszystkiemu rada. Czegóż więcej mogłaby żądać? Kiedy przedstawiono jej Andermatta jako starającego — w pierwszej chwili odmówiła z dziecinnym oburzeniem: nie chciała być małżonką Żyda. Ojciec i brat, podzielając jej odrazę, odpowiedzieli tak jak i ona — zdecydowanie odrzucili propozycję. Andermatt znikł, nie dawał znaku życia. Ale w trzy miesiące później Gontran był mu dłużny ponad dwadzieścia tysięcy franków, a margrabia, choć z innych przyczyn, również zaczął mięknąć. Przede wszystkim dlatego, że z zasady, z samolubnego upodobania do świętego spokoju, zawsze pod naciskiem ustępował. Córka mawiała o nim: „Ach, tatuś sam nie wie, czego chce!" I była to prawda. Bez samodzielnych poglądów, bez przekonań, entuzjazmował się co chwila czym innym. To zapalał się nietrwałą i poetyczną miłością do starych tradycji swej rasy i pragnął dla Francji króla, ale monarchy światłego, inteligentnego, liberalnego, idącego z duchem czasu; to znów po przeczytaniu jakiegoś dzieła Micheleta czy innego demokratycznego pisarza wielbił namiętnie hasło powszechnej równości, idee postępu, domagał się zaspokojenia potrzeb ubogich, uciśnionych i cierpiących. Zależnie od nastroju gotów był we wszystko uwierzyć, toteż kiedy jego dawna przyjaciółka, pani Icardon, która obracała się w środowisku izraelitów i pragnęła doprowadzić do małżeństwa Chrystiany z Andermattem, zaczęła go przekonywać — wiedziała dobrze, jakich użyć wobec margrabiego argumentów. Wytłumaczyła mu, że dla rasy żydowskiej nadeszła godzina odwetu; uciskani tak, jak przed rewolucją uciskany był lud francuski, teraz ujarzmią innych potęgą swego złota. Margrabia nie był człowiekiem religijnym, ale żywiąc przekonanie, że idea Boga stanowi podstawę prawodawstwa, zdolną lepiej utrzymać w ryzach głupców, ignorantów i tchórzów niźli idea sprawiedliwości, traktował wszelkie dogmaty z obojętnością zabarwioną szacunkiem; jednakim a szczerym poważaniem obdarzał Konfucjusza, Mahometa i Chrystusa. Dlatego ukrzyżowanie Chrystusa nie było w jego pojęciu niewybaczalną zbrodnią, lecz grubym błędem politycznym. Toteż starczyło kilku tygodni perswazji, by zaczął podziwiać ukrytą, wytrwałą i potężną działalność Żydów, prześladowanych na całym świecie. I nagle, spoglądając innymi oczyma na ich wspaniałe zwycięstwa, ujrzał w nich słuszne zadośćuczynienie za długie wieki poniewierki. Widział w Żydach władców nad królami, którzy są władcami ludów; oni to podtrzymywali trony lub pozwalali im walić się, mogli bowiem doprowadzić do bankructwa całe państwa, tak samo jak pierwszego lepszego kupca winnego. Dumni wobec książąt, upokorzonych przed nimi, rzucali swe nieczyste złoto do odemkniętych skarbców najgorliwszych katolickich monarchów, a ci odwdzięczali się tytułami szlachectwa lub koncesjami na linie kolejowe.

Tak się stało, że margrabia de Ravenel zgodził się wydać córkę za Williama Andermatta.

Sama Chrystiana pod dyskretnym naciskiem pani Icardon, u której jako u przyjaciółki swojej zmarłej matki przywykła zasięgać rady w najbardziej osobistych sprawach, pod naciskiem również ojca i wobec obojętności brata, wrażliwego jedynie na własny interes — przystała na małżeństwo z tym arcybogatym i właściwie nieszpetnym grubasem, jakkolwiek nie podobał jej się wcale. Zgodziła się tak, jakby chodziło o spędzenie letnich miesięcy w niezbyt przyjemnej okolicy.

Obecnie uważała, że mąż jest poczciwym chłopcem, uprzejmym i niegłupim, miłym nawet w domowym pożyciu; ale często z niego pokpiwała wraz z brałem, który zobowiązania wdzięczności spłacał złośliwym dowcipem.

Właśnie mówił siostrze:

— Twój małżonek jest bardziej niż zazwyczaj rumiany i łysy. Wygląda jak chory kwiatuszek albo jak prosię świeżo ogolone. Skąd on bierze te kolory?

Odpowiedziała:

— Zapewniam cię, że w niczym się do jego rumieńców nie przyczyniłam. Mam czasem ochotę przylepie go na pudełku z czekoladkami.

Rozmawiając znaleźli się przed zakładem kąpielowym. Po obu stronach wejścia siedzieli na wyplatanych krzesłach dwaj mężczyźni i, oparci plecami o mur, ćmili fajki.

Gontran rzekł:

— Popatrz, jakie śmieszne typy. Ten na prawo, garbus w greckiej czapeczce, to stary Printemps, były dozorca więzienia w Riom, a teraz dozorca i niemal dyrektor zakładów w Enval. Dla niego nic się nie zmieniło, musztruje kuracjuszy tak, jak dawniej swoich aresztantów. Bo pacjenci są zawsze więźniami: kabiny kąpielowe zastępują cele, sala natrysków — karcer, a pomieszczenie, gdzie doktor Bonnefille dokonuje przy pomocy sondy Baraduka płukania żołądków, to izba tajemnych tortur. Printemps nikomu się nie kłania, na tej zasadzie, że skazańcy nie zasługują na szacunek. Więcej względów okazuje jedynie paniom, traktując je z pewnym poważaniem i z odrobiną zdumienia, ponieważ w Riom nie miał kobiet pod swą opieką. Więzienie było przeznaczone wyłącznie dla mężczyzn, więc nie przywykł odzywać się do płci pięknej. Ten drugi, z lewej, to kasjer. Spróbuj go poprosić o zanotowanie twojego nazwiska, zobaczysz, jaką będziemy mieli zabawę!

I Gontran zwrócił się do mężczyzny siedzącego na lewo od drzwi, mówiąc dobitnie:

— Panie Séminois, moja siostra, pani Andermatt, chce nabyć abonament na dwanaście kąpieli.

Kasjer, mężczyzna bardzo wysoki, bardzo chudy i bardzo zabiedzony, wstał, przeszedł do swej kancelarii położonej naprzeciw gabinetu naczelnego lekarza, otworzył księgę i zapytał:

— Pani godność?

— Andermatt.

— Jak proszę?

— Andermatt.

— Przepraszani, jak się to pisze?

— A-n-d-e-r-m-a-t-t.

— Dziękuję.

Chwilę pisał. Kiedy skończył, Gontran poprosił:

— Może zechce pan nam odczytać nazwisko.

— Służę państwu: Anterpat.

Chrystiana, śmiejąc się do łez., zapłaciła za abonament i spytała brata:

— Co to za hałas słychać na górze? Gontran wziął ją pod rękę.

— Chodź, zobaczymy.

Z piętra dobiegały gniewne głosy. Chrystiana i Gontran weszli po schodach, otworzyli jakieś drzwi i ujrzeli obszerną salę kawiarni ze stołem bilardowym pośrodku. Dwaj mężczyźni, bez surdutów, z kijami bilardowymi w ręku, kłócili się wściekle, rozdzieleni długością stołu.

— Osiemnaście!

— Siedemnaście!

— Mówię panu, że osiemnaście!

— Nieprawda. Tylko siedemnaście!

To dyrektor kasyna, pan Petrus Martel, artysta teatru Odeon, rozgrywał codzienną partyjkę z komikiem trupy, panem Lapalme z Teatru Wielkiego w Bordeaux.

Petrus Martel, któremu potężny i miękki brzuch wydymał koszulę nad spodniami, nieodgadnionym sposobem trzymającymi się w pasie, występował jako mizerny aktorzyna tu i ówdzie, póki nie objął kasyna w Enval. Odtąd spędzał dni na wypijaniu trunków przeznaczonych dla kuracjuszy. Nosił wzorem oficerów olbrzymie wąsy, które od rana do wieczora moczył w pianie piwa lub w lepkim syropie likierów. Potrafił też rozniecić w starym komiku, zwerbowanym do kasyna, niepohamowaną namiętność do bilardu.

Zaledwie wstali rano, już zaczynała się rozgrywka. Obrzucali się przy tym obelgami i pogróżkami, ścierali zapisy, rozpoczynali od nowa, żałowali sobie czasu na śniadanie i nie znosili, by ktokolwiek spośród kuracjuszy odpędził ich od zielonego stołu.

W ten sposób wypłoszyli stąd wszystkich i byli z życia zadowoleni, jakkolwiek u końca sezonu Petrusa Martel czekało bankructwo.

Przygnębiona kasjerka od rana do wieczora obserwowała tę nie kończącą się rozgrywkę, od rana do wieczora słuchała nieustającej kłótni, od rana do wieczora podawała niezmordowanym graczom kufle lub kieliszki.

Gontran wyprowadził siostrę.

— Chodźmy do parku, tam będzie chłodniej.

Tuż za zakładem kąpielowym ujrzeli nagle chińską altanę, a pod nią orkiestrę.

Jasnowłosy młodzieniec wygrywający zapalczywie na skrzypcach dyrygował trzema dziwacznymi muzykantami, siedzącymi naprzeciw niego, a czynił to za pomocą głowy, włosów podskakujących do taktu i całego tułowia, prostując się, gnąc w prawo i lewo niby żywa pałeczka dyrygenta. Był to mistrz Saint-Landri.

On to właśnie i jego pomocnicy: pianista, któremu co dzień rankiem z zakładu kąpielowego do kiosku przytaczano osadzony na kółkach fortepian, olbrzym--flecista, wyglądający tak, jakby ssał zapałkę łaskocąc ją jednocześnie grubymi, obrzmiałymi paluchami, oraz suchotniczy kontrabasista — produkowali w niemałym trudzie ową muzykę tak łudząco podobną do dźwięków zepsutej katarynki, że zadziwiła Chrystiana dolatując w ulice osiedla.

Kiedy pani Andermatt przystanęła wpatrzona w muzykantów, jakiś mężczyzna podszedł do jej brata.

— Dzień dobry panu hrabiemu.

— Dzień dobry, doktorze. Gontran przedstawił:

— Pan doktor Honorat, moja siostra. Chrystiana ledwie wstrzymała wybuch śmiechu na widok tego trzeciego lekarza.

Doktor Honorat złożył ukłon i zaczął od komplementu:

— Mam nadzieję, że pani nie należy do chorych.

— Owszem, trochę niedomagam. Nie nalegał i zmienił temat:

— Czy pan już wie, panie hrabio, że czeka nas wkrótce niezwykłe widowisko w najbliższej okolicy?

— Cóż takiego?

— Stary Oriol będzie wysadzał w powietrze swoją skałkę. Ach, panu to nic nie mówi, ale dla nas tutaj to wielkie wydarzenie.

Po czym wyjaśnił sprawę.

Stary Oriol, najbogatszy chłop na całą okolicę — liczono jego dochody na pięćdziesiąt tysięcy franków z okładem — był właścicielem wszystkich winnic położonych u wylotu wąwozu Enval na równinę. Tuż za wsią, u zakrętu doliny wznosi się niewielka góra, a raczej rozległe wzgórze, na nim zaś znajdują się najlepsze winnice ojca Oriol. Pośrodku jednej z nich, tuż koło drogi, nad strumieniem, sterczy olbrzymi głaz, który przeszkadza w uprawie roli i rzuca cień na część pola u swoich stóp.

Od dziesięciu lat stary Oriol niemal co tydzień zapowiadał, że wysadzi ów głaz w powietrze, nigdy jednak nie mógł się na to zdobyć.

Ilekroć któryś z okolicznych chłopaków szedł do wojska, stary mówił mu: „Jak będziesz przyjeżdżał na urlop, przywieź mi prochu pod moją skałkę".

I każdy z żołnierzyków taszczył w plecaku trochę kradzionego prochu dla ojca Oriol. Stary miał już tego pełną skrzynię, ale głaz jak stał, tak stał.

Teraz wreszcie zauważono, że od tygodnia ojciec Oriol drąży skałę, a pomaga mu w tym syn, wielki Jakub, przezwiskiem Kolos — co Owerniacy wymawiali Kolosz. Tego ranka napełnili prochem wygrzebaną we wnętrzu olbrzymiej skały jamę, potem zatkali otwór pozostawiając na zewnątrz lont, a właściwie zwykły knot kupiony w sklepie z tytoniem. Na drugą po południu zapowiedziano podpalenie lontu. Można więc oczekiwać wybuchu w pięć, a najpóźniej w dziesięć minut po drugiej, bo knot był dość długi.

Chrystiana, zainteresowana opowiadaniem, z góry cieszyła się na myśl o wybuchu, odnajdując w tym jakby zabawy z lat dziecinnych, wciąż jeszcze miłe jej prostemu sercu.

Dotarli do końca parku.

— A gdyby pójść dalej, dokąd dojdziemy? — spytała.

— Na Koniec Świata, proszę pani. To znaczy do zamkniętego wąwozu, słynnego w całej Owernii. To jeden z największych dziwów przyrody w naszej okolicy.

W tej chwili od strony wsi zadźwięczał dzwon i Gontran zawołał:

— Oho, już czas na obiad! Zawrócili więc.

Aleją na ich spotkanie szedł wysoki młody mężczyzna. Gontran powiedział:

— Chrystianko, pozwól sobie przedstawić pana Pawła Brétigny.

Zwrócił się z kolei do przyjaciela:

— Moja siostra, Pawle.

Chrystianie Paweł wydał się brzydki. Włosy miał czarne, krótko ostrzyżone i proste, oczy zbyt okrągłe, o wyrazie niemal srogim, głowę również okrągłą, mocno sklepioną, taką głowę, która nasuwa myśl o kulach armatnich, bary siłacza i całą postać trochę z gruba ciosaną, ciężką i brutalną. Lecz od jego surduta i bielizny, a może od skóry, bił zapach bardzo subtelny, bardzo delikatny, którego Chrystiana nie mogła rozpoznać. Pytała sama siebie: „Cóż to za perfumy?"

Paweł Brétigny zagadnął:

— Pani przyjechała dziś rano? Odpowiedziała:

— Tak, proszę pana.

Ale Gontran zauważył właśnie magrabiego i Andermatta, którzy z dala dawali znaki, by rodzeństwo pospieszyło na obiad.

Doktor Honorat pożegnał ich. pytając, czy naprawdę wybiorą się, by zobaczyć wysadzanie skały.

Chrystiana oświadczyła, że pójdzie na to widowisko, a pochylając się u ramienia brata i ciągnąc go w stronę hotelu, szepnęła:

— Głodna jestem jak wilk. Będzie mi wstyd jeść tak dużo przy twoim przyjacielu.

II

Obiad ciągnął się długo, jak zwykle posiłki przy wspólnych stołach hotelowych. Chrystiana, dla której wszystkie twarze były tu obce, rozmawiała z ojcem i bratem. Po obiedzie poszła do swego pokoju, by odpocznycć, nim nadejdzie pora wysadzania skały. Była gotowa o wiele za wcześnie i przynaglała całe towarzystwo, bojąc się spóźnić na chwilę wybuchu.

Zaraz za wsią, u wylotu doliny wznosiło się wysokie wzgórze, niemal góra. Wspięli się na nią pod upalnym słońcem, idąc wąską ścieżyną między winnicami. Kiedy znaleźli się na szczycie, Chrystiana krzyknęła, zdumiona rozległością horyzontu, jaki nagle ukazał się jej oczom. Przed nią roztaczała się równina bez granic, budząc od pierwszego wejrzenia myśl o oceanie. Ciągnęła się ta płaszczyzna w dal przesłoniętą lekką mgłą, błękitną i miękką, aż po góry odległe o pięćdziesiąt czy sześćdziesiąt kilometrów, dalekie i ledwie widoczne. A pod przejrzystą, delikatną mgiełką, co unosiła się nad rozległą krainą, można było dostrzec miasta, wioski, lasy, wielkie żółte prostokąty dojrzałych zbóż, wielkie zielone prostokąty łąk, wysokie czerwone kominy fabryk i czarne spiczaste wieże kościelne, zbudowane z lawy wygasłych wulkanów.

— Obejrzyj się — poradził Chrystianie brat.

Posłuchała go i zobaczyła górę, ogromną górę nabitą guzami kraterów. Enval w dole wyglądało jak szeroka fala zieleni, wśród której ledwie znaczyły się ukryte bruzdy wąwozów. Drzewa zbitą masą pięły się po stromym zboczu aż na najbliższy pagórek, przesłaniający dalsze. Stojąc tu, na samej granicy równiny i gór, widziało się po lewej stronie płaszczyznę rozpostartą w kierunku na Clermont-Ferrand i dalej, na tle błękitnego nieba, dziwne, ścięte szczyty, podobne do olbrzymich wrzodzianek: to wulkany, wygasłe, zamarłe wulkany. Niżej zaś, w dole, między dwoma wierzchołkami — wzgórze odmiennego kształtu, wyższe, jeszcze bardziej odległe, zaokrąglone i dostojne, uwieńczone osobliwymi rumowiskami, jakby ruinami jakiejś budowli. To Puys de Dôme, potężna i ociężała królowa owerniackich gór, co zachowała szczątki rzymskiej świątyni, niby koronę włożoną na jej głowę przez największy z narodów.

Chrystiana krzyknęła:

— Ach, jaka ja tu będę szczęśliwa!

Już czuła się szczęśliwa, ogarnęło ją błogie uczucie, co przenika ciało i duszę, rozszerza pierś swobodnym oddechem, ożywia i czyni lekkim człowieka, gdy nagle znajdzie się w okolicy miłej dla oczu, uroczej i darzącej weselem, w krainie, która jakby na niego czekała, dla której chyba od urodzenia był przeznaczony.

Ktoś wołał:

— Proszę pani, proszę pani!

Dostrzegła z dala doktora Honorat; łatwo było go poznać po wielkim kapeluszu. Podbiegł i zaprowadził całe towarzystwo ku drugiemu stokowi wzgórza, na pochyłą łąkę, gdzie pod zagajnikiem czekało już około trzydziestu osób, po społu gości z innych stron i miejscowych chłopów.

Spod ich stóp strome zbocze spadało aż na gościniec do Riom, ocienione wierzbami, pod którymi kryła się wąska struga; nad strugą, pośrodku winnicy sterczała ostro skała; dwaj mężczyźni klęczeli u jej podnóża, jakby się do niej modląc. To była właśnie skała ojca Oriol.

Stary Oriol i jego syn przywiązywali lont. Z gościńca przyglądał się temu tłum ciekawych, ruchliwe dzieciaki wysuwały się przed dorosłych.

Doktor Honorat wybrał dla Chrystiany dogodne miejsce, a ona siadła z sercem bijącym tak, jakby na jej oczach razem ze skałą wylecieć miała w powietrze cała ta ludzka gromada. Margrabia, Andermatt i Paweł Brétigny ułożyli się na trawie obok młodej kobiety, tylko Gontran stał. Odezwał się kpiącym tonem:

— Pan doktor jest widocznie mniej zajęty niż jego koledzy, którzy nie mogą z pewnością tracić cennego czasu na tę dzisiejszą zabawę.

Honorat odpowiedział dobrodusznie:

— Nie jestem mniej zajęty, ale moi chorzy mniej mnie zajmują. Poza tym, wolą pacjentom dostarczać rozrywek niż nadziewać ich lekarstwami.

Mówił to z chytrym wyrazem twarzy, który bardzo podobał się Gontranowi. Nadchodzili nowi widzowie, sąsiedzi z hotelowej jadalni: panie Paille, matka i córka, panna Monécu z ojcem, wreszcie przysadzisty tłuścioch, sapiący jak pęknięty kociołek, pan Aubry-Pasteur, niegdyś inżynier górniczy, który w Rosji dorobił się majątku.

Margrabia zawarł był z nim znajomość. Inżynier Aubry usadowił się z wielkim trudem, po mozolnych i ostrożnych przygotowaniach, co ogromnie ubawiło Chrystianę. Gontran oddalił się od towarzystwa, by przyjrzeć się twarzom innych osób, również zwabionych ciekawością na wzgórze.

Paweł Brétigny pokazał Chrystianie miejscowości widoczne w oddali. A więc najpierw Riom, znaczące się czerwoną plamą dachów na równinie; potem Ennezat, Maringues, Lezoux; rozliczne wsie, ledwie dające się rozróżnić jako ciemniejące punkty na szerokim morzu zieleni; usiłował jej też wmówić, że tam, w oddali, u stóp gór du Forez, można, dostrzec Thiers.

Zapalając się mówił:

— Niech pani patrzy na wprost mojego palca, dokładnie na wprost. Ja widzę Thiers doskonale.

Chrystiana nic nie widziała, ale bez zdziwienia przyjmowała jego słowa, bo spoglądał jak drapieżny ptak swymi okrągłymi, upartymi oczyma, które zdawały się dalekowzroczne niby luneta morska.

Podjął znowu:

— Tam przed nami płynie przez równinę rzeka Allier, ale niesposób jej dostrzec, za daleko stąd, co najmniej trzydzieści kilometrów.

Chrystiana nawet nie starała się szukać wzrokiem tego, co wskazywał, gdyż oczy jej i wszystkie myśli zaprzątnięte były skałą. Mówiła sobie, że za chwilę potężny głaz przestanie istnieć, rozsypie się w proch i w pył; na tę myśl czuła jakby litość dla tego kamienia, podobnie jak mała dziewczynka lituje się nad połamaną zabawką. Skała tkwiła tu przecież od wieków, była piękna i zdobiła krajobraz. Dwaj mężczyźni, którzy już wstali z klęczek, gromadzili teraz kamienie u podnóża skały, machając pospiesznie łopatami ruchem charakterystycznym dla chłopów, gdy odwalają pilną robotę. Tłum na gościńcu, rosnący z każdą chwilą, przybli-»żył się, by widzieć lepiej. Dzieciaki ocierały się o pracujących, biegały i kręciły się koło nich niby rozbawione źrebaki. Ze wzniesienia, na którym siedziała Chrystiana, ludzie wydawali się maleńcy jak rój owadów, jak zajęte swą pracą mrówki. Do uszu jej dolatywał to cichy, ledwie dosłyszalny pomruk głosów, to znów głośniejszy, zmieszany gwar okrzyków i krzątaniny ludzkiej, ale rozproszony w powietrzu, ulotny, jakby rozpylony. Na wzgórzu także rosła gromada ciekawych, coraz to nowi widzowie ciągnęli od wsi i zapełniali stok górujący nad skazaną na zagładę skałą.

Nawoływano się, skupiano według przynależności do poszczególnych hoteli, klas i kast. Najwięcej hałasu robiła grupa aktorów i muzykantów, której władczo przewodniczył dyrektor Petrus Martel z teatru Odeon, porzuciwszy w tak niezwykłych okolicznościach swą namiętną rozgrywkę bilardu.

Wąsal, w panamie na głowie; z czarną alpagową kurtką zarzuconą na ramiona, z koszulą wydętą na ogromnym brzuszysku, gdyż kamizelkę uznał za dodatek zbyteczny na wsi, i upozowany na wodza, wskazywał, objaśniał, komentował wszystkie poruszenia dwóch Oriolów. Jego podkomendni, a mianowicie komik zespołu Lapalme, młody amant Petitnivelle oraz muzykanci: mistrz Saint-Landri, pianista Javel, olbrzymi flecista Noirot i kontrabasista Nicordi — otaczali go i słuchali jego uwag. Przed nimi siedziały trzy kobiety osłonięte parasolkami, z których jedna była biała, druga niebieska, a trzecia czerwona, wszystkie zaś razem tworzyły w blasku wczesnego popołudnia osobliwą, jaskrawą flagę francuską. Były to: młoda aktorka panna Odelin z matką — a raczej z osobą wynajętą do tej roli, jak twierdził Gontran — i kasjerka z kawiarni, zazwyczaj dotrzymująca towarzystwa tym damom. Układ parasolek w barwach narodowych stanowił pomysł Petrusa Martela, który zauważywszy na początku sezonu białą i niebieską parasolkę w rękach pań Odelin, ofiarował czerwoną kasjerce w prezencie.

Tuż obok inna grupa ściągała na siebie spojrzenia i uwagę: zastęp kucharzy i kuchcików, liczący osiem osób, ponieważ właściciele hotelów w zapale rywalizacji ustroili w białe fartuchy nawet pomywaczy, by zaimponować publiczności. Gdy teraz stali na wzgórzu, a jaskrawy blask słońca padał na płaskie białe czapki — wyglądali ni to jak dziwaczny sztab białych lansjerów, ni to jak delegacja cechu kucharzy.

Margrabia zwrócił się do doktora Honorat:

— Skąd taki tłum? Nigdy bym nie przypuszczał, że Enval ma tylu mieszkańców.

— O, ludzie ściągnęli zewsząd, z Châtel-Guyon, Tournoël, Roche-Pradière i Saint-Hippolyte. Przecież o wysadzeniu skały mówiło się w okolicy z dawna, a przy tym stary Oriol to nie lada osobistość, cieszy się poważaniem, bo ma wpływy i majątek; zresztą, szczery Owerniak, co pozostał chłopem, pracuje własnymi rękoma, oszczędza, ciuła złoto do złota, a jest inteligentny, myśli zapobiegliwie o przyszłości swoich dzieci.

Powrócił Gontran, ożywiony, z błyskiem w oczach. Rzekł półgłosem:

— Pawle, Pawle, chodź ze mną, pokażę ci dwie ładne dziewczynki, powiadam ci, naprawdę ślicznotki.

Tamten podnosząc głowę odpowiedział:

— Mój drogi, mnie tu bardzo dobrze, nie ruszę się stąd.

— Będziesz żałował. Urocze dziewczątka! Głośniej zaś Gontran dodał:

— Ależ pan doktor powie mi z pewnością, kto to jest! Dwie panienki, osiemnaście, dziewiętnaście lat, robią wrażenie miejscowych elegantek, zabawnie ubrane w czarne jedwabne suknie z wąskimi rękawami, trochę jak zakonnice. Obie brunetki...

Doktor Honorat przerwał mu:

— Wystarczy! To córki ojca Oriola, rzeczywiście piękne dziewczęta, wychowane na pensji u zakonnic w Clermont. Wychodząc za mąż zrobią świetne partie... To dwa najszlachetniejsze okazy naszej rasy, dobrej rasy owemiackiej. Bo ja też jestem Owerniakiem, panie margrabio. Pokażę panu te dzieci...

Gontran nie dał mu dokończyć wtrącając przebiegle pytanie:

— Jest pan zapewne stałym lekarzem rodziny Oriol, panie doktorze?

Honorat poznał się na złośliwości i odpowiedział wesoło w dwóch słowach:

— Zgadł pan!

Młodzieniec dopytywał się dalej:

— A w jaki sposób zdobył pan sobie zaufanie tak bogatego pacjenta?

— Zalecając mu picie wina, byle dużo i dobrego. Po czym opowiedział szerzej o rodzinie Oriolów. Był zresztą z nimi spokrewniony i znał ich od dawna. Stary ojciec Oriol, dziwak, szczycił się swoim winem, szczególnie jedną winnicą, której plony przeznaczał wyłącznie na użytek rodziny i gości. W niektóre lata udawało się bez trudu osuszyć beczki z wina dostarczonego przez ową wyborową winnicę, czasem jednak ciężko było z tym się uporać.

Jeśli więc w maju lub w czerwcu ojciec Oriol stwierdzał, że pozostałą jeszcze ilość wina niełatwo będzie wypić, zaczynał namawiać swego syna, Kolosa, powtarzając mu: — Bierz się, synku, do roboty, trzeba skończyć. — I obaj od rana do wieczora litrami wlewali w gardło czerwone wino. Podczas każdego posiłku stary po wielekroć mówił z powagą, nachylając dzban nad szklanką swego chłopca: — Trzeba skończyć. — A że te wielkie ilości płynu o znacznej zawartości alkoholu rozgrzewały krew i  nie dawały spać, wstawał w nocy, naciągał spodnie, zapalał latarkę i budził Kolosa; we dwóch szli do piwnicy wziąwszy z kredensu skórkę chleba, którą potem maczali w winie, toczonym do szklanek prosto z beczki. Kiedy wyżłopali już tyle, że chlupotało im w brzuchach, stary ostukiwał dudniące klepki baryłki, by sprawdzić, czy poziom płynu opadł. Magrabia spytał:

— To ci dwaj, co teraz pracują przy skale?

— A tak, właśnie oni.

W tej samej chwili obaj mężczyźni odstąpili od skały, nadzianej prochem. Tłum, który tam, w dole otaczał ich dotychczas, rozbiegł się niby armia w rozsypce. Ludzie uciekali w stronę Riom lub ku Enval. Na kamienistym, porosłym trawą pagórku pozostał tylko olbrzymi głaz; dzielił on winnicę na dwoje i w jego bezpośrednim sąsiedztwie ziemia leżała odłogiem.

Tłum zebrany na górze, równie liczny już teraz jak tamten w dole, zadygotał z radości i zniecierpliwienia. Donośny głos Petrusa Martel oznajmił:

— Uwaga! Lont zapalony!

Chrystianę przeszył dreszcz oczekiwania. Ale doktor Honorat szepnął za jej plecami:

— Ej, jeżeli zużyli wszystek lont, który kupili, potrwa to jeszcze z dziesięć minut.

Wszystkie oczy wlepione były w skałę. Naraz podbiegł do niej pies — mały, czarny kundel. Okrążył głaz, obwąchał i widocznie odkrył jakąś woń podejrzaną, bo wyprostowany, na sztywnych łapach, z wyprężonym ogonem i zjeżoną sierścią, z nastawionymi uszami jął szczekać z wszystkich sił

Wśród widzów tu i ówdzie rozległ się śmiech — śmiech okrucieństwa.. Przewidywano, że psina nie zdąży uciec. Potem odezwały się głosy nawoływujące psa; mężczyźni próbowali zwabić go gwiżdżąc, ktoś nawet rzucił kamieniem, ale pocisk upadł w pół drogi, nie dosięgając celu. Kundel nie ruszał się z miejsca i zajadle obszczekiwał skałę.

Chrystiana zadrżała. Zdjął ją okropny strach na myśl, że za chwilę zobaczy to zwierzę rozszarpane na strzępy. Widowisko przestało ją bawić, chciała stąd odejść; całą dygocząc z przerażenia, trzęsącymi się wargami powtarzała nerwowo:

— Mój Boże, mój Boże, on zginie. Nie chcę tego widzieć, nie chcę, nie chcę! Chodźmy stąd...

Siedzący tuż przy niej Paweł zerwał się bez słowa i całym rozpędem swych długich nóg zaczął schodzić ze wzgórza w kierunku skały.

Z ust widzów wyrwały się okrzyki przerażenia; groza powiała nad tłumem. Kundel zaś na widok zbliżającego się ogromnego mężczyzny umknął za skałę. Paweł pogonił za nim. Pies przebiegł na drugą stronę i przez chwilę trwał pościg dokoła głazu, człowiek i pies miotali się to w prawo, to w lewo, jakby grając w chowanego.

Wreszcie widząc, że nie schwyci kundla, Paweł zawrócił wspinając się z powrotem na stok, a psina z nowym zapałem zaczęła znów obszczekiwać skałę.

Gniewny pomruk przywitał powrót zdyszanego śmiałka, gdyż ludzie nie przebaczają tym, którzy ich narażają na dreszcz strachu. Chrystiana, wstrząśnięta do utraty tchu, przyciskała obie ręce do bijącego gwałtownie serca. Straciła głowę do tego stopnia, że zapytała:

— Czy pan nie ranny?

Gontran tymczasem krzyczał rozwścieczony:

— Istny wariat! Każde głupstwo zrobi! Nie znam drugiego takiego idioty...

Wtem ziemia zakołysała się, uniosła... Straszliwy huk wybuchu wstrząsnął całą okolicą i przez długą chwilę grz!mot przewalał się po górach, powtarzany przez echa niby salwy armatnie.

Chrystiana ujrzała tylko grad sypiących się spod nieba kamieni i wysoki słup rozbitej na proch ziemi, opadający ku własnej podstawie.

Natychmiast fala tłumu runęła z przeraźliwym wrzaskiem w dół. Zastęp kuchcików biegł w podskokach, pozostawiając w tyle pułk aktorów, który maszerował ze wzgórza z Petrusem Martelem na czele. Omal nie zmieciono w rozpędzie trzech parasolek o narodowych barwach.

Biegli wszyscy: mężczyźni, kobiety, chłopi i goście z miasta. Padali, zrywali się, znów pędzili przed siebie, a jednocześnie na gościńcu dwie fale ludzkie, które przed chwilą strach odepchnął w tył, toczyły się teraz ku sobie, by na miejscu wybuchu spotkać się i zmieszać w jedną ciżbę.

— Poczekajmy chwilę — rzekł margrabia — niech ludzie zaspokoją pierwszą ciekawość, wtedy my z kolei pójdziemy wszystko zobaczyć.

Inżynier Aubry-Pasteur, który z wielkim trudem zdołał wstać, odparł:

— Co do mnie, to wrócę już bocznymi ścieżkami do wsi. Nic tu nie mam więcej do roboty.

Uścisnął ręce znajomym i poszedł. Doktor Honorat zniknął. Zaczęto o nim rozmawiać. Margrabia zwrócił się do syna:

— Znacie się od trzech dni i od trzech dni nie przestajesz kpić z niego; doktor wreszcie się obrazi.

Ale Contran wzruszył ramionami.

— O nie! To filozof, sceptyczny mędrzec. Ręczę, że się na mnie nie pogniewa. W cztery oczy kpi z wszystkich i ze wszystkiego, a zwłaszcza z własnych pacjentów i z leczniczych wód. Mogę się z ojcem  założyć o lożę w teatrze, że nigdy nie obrazi się o moje dowcipy.

Tymczasem w dole, w miejscu, skąd zniknęła skała, wszczął się niezwykły ruch. Ogromny, rozkołysany tłum cisnął się, falował, wykrzykiwał, najwidoczniej podniecony i zdumiony jakimś nieoczekiwanym zdarzeniem.

Andermatt, jak zawsze energiczny i ciekawy, powtarzał:

— Co oni tam znaleźli? Co tam się dzieje?

Gontran oznajmił, że pójdzie zbadać sprawę, i odszedł. Chrystiana, której zainteresowanie wygasło, rozmyślała, że gdyby lont był odrobinę krótszy, ten szalony chłopak siedzący obok niej dałby się zabić, rozszarpać na strzępy przez kamienne pociski tylko po to, żeby jej oszczędzić strachu o życie jakiegoś kundla Myślała też, że ten człowiek musi być naprawdę porywczy i namiętny, jeśli naraził się na śmierć bez żadnej przyczyny, po prostu na jedno słowo obcej kobiety.

Na gościńcu widać było teraz ludzi biegnących w stroną wsi. Z kolei margrabia zadawał sobie pytanie: „Co się tam dzieje?" Andermatt, nie mogąc dłu żej usiedzieć na miejscu, zaczął schodzić ze wzgórza.

Gontran dawał z dołu znaki wzywając całe towarzystwo.

Paweł Brétigny zagadnął:

— Pozwoli pani podać sobie ręką?

Chrystiana wsunęła rękę pod jego ramię i poczuła żelazne mięśnie. Stopy ślizgały się w rozgrzanej trawie, oparła się więc z całkowitym zaufaniem na ramieniu Pawła, jak na poręczy.

Gontran biegł na ich spotkanie krzycząc:

— Źródło! Pod wpływem wybuchu trysnęło nowe źródło!

Weszli w tłum. Teraz dwaj młodzi mężczyźni, Gontran i Paweł, idąc przodem, odsuwali gapiów, roztrącali ich na dwie strony nie zważając na pomruk niezadowolenia i w ten sposób torowali drogę Chrystianie i jej ojcu.

Brnęli przez rumowisko ostrych, połupanych, czarnych od prochu kamieni, aż stanęli nad jamą pełną zmieszanej z mułem wody, która kipiąc sączyła się między stopami widzów ku rzece. Andermatt był już tutaj, przedostawszy się przez ciżbę — dzięki wrodzonej zdolności do wkręcania się wszędzie, jak powiadał Gontran — i patrzył w głębokim skupieniu na tryskającą z ziemi i spływającą strugę.

Po drugiej stronie jamy, naprzeciw Andermatta, stał doktor Honorat, również wpatrzony w wodę, lecz z  wyrazem zdumienia i zakłopotania. Andermatt zwrócił się do niego:

— Trzeba by spróbować, może to woda mineralna. Lekarz odpowiedział:

— Na pewno. Woda wszędzie tu bywa mineralna. Wkrótce będziemy mieli więcej źródeł niż pacjentów.

Andermatt nalegał:

— Ale koniecznie trzeba ją wypróbować. Lekarz orzekł beztrosko:

— W każdym razie musimy poczekać, aż się oczyści.

Wszyscy chcieli zobaczyć nowe źródło. Ludzie z dalszych szeregów parli na pierwszych spychając ich w błoto. Któreś z dzieci upadło, co wywołało śmiech.

Dwaj Oriolowie, ojciec i syn, stali w zamyśleniu, wpatrzeni w niespodziewane zjawisko, nie wiedząc na razie, co o nim sądzić. Ojciec, rosły i chudy, nad wyschłym ciałem nosił kościstą głowę, dostojną, bezbrodą głowę chłopa. Syn, jeszcze wyższy od niego, wręcz olbrzym, był równie chudy, a ze swymi wąsami wyglądał zarazem jak żołnierz i jak hodowca wina.

Woda bulgotała coraz żywiej, przybywało jej i zaczynała się klarować.

W gromadzie widzów zrobił się ruch i ukazał się doktor Latonne ze szklanką w ręku. Spocony, zasapany, stanął strapiony, gdy spostrzegł kolegę po fachu, doktora Honorat, który stopę opierał na brzegu nowego źródła, niby generał, co pierwszy wkroczył do zdobytego miasta.

Zdyszanym głosem doktor Latonne spytał:

— Pan już próbował?

— Nie. Czekam, aż będzie czyściejsza.

Wówczas doktor Latonne zanurzył w źródle szklankę i wypił łyk wody ze skupionym wyrazem twarzy, jaki przybierają znawcy kosztując wino. Po czym oświadczył: — Wyśmienita! — co nie mogło go w żadnym razie skompromitować, i podając szklankę rywalowi rzekł:

— Chce pan spróbować?

Lecz doktor Honorat szczerze widać nie lubił wód mineralnych, odparł bowiem z uśmiechem:

— Dziękują! Wystarczy mi pańska ocena. Co do mnie, znam ten smak.

Znał rzeczywiście smak tutejszych wód i miał o nich również wyrobione zdanie, ale zupełnie odmienne. Zwracając się do ojca Oriol powiedział:

— Ani się umywa do waszego wina! Staremu pochlebiły te słowa.

Chrystiana napatrzyła się już dość i chciała odejść. Znowu więc Gontran i Paweł utorowali jej drogę przez tłum. Szła za nimi oparta na ramieniu ojca. Naraz pośliznęła się, omal nie upadła, a spojrzawszy pod nogi stwierdziła, że nastąpiła na skrwawiony strzęp mięsa, porośnięty czarną sierścią i oblepiony błotem; był ta szczątek kundla, rozszarpanego przez wybuch i stratowanego przez ciżbę.

Wstrząśnięta, bez tchu w piersiach, nie zdołała powstrzymać łez. I ocierając oczy chusteczką szeptała: Biedna psina, biedna psina! — Nic już nie chciała słyszeć, pilno jej było wrócić do siebie, zamknąć się samej. Ten dzień, rozpoczęty tak przyjemnie, źle się dla niej kończył. Czy była w tym zapowiedź przyszłości? Serce Chrystiany ściskało się i biło gwałtownie.

Znaleźli się na pustej drodze, gdy przed sobą zobaczyli cylinder i dwie poły surduta, trzepoczące niby dwa czarne skrzydła. To doktor Bonnefille, który najpóźniej dowiedział się nowiny, pędził ze szklanką w ręku, podobnie jak przedtem doktor Latonne.

Na widok margrabiego przystanął:

— Co to się stało, panie margrabio?... Co ja słyszę?... Źródło?... Źródło mineralne?...

— Ależ tak, panie doktorze.

— Czy obfite?

— Owszem, obfite.

— A czy... czy... tamci są już tam? Gontran odpowiedział z powagą:

— O tak, oczywiście, doktor Latonne dokonał już nawet analizy.

Wobec czego doktor Bonnefille puścił się pędem w drogę, a Chrystiana, nieco zapominając o smutku i ubawiona miną lekarza, rzekła:

— Namyśliłam się, nie wracajmy zaraz do hotelu, posiedźmy trochę w parku.

Andermatt został przy źródle; przyglądał się płynącej wodzie.

III

Gwarno było tego wieczora w jadalni hotelu Splendid. Wysadzenie skały i odkrycie źródła dostarczyło tematu do ożywionych rozmów. Biesiadników było zresztą niewielu, zaledwie dwadzieścia osób, i to zazwyczaj małomównych i spokojnych; większość stanowili chorzy, co doświadczywszy bez powodzenia wszystkich znanych wód próbowali teraz szczęścia w nowych uzdrowiskach. Przy końcu stołu, w najbliższym sąsiedztwie panów de Ravenel i państwa Andermatt, siedział drobny, siwowłosy pan Monécu z córką, wysoką, bardzo bladą panną, która często wśród posiłku wstawała i wychodziła pozostawiając na talerzu połowę porcji; obok nich gruby pan Aubry-Pasteur, były inżynier, i czarno ubrana para nazwiskiem Chaufour; można ich było o każdej porze dnia spotkać w parku, jak popychali przed sobą wózek z ułomnym dzieckiem; dalej pani Paille z córką, obie wdowy, duże i tęgie, obdarzone zarówno z przodu, jak i z tyłu pokaźnymi wypukłościami. „Oczywiste, że pożarły swych małżonków — mówił o nich Gontran — co im nie posłużyło na żołądki."

Panie te rzeczywiście przyjechały leczyć w Enval dolegliwości żołądkowe.

Za nimi siedział jegomość o niezwykle czerwonej, ceglastej cerze, pan Riquier, również cierpiący na niestrawność, a wreszcie inne osoby, raczej bezbarwne, typy milczących gości hotelowych, co bezszelestnie wsuwają się do sali jadalnej, mąż krok w krok za żoną, od progu składają ogólny ukłon i zajmują miejsca z nieśmiałymi i skromnymi minami. Drugi koniec stołu świecił pustką, ale ustawiono talerze i położono sztućce w oczekiwaniu na przyszłych klientów.

Andermatt mówił dużo i z zapałem. Całe popołudnie spędził na pogawędce z doktorem Latonne, wymownie roztaczając wielkie projekty przyszłego rozwoju En-val. Doktor z gorącym przekonaniem wyliczył mu zdumiewające zalety tutejszych źródeł, znacznie przewyższających wody Châtel-Guyon, które wszakże od dwóch lat zdobyły sobie zaufanie publiczności. Oto w sąsiedztwie z jednej strony kwitła w pełni powodzenia taka dziura jak Royat, a z drugiej strony — ta dziura Châtel-Guyon, od niedawna wprowadzona w modę. Ileż można by dokonać w Enval, gdyby wziąć się umiejętnie do rzeczy!

Zwracając się do inżyniera, Andermatt mówił:

— Tak, proszę pana, cała sztuka polega na umiejętnym podejściu. Wszystko zależy od zręczności, taktu, wygrania odpowiednich okoliczności i odwagi. Aby stworzyć uzdrowisko, trzeba je zareklamować, nic więcej, a w tym celu należy pozyskać dla sprawy grono znanych lekarzy paryskich. Co do mnie, proszę pana, to zawsze udaje mi się, cokolwiek przedsiębiorę, a to dlatego, że staram się znaleźć chwyt praktyczny, w każdym poszczególnym przypadku jedyny, który może rozstrzygnąć o powodzeniu. Dopóki takiego chwytu nie znajdę, nic nie podejmuję, czekam. Nie dość mieć wodę, trzeba namówić ludzi, żeby ją pili; a żeby ich na to namówić, nie wystarczy samemu rozgłaszać po gazetach i gdzie indziej, że ta woda jest niezrównana. Trzeba działać dyskretnie i za pośrednictwem tych, którzy wyłącznie mają wpływ na konsumentów wód mineralnych, na klientelę chorych, bo o nią nam chodzi, klientelę szczególnie łatwowierną, gotową płacić za leki; słowem, trzeba działać przez lekarzy. Do sądów należy zwracać się zawsze za pośrednictwem adwokatów, bo tylko adwokatów słucha i rozumie sąd. Do chorych trafia się jedynie przez lekarzy, bo pacjent im tylko ulega.

Margrabia, który szczerze podziwiał w swoim zięciu wytrawny i nieomylny węch do interesów, zawołał:

— Ach, ileż w tym prawdy! Nikt tak jak ty, mój drogi, nie umie trafiać w sedno!

Andermatt zapalając się mówił dalej:

— Tu można zrobić majątek. Okolica prześliczna, klimat doskonały. Jedno mnie tylko niepokoi: czy wystarczy wody na tak wielki zakład kąpielowy? Bo wszelkie przedsięwzięcia zaczynane bez rozmachu nieuchronnie zawodzą. Musimy stworzyć naprawdę wielki zakład, a wobec tego będzie nam potrzeba bardzo dużo wody, tyle, żeby dostarczyć jednocześnie dwieście kąpieli; dopływ musi być szybki i stały. A tymczasem, cokolwiek by mówił doktor Latonne, nowe źródło, dołączone do starego, napełni zaledwie pięćdziesiąt wanien...

Inżynier Auhry-Pasteur przerwał mu:

— No, jeżeli chodzi o wodę, mogę jej panu dostarczyć, ile pan zechce.

Andermatt zdumiał się.

— Pan się podejmie?

— Ależ tak. Pana to dziwi? Zaraz wyjaśnię. W zeszłym roku o tej samej porze byłem w Enval, bo tutejsze wody bardzo mi służą. Otóż kiedy pewnego ranka odpoczywałem w «swoim pokoju, nagle wszedł jakiś nie znany mi tęgi jegomość. Był to prezes rady nadzorczej zakładu kąpielowego. Okazało się, że ma wielkie kłopoty, zaraz powiem, jakie. Otóż wydajność źródła Bonnefille spadła tak znacznie, że można było obawiać się całkowitego wyschnięcia. Wiedząc, że jestem inżynierem górniczym, ów pan przyszedł zapytać, czy nie mógłbym w jakiś sposób uratować sytuacji. Zabrałem się więc do zbadania geologicznej budowy tej krainy. Jak państwo wiedzą, pierwotne wstrząsy w różnych okolicach spowodowały różne zaburzenia i rozmaity układ skorupy ziemskiej. Należało ustalić, skąd i przez jakie S7czeliny dobywa się woda mineralna, jaki jest kierunek szczelin, ich pochodzenie i charakter.

Przede wszystkim zwiedziłem dokładnie zakład kąpielowy i, znalazłszy w jakimś kącie starą, wyrzuconą już rurę od wanny, zauważyłem, że wylot jej jest niemal zamknięty przez osad wapnia. A więc woda osadzając zawarte w niej sole na ściankach przewodów — w ciągu krótkiego czasu zamykała je. Bez wątpienia to samo działo się w naturalnych przewodach pod ziemią, skoro mamy tu podłoże granitowe. Wniosek: źródło Bonnefille było zatkane. Nic innego.

Trzeba było je odnaleźć gdzieś dalej. Kto inny szukałby go powyżej pierwotnego wytrysku. Ja natomiast, po miesiącu badań, obserwacji i rozważań poszukałem — i znalazłem — o pięćdziesiąt metrów poniżej tego miejsca. Zaraz wyjaśnię, dlaczego.

Jak mówiłem przed chwilą, pierwszą rzeczą było określenie pochodzenia, charakteru i kierunku szczelin w granicie, którymi przepływa woda. Bez trudu stwierdziłem, że szczeliny biegną od równiny ku górom, nie zaś od gór ku równinie, po linii pochyłej na kształt dachu; stało się tak zapewne wskutek osunięcia się równiny, która pociągnęła za sobą najbliższe zbocza. A więc woda, zamiast spadać w dół, podnosiła się między warstwami granitu. Odkryłem również przyczyny tego nieoczekiwanego zjawiska, Limagne, ten obszar terenów piaszczystych i gliniastych tak rozległy, że trudno go wzrokiem ogarnąć, znajdował się ongi na wysokości najniższego płaskowyżu. Jednakże wskutek geologicznej budowy podłoża równina zapadła się a wraz z nią i skrajna część gór, jak to już wyjaśniłem. Otóż to olbrzymie zapadlisko wytworzyło w miejscu, gdzie spotykały się warstwy ziemi i granitu, potężną gliniastą zaporę, bard/o głęboką i nie przepuszczającą cieczy.

Mamy więc taką sytuację:

Wody mineralne pochodzą z ognisk dawnych wulkanów. Jeśli płyną z bardzo daleka, ochładzają się po drodze i na powierzchnię wydostają się lodowato zimne, jak to bywa w zwykłych źródłach. Jeśli płyną z bliższych ognisk, tryskają jako źródła gorące, przy czym temperatura ich może być różna zależnie od odległości ogniska. Opiszę teraz drogę, jaką odbywa woda. Spływa w dół do niewiadomej głębokości, póki nie napotka gliniastej zapory Limagne. Nie mogąc przebyć tamy, a wypychana wysokim ciśnieniem, szuka sobie ujścia. Trafiając na pochyłe szczeliny w granicie, wypełnia je i płynie ku górze, by tam, gdzie szczeliny dochodzą do powierzchni, zawrócić i dalej płynąć z powrotem ku równinie zwykłym łożyskiem potoku. Dodam, że ledwie setna część wód mineralnych tej doliny ukazuje się naszym oczom. Widzimy tylko te, które znalazły ujście w miejscu odkrytym. Inne docierają do końca granitowej szczeliny pod grubą warstwą ziemi, porosłej roślinnością i uprawnej, i giną w glebie, która je wsysa.

Wyciągam z tego następujące wnioski:

Po pierwsze: Aby znaleźć wodę, wystarczy szukać jej wzdłuż nawarstwionych żył granitu.

Po drugie: Aby źródło utrwalić, trzeba pilnować, by osady wapienne nie zatkały szczelin, a więc należy starannie utrzymywać sztuczne studnie, które wywiercimy.

Po trzecie: Aby ukraść źródło sąsiadowi, trzeba ująć wodę przez wywiercenie studni aż do poziomu tej samej szczeliny granitowej, przy czym należy to zrobić poniżej, nie zaś powyżej pierwszego źródła, oczywiście zakładając, że dzieje się to wszystko już po tej samej stronie zapory gliniastej, która zmusza wodę do płynięcia pod górę.

Z tych względów źródło odkryte dzisiaj jest wspaniale położone, zaledwie o kilka metrów od zapory. Gdyby ktoś chciał zbudować nowy zakład kąpielowy, powinien go tam właśnie umieścić. Kiedy inżynier skończył, zapadło milczenie. Tylko Andermatt powiedział z zachwytem:

— No proszę! Wystarczy zajrzeć za kulisy, a cała tajemnica rozwiewa się. Jest pan bezcennym człowiekiem, panie inżynierze.

Prócz niego tylko margrabia i Paweł Brétigny zrozumieli wywód inżyniera, przy czym z całego towarzystwa jeden tylko Gontran nie słuchał go wcale. Inni otwierali uszy i oczy łowiąc słowa na ustach mówiącego i siedzieli osłupiali ze zdumienia. Zwłaszcza dwie panie Paille, osoby bardzo nabożne, zastanawiały się, czy takie wyjaśnienie zjawiska, pochodzącego od Boga i objawionego tajemniczym sposobem, nie zalatuje bezbożnictwem. Matka uznała za stosowne oświadczyć:

— Zdumiewające są zrządzenia Opatrzności. Inne panie, siedzące dalej przy stole, również zaniepokojone niezrozumiałością tego, co usłyszały, przytaknęły jej kiwając głowami.

Pan Riquier — jegomość o ceglastej cerze — oznajmił:

— Wszystko mi jedno, czy wody Enval pochodzą z wulkanów, czy z księżyca, ale od dziesięciu dni ich używam i nie czuję żadnych skutków.

Państwo Chaufour zaprotestowali w imieniu swego dziecka, które zaczęło odzyskiwać władzę w prawej nodze, po raz pierwszy od sześciu lat leczenia.

Riquier odparł:

— To dowodzi, że mamy różne dolegliwości, ale wcale nie dowodzi, że wody Enval leczą choroby żołądka.

Zdawał się okropnie zagniewany, zirytowany tą nową nieudaną próbą.

Z kolei zabrał głos pan Monécu i stwierdził, że jego córka od tygodnia znosi lepiej jedzenie i nie musi już wstawać od stołu przy każdym posiłku.

Pannica poczerwieniała i spuściła nos nad talerzem.

Panie Paille także czuły poprawę.

Wówczas Riquier wpadł w złość i znienacka zwrócił się do dwóch kobiet:

— Panie chorują na żołądki? Czyżby? Odpowiedziały mu jednogłośnie:

— Ależ tak. Ustawiczna niestrawność... Omal nie zerwał się z krzesła jąkając:

— Niesłychane! Przecież wystarczy na panie spojrzeć! Panie chore na żołądki?! Po prostu przejedzenie!

Starsza pani Paille odcięła się wściekle:

— Co do pana, to rzeczywiście nie ulega wątpliwości, że ma pan zrujnowany żołądek, świadczy o tym pański charakter! Słusznie ludzie mówią, że kto ma zdrowy żołądek, ten jest grzeczny dla innych.

Sędziwa, bardzo chuda dama, której nazwiska nikt nie znał, orzekła z wielką pewnością siebie:

— Moim zdaniem, wody Enval wszystkim by pomogły, gdyby tutejszy kucharz chciał pamiętać, że gotuje dla chorych. Podają nam doprawdy dania nie do strawienia.

Nagle całe towarzystwo okazało się zgodne. Wszyscy oburzali się na właściciela hotelu, raczącego langustą, wędlinami, węgorzem z tatarskim sosem i kapustą, tak jest: kapustą i kiełbasą — najciężej strawnymi rzeczami w świecie — ludzi, którym doktorzy Bonnefille, La-tonne i Honorat przepisali wyłącznie białe mięso, i to chude i miękkie, oraz świeże jarzyny i nabiał.

Riquier trząsł się ze złości:

— Lekarze powinni w uzdrowiskach nadzorować kuchni, a nie zdawać doniosłą sprawę wyboru potraw na jakiegoś prostaka! Przecież tu co dzień na przekąskę dają nam jajka na twardo, anczosy i szynkę...

Pan Monécu przerwał mu:

— O przepraszam! Moja córka właśnie tylko szynkę trawi, zresztą zalecił jej to zarówno Mas-Roussel, jak Rémusot.

Riquier krzyknął:

— Szynkę! Szynkę! Ależ to trucizna, mój panie!

I w oka mgnieniu cały stół podzielił się na dwa obozy, z których jeden uznawał szynkę, a drugi ją potępiał.

Rozpoczęła się dyskusja, która miała wlec się bez końca, co dnia podejmowana od nowa, na temat rozmaitych potraw.

Nawet mleko stało się przedmiotem gwałtownej sprzeczki, gdyż pan Riquier po wypiciu odrobiny mleka już dostawał rozstroju żołądka.

Z kolei zirytował się Aubry-Pasteur, gdy odmawiano zalet potrawom przez niego ulubionym:

— Mój panie, jeśli pan cierpi na niestrawność, a ja na nerwicę żołądka, to oczywiście każdy z nas potrzebuje innej diety, tak samo jak dalekowidz i krótkowidz potrzebują różnych szkieł, chociaż obaj niedomagają na oczy. Dodał:

— Co do mnie, to duszą się po jednej szklaneczce czerwonego wina i uważam, że nic szkodliwszego niż wino. Ludzie, co piją tylko wodę, żyją do stu lat, a tymczasem my...

Gontran przerwał mu ze śmiechem:

— A ja myślę, że bez wina i bez... małżeństwa życie byłoby doprawdy nudne.

Panie Paille spuściły wzrok, obie bowiem piły obficie mocne czerwone wino nie mieszając go z wodą. Wspólny im stan wdowi zdawał się świadczyć, że tę samą metodę stosowały do swych małżonków, choć córka miała lat dwadzieścia dwa, a matka czterdzieści»

Wszakże Andermatt, tak zazwyczaj rozmowny, siedział milczący i zamyślony. Nagle zwrócił się do Gontrana:

— Czy wiesz, gdzie mieszkają ci Oriolowie?

— Wiem, pokazano mi ich dom.

— Mógłbyś po obiedzie zaprowadzić mnie do nich?

— Owszem. Dotrzymam ci nawet towarzystwa z przyjemnością. Nie mam nic przeciwko temu, by popatrzeć znów na te dwie dziewczynki.

Wybrali się zaraz po kolacji, Chrystiana zaś, czując się zmęczona, poszła spędzić resztę wieczoru w salonie na piętrze wraz z margrabią i Pawłem Brétigny.

Było jeszcze zupełnie widno, gdyż w uzdrowiskach jada się wcześnie kolację.

Andermatt wziął szwagra pod rękę.

— Mój drogi, jeśli ten stary okaże się rozsądny i jeżeli analiza potwierdzi nadzieje doktora Latonne — to, być może, spróbuję tu zrobić gruby interes: wielkie zdrojowisko! Puszczę tu w ruch wielkie zdrojowisko!

Zatrzymał się na środku drogi i trzymając Gontrana za klapy surduta — mówił dalej:

— Ludzie waszego pokroju nie rozumieją, ile satys fakcji dają interesy, no, nie interesy kupców i handlarzy, oczywiście, ale wielkie interesy, jakie my prowadzimy. Tak, mój drogi, kiedy się je właściwie pojmuje, streszczają w sobie wszystko, w czym kochają się mężczyźni: politykę, wojnę i dyplomację zarazem, słowem, wszystko! Trzeba ustawicznie szukać, znajdować, wysilać pomysłowość, wszystko rozumieć, wszystko z sobą wiązać, wszystko przewidywać, na wszystko się ważyć. Wielkie bitwy toczy się dzisiaj za pomocą pieniędzy. W moich oczach pięciofrankówki — to żołnierzyki w czerwonych spodniach, dwudziestofrankowe monety — to porucznicy błyszczący szlifami, banknoty stufrankowe — kapitanowie, a tysiączki to już generałowie. I biję się, do diabła, biję się od rana do wieczora przeciw całemu światu, z całym światem. To się nazywa życie, życie z rozmachem, jakie wiedli mocarze dawnych czasów. Dzisiaj mocarzami jesteśmy my, jedynie my naprawdę mamy potęgę. Na przykład, spójrz na tę wioskę, na tę biedną wioszczynę. Ja z niej zrobię miasto lśniące białymi murami, będzie tu się roiło od wielkich hoteli, a w hotelach od ludzi; będą windy, służba, pojazdy, tłum bogaczy obsługiwany przez tłum biedaków; a wszystko to stanie się dlatego, że pewnego wieczora spodobała mi się myśl, żeby pobić Royat, które leży na prawo stąd, i Châtel-Guyon, położone na lewo od nas, i Mont-Dore, i Bourboule, i Châteauneuf, i Saint-Nectaire — tam za naszymi plecami — i Vichy, które mamy przed sobą! Zwyciężę, ponieważ mam w ręku właściwy środek działania, jedyny właściwy. Dostrzegłem to jednym rzutem oka tak jasno, jak wielki wódz widzi słabe strony nieprzyjaciela.

W naszym zawodzie trzeba znać sztukę kierowania ludźmi, wiedzieć, jak ich porwać za sobą, nie tylko poskromić. Na Boga, życie jest zabawne, kiedy można takich rzeczy dokonywać! Z moim nowym miastem będę miał zabawę na trzy lata. A zauważ, co za szczęśliwy traf, że spotkałem tu tego inżyniera, który przy obiedzie opowiedział nam tyle wspaniałych rzeczy, naprawdę wspaniałych, mój drogi. Ten jego system jest jasny jak słońce. Dzięki niemu doprowadzę do bankructwa dawne zakłady, nie będę musiał ich nawet wykupywać. Znowu ruszyli przed siebie i skręcili w lewo na łagodnie wznoszącą się drogę wiodącą w stronę Châtel--Guyon.

Gontran mawiał niekiedy: „Ilekroć mijam z bliska mojego szwagra, wyraźnie słyszę w jego głowie hałas ten sam, co w salach gry w Monte Carlo, brzęk złota: ktoś je przesuwa, piętrzy, rozrzuca, zgarnia, traci i wygrywa".

Andermatt rzeczywiście przywodził na myśl osobliwą ludzką maszynę, skonstruowaną wyłącznie do tego, by liczyć, wprawiać w ruch pieniądze, dokonywać na nich pamięciowych działań. Sam bardzo lubił popisywać się tą szczególną umiejętnością i chełpliwie zapewniał, że potrafi od jednego rzutu oka ocenić dokładnie wartość każdej rzeczy. Toteż o każdej chwili i gdziekolwiek się znalazł, zwykł brać do ręki jakiś przedmiot, oglądać go, obracać na wszystkie strony, po czym oznajmiał: „To warte jest tyle a tyle". Żona i szwagier, których ta mania śmieszyła, nieraz dla zabawy wywodzili go w pole pokazując jakieś dziwaczne sprzęty i prosząc o ocenę; a kiedy wobec nieprawdopodobnych okazów stawał bezradny, oboje zaśmiewali się jak para wariatów. Czasem też Gontran zatrzymywał go na paryskiej ulicy przed jakimś sklepem i domagał się, by określił wartość całej wystawy lub cenę kulawego dorożkarskiego konia czy wreszcie umeblowania wraz z furgonem użytym do przeprowadzki. Kiedyś, podczas przyjęcia wydawanego przez Chrystianę, zwrócił się przy kolacji do Williama pytając, na ile mniej więcej ocenia paryski obelisk; gdy Andermatt wymienił pierwszą z brzegu sumę, spytał o cenę mostu Solferino i Łuku Tryumfalnego z placu Etoile. W końcu rzekł z powagą: Mógłbyś napisać bardzo interesujące dzieło o szacowaniu najważniejszych pomników świata. Andermatt nie obrażał się nigdy i chętnie dawał się wciągać do wszelkich żartów, z miną człowieka niepospolitego i pewnego siebie.

Gdy kiedyś Gontran zagadnął go: — A ile też warta jest moja osoba? — William odmówił odpowiedzi. Przyciskany do muru przez szwagra, który powtarzał: — Na przykład, gdyby zbójcy wzięli mnie do niewoli, ile dałbyś za mnie okupu? — odparł wreszcie: — No, jeśli chcesz koniecznie wiedzieć... Podpisałbym weksel, mój drogi... — Uśmiech jego przy tym tak wiele mówił, że Gontran nieco urażony przestał nalegać.

Andermatt zresztą lubił artystyczne drobiazgi, miał bowiem smak bardzo wytrawny, znał się na tych rzeczach doskonale i zbierał je z tym samym niezawodnym węchem, jaki wykazywał w transakcjach handlowych.

Znaleźli się przed dostatnim domem. Gontran zatrzymał szwagra mówiąc: — To tutaj.

Na ciężkich dębowych drzwiach wisiała żelazna kołatka. Zastukali, otworzyła im chuderlawa służąca.

Bankier spytał:

— Czy zastałem pana Oriol? Dziewczyna odpowiedziała.

— Niech panowie wejdą.

Weszli do kuchni, do obszernej wiejskiej kuchni, gdzie żarzył się jeszcze ogień pod garnkiem; zaprowadzono ich dalej, do pokoju, w którym zebrana była rodzina Oriolów. Ojciec spał siedząc na jednym krześle, a na drugim opierając nogi. Syn, z łokciami na stole, czytał „Petit Journal", przemocą skupiając tępą, skłonną do roztargnienia głowę, a dwie córki pod oknem pracowały wspólnie nad haftem, zaczętym od dwóch końców. Panienki, zdziwione niespodziewaną wizytą, pierwsze zerwały się zgodnym ruchem; z kolei uniósł rozpaloną od wysiłku umysłowego głowę wielki Jakub; wreszcie ojciec zbudzony podciągnął jedną po drugiej obie wyprostowane na dostawionym krześle długie nogi.

Pokój miał nagie, bielone wapnem ściany, kamienną podłogę, a całe umeblowanie składało się z wyplatanych krzeseł, mahoniowej komody, czterech oszklonych obrazów z Epinal i sutych białych firanek.

Wszyscy spoglądali po sobie, a służąca, z zakasaną po kolana spódnicą, czekała w progu, przykuta ciekawością do miejsca.

Andermatt przedstawił się, wymienił nazwisko swoje i swego szwagra, hrabiego de Ravenel, pochylił się przed pannami w głębokim, nadzwyczaj wytwornym ukłonie, po czym zasiadł statecznie i dodał:

— Panie Oriol, przyszedłem pomówić z panem o interesach. Nie mam zamiaru owijać moich zamiarów w bawełnę. Oto one: przed paru godzinami odkrył pan pośród swojej winnicy źródło. Za kilka dni dowiemy się o wynikach analizy. Jeśli woda nic nie jest warta, wycofuję się oczywiście z całej sprawy; jeśli wszakże spełnią się moje przewidywania, gotów jestem zakupić to pole i wszystkie sąsiednie.

Niech się pan zastanowi. Nikt inny nie zrobi tego, co ja panu proponuję. Nikt prócz mnie! Dawne Towarzystwo jest bliskie bankructwa, nie przyjdzie im nawet do głowy budowa nowego zakładu, a niepowodzenie starego przedsiębiorstwa zrazi wszystkich do nowych prób.

Proszą nie dawać mi dzisiaj odpowiedzi, niech się pan naradzi z rodziną. Cenę wyznaczy pan dopiero wtedy, gdy poznamy wyniki analizy. Jeśli ta cena będzie mi odpowiadała, powiem: tak. Jeśli nie — wycofam się. Bo ja nie targuję się nigdy.

Chłop, na swój sposób również biegły w interesach, a chytry jak rzadko, odparł grzecznie, że zobaczy, że czuje się zaszczycony, a sprawę rozważy, po czym zaprosił gości na wino. Andermatt przyjął zaproszenie, a ponieważ zmierzch zapadał, Oriol zawołał na córki, które wróciły do swej pracy i siedziały z oczyma spuszczonymi nad haftem:

— Przynieście światło, córeczki.

Wstały obie jednocześnie, przeszły do sąsiedniej izby, a kiedy po chwili ukazały się znowu, jedna niosła dwie zapalone świece, druga zaś cztery szklaneczki — kieliszki ubogich. Świece jeszcze nie używane, ozdobione profitkami z różowego papieru, stanowiły zapewne ozdobę kominka w sypialni dziewcząt.

Wówczas podniósł się Kolos, gdyż schodzenie do piwnicy było przywilejem mężczyzn.

Andermatt wpadł na pewien pomysł:

— Bardzo bym chciał zobaczyć pańską piwnicę. U winiarza przodującego na całą okolicę musi to być piękna piwniczka!

Oriol, bardzo temu rad, zaofiarował się skwapliwie na przewodnika i z lichtarzem w ręku poszedł przodem. Minęli znowu kuchnię, zeszli na podwórko, gdzie przy gasnącym świetle dnia można było odróżnić zarysy pustych beczek, potężne granitowe kręgi, zatoczone w kąt, z wywierconymi pośrodku otworami, podobne do kół jakiegoś starożytnego, olbrzymiego rydwanu, rozmontowaną tłoczarnię, jej drewniane śruby, brunatne, wypolerowane od użytku części, wybłyskające niespodzianie w mroku odbiciem światła, wreszcie narzędzia pracy; ich stal, wyszlifowana przez ziemię, miała blask oręża. Na wszystkie te przedmioty kolejno padało światło, w miarę jak stary przechodził obok nich ze świecą w jednej ręce, drugą osłaniając płomień. Tu już pachniało winem, zmiażdżonymi, ususzonymi gronami. Stanęli przed drzwiami, zamkniętymi na dwa zamki. Oriol otworzył je, a podnosząc nagle ponad głowę lichtarz, ukazał majaczący długi rząd baryłek, które na wydętych brzuchach dźwigały drugi rząd mniej -szych beczek. Najpierw zwrócił uwagę gości na fakt, że piwnica nie jest podziemiem, ale zagłębia się w zbocze góry; potem wyjaśnił, co zawierają beczki, ile lat która z nich liczy, z jakiego zbioru pochodzi wino w każdej z nich i jakie ma zalety, wreszcie, gdy stanęli przed baryłką przeznaczoną na. użytek rodziny, stary pogładził ręką klepki, tak jak się głaszcze zad ulubionego konia, i rzekł z dumą w głosie:

— Zaraz panowie spróbują tego wina. Nie znajdzie pan w butelkach takiego, co by się do niego umywało, ani w Bordeaux, ani gdzie indziej.

Gdyż Oriol, jak wszyscy wieśniacy, namiętnie kochał wino w beczkach.

Kolos, idący za ojcem z dzbanem w ręku, nachylił się, odkręcił kurek; ojciec przyświecał mu troskliwie, jakby chodziło o trudną i delikatną robotę.

Blask świecy padał wprost na ich twarze, wydobywając głowę starego o rysach surowego prokuratora i żołnierskie, chłopskie rysy młodego.

Andermatt szepnął Gontranowi na ucho:

— Istny Téniers!

Młodzieniec odpowiedział po cichu:

— Ja tam wolę panienki. Wrócili do izby.

Teraz trzeba było pić wino, i to pić dużo, by przypodobać się obu Oriolom.

Dziewczęta przysunęły się do stołu i dalej haftowały pracowicie, na nikogo nie zwracając uwagi. Gontran nie spuszczał z nich oczu zastanawiając sięczy to bliźniaczki, tak bardzo były do siebie podobne. Ale jedna była pulchniejsza i niższa, druga — bardziej dystyngowana. Ich włosy, nie czarne, lecz kasztanowate, uczesane w gładkie pukle na skroniach, lśniły przy każdym poruszeniu głowy. Miały charakterystyczne dla owerniackiej rasy, trochę surowo zarysowane szczęki i czoła, kości policzkowe dość wydatne, ale usta prześliczne, zachwycające oczy, niezwykle piękną linię brwi i cerę uroczą w swej świeżości. Patrząc na nie można było odgadnąć, że nie wychowały się w tym domu, lecz na wykwintnej pensji, w klasztorze, gdzie kształcą się córki bogatych i starych rodów Owernii, i że stamtąd wyniosły powściągliwy sposób bycia panien z towarzystwa.

Mimo wszystko Gontran, z obrzydzeniem patrzący na szklankę czerwonego wina stojącego przed nim, trącił nogą Andermatta, aby go skłonić do zakończenia wizyty. Andermatt wstał w końcu, obaj uścisnęli energicznie ręce dwóch chłopów i znowu uroczyście ukłonili się panienkom, które tym razem odpowiedziały, nie podnosząc się z krzeseł, lekkim skinieniem głowy.

Ledwie znaleźli się na ulicy, Andermatt zaczął mówić:

— No co, mój drogi, interesująca rodzina, prawda? Przecież na ich przykładzie naocznie można stwierdzić, jak się odbywa awans ludu do kół towarzyskich! Syn był potrzebny do uprawy winnicy, żeby zaoszczędzić płacę parobka — oszczędność niedorzeczna, ale mniejsza o to — zatrzymano go więc w domu; został chłopem. Jeśli jednak chodzi o córki, one już należą do towarzystwa niemal całkowicie. Niech wyjdą odpowiednio za mąż, a będą równie dystyngowane jak nasze kobiety, a nawet bardziej niż wiele z nich. Taki jestem kontent z tej znajomości jak geolog, gdy odkrywa jakieś zwierzę z okresu trzeciorzędu. Gontran zapytał:

— Która ci się lepiej podoba?

— Jak to która? O czym ty mówisz?

— Która z tych dziewczynek?

— No, wiesz, nie zastanawiałem się nad tym! Nie patrzałem na nie z tego punktu widzenia i nie przeprowadzałem porównań. Ale co to ciebie może obchodzić, nie zamierzasz chyba jednej z nich porwać?

Gontran wybuchnął śmiechem:

— Nie! Na pewno nie, ale jestem oczarowany, raz przecież spotykając taką świeżość w kobiecie, prawdziwą świeżość, jakiej próżno szukać w naszym kółku. Przyglądam im się z taką przyjemnością jak ty płótnom Téniersa. Nie ma dla mnie milszego widoku niż ładna dziewczyna, gdziekolwiek ją zobaczę i do jakiejkolwiek należy klasy społecznej. To są moje ulubione dzieła sztuki. Wprawdzie ich nie kolekcjonuję, ale podziwiam, podziwiam namiętnie, z zapałem i bezinteresownością artysty. Cóż chcesz, kocham się w tym! Ale skoro tak się zgadało, czy nie mógłbyś mi pożyczyć pięciu tysięcy?

Andermatt przystanął i prychnął energicznie: — Znowu!

Gontran odpowiedział swobodnie: — Zawsze! — po czym ruszyli znów naprzód.

Andermatt zagadnął:

— Co ty, u diabła, robisz z pieniędzmi?

— Wydaję.

— Dobrze. Ale wydajesz za dużo.

— Mój kochany, ty lubisz zarabiać pieniądze, a ja — wydawać. Czyż tego nie rozumiesz?

— Rozumiem doskonale, ty jednak nic nie zarabiasz.

— To prawda. Nie potrafię. Nie można mieć wszystkich talentów na raz. Ty umiesz zdobywać pieniądze, a za to wcale nie umiesz ich wydawać. Pieniądz wydaje ci się tylko środkiem do prowadzenia interesów. A ja nie mam pojęcia, jak zarabiać, natomiast wydawać umiem wspaniale. Pieniądz dostarcza mi tysiąca rzeczy, które ty znasz tylko z nazwy. Jesteśmy stworzeni na parę szwagrów. Dopełniamy się znakomicie. Andermatt mruknął:

— Co za wariat! Nie, nie dostaniesz pięciu tysięcy, ale pożyczę ci tysiąc pięćset franków, ponieważ ponieważ bardzo możliwe, że będę już za kilka dni potrzebował twojej pomocy.

Gontran z całym spokojem odparł:

— Wobec tego przyjmę tę sumę jako zaliczkę. Andermatt bez słowa poklepał go po ramieniu. Zbliżali się do parku oświetlonego lampionami, które rozwieszono na gałęziach drzew. Orkiestra kasyna grała jakąś powolną klasyczną melodię, która jakby kulała utykając na wybojach i rwąc się w wykonaniu czterech artystów, wyczerpanych ustawicznym muzykowaniem co rano i co wieczór w tej pustce, chyba dla liści i dla potoku; zmęczyło ich udawanie dwudziestu instrumentów i zawód każdego pierwszego przy wypłacie gaży, ponieważ Petrus Martel uzupełniał należność koszami wina i wielu litrami likierów, których nigdy by nie zdołali wypić kuracjusze.

Mimo koncertu słychać było odgłosy gry w bilard, stukanie kul i głosy wywołujące: — Dwadzieścia, dwadzieścia jeden, dwadzieścia dwa.

Andermatt i Gontran weszli do kasyna. Prócz muzykantów byli tu tylko inżynier Aubry-Pasteur i doktor Honorat przy filiżance kawy. Petrus Martel i Lapalme rozgrywali zaciekle partię bilardu jak zwykle, a kasjerka obudziła się, aby zapytać:

— Co można panom podać?

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DRUGA

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Nazajutrz dzień zaczął się bardzo dla Andermatta niepomyślnie. Przybywając rankiem do zakładu kąpielowego dowiedział się, że pan Aubry-Pasteur umarł w nocy, rażony apopleksją, w hotelu Splendid. Inżynier był mu niezmiernie użyteczny dzięki swej wiedzy, bezinteresownej gorliwości i przywiązaniu, jakie żywił do uzdrowiska Mont-Oriol, które uważał trochę za własne dziecko; ponadto bardzo niepożądany był ten przypadek, że pacjent, co przybył tu, aby zwalczać skłonność do udaru, zmarł w ten sposób w pełni kuracji i sezonu, w momencie, gdy nowonarodzona miejscowość zaczynała rozkwitać. Bankier, mocno zdenerwowany, biegał tam i z powrotem po gabinecie nieobecnego inspektora, głowiąc się, jakby tu przypisać nieszczęście jakimś innym powodom, katastrofie, upadkowi, nieostrożności zmarłego, może pęknięciu naczynia... Niecierpliwie oczekiwał przybycia doktora Latonne, by zręcznie sformułować akt stwierdzający zgon, nie budząc w nikim podejrzeń co do prawdziwej przyczyny tego zdarzenia.

Liekarz-inspektor wpadł nagle, blady i wzburzony, i już od progu zapytał:

— Słyszał pan złą nowinę?

— Tak. Aubry-Pasteur umarł.

— Nie, mówię o ucieczce doktora Mazelli z córką profesora Cloche.

Dreszcz przebiegł Andermattowi po skórze.

— Jak to? Co pan mówi?

— Tak jest, panie dyrektorze. Okropna katastrofa, klęska!

Siadł i ocierając pot z czoła opowiedział wszystko, co wiedział od Petrusa Martel, który z kolei usłyszał całą historię bezpośrednio od lokaja pana profesora. Mazelli bardzo energicznie starał się o względy rudowłosej piękności, wytrawnej kokietki, przy tym baby na schwał, której pierwszy mąż zmarł na suchoty na skutek zbyt gorących zapałów małżeńskich, jak twierdzili ludzie. Ale profesor Cloche, odgadł plany włoskiego lekarza i nie życząc sobie na zięcia tego awanturnika, wyrzucił go stanowczo ze swego domu, przyłapawszy u kolan swej córki. Mazelli, wyprawiony przez drzwi, wkrótce powrócił oknem po jedwabnej drabince zakochanych. Obiegały dwie wersje. Wedle jednej rozkochał w sobie córkę profesora i wzbudził jej obłędną zazdrość; wedle drugiej — widywał potajemnie tę panią udając, że jest zajęty kim innym, a powiadomiony przez kochankę, że profesor nieugięcie trwa w oporze, tej samej nocy porwał wdowę, wywołując skandal i tym sposobem wymuszając małżeństwo.

Doktor Latonne wstał, oparł się plecami o kominek i podczas gdy zgnębiony Andermatt dalej biegał po gabinecie, zakrzyknął:

— I to lekarz, panie prezesie, lekarz zrobił coś podobnego! Doktor medycyny! To człowiek bez charakteru!

Andermatt, zrozpaczony, rozważał skutki, klasyfikował je i wyceniał, jakby to były pozycje w rachunku. Wyglądało to tak:

I. Przykre pogłoski rozpowszechnią się w sąsiednich uzdrowiskach, a może nawet dotrą do Paryża. Gdyby jednak zręcznie wziąć się do rzeczy, udałoby się może wyzyskać porwanie wdowy jako reklamę. Kilkanaście odpowiednio zredagowanych wzmianek w najpoczytniejszych dziennikach zwróciłoby uwagę publiczności na Mont-Oriol.

II. Profesor Cloche wyjedzie, to strata niepowetowana.

III. Wyjazd księżnej i księcia Ramas Aldavarra — to druga nieunikniona strata, nie da się ich nikim zastąpić.

W sumie, doktor Latonne miał rację: okropna katastrofa.

Bankier zwrócił się do lekarza:

— Musi pan natychmiast udać się do hotelu Splendid i zredagować akt zejścia inżyniera Aubry-Pasteur w taki sposób, by nikt nie mógł podejrzewać udaru.

Doktor Latonne wziął kapelusz, ale odchodząc rzekł jeszcze:

— Ale, ale... Jeszcze jedna nowina rozeszła się w Enval. Czy to prawda, że pan Brétigny, pański przyjaciel, żeni się z panną Karoliną Oriol?

Andermatt drgnął ze zdumienia.

— Brétigny? A to co znowu? Kto panu to powiedział?

— Także Petrus Martel, który słyszał tę wiadomość z własnych ust ojca Oriol.

— Ojciec Oriol tak mówił?

— Ojciec Oriol. Twierdził też, że jego przyszły zięć rozporządza trzema milionami majątku.

William nie wiedział, co o tym myśleć. Szepnął:

— W gruncie rzeczy to bardzo prawdopodobne, nie zasypiał ostatnio gruszek w popiele... Ależ w takim razie całe wzgórze mamy w ręku... całe wzgórze! Muszę upewnić się bez zwłoki.

I wyszedł za doktorem, aby jeszcze przed śniadaniem zobaczyć się z Pawłem.

Kiedy wchodził do hotelu, powiedziano mu, ze Chrystiana kilkakrotnie pytała o niego. Zastał żonę jeszcze w łóżku, rozmawiającą ze swym ojcem i bratem, który roztargnionym wzrokiem przebiegał szpalty gazet.

Chrystiana była cierpiąca, bardzo cierpiąca i niespokojna. Lękała się, sama nie wiedząc, czego. Od paru dni mózg ciężarnej kobiety nękała coraz bardziej pewna myśl. Chciała poradzić się doktora Blacka. Tyle nasłuchała się dokoła drwin z doktora Latonne, że straciła do niego zaufanie i życzyła sobie zasięgnąć rady innego lekarza, a mianowicie doktora Blacka, który cieszył się coraz większym powodzeniem. Strach, przeróżne obawy, natrętny lęk, nawiedzający kobiety pod koniec ciąży, dręczyły ją teraz od świtu do nocy. Od poprzedniego dnia, pod wrażeniem jakiegoś snu, uroiła sobie, że dziecko ma nieprawidłowe położenie, tak iż poród okaże się niemożliwy i trzeba będzie uciec się do cesarskiego cięcia. Wciąż przeżywała w wyobraźni tę operację dokonywaną na jej ciele. Widziała samą siebie wyciągniętą na wznak, z otwartym brzuchem, w pełnym krwi łóżku, widziała, jak ktoś wynosił jakiś przedmiot czerwony, który nie poruszał się, nie krzyczał, był martwy. Co parę minut zamykała oczy, by znów ujrzeć tę scenę, stać się raz jeszcze świadkiem własnej okrutnej męczarni. Więc wyobraziła sobie, że tylko doktor Black może powiedzieć jej całą prawdę, i domagała się, żeby sprowadzić go niezwłocznie, żądała, by ją zbadał natychmiast, natychmiast!

Andermatt, bardzo strapiony, nie wiedział, co jej odpowiedzieć.

— Ależ, dziecinko, to będzie bardzo kłopotliwe z uwagi na moje stosunki z doktorem Latonne... to wręcz niemożliwe. Posłuchaj, mam pomysł, pójdę po profesora Mas-Roussel, sto razy mądrzejszego niż Black. Nie odmówi mi, przyjdzie.

Chrystiana jednak uparła się. Chciała doktora Blacka, tylko jego. Był jej potrzebny, musiała koniecznie z nim pomówić, zobaczyć jego wielką psią głowę przy sobie. Taki miała kaprys, szaloną, zabobonną zachciankę; nie obejdzie się bez doktora Blacka.

Wówczas William spróbował odmienić bieg jej myśli:

— Nic jeszcze nie wiesz, że ten intrygant Mazelli porwał dziś w nocy córkę profesora Cloche. Wyjechali, uciekli, nikt nie ma pojęcia, dokąd. Ładna historia!

Chrystiana uniosła się na poduszkach z oczyma rozszerzonymi żalem i wyjąkała:

— Ach, biedna księżna... Biedna kobieta, jakże jej współczuję.

Jej serce od dawna zrozumiało serce tamtej, namiętne i zranione. Ten sam ból je dręczył, takie same wylewały łzy.

Ale wróciła do swojej sprawy:

— Proszę cię, Will, idź po doktora Blacka. Czuję, że umrę, jeśli on nie przyjdzie.

Andermatt ujął jej rękę, ucałował czule:

— Moja Chrystianko, bądźże rozsądna... chciej zrozumieć...

Zobaczył łzy w jej oczach i zwrócił się do margrabiego:

— Teściu kochany, będziesz musiał ty to załatwić. Ja doprawdy nie mogę. Black przychodzi tu codziennie koło pierwszej do księżnej de Maldeburg. Zatrzymaj go w przejściu i poproś, żeby zaszedł do twojej córki. Poczekasz godzinkę, dobrze, Chrystianko?

Zgodziła się wytrwać tę godzinę, ale nie chciała wstać do obiadu, więc panowie sami przeszli do jadalni.

Paweł już tam był. Andermatt na jego widok wykrzyknął:

— Ho ho, mój panie, co to ja słyszałem przed chwilą? Żeni się pan z Karoliną Oriol? To chyba nieprawda, co?

Półgłosem, rzucając niespokojne spojrzenie na zamknięte drzwi, młody człowiek odparł:

— Cóż, mój Boże, to prawda.

Trzej panowie, nie poinformowani o niczym, patrzyli na niego w osłupieniu. William spytał:

— Co panu strzeliło do głowy! Żenić się, człowiek z takim majątkiem! Brać sobie żonę, kiedy można mieć wszystkie kobiety! No, a rodzina panny nie należy, bądź co bądź, do najwytworniejszych. Dobre to dla Gontrana, który jest goły.

Brétigny roześmiał się na to.

— Mój ojciec zrobił majątek na mące, więc był właściwie młynarzem... na wielką skalę. Gdyby pan go znał, powiedziałby pan może, że także nie należał do najwytworniejszych. A co do panny...

Andermatt przerwał mu:

— O, panna bez zarzutu... prześliczna... bez zarzutu... i trzeba panu wiedzieć... będzie równie bogata jak pan... może jeszcze bogatsza... za to ja ręczę, ja!

Gontran mruknął:

— Tak, tak, małżeństwo w niczym nie wadzi, a zabezpiecza odwrót w razie potrzeby. Szkoda tylko, że Paweł nas nie uprzedził. Jak, u licha, doszło do tego, powiedz, mój drogi?

Wówczas Paweł opowiedział całą historię, nieco ją upiększając. Przedstawił w wyjaskrawionych barwach swoje wahanie i potem nagłą decyzję, gdy jakieś słowo z ust panienki pozwoliło mu domyśleć się, że jest kochany. Powiedział o niespodziewanym wtargnięciu ojca Oriol, powtórzył, dodając coś niecoś, swoją sprzeczkę z nim, wątpliwości chłopa co do majątku konkurenta i scenę z wyciąganiem urzędowego papieru z szafy.

Andermatt, zaśmiewając się do łez, uderzał pięścią w stół.

— Oho, więc bisował numer z ostemplowanym papierem! A to przecież mój pomysł!

Paweł, czerwieniejąc z lekka, wyjąkał:

— Bardzo pana proszę, niech pan tymczasem nic o tym nie mówi żonie. Wobec przyjaźni, która nas łączy, wypada, żebym sam zaniósł pani tę nowinę...

Gontran spoglądał na przyjaciela ze szczególnym, wesołym uśmiechem, jakby mówił: „Doskonale, doskonale! Tak właśnie powinno się te sprawy kończyć: bez hałasu, bez scen, bez dramatów."

Zaproponował:

— Jeżeli chcesz, Pawle kochany, pójdziemy razem po obiedzie, kiedy Chrystiana będzie już ubrana, i powiesz jej o swych zamiarach.

Oczy ich spotkały się, uporczywe, pełne nieodgadnionych myśli; potem obaj odwrócili spojrzenie. I Paweł odpowiedział obojętnie:

— Chętnie, pomówimy o tym za chwilę.

Wszedł służący hotelowy, by zawiadomić, że doktor Black właśnie przyszedł do księżnej; margrabia wybiegł natychmiast, chcąc zatrzymać lekarza w korytarzu.

Wyjaśnił mu sytuację, powiedział o zakłopotaniu zięcia i pragnieniu córki, po czym doktor Black bez sprzeciwu dał się przyprowadzić do Chrystiany.

Kiedy mały człowieczek z wielką głową znalazł się w jej pokoju, Chrystiana powiedziała:

— Proszę nas zostawić samych, tatusiu. Margrabia wycofał się. Wówczas ona zaczęła wyliczać

swoje niepokoje, lęki, koszmary głosem cichym i łagodnym jak na spowiedzi. A lekarz słuchał tego jak kapłan, od czasu do czasu ogarniając ją spojrzeniem swych dużych, okrągłych oczu i lekkim skinieniem głowy dając dowód, że uważa pilnie na jej słowa, szeptał: — „Tak, tak..." — jakby mówił: „Znam najdokładniej twój stan i uleczę cię, kiedy zechcę".

Skończyła swe zwierzenia i z kolei doktor zaczął wypytywać ją drobiazgowo o wszystkie szczegóły życia, przyzwyczajeń, diety i kuracji. Niektóre odpowiedzi pochwalał gestem, inne zdawał się ganić, wymawiając pełne zastrzeżeń: Ooo! Gdy wreszcie wyznała, jak bardzo się boi, że dziecko ma w jej łonie fałszywe położenie, wstał i wstydliwym kapłańskim gestem musnął ją poprzez kołdrę, po czym obwieścił: — Nie, zupełnie prawidłowe.

Miała ochotę rzucić mu się na szyję. Jakiż to zacny człowiek z tego doktora! Wziął ze stołu arkusz papieru i napisał receptę. Była długa, bardzo długa. Potem wrócił, siadł przy łóżku i zupełnie innym tonem, by podkreślić, że ukończył święte czynności swego zawodu, zaczął pogawędkę.

Głos miał głęboki, gardłowy, donośny głos krępego karła; w najbłahszych zdaniach jego taiły się pytania. Mówił o wszystkim. Małżeństwo Gontrana widocznie bardzo go interesowało. Wreszcie ze złośliwym uśmiechem ułomnej istoty powiedział:

— Nie wspominam o małżeństwie pana Brétigny, chociaż trudno to uważać za sekret, skoro ojciec Oriol rozpowiada całemu światu.

Chrystianę ogarnęła dziwna omdlałość, najpierw uczuła ją w końcach palców, potem w całym ciele, w ramionach, piersiach, w brzuchu i łydkach. Nie rozumiała jednak nic; paniczny strach, że nie dowie się prawdy, skłonił ją do przebiegłości, więc wyjąkała:

— Ach, tak? Ojciec Oriol rozpowiada o tym całemu światu?

— Tak, tak. Mówił mi to sam przed dziesięciu minutami. Podobno pan Brétigny jest bardzo bogaty i od dawna kocha się w tej małej Karolince. Oba małżeństwa skleciła zresztą pani Honorat. Maczała w tym palce i użyczała swego domu na spotkania młodych par.

Chrystiana zamknęła oczy. Straciła przytomność.

Na wołanie doktora przybiegła pokojówka, potem zjawili się margrabia, Andermatt i Gontran, szukano octu, eteru, lodu, tysiąca przeróżnych niepotrzebnych drobiazgów. Nagle młoda kobieta poruszyła się, otworzyła oczy, wzniosła ramiona i wijąc się na łóżku krzyknęła przeraźliwie. Usiłowała coś powiedzieć, jąkała:

— Och, jak boli... Boże... jak boli... w krzyżach... rozdzierający ból... Boże...

Wkrótce stwierdzono objawy zbliżającego się porodu. Wówczas Andermatt wyskoczył na poszukiwanie doktora Latonne i zastał go kończącego właśnie obiad.

— Prędko, panie doktorze... żona miała wypadek... prędko!

Wpadł na chytry pomysł i opowiedział, że doktor Black znalazł się w hotelu w chwili, gdy zaczęły się bóle.

Doktor Black potwierdził to kłamstwo, mówiąc do kolegi:

— Wchodziłem do księżnej, kiedy dano mi znać, że pani Andermatt zasłabła. Przybiegłem więc. A był już czas!

Lecz William, ogromnie przejęty, z bijącym sercem, zaniepokojony do głębi, nagle zwątpił o umiejętnościach obu tych lekarzy i wyszedł znowu, nie biorąc nawet kapelusza, by pośpieszyć do profesora Mas-Roussel i błagać go o przybycie. Profesor zgodził się od razu, zapiął surdut bezwiednym gestem lekarza wybierającego się do chorych i ruszył wielkimi, szybkimi krokami, z powagą, jaka przystoi znakomitości, której pojawienie się ma ocalić ludzkie życie.

Ledwo wszedł, dwaj pozostali lekarze, pełni szacunku, zwrócili się do niego pokornie na dwa głosy i niemal jednocześnie powtarzając:

— Było tak, panie profesorze... Jak pan sądzi, panie profesorze?... Czy nie należałoby, panie profesorze...

Ze swej strony Andermatt, którego jęki żony przyprawiały o szaleństwo, zasypywał doktora Mas-Roussel pytaniami, częstując go bez końca „panem profesorem".

Chrystiana, niemal naga wobec tych wszystkich mężczyzn, nic już nie widziała, nic nie wiedziała, nic nie rozumiała; myśli mąciły się w głowie. Zdawało jej się, że na wysokości bioder przez jej brzuch i plecy ktoś przesuwa tępą zębatą piłę powolnym, nieregularnym ruchem, to szarpiąc gwałtownie, to zatrzymując, to znów dręcząc ją coraz straszliwiej, rozrywając kości i mięśnie. Kiedy ta męczarnia łagodniała na chwilę, kiedy w rozdartym ciele mogła ocknąć się myśl, duszę przenikała świadomość bardziej okrutna, dotkliwa, przerażająca niż ból fizyczny: Paweł kocha inną kobietę, z tą inną się żeni. By stłumić tę myśl, co wżerała jej się w mózg, starała się obudzić na nowo mękę cielesną; napinała brzuch, podrywała biodra i gdy fala bólu wracała, przynajmniej nie myślała już o niczym. Przez piętnaście godzin cierpiała tak okropnie, tak była złamana bólem i rozpaczą, że pragnęła śmierci, starała się skonać wśród spazmów skręcających jej ciało. Ale po skurczu, dłuższym i gwałtowniejszym niż poprzednie, wydało jej się, że wszystkie wnętrzności wypłynęły z niej nagle. To był koniec. Ból ucichł jak fala, co odpływa. Ulga była tak ogromna, że nawet żal odrętwiał na chwilę. Mówiono coś do niej, odpowiadała głosem bardzo znużonym, cichutka

Naraz pochyliła się nad nią twarz Andermatta, który rzekł:

— Będzie żyła... urodziła się niewiele przed terminem. Masz córkę...

Zaledwie mogła wyszeptać:

— O Boże!

Więc miała dziecko, żywe dziecko, które będzie rosło... dziecko Pawła! Zdjęła ją chęć, by znów krzyknąć, tak to nowe nieszczęście ugodziło ją prosto w serce. Urodziła córką! Nie chciała jej! Nie spojrzy na nią! Nie dotknie jej nigdy! Prześcielono jej łóżko, krzątano się koło niej, ktoś ją całował. Kto to był? Chyba ojciec i mąż? Nie wiedziała. Ale Paweł, gdzie był Paweł? Co robił? Jakże byłaby szczęśliwa w tej chwili, gdyby on ją kochał!

Czas mijał, godziny płynęły, ale Chrystiana nie odróżniała dnia od nocy, nie czuła nic prócz piekącej świadomości: kocha inną.

Naraz powiedziała sobie: „A jeśli to nieprawda?... Czyż to możliwe, abym o tym małżeństwie nie dowiedziała się wcześniej niż doktor Black?"

Potem znalazła wyjaśnienie: ukryto przed nią tę wiadomość. Paweł postarał się, by to do niej nie doszło.

Rozejrzała się, kto jest w pokoju. Jakaś nieznajoma kobiecina czuwała przy niej. Nie śmiała jej wypytywać. Do kogo można by się z tym zwrócić?

Nagle odemknęły się drzwi. Mąż wsunął się na palcach. Widząc, że chora ma oczy otwarte, podszedł bliżej.

— Czujesz się lepiej?

— Tak, dziękuję.

— Najedliśmy się od wczoraj strachu o ciebie! Ale niebezpieczeństwo już zażegnane. W związku z tą twoją historią mam nawet kłopot Telegrafowałem do naszej przyjaciółki, pani Icardon, która miała przyjechać na okres twego połogu, zawiadamiając o wczorajszym zdarzeniu i prosząc o przybycie. A tymczasem pani Icardon czuwa obecnie nad siostrzeńcem chorym na szkarlatynę!... Nie możesz przecież pozostać bez opieki, bez jakiejś osoby... z jakim takim wychowaniem... No i pewna tutejsza dama ofiarowała się pielęgnować cię i dotrzymywać ci towarzystwa codziennie, a ja, cóż miałem zarobić? przyjąłem tę propozycją. To pani Honorat.

W pamięci Chrystiany odezwały się nagle słowa doktora Blacka. Wzdrygnęła się z przerażenia i powiedziała płaczliwie:

— Nie... Nie... nie chcę, nie chcę! William, nie rozumiejąc nic, tłumaczył:

— Słuchaj, ja wiem, że to bardzo pospolita kumoszka; ale twój brat ogromnie ją ceni, oddała mu duże usługi; a przy tym ludzie mówią, że była akuszerką, kiedy doktor Honorat poznał ją u jakiejś pacjentki. Jeśli będzie ci zbyt niemiła, odprawię ją następnego dnia. W każdym razie możemy spróbować. Pozwól, żeby przyszła raz czy drugi.

Chrystiana milczała, zamyślona. Opanowała ją gwałtowna potrzeba dowiedzenia się wszystkiego, wszystkiego, więc w nadziei, że skłoni tę kobietę do zwierzeń, że wydrze z niej słowo po słowie prawdę, choćby serce miało przy tym pęknąć, zapragnęła teraz krzyknąć: „Idź! Idź po nią natychmiast... natychmiast... Biegnij !"

Ta nieodparta potrzeba prawdy łączyła się z dziwną żądzą spotęgowania bólu, wytarzania się w męce, jak na łożu z cierni, z tajemniczą, chorobliwą egzaltacją domagającą się męczeństwa, cierpień.

Szepnęła:

— Dobrze, zgadzam się, przyprowadź panią Honorat.

Naraz uczuła, że ani chwili dłużej nie może czekać na upewnienie się o zdradzie, i głosem cichym jak tchnienie spytała Williama:

— Czy to prawda, że pan Brétigny się żeni? Odpowiedział spokojnie:

— Owszem, prawda. Bylibyśmy ci to wcześniej powiedzieli, gdyby można było z tobą rozmawiać.

Spytała jeszcze:

— Z Karoliną?

— Z Karoliną.

Ale William także opętany był uporczywą, jedyną myślą, która go nie odstępowała ani na chwilę: myślą o córce, ledwie budzącej się do życia, o dziecku, które ustawicznie przybiegał oglądać. Urażony, że pierwszym słowem Chrystiany nie było pytanie o dziecko, rzekł tonem łagodnej wymówki:

— Jakże, Chrystiano, nie pytasz o maleństwo? Czy już wiesz, że miewa się doskonale?

Wzdrygnęła się, jakby dotknął żywej rany; ale trzeba było przejść wszystkie stacje tej kalwarii.

— Przynieś ją — powiedziała.

Zniknął za firanką w nogach łóżka i zaraz wychylił się spoza niej rozpromieniony, dumny i szczęśliwy, niezgrabnie trzymając na ręku białe zawiniątko.

Złożył je na haftowanej poduszce tuż przy głowie Chrystiany, której wzruszenie zaparło dech; rzekł:

— Popatrz, jaka śliczna! Spojrzała.

William dwoma palcami rozgarniał lekkie koronki, odsłaniając drobną, czerwoną twarzyczkę — jakże drobną i jakże czerwoną! — przymknięte oczy i poruszające się usteczka.

Chrystiana schylona nad tym zaczątkiem człowieka myślała: „To moja córka... córka Pawła... Przez nią cierpiałam tyle męki... To jest moja córka!"

W jednej chwili rozwiała się odraza do tego dziecka, którego narodziny rozdarły biedne serce, wątłe kobiece ciało matki; wpatrywała się w nie teraz chciwie, z ciekawością i z bólem, z głębokim zdumieniem, jak zwierzę zdumiewa się, gdy z jego łona wychodzi pierworodne małe.

Andermatt oczekiwał, że Chrystiana zwróci się z namiętnymi pieszczotami do dziecka. Znowu więc zdziwiony i zgorszony spytał:

— Nie pocałujesz jej?

Schyliła się zwolna nad małym czerwonym czółkiem, a w miarę jak zbliżała usta, wydało jej się, że to czółko coraz wyraźniej ciągnie ją, przywołuje. I gdy położyła na nim wargi, dotknęła nieco wilgotnej, rozgrzanej główki, tchnącej ciepłem jej własnego życia — pomyślała, że już nigdy nie zdoła oderwać ust od tego dziecięcego ciałka, że tak już na zawsze zostanie złączona z nim pocałunkiem.

Coś musnęło jej policzek; to mąż dotknął jej brodą, schylając się, żeby pocałować żonę. Trzymał ją długo w objęciach, pełen czułej wdzięczności, a potem z kolei chciał ucałować córkę i wysuwając wargi delikatnie raz za razem dotknął maleńkiego noska.

Chrystiana, z sercem ściśniętym na widok tej pieszczoty, patrzała na tych dwoje tuż przy niej: na swoją córkę i na tego człowieka...

Po chwili William chciał odnieść dziecko do kołyski.

— Nie! — powiedziała Chrystiana. — Zostaw mi ją jeszcze na, kilka minut, niech ją czuję obok siebie. Nie mów nic, nie ruszaj się, zostaw nas tak, czekaj.

Wsunęła ramię pod dziecinne ciałko spowite w pieluszki, złożyła głowę tuż przy maleńkiej, marszczącej się twarzyczce, zamknęła oczy i trwała bez ruchu, bez myśli.

Ale po paru minutach William lekko dotknął jej ręki:

— Dosyć, kochanie, trzeba być rozsądną. Unikać wzruszeń, wiesz przecie, unikać wzruszeń!

Zabrał dziecko, a matka wiodła za nim oczyma, póki nie zniknęło za firanką łóżka. William wrócił.

— A więc rzecz umówiona: jutro rano przyślę panią Honorat, która dotrzyma ci towarzystwa.

Odpowiedziała nieco mocniejszym głosem:

— Dobrze, mój drogi, możesz ją przysłać... jutro rano.

Wyciągnęła się w łóżku, znużona, wyczerpana, ale — kto wie? — może odrobinę mniej nieszczęśliwa.

Wieczorem odwiedzili ją ojciec i brat przynosząc wszystkie miejscowe nowiny; opowiedzieli o nagłym wyjeździe profesora Cloche w pogoni za córką, powtórzyli pogłoski krążące o księżnej de Ramas, która zniknęła z widowni, gdyż, jak podejrzewano, wyruszyła na poszukiwanie Mazellego. Gontran śmiał się z tych historii i wyciągał zabawny morał z ostatnich wydarzeń:

— Niewiarygodne, co dzieje się w uzdrowiskach! To jedyne krainy czarów, jakie jeszcze zostały na świecie. Więcej tu się zdarza w ciągu dwóch miesięcy niż na całej reszcie kuli ziemskiej w ciągu roku. Można by uwierzyć, że źródła nie tyle są mineralne, ile zaczarowane. I wszędzie to samo, w Aix, Royat, Vichy, Luchon, jak również w kąpieliskach morskich, w Dieppe, Etretat, Trouville, Biarritz, Cannes i w Nicei. W tych miejscowościach spotyka się okazy wszystkich narodów, wszystkich sfer, cudowne niebieskie ptaszki, mieszaninę ras, ludzi nigdzie indziej nie widywanych i niezwykłe przygody. Tu kobiety puszczają się lekko i z uroczym pośpiechem. W Paryżu przystoi opierać się, u wód można ulec, oto zasada! Mężczyźni tu znajdują majątek, jak Andermatt, albo śmierć, jak Aubry-Pasteur, a inni jeszcze coś gorszego.... żonę, jak ja i jak Paweł. Jakież to głupie i śmieszne! Słyszałaś, że Paweł się żeni, prawda?

Chrystiana szepnęła:

— Tak, William mi właśnie powiedział.

Gontran mówił dalej:

— Paweł ma rację, ma rację. Córka chłopa... Cóż z tego? Więcej jest warta niż córka awanturnika albo wręcz awanturnica. Znam dobrze Pawła. W końcu ożeniłby się z jakąś szelmą, byle opierała mu się przez sześć tygodni. A na to, żeby jemu się oprzeć, trzeba albo być szczwaną wygą, albo niewiniątkiem. Trafił na niewiniątko. Tym lepiej dla niego.

Chrystiana słuchała, a każde słowo, zapadając w uszy, docierało aż do serca i raniło je, raniło okrutnie. Przymykając oczy powiedziała:

— Jestem bardzo zmęczona. Chciałabym odpocząć. Ucałowali ją i wyszli.

Nie mogła zasnąć, tak ją dręczyły rozbudzone myśli. Świadomość, że Paweł już jej nie kocha, nie kocha ani trochę, bolała tak nieznośnie, że gdyby nie widok obcej kobiety, pielęgniarki drzemiącej w fotelu, Chrystiana zerwałaby się z łóżka, otworzyłaby okno i wyskoczyła na kamienie tarasu. Wąziutki promień księżyca wtargnął przez szparę w zasłonach i znaczył posadzkę jasną, okrągłą plamką. Chrystiana spostrzegła ją; naraz opadły ją wspomnienia: jezioro, las, pierwsze, ledwie dosłyszalne, tak niepokojące „kocham cię", potem Tournoël, wszystkie pieszczoty tego wieczora na mrocznych ścieżkach, na gościńcu do Roche-Pradière. Nagle stanęła jej przed oczyma droga bielejąca wśród wygwieżdżonej nocy, Paweł, który obejmował jakąś kobietę, co krok całował jej usta. Poznała: to była Karolina. Tulił ją do siebie, uśmiechał się, jak tylko on potrafił się uśmiechać, szeptał do ucha słodkie wyrazy, które tylko on znał, padał na kolana i całował ziemię u jej stóp, jak wtedy całował proch u nóg Chrystiany! Ta wizja była tak okrutna, że Chrystiana odwracając się i kryjąc twarz w poduszce zaczęła szlochać. Krzyczała niemal, zmiażdżona rozpaczą.

Z każdym uderzeniem serca dusiło w gardle, tętniło w skroniach, cisnęło się na usta to imię: Paweł... Paweł... Paweł... — powtarzane bez końca. Chrystiana zatykała uszy, chowała głowę pod kołdrę, by już tego nie słyszeć, ale wówczas nieukojone serce rozdzwaniało imię Pawła w głębi jej piersi.

Pielęgniarka zbudziła się i spytała:

— Czy pani czuje się gorzej?

Chrystiana zwróciła ku niej twarz zalaną łzami i szepnęła:

— Nie, spałam i coś mi się przyśniło... Zlękłam się... Poprosiła o zapalenie świec, żeby nie widzieć już promienia księżyca.

Mimo wszystko nad ranem usnęła.

Przespała parę godzin, gdy wszedł Andermatt prowadząc panią Honorat. Gruba doktorowa, od pierwszej chwili zadomowiona, siadła przy łóżku, ujęła rękę położnicy i zaczęła ją wypytywać jak lekarz; potem, zadowolona z odpowiedzi, orzekła:

— No, wszystko w porządku!

Zdjęła kapelusz, rękawiczki, zrzuciła szal i zwracając się do pielęgniarki powiedziała:

— Możesz odejść, moje dziecko, przyjdziesz, jak zadzwonię.

Chrystiana, przejęta już odrazą, rzekła do męża:

— Daj mi na chwilę córeczkę.

Jak poprzedniego dnia, William przyniósł dziecko całując je tkliwie i położył na poduszce obok matki. I znowu błogi spokój spłynął na Chrystianę, gdy przy swoim policzku poczuła poprzez bieliznę ciepło tego nieznanego ciałka, uwięzionego w powijakach.

Nagle mała zaczęła krzyczeć, płakała wątłym, przenikliwym głosikiem.

— Pewnie głodna — rzekł Andermatt. Zadzwonił. Weszła mamka, rumiana kobieta z ustami olbrzymki, pełnymi wielkich, błyszczących zębów, które niemal przeraziły Chrystiana. Z rozpiętego stanika wydobyła potężną pierś, miękką i ciężką od mleka, jak wymiona krowy. Chrystiana widząc, jak jej córeczka ssie tę mięsistą tykwę, zdjęta zazdrością i odrobiną obrzydzenia, miała ochotę chwycie dziecko, odebrać je.

Pani Honorat udzielała teraz mamce rad, póki kobieta nie wyszła unosząc z sobą niemowlę.

Za nią wyszedł Andermatt, dwie kobiety zostały same.

Chrystiana nie wiedziała, jak mówić o sprawie, która dręczyła jej serce, drżała, że w zbytnim wzruszeniu straci głowę, rozpłacze się, zdradzi swój sekret. Ale pani Honorat, nie pytana, z własnej ochoty zaczęła paplać. Kiedy już powtórzyła wszystkie plotki obiegające okolicę, zajęła się rodziną Oriolów.

— Zacni ludzie — powiedziała — bardzo zacni. Gdyby pani znała matkę, cóż to była za dzielna, poczciwa kobieta! Warta dziesięciu innych. Córki zresztą w nią się wdały.

I chciała już zmienić temat, gdy Chrystiana jej przerwała:

— A którą z nich dwóch pani woli, Ludwikę czy Karolinę?

— O, ja, proszę pani, wolę Ludwikę, narzeczoną pani brata, bo mądrzejsza i więcej ma powagi. To kobieta, co ma porządnie w głowie! Ale mąż woli Karolinę. Mężczyźni, proszę pani, mają swoje gusta, inne niż my.

Umilkła. Chrystiana szepnęła niepewnie:

— Brat mi mówił, że często spotykał narzeczoną w pani domu?

— A tak, proszę pani, rozumie się, co dzień. Wszystko to u mnie się odbywało, wszystko! Pozwalałam dzieciakom gawędzić, dobrze wiedziałam, co się święci. Ale co mnie najwięcej ucieszyło, to kiedy spostrzegłam, że pan Paweł zajęty jest młodszą.

Wówczas Chrystiana spytała głosem prawie niedosłyszalnym:

— Bardzo zakochany?

— Czy zakochany? Ach, proszę pani, nieprzytomny chodził ostatnimi czasy. A kiedy Włoch, ten, co to profesorowi Cloche córkę wykradł, kręcił się trochę koło dziewczyny, ot, po prostu żeby próbować szczęścia, myślałam, że się z panem Pawłem pobiją. No, gdyby pani widziała oczy pana Pawła! Patrzył na tę małą jak w święty obrazek! Taka miłość, to rozumiem!

Chrystiana zaczęła więc wypytywać o wszystko, co się działo na oczach pani Honorat, o to, co tamci mówili, co robili, o ich przechadzki po dolince Sans-Souci, gdzie Paweł tylekroć ją, Chrystianę, zapewniał o swojej miłości Ku zdumieniu grubej doktorowej zadawała zupełnie nieoczekiwane pytania, poruszała jakieś szczegóły, które nikomu innemu nie przyszłyby na myśl, ona bowiem wciąż porównywała, wspominała tysiące drobnych wydarzeń poprzedniego lata; pamiętała, jak subtelnie Paweł zabiegał o jej względy, jak uprzedzał jej życzenia, jak był pomysłowy, kiedy chciał się jej spodobać, jak czarująco umiał usłużyć, ile okazywał troskliwości; znała wszystkie te dowody, które składa mężczyzna, gdy gorąco pragnie zdobyć wybraną. Chciała wiedzieć, czy to samo robił dla tamtej, czy ruszał na podbój jej serca z takim samym zapałem, z równym uniesieniem i równie przemożną namiętnością. Za każdym razem, gdy poznawała jakiś znajomy błahy szczegół, jakiś nikły rys, jeden z tych uroczych drobiazgów, co przyspieszają bicie serca, jedną z tych wzruszających niespodzianek, którymi tak hojnie Paweł — gdy kochał — umiał obdarzać, za każdym razem z ust Chrystiany, wyciągniętej na łóżku, dobywał się cichy, bolesny okrzyk.

Zdziwiona pani Honorat tym energiczniej zapewniała:

— Ależ tak! Tak było, jak pani mówię, dokładnie tak właśnie. W życiu nie spotkałam mężczyzny tak zakochanego jak pan Paweł.

— Czy deklamował jej jakieś wiersze?

— Pewnie, że. deklamował! A jakie piękne!

Kiedy obie milkły, słychać było tylko łagodny, monotonny śpiew piastunki, usypiającej dziecko w sąsiednim pokoju.

W korytarzu rozległy się kroki. To panowie Mas-Roussel i Latonne przybywali do pacjentki. Stwierdzili, że jest podniecona, że stan jej pogorszył się od poprzedniego dnia.

Po ich odejściu Andermatt uchylił drzwi i nie wchodząc powiedział:

— Doktor Black chciałby cię odwiedzić. Czy można? Zrywając się na łóżku Chrystiana krzyknęła:

— Nie! Nie! Nie chcę! Nie! William wsunął się, osłupiały.

— Co znowu, słuchaj, Chrystiano... wypada... należy mu się to... powinnaś...

Wyglądała jak obłąkana, oczy miała rozszerzone, usta jej drżały. Powtórzyła głosem tak przenikliwym, tak silnym, że mógłby przebić każdy mur:

— Nie! Nie! Nigdy! Niech się nie pokazuje mi na oczy! Rozumiesz? Nigdy!

Potem, nie wiedząc już, co mówi, wyciągniętą ręką pokazała na panią Honorat, stojącą na środku pokoju:

 — Jej także nie chcę! Wypędź ją! Nie chcę na nią patrzeć... Wypędź ją!

Andermatt przyskoczył do żony, objął ją ramionami, pocałował w czoło.

— Chrystianko, moja maleńka, uspokój się... Co ci się stało? Uspokój się!

Nie mogła już wymówić słowa. Łzy trysnęły z jej oczu.

— Każ, im wszystkim odejść — wyjąkała. — Zostań sam ze mną.

Andermatt stracił głowę. Podbiegł do pani Honorat i, lekko popychając ją w stronę drzwi, mówił:

— Proszę nas na chwilę zostawić samych, to gorączka, gorączka pokarmowa. Uspokoję żonę. Przyjdę zaraz pomówić z panią.

Kiedy znów zbliżył się do łóżka, Chrystiana leżała wyczerpana, płacząc spokojnie, bez wstrząsów. I po raz pierwszy w życiu Andermatt rozpłakał się także. Rzeczywiście w nocy wywiązała się gorączka pokarmowa i chora majaczyła. Po kilku godzinach wielkiego podniecenia zaczęła nagle mówić.

Margrabia i Andermatt, którzy postanowili przy niej czuwać, grali w karty, po cichu licząc punkty; wydało im się, że położnica ich woła, i podeszli do łóżka. Nie widziała ich, nie poznawała. Bledziutka na białej poduszce, z jasnymi włosami rozsypanymi na ramionach, przejrzystymi błękitnymi oczyma patrzała w nieznany, tajemniczy i fantastyczny świat, w którym żyją obłąkani. Ręce wyciągnięte na kołdrze poruszały się niekiedy szybko i bezwiednie, dygotały, podrywały się z pościeli. Nie robiło to z początku wrażenia rozmowy z jakąś drugą osobą, zdawało się, że chora coś widzi i o tym opowiada. Ale w tym, co mówiła, nie można było uchwycić wątku ani zrozumieć sensu. Skarżyła się, że skała jest za wysoka, że nie może z niej zeskoczyć. Boi się skręcić nogę i nie zna dość dobrze człowieka, który wyciąga ku niej ramiona. Potem coś mówiła o zapachach. Zdawało się, że szuka w pamięci zapomnianych słów.

— Cóż może być słodszego? To upaja jak wino. Wino daje upajające myśli, ale zapachy dają upajające marzenia... W zapachu poznajemy samą istotę, czystą istotę rzeczy i świata... smak kwiatów... drzew.. trawy w polu... można nawet odróżnić duszę sędziwych domów drzemiącą w starych sprzętach, w starych dywanach, w starych firankach...

Potem twarz jej skurczyła się, jakby zmęczona długotrwałym wysiłkiem. Powoli, ociężale wspinała się na jakąś górę i mówiła do kogoś:

— Proszę cię, weź mnie na ręce, bo już chyba tu umrę. Nie mam sił iść dalej. Weź mnie na ręce, jak wtedy nad wąwozem, pamiętasz?... Jakże ty mnie wtedy kochałeś!

Krzyknęła rozpaczliwie, groza błysnęła w jej oczach. Widziała przed sobą zdechłe zwierzę i błagała, żeby je stamtąd zabrano, ale nie robiąc mu krzywdy.

Margrabia rzekł po cichu do zięcia:

— Przypomniał jej się ten osioł, na którego natknęliśmy się wracając z Nugère.

Teraz mówiła do tego nieżywego stworzenia, pocieszała je, zwierzała mu się, że jest także nieszczęśliwa, nawet nieszczęśliwsza, bo opuszczona.

Nagle zaczęła protestować, odmawiała spełnienia czegoś, czego od niej żądano. Krzyczała:

— Nie! Nie to! I to ty, ty chcesz mnie zmusić, żebym ciągnęła wóz!

Dyszała ciężko, jakby naprawdę ciągnęła wóz. Płakała, jęczała, wydawała okrzyki i przez pół godziny ciągle szła pod górę, w straszliwym wysiłku wlokąc za sobą jakiś ciężar, zapewne ten ośli zaprząg.

A ktoś bił ją okrutnie, bo mówiła:

— Ach, jak strasznie mnie bijesz! Nie bij mnie przynajmniej, przecież idę... ale już nie bij, błagam cię... Zrobię, co zechcesz, ale już nie bij!... Po trochu wzburzenie opadało i wreszcie majaczyła już tylko z cicha. Chora zdrzemnęła się, w końcu usnęła. Obudziła się koło drugiej po południu, jeszcze rozpalona gorączką, ale już przytomna.

Ale jeszcze do następnego dnia umysł trwał w odrętwieniu, niepewne myśli wymykały się spod kontroli. Nie mogła od razu znaleźć słów potrzebnych i męczyła się okropnie, usiłując je odszukać.

Dopiero po całonocnym odpoczynku odzyskała całkowicie władzę nad sobą. Czuła się jednak odmieniona, jakby jakiś przełom dokonał się w jej duszy. Mniej cierpiała, więcej myślała. Zdawało jej się, że okropne, tak niedawne zdarzenia odsunęły się w odległą przeszłość; obejmowała je teraz myślą z jasnością, której nie znał przedtem jej umysł. Przeniknęło ją nagle światło, co oświeca niektóre istoty w godzinie cierpienia, i ujrzała życie, ludzi, wszystkie rzeczy i ziemię całą, ze wszystkim, co się na niej mieści, tak jak nigdy dotychczas.

Wówczas dotkliwiej niż owej nocy po powrocie znad jeziora Tazenat, gdy w swoim pokoju uczuła się samotna na świecie, przejęła ją myśl, że jest całkowicie w życiu opuszczona. Zrozumiała, że ludzie wędrują obok siebie poprzez zdarzenia, ale nic naprawdę nie łączy nigdy dwóch istot. Zdradzona przez tego, komu bezgranicznie zaufała, przeczuwała teraz, że inni ludzie, wszyscy inni, będą tylko obojętnymi sąsiadami w tej podróży, długiej lub krótkiej, smutnej lub wesołej, zależnie od tego, co przyniesie nieodgadnione jutro. Zrozumiała, że kiedy w ramionach tego człowieka łudziła się, iż zespoliła się z nim, stała jego cząstką, kiedy myślała, iż we dwoje mają jedno wspólne ciało i jedną duszę — nawet wówczas zaledwie zbliżyli się do siebie na tyle, by dotknąć wzajemnie tej nieprzeniknionej osłony, w której tajemnicza przyroda oddziela i zamyka każdą ludzką istotę. Pojęła jasno, że nikt nigdy nie zdołał ani nigdy nie zdoła zburzyć tej niewidzialnej przegrody, która sprawia, iż ludzie żyją tak oddaleni jeden od drugiego jak gwiazdy na niebie.

Odgadła bezowocny, nie ustający od pierwszego dnia świata, niezmordowany wysiłek człowieka, by rozerwać powłokę, w której szamoce się dusza, na zawsze uwięziona, na zawsze samotna, wysiłek ramion, ust, oczu, ciała drżącego w swej nagości, wysiłek miłosny, co wyczerpuje się w pocałunkach i osiąga to jedynie, że daje życie nowej osamotnionej istocie. Ogarnęło ją wówczas przemożne pragnienie, by spojrzeć na córkę. Kazała ją sobie pokazać, a gdy przyniesiono dziecko, poprosiła, by je rozebrano, bo dotychczas widziała tylko jego twarzyczkę. Piastunka rozwinęła pieluszki i odkryła wątłe ciałko noworodka, poruszające się bezwiednym ruchem, jakiego życie uczy te zadatki ludzkich istot. Chrystiana dotknęła dziecka drżącą, nieśmiałą ręką, a potem zapragnęła ucałować brzuszek, uda, nóżki i stopy, a wreszcie zapatrzyła się w nie, tonąc w dziwacznych myślach.

Dwoje ludzi spotkało się i pokochało w cudownym wzlocie; oto co zrodziło się z ich pocałunków! To on i ona — zespoleni aż do śmierci tego dziecka; on i ona odżywający wspólnie, cząstka z niej i cząstka z niego, a przy tym to nieznane, co sprawi, że powstanie istota od nich obojga różna. Powtórzy ich oboje w kształcie swego ciała i w typie umysłowości, w rysach, w oczach, w gestach, upodobaniach, namiętnościach, nawet w brzmieniu głosu i ruchach, a jednak będzie nowym człowiekiem. Tych dwoje rozstało się już na zawsze! Nigdy więcej ich spojrzenia nie zatoną w sobie wzajemnie, w uniesieniu czułości, które zapewnia niezniszczalność rodzajowi ludzkiemu.

Tuląc dziecko do serca Chrystiana szeptała:

— Żegnaj, żegnaj!

To jego żegnała, szepcąc tak do ucha córeczki, mężnie, chociaż z rozpaczą, jak przystało kobiecie o dumnym sercu, która będzie cierpiała jeszcze długo, może zawsze, ale przynajmniej potrafi ukryć łzy przed światem.

— Aha!—krzyknął William w uchylonych drzwiach. — Przyłapałem cię! Zaraz mi tu oddaj moją córkę!

Podbiegł do łóżka, chwycił małą na ręce ruchem już teraz wprawnym i uniósł ją nad swą głowę, powtarzając:

— Dzień dobry, panno Andermatt! Dzień dobry, panno Andermatt!

Chrystiana pomyślała: „To jest mój mąż". I patrzała na niego zdumionym wzrokiem, jakby go zobaczyła po raz pierwszy. Oto mężczyzna, z którym złączyło ją prawo, któremu ją oddało. Ten, który według wszelkich pojęć ludzkich, religijnych i społecznych miał stanowić jej drugą połowę! Co więcej, miał być jej panem, władcą jej dni i nocy, serca i ciała! Omal nie uśmiechnęła się na tę myśl, tak bardzo wydała jej się w tej chwili dziwaczna, bo przecież z nim nie połączą jej nigdy owe więzy, jakże nietrwałe, niestety! — lecz które zdają się wieczne, nad wszystko słodsze, prawie boskie.

Nie czuła ani cienia wyrzutu, że go oszukała, zdradziła. Dziwiło ją to, zastanawiała się, dlaczego tak się dzieje. Dlaczego? Pewnie dlatego, że zbyt byli różni od siebie, zbyt odlegli, zbyt niepodobni z natury. Ona nie rozumiała jego, a on jej. Chociaż przyznawała, że był poczciwy, oddany, łatwy w pożyciu.

Może tylko wtedy ludzie czują się związani z sobą świętym węzłem dobrowolnie podjętego zobowiązania, gdy są oboje tej samej miary, tego samego gatunku, tej samej duchowej natury?

Ubrano z powrotem dziecko. William usiadł.

— Słuchaj, moja kochana — mówił — nie mam odwagi zapowiadać ci gości, odkąd tak pięknie potraktowałaś propozycję odwiedzin doktora Blacka. Zrobiłabyś mi jednak wielką przyjemność, gdybyś przyjęła pewną osobę: doktora Bonnefille.

Wtedy roześmiała się po raz pierwszy, nie sercem, co prawda, lecz tylko ustami; zapytała:

— Doktora Bonnefille? To chyba cud? Pogodziliście się z sobą?

— Ależ tak! Słuchaj, powiem ci wielką nowinę, wielki sekret. Kupiłem właśnie stary zakład kąpielowy. Całą miejscowość mam już w ręku. A co? To jest zwycięstwo! Biedak Bonnefille dowiedział się o tym przed innymi, oczywiście. Zdobył się więc na przebiegłość: co dzień zjawiał się tu, by spytać o twoje zdrowie, i zostawiał bilet z jakimś uprzejmym słowem. Odwdzięczyłem się składając mu wizytę, no i jesteśmy teraz w najlepszych stosunkach.

— Może przyjść, kiedy zechce — rzekła Chrystiana. — Chętnie go przyjmę.

— Bardzo ci dziękuję. Jutro rano go przyprowadzę. Nie muszę ci chyba mówić, że Paweł ustawicznie zleca mi dla ciebie mnóstwo pozdrowień i ogromnie dopytuje się o małą. Ma wielką ochotę ją zobaczyć.

Mimo wszystkich poprzednich postanowień Chrystianę ogarnęło przygnębienie. Zdołała jednak odpowiedzieć:

— Podziękuj mu w moim imieniu. Andermatt mówił dalej:

— Niepokoi się, czy już wiesz o jego zamiarach małżeńskich. Upewniłem go, że tak. Wobec tego wiele razy pytał, co o tym sądzisz.

Zbierając wszystkie siły, szepnęła:

— Powiedz, że bardzo pochwalam jego decyzję. William z upartym okrucieństwem ciągnął:

— Koniecznie też chciał się dowiedzieć, jak nazwiesz swoją córeczkę. Powiedziałem, że wahamy się między Małgorzatą a Genowefą.

— Zmieniłam zdanie — rzekła Chrystiana. — Chcę jej dać na imię Arletta.

Niegdyś, w pierwszych dniach ciąży, naradzała się z Pawłem, jakie imię wybrać dla dziecka, jeśli to będzie syn, a jakie — jeśli córka. Co do dziewczynki nie mogli zdecydować się, czy nazwać ją Małgorzatą, czy Genowefą. Teraz więc nie chciała żadnego z tych imion.

William powtarzał:

— Arletta, Arletta... To ładnie brzmi... masz słuszność. Ale ja wolałbym, żeby nazywała się tak jak ty, Chrystiana. Uwielbiam twoje imię, Chrystiano.

Westchnęła głęboko:

— O, nie! Imię ukrzyżowanego wróży zbyt wiele cierpień.

Zaczerwienił się, bo to skojarzenie nigdy nie przyszło mu do głowy. Wstając powiedział:

— W końcu, Arletta to bardzo ładne imię. Tymczasem do widzenia, kochanie.

Wyszedł, a Chrystiana natychmiast zawołała niańkę i zarządziła, by odtąd kołyska dziecka stała przy łóżku matki. Kiedy do dużego łóżka przysunięto lekkie, kołyszące się nieustannie łóżeczko, kształtem podobne do muszli, z białą zasłoną rozpiętą niby żagiel na wygiętym mosiężnym maszcie, Chrystiana wyciągnęła rękę nad uśpionym dzieckiem i cichutko powiedziała:

— Luli, maleńka. Nie spotkasz na świecie nikogo, kto by cię kochał tak jak ja.

Następne dni spędziła w cichym smutku, wiele rozmyślając, urabiając w sobie duszę odporną, serce mężne, aby móc po kilku tygodniach powrócić do życia. Głównym jej zajęciem było w tym okresie wpatrywanie się w oczy córeczki; chciała przychwycić pierwsze jej spojrzenie, ale wciąż widziała tylko dwie błękitnawe próżnie, nieodmiennie zwrócone ku jaskrawemu światłu płynącemu z okna. I myślała z głębokim zasmuceniem, że te oczy, dziś jeszcze uśpione, kiedyś patrzeć będą na świat tak, jak ona patrzała, poprzez wewnętrzny sen, który sprawia, że młode kobiety są szczęśliwe, ufne i wesołe. Pokochają to samo, co ona kochała dawniej, piękne, pogodne dni, kwiaty, lasy i, niestety, także ludzi! Pokochają pewnie kiedyś mężczyznę! Zamkną w sobie jego obraz znajomy, drogi, będą go widziały nawet wówczas, kiedy będzie daleko, będą rozbłyskiwały na jego widok. A potem... potem... nauczą się płakać! Łzy, szkaradne łzy spłyną po tych drobnych policzkach. Żałosne oczy, dzisiaj nijakie, w przyszłości błękitne, odmieni nie do poznania okrutny ból zdradzonej miłości, napełni je obłędnym strachem i rozpaczą.

I Chrystiana, gwałtownie tuląc dziecko, mówiła mu:

— Nikogo prócz mnie nie kochaj, córeczko! Wreszcie pewnego dnia profesor Mas-Roussel, który co rano odwiedzał pacjentkę, oświadczył:

— Może już pani po trochu wstawać.

Po odejściu lekarza Andermatt powiedział do żony:

— Wielka szkoda, że nie jesteś zupełnie zdrowa, bo dzisiaj przeprowadzimy bardzo interesujące doświadczenie w naszym zakładzie. Doktor Latonne dokonał istnego cudu ze starym Clovisem, którego poddał kuracji swoją metodą gimnastyki mechanicznej. Wyobraź sobie, że ten stary włóczęga chodzi teraz niemal równie dobrze jak wszyscy. Po każdorazowym zabiegu postęp bije w oczy.

Żeby mu sprawić przyjemność, spytała:

— Urządzacie publiczny pokaz?

— I tak, i nie, bo zaprosiliśmy lekarzy i kilku przyjaciół.

— Na którą godzinę?

— Na trzecią po południu.

— Pan Brétigny tam będzie?

— A tak, obiecał przyjść. Zbierze się cała rada nadzorcza. Będzie to bardzo ciekawe z punktu widzenia medycyny.

— Wiesz — rzekła Chrystiana — o tej porze będę ubrana. Poproś pana Brétigny, żeby mnie odwiedził. Dotrzyma mi towarzystwa, podczas kiedy wy wszyscy będziecie zajęci tym doświadczeniem.

— Doskonale, powtórzę mu.

— Nie zapomnisz?

— Nie, nie, bądź spokojna. Wyszedł na poszukiwanie widzów.

Oszukany przez Oriolów, którzy pierwsi przed rokiem uzdrowili paralityka, z kolei wykorzystał łatwowierność chorych, tak łatwo dających się "złudzić, gdy chodzi o ich zdrowie, teraz wreszcie sam przed sobą grał komedię, mówił bowiem o kuracji starego tak często, z takim zapałem i przekonaniem, że w końcu już nie wiedział, czy w nią wierzy, czy nie.

Około trzeciej wszystkie osoby zwerbowane na widowisko zebrały się przed bramą zakładu kąpielowego czekając na starego Clovisa. Przyszedł wsparty na dwóch laskach, ciągnąc jak zwykle nogi za sobą i kłaniając się po drodze grzecznie. Za nim szli dwaj Oriolowie i obie panienki, Paweł i Gontran u boku narzeczonych.

W wielkiej sali, gdzie umieszczone były przyrządy do gimnastyki leczniczej, oczekiwał doktor Latonne, zajęty rozmową z Andermattem i doktorem Honorat.

Na widok starego Clovisa wesoły uśmiech pojawił się na wygolonej twarzy lekarza. Zapytał:

— No cóż? Jak się dziś czujecie?

— Jako tako, jako tako...

Weszli Petrus Martel i Saint-Landri. Chcieli się naocznie przekonać. Pierwszy z nich wierzył, drugi wątpił. Potem ku ogólnemu zdumieniu ujrzano doktora Bonnefille, który ukłonił się swemu rywalowi i uścisnął rękę Andermatta. Ostatnim gościem był doktor Black.

— A więc, panowie i panie — zaczął doktor Latonne pochylając głowę w stronę Ludwiki i Karoliny Oriol — będziecie świadkami nadzwyczaj interesującego zjawiska. Proszę przede wszystkim zauważyć, że obecnie, przed zabiegiem, ten poczciwina trochę chodzi, ale z wielkim trudem. Ojcze Clovisie, czy dacie radę bez lasek?

— O, co to, to nie, panie doktorze.

— Dobrze więc. Zaczynamy.

Usadowiono starego na fotelu, przywiązano mu nogi do ruchomych pedałów, a potem, na komendę lekarza: „Puszczaj w ruch, ale powoli" — posługacz z zakasanymi rękawami zakręcił korbą.Wówczas zebrani ujrzeli, jak prawe kolano włóczęgi podnosi się do góry, wyciąga, zgina, znów prostuje; potem to samo powtórzyło lewe kolano, a ojciec Clovis, nagle rozweselony, zaczął się śmiać i kiwać głową, trząść długą, siwą brodą — zgodnie z ruchami, do których zmuszano jego nogi. Pochyleni nad nim czterej lekarze i Andermatt śledzili to wszystko z powagą augurów, Kolos natomiast mrugał na starego porozumiewawczo. Drzwi zostawiono otwarte, ciągle więc napływali nowi widzowie, ciekawi eksperymentu, kuracjusze pełni wiary lub rozterki. Doktor Latonne zakomenderował: „Prędzej". Posługacz przyśpieszył obroty. Nogi starca puściły się pędem, on zaś sam, opanowany nieodpartą wesołością, jak łaskotane dziecko, śmiał się do rozpuku i trząsł głową jak szalony. Wśród wybuchów śmiechu wykrzykiwał: — Brawo, bis! Brawo, bis! — nauczywszy się tego zapewne od przyjezdnych gości.

Z kolei wybuchnął śmiechem Kolos przytupując nogami i klepiąc się z uciechy po udach. Wrzeszczał:

— Clovis, niech cię diabli!

— Dość! — rozkazał inspektor.

Odwiązano włóczęgę i lekarze odsunęli się, by ujrzeć wynik zabiegu.

Ojciec Clovis o własnych siłach zlazł z fotela i pomaszerował. Drobił kroki, co prawda, szedł zgarbiony i krzywił się z wysiłku przy każdym ruchu, ale maszerował!

Pierwszy odezwał się doktor Bonnefille:

— Niezwykły przypadek.

Doktor Black natychmiast potwierdził zdanie kolegi. Tylko doktor Honorat milczał.

Gontran szepnął Pawłowi do ucha:

— Nie pojmuję. Spójrz na te miny! Czy to naiwni, czy lizusy?

Ale zabrał głos Andermatt. Opowiedział przebieg kuracji od pierwszego dnia, wspomniał o recydywie i ponownym uleczeniu, tym razem na pewno już trwałym. Dodał wesoło:

— A gdyby naszemu pacjentowi zimą pogorszyło się trochę, uzdrowimy go znów w lecie!

Potem wygłosił uroczystą pochwałę wód Mont-Oriol, sławiąc ich właściwości, i to różnorodne.

— Ja sam — mówił — przekonałem się o ich skuteczności na osobie drogiej mi kuracjuszki i wodom Mont--Oriol zawdzięczam, że mój ród nie wygaśnie! Przy tych słowach nagle przypomniał sobie, że przecież obiecał swej żonie odwiedziny Pawła Brétigny! Z szczerym wyrzutem sumienia, bo naprawdę był  o Chrystianę troskliwy, rozejrzał się po sali, a spostrzegłszy Pawła, zaraz do niego podszedł:

— Drogi panie, zapomniałem na śmierć, Chrystiana kazała mi powtórzyć, że czeka na pana.

Brétigny wyjąkał:

— Jak to?... Zaraz?

— Tak. Chrystiana dzisiaj wstała z łóżka i pana pierwszego chce przyjąć, przed innymi gośćmi. Niechże pan biegnie prędko i wytłumaczy moje roztargnienie.

Paweł szedł w stronę hotelu z sercem bijącym od wzruszenia. Po drodze spotkał margrabiego, który mu rzekł:

— Córka jest już ubrana i dziwi się, że pan dotychczas nie przyszedł.

Na pierwszych stopniach schodów Paweł zatrzymał się, by rozważyć, co powie Chrystianie. Jak ona go przyjmie? Czy będzie sama? Jak jej odpowiedzieć, jeżeli zacznie mówić o jego małżeństwie? Od chwili gdy usłyszał, że zaczął się poród, nie mógł myśleć o niej bez okropnego niepokoju. Czerwieniał albo bladł nagle z przejęcia, ilekroć przez myśl przemknęło mu wspomnienie pierwszego z nią spotkania. Myślał też z głębokim wzruszeniem o nieznanym dziecku, którego był ojcem, i w rozterce to pragnął je zobaczyć, to bał się jego widoku. Czuł, że ugrzązł  w bagnie moralnym, że do śmierci nie zmyje tej plamy z sumienia. Ale nade wszystko lękał się oczu kobiety, którą kochał tak gorąco — i tak krótko.

Czy przywita go wymówkami, płaczem czy pogardą? Może wezwała go po to tylko, aby wypędzić? Jak się wobec niej zachować? Okazać skruchę, rozpacz, może błagać o przebaczenie? Usprawiedliwiać się czy tylko słuchać i nic nie odpowiadać? Usiąść czy stać przed nią?

Pod drzwiami zatrzymał się raz jeszcze, a gdy miał dotknąć dzwonka, zauważył, że ręka mu drży.

Nacisnął palcem mały guziczek z kości słoniowej; w apartamencie Chrystiany rozległ się brzęk elektrycznego dzwonka.

Otworzyła mu pokojówka i wprowadziła do salonu; od progu zobaczył w głębi drugiego pokoju Chrystianę, półleżącą na kanapie. Patrzała na niego.

Zdawało mu się, że upłynęła wieczność, zanim przebył przestrzeń tych dwóch pokoi. Nogi uginały się pod nim, bał się potrącać meble, a nie śmiał spojrzeć pod stopy, żeby nie spuszczać wzroku. Chrystiana nie zrobiła żadnego gestu, nie wymówiła słowa, czekała, aż Paweł stanie przed nią. Prawą rękę miała wyciągniętą na sukni, lewą opierała o brzeg kołyski, szczelnie osłoniętej firankami. Kiedy znalazł się o trzy kroki, zatrzymał się nie wiedząc, co począć. Pokojówka zamknęła za nim drzwi. Zostali sami. Zdjęła go chęć, by upaść na kolana i błagać o przebaczenie; ale Chrystiana zwolna oderwała prawą rękę od fałdów sukni i wyciągając ją ku niemu rzekła poważnie:

— Dzień dobry panu.

Nie śmiał dotknąć tej dłoni, musnął ją tylko ustami, pochylając się nisko. Odezwała się znowu:

— Proszę, niech, pan siada.

Siadł na niskim krzesełku u jej nóg.

Czuł, że powinien coś mówić, ale nie znajdował słów ani myśli, nie ważył się nawet spojrzeć na Chrystiana. W końcu wyjąkał:

— Mąż pani zapomniał powtórzyć mi, że pani mnie oczekuje. Byłbym przyszedł wcześniej...

Odpowiedziała:

— Mniejsza o to... Skoro w ogóle mieliśmy się spotkać znowu, wszystko jedno, czy stało się to trochę wcześniej, czy trochę później...

Zdawało się, że nic nie zamierza do tego dodać, więc Paweł pospieszył z pytaniem:

— Pani już czuje się dobrze, prawda?

— Dziękuję. Dobrze, o tyle, o ile to możliwe po takim wstrząsie...

Przybladła bardzo, zeszczuplała, ale była ładniejsza niż przedtem. Szczególnie oczy jej nabrały głębi wyrazu, jakiej nigdy dawniej w nich nie widział. Pociemniały jakby, stały się mniej lazurowe, nie tak przejrzyste, ale bardziej nasycone barwą. Ręce miała jak z wosku.

Mówiła:

— Nie łatwo przeżyć takie godziny. Ale kto tyle wycierpi, czuje się mocny już do końca swych dni.

Bardzo wzruszony, Paweł szepnął:

— To okropna próba... Odpowiedziała jak echo:

— Okropna.

Od paru sekund coś działo się w kołysce, coś się tam poruszyło, odezwało niewyraźnie — jak zwykle, kiedy dziecko ocknie się ze snu. Brétigny nie mógł oczu oderwać od tej kołyski; rósł w nim bolesny niepokój, paliła chęć zobaczenia istotki, co budziła się tam do życia.

I wtedy dopiero zauważył, że firanki osłaniające łóżeczko były od góry do dołu spięte złotymi szpilkami, które Chrystiana zwykle nosiła przy staniku. Nieraz dawniej bawił się wyjmując i znów wpinając na ramieniu ukochanej te delikatne szpileczki o główce w kształcie półksiężyca. Zrozumiał intencję Chrystiany. Patrzył wzburzony, odrętwiały na tę zaporę złotych ćwieczków, która na zawsze już dzieliła go od dziecka. Cichy głos, wątłe kwilenie dobyło się z białego więzienia. Chrystiana poruszyła kołyską i trochę oschłym tonem powiedziała:

— Wybaczy pan, że tak niewiele czasu mogę mu poświęcić, ale muszę zająć się moją córką.

Wstał więc, znów ucałował rękę, którą do niego wyciągnęła; nim wyszedł, Chrystiana powiedziała jeszcze:

— Życzę panu szczęścia...