Andrzej Niemojewski

MOWA ANDRZEJA NIEMOJEWSKIEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

MOWA ANDRZEJA NIEMOJEWSKIEGO O WIELKIEJ TRADYCJI RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

wygłoszona dnia 28 września 1918 roku w sali Stowarzyszenia Techników.

Niemojewski Andrzej

WIELKA TRADYCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ.

Jeżeli, obywatelki i obywatele, odwróciliście na chwilę uwagę od czytywanych z takim drżeniem komunikatów wojennych, jeżeli zapominając o swych niepomiernych troskach tak licznie zebraliście się w tej sali, wezwani przez swego współobywatela, to nie dlatego, iżby zwabiała tu was sława wielkiego imienia, jakaś nadzwyczajna zasługa narodowa, albo zwykła naturze ludzkiej ciekawość, ale tylko dlatego, iż ten wasz współobywatel na wezwaniu swoim wypisał słowa: Wielka tradycja Rzeczypospolitej Polskiej. Bo to jest hasło, którym się zwołujemy, i nie masz między nami takiego, któryby na jego brzmienie nie drgnął, nie ruszył do domu zbornego i nie zawołał, że jest, że się stawił, że czeka. Brzmienie tego hasła budzi ze snu śpiących, trzeźwi omdlałych, od grobu zawraca umierających. Zwoływał nim rodaków pod Racławice Tadeusz Kościuszko, obwoływali je nasi jenerałowie, ono zbudziło naród w noc listopadową do wielkiego powstania a w noc styczniową do najtragiczniejszego wysiłku. Ono krzepiło nas w stuleciu niewoli, czyniło znośniejszemi kazamaty i deportacje, bywało na ustach skazańców ostatnim słowem przekazywanym tłumom, otaczającym na klęczkach ich szafot, jak to się działo na Placu Broni podczas tracenia Traugutta i towarzyszów.

Jeżeli więc pozwoliłem sobie uderzyć w dzwon tego hasła, jeżeli sięgnąłem do tego zaklęcia niezawodnego, to musi w sercach waszych budzić się pytanie, jakaż to przyczyna dostateczna zniewoliła mnie do tego. Powiedziano jest: Nie będziesz wzywał imienia Pana, Boga twego, nadaremno. I zdawien dawna ustalono u nas zasadę: nie będziesz nadużywał wielkich haseł. A przeto pytanie, które w sercach waszych czytać jestem obowiązany, słuszne jest i wymaga mej odpowiedzi.

Tak jest, obywatelki i obywatele, kierowała mną przyczyna dostateczna, by imieniem wielkiej tradycji Rzeczypospolitej Polskiej dziś was tu zwołać. Albowiem ościenność podczas tego orkanu wojennego, który szaleje na globie ziemskim, rzuciła nam pytanie: Quo vadis, Polonia?

Tak. "Quo vadis Polonia", zapytał dziennik "Temps", zapytują państwa centralne, zapytują państwa koalicji, zapytują władcy, dyplomaci, politycy, zapytują narody.

Ale tu w stronę mojej skromnej mównicy zwrócić się może każdy z zapytaniem, czemu to ja na pytanie tak zasadnicze mam odpowiadać. Wszakże nie jestem mężem stanu, postawionym na stanowisku odpowiedzialnym. Nie jestem żadną osobą urzędową. Nie jestem nawet posłem wedle prawa obowiązującego do wotowania nominowanym lub wybranym. Należę do szarego tłumu. Jestem człowiekiem małym. Ale tu właśnie o to chodzi, co mówi w Polsce nietylko człowiek mały, ale człowiek najmniejszy, co mówią te krople, z których składa się ocean, a nie te wiatry, co próbują powierzchnię jego poruszyć. Dlatego ja, tylko jedna z kropli tego oceanu polskiego, głos zabieram i mówię, jak Konrad w Dziadach: Ty Boże, ty naturo, dajcie posłuchanie! Słuchajcie państwa, słuchajcie narody, co mówi w Polsce człowiek najmniejszy, gdy usłyszy pytanie: Quo vadis Polonia?

Między dwoma morzami na rozległych ziemiach stał tu gmach wspaniały urządzeń politycznych, który się rozrósł z lepianki Piastowej, z modrzewiowych grodów Gniezna i Poznania, z murowanych zamków Wawelu i Warszawy. Przez dziesięć wieków widniał na tych historycznych ziemiach, unjami jednając narody, ścianą swą potężną osłaniając cywilizację zachodu od niszczycielskich najazdów wschodniej barbarji, rozniecając światło kultury, wiedzy, przeróżnych umiejętności, rzemiosł, sztuk, etycznych ideałów. Wypracowywano w tym gmachu statuty prawne, tworzono wielkie instytucje, zakładano uczelnie, zapraszając na ich katedry umysły najbardziej przenikliwe. Biły w szczyty tego gmachu różne pioruny, ześlizgując się po jego tęgich murach, podsadzano pod jego fundamenty różne miny, ale one fundamenty mocno się trzymały. I stało się, że w tym pamiętnym gmachu dziesięciowiekowym wychował się naród, siebie, swoich dziejów i swej wartości świadomy. Tedy pokolenia się rodziły, pokolenia umierały, a on gmach stał, spełniając swoje zadanie.

Różne o jego strukturze mogą być zdania śród architektów politycznych, niejeden filar się osuwał, niejedno sklepienie pękało. Ale Bóg nie dał żadnej ręce ludzkiej tworzyć dzieła doskonałego. Wszelako gmachy polityczne mniej dobrze zbudowane ostawały się, filary gdzieindziej całkiem pochylone nie upadły, sklepienia ościennych budowli zupełnie spękane nie runęły, więc nie da się powiedzieć, aby ten nasz gmach wzniesiony został ramieniem błędu. A musiał być niezwykły, jeśli zdołał wychować naród o wielkiej tradycji dziejowej, naród rycerzy, myślicieli, poetów i wielkiej rzeszy szarych pracowników. Tak, gmach naszej Rzeczypospolitej Polskiej spełnił swe wielkie zadanie historyczne. W rzędzie narodów wychował jeden, nawet dwa, bo i Litwę, trzy nawet, bo i Ruś. Był to więc gmach niepospolity, który plemiona nieokrzesane skupił, oświecił, uspołecznił, upaństwowił, unarodowił. To świadectwo wystawić muszą mu wszyscy historycy, opierający się na źródłach i służący dziejowej prawdzie. Jako tedy gmach polityczny państwa francuskiego wychował naród francuski, jako gmach państwa niemieckiego wychował naród niemiecki, jako gmach państwa angielskiego wychował naród angielski, tak gmach Najjaśniejszej Rzeczypospolitej Polskiej wychował naród polski. Ten fakt historyczny stał się faktem antropologicznym. Wyhodowana została osobna odmiana człowieka. Co więcej, ten fakt historyczny stał się faktem psychologicznym. Wyhodowana została osobna odmiana psychologji. Zamieńmy ten wyraz uczony na prostszy: ocknęła się osobna dusza śród narodów, wspólny z nimi pierwiastek boskości mająca, a jednak inna. A uczą nas przecież, że wszelka dusza jest nieśmiertelna. Tedy w onym gmachu politycznym Najjaśniejszej Rzeczypospolitej Polskiej przyszła na świat jeszcze jedna dusza nieśmiertelna, której żaden miecz nie zabije i żadna pożoga nie spali.

To nie był kruchy acz rozległy gmach państwowy Aleksandra Macedońskiego, zbudowany ambicji królewskiej i rozpadający się natychmiast po jego śmierci, gmach z różnych plemion i szczepów sklecony na prędce, różnonarodowe obozowisko, spojone cementem gwałtu i strachu. Nie, to był twór organiczny, jak chcecie, dzieło wielkich ludzi, dzieło natury, dzieło Boga. Mówię określajcie to, jak chcecie, gdyż wielkie dzieło ludzkie musi być w zgodzie z naturą i jej prawami, bo nie stałoby tysiąca lat, a wreszcie musi mieć stygmat Boży, bo nie byłoby siedliskiem obyczajów.

Nie wiem, czy to już powiedział jakiś historyk, jakiś literat, psycholog, lub polityk, ale to wyczuwa najmniejszy człowiek w Polsce, że pierwszym słowem wielkiej tradycji Rzeczypospolitej Polskiej jest przeświadczenie najgłębsze i przeto święte a nietykalne, iż ojcem, wychowawcą wielkim i spadkodawcą narodu naszego jest ten dziesięciowiekowy gmach Rzeczypospolitej naszej, bez którego nie byłoby nas na świecie a dzięki któremu jesteśmy, być możemy, być musimy i być chcemy.

Kto tedy powiada, że nas być nie powinno, ten wygłasza swe mniemanie o dziesięć wieków zapóźno. Zamiast zbrodni podpalenia przed wiekiem trzeba było popełnić zbrodnię spędzenia płodu przed dziesięcioma wiekami.

Tedy pewnikiem jest, że gmach polityczny Rzeczypospolitej Polskiej wychował ludzkości osobny naród, który żyje, rozradza się, mnoży, pracuje, tworzy i piętno swej myśli na wszystkim dokoła wyciska.

Gdzież jest syn, któryby zaparł się ojca? Gdzież córka, któraby nie powoływała się na matkę? Tak, bywa to, ale śród podrzutków. A wielka nasza wychowawczyni, Rzeczpospolita Polska, nie podrzucała nas, nie była jako ta kukułka, co swe jajeczka w obce składa gniazda. Raczej ościenne kukułki polityczne, co to tyle o swej mądrości i zacności kukają, nasyłały nam gromadnie swe potomstwo, skoro w dodatku dobrotliwa nasza macierz-wychowawczyni jako prawo ustanowiła, że wszelki cudzoziemiec, który śród nas się osiedli, wolny będzie.

I nie był ten gmach Rzeczypospolitej Polskiej siedzibą jakiegoś wielkiego ślimaka, który byłby sam sobie sterem, żeglarzem, okrętem, sąsiedzkich stosunków i zbratań pozbawiony. Gdy w gmach rakuski uderzył róg muzułmański, ruszyło nasze skrzydlate rycerstwo na odsiecz. Do stóp króla Jana, swego przez swoich nad swoich wyniesionego, tego raczej koronowanego prezydenta, niż monarchy, tak, gdy do stóp tego zwyczajnego króla-szlachcica chylił się nuncjusz papieski, wołając: "Ratuj chrześcijaństwo", w tym ukoronowanym obywatelu zajaśniała natychmiast idea współobywatelstwa narodów i obowiązku wzajemnego bronienia swych dzierżaw. Ruszył na czele, jak archanioł na czele aniołów, ten król-towarzysz pancerny, ten nasz panbrat i brat-pan.Źle się nam za to wypłacono.

Nie brak dziś dyplomatów, którzy taką nadzwyczajną cnotę nazwali polityczną naiwnością. Ale przecież dziś patrzymy na całe koalicje takich naiwności. Hasło solidarności, wspólnej obrony, wspólnego stawania za siebie, rozbrzmiewa z obu stron gigantycznych zbiorowisk militarnych. Nie, odsiecz Wiednia była dziełem, którego nam nigdy nie zapomną narody, wiążące się węzłem solidarności, gdy wreszcie zrozumieją, że wszyscy stawać winni za jednego i gdy się przekonają, że polityka neutralności jest zbrodnią, o ile nie bywa nikczemnym tchórzostwem, podłym egoizmem lub nieszczęsną bezsilnością.

I to jest drugie słowo tej wielkiej tradycji, które nam przekazała nasza wielka wychowawczyni, nasza Rzeczpospolita, której to tradycji wierni, wypisywaliśmy na naszych powstańczych sztandarach: "Za waszą i naszą wolność!"

Wychować naród siebie świadomy i świadomy obywatelskich stosunków z innemi narodami jest dziełem niepospolitym, którego w pamięci świata żaden wandal, żaden hun nie zniszczy.

Ale stało się, że w nocy stosunków dyplomatycznych, w mroku matactw gabinetowych i w ciemności etycznej, która wtedy panowała, podkradli się piraci ziemni, podkupili stróżów gmachu, znienacka opanowali przedsienia, a korzystając z bezwładu innych, rozebrali ten wspaniały gmach naszej Rzeczypospolitej aż do fundamentów i ślad jego zatarli na mapie Europy.

Znaleźli się politycy, którzy nawet czyn ten pochwalili. Znaleźli się historycy, którzy konieczność tego czynu dziejowo uzasadnili. I znaleźli się moraliści, którzy w tym czynie dopatrzyli się przebłysku mądrości.

Ale ci piraci ziemni, ci politycy i ci moraliści nie pojęli, iż ona zdradliwa rozbiórka była czynem nietylko nikczemnym, lecz spóźnionym. Bo pozostał naród, naród odchowany, mający swoją duszę nieśmiertelną, swoją wielką tradycję, swoją swoistość.

Nie zrozumieli ci ludzie ładu, porządku, prawności, zawierający aljanse zwane świętemi, iż z narodu rzeczywiście prawnorządnego zrobili naród prawno-rewolucyjny.

A niemasz większej nieroztropności, gdy prawnej rewolucyjnosci uczą mimowolnie królowie, ministrowie, mężowie stanu, gdy każde słowo patrjotyczne, kierowane do jednej kategorji poddanych, musi być rozumiane inaczej przez kategorję drugą. Wcielili tedy do swych organizmów państwowych naród, który musiał te ich organizmy rozsadzać, choć inne stawiał sobie cele, choć chciał tylko budować a nie burzyć.

Albowiem wskutek bezprzykładnego nieuctwa sfer czołowych wyobrażano sobie, że gdy rozbierze się gmach Rzeczypospolitej Polskiej, to tym samym zniesie się z powierzchni ziemi naród polski.

Nie przyszło im do głowy, że w takim razie wstać musi Kościuszko, Kiliński, Bartosz Głowacki, Henryk Dąbrowski, Legjony, że wybuchnie powstanie jedno, drugie, trzecie, że przez sto lat patrjotyzm polski będzie w stanie niesłychanego podniecenia, słowem nie wiedzieli, że wielka tradycja Rzeczypospolitej Polskiej zrodzi wielką tradycję narodu o wolność walczącego i nie mogącego spocząć, aż rozebrany gmach z powrotem odbuduje w jego dawnej całości i wspaniałości

Może jakieś plemionko nie rozwinąć się, może jakiś narodek rościć

tensje do tego, czego jeszcze nie miał, i czego nie zaznał, można im to nawet wyperswadować, choć z trudem, albowiem każdy twór dąży do uwielmożnienia się. Ale narodowi, który miał za sobą tysiąc lat wielkości, samorządności, niepodległości, nie, takiemu narodowi nie można wyjąć z głowy wspomnienia o tym, nie można mu z duszy wyrwać żądzy restauracji, nie można zabić mu serca, które tętni tętnami Chodkiewiczów, Żółkiewskich, Jagiełłów, Sobieskich, który ma swe uniwersytety, swoje piśmiennictwo, swój Wawel, swoją własną nieśmiertelność.

Rozpoczęła się tedy walka z narodem polskim, walka okrutna a bezrozumna, walka' pięści z ideą, walka ślepego gwałtu z dziełem Pana Boga. Nie poprzestawano na tym, że powstańców zabijano na polu bitwy. Ale rannym odmawiano prawa godności rycerskiej. Patrjotów traktowano jak zbrodniarzy. Okuwano ich w kajdany, bito kijami, prowadzono na Syberję, zaludniano nimi pustynie śnieżne. Nie wiedziano, iż w ten sposób podnoszono patrjotyzm polski do godności świętej martyrologii, iż dawano mu stygmat męczeństwa, że namaszczano naród polski na Chrystusa narodów, że spowodowano powstanie takich wartości, które podnoszą patrjotyzm do godności religji.

Przypomnijcie sobie dobrze, co się działo. Ojciec z domu porwany. Brat starszy gdzieś przepadł bez wieści. Zmrok. Pali się ogień na kominku. Matka z dziećmi. Popatrzyła w okna, czy nie czai się szpieg. A potym prowadzi dzieci do stołu, pokazuje obrazki. I mówi: zapamiętajcie sobie, to — Kościuszko, to — Kniaziewicz, to — Rejtan, uważajcie... Otwiera staroświecką komodę... Tu mundur dziada... w tym miejscu przestrzelony... pod Ostrownem dostał kulę... o, widzicie, tę kulę... to trzeba przechowywać... pocałujcie ją... dziadek miał ją pod sercem...

A tu kawałek skryptu... To z trzeciej części Dziadów... Za posiadanie egzemplarza jechało się na Syberję... Tedy młodzież przez jedną noc przepisywała na kilkanaście rąk... I rozchodziło się...

Tam opisano, co się działo wtedy w Wilnie... co w Warszawie... w jej salonach... śród młodzieży... co po więzieniach...

A tu pamiątki z powstania styczniowego. Pozwolenie na noszenie żałoby... Tak, bez pozwolenia nie można było nawet nosić żałoby...

Niewolno było mówić po polsku... nawet pacierz po polsku bywał zabroniony... niewolno było niekiedy na swojej własnej ziemi pobudować sobie domu... tak, ci i owi musieli mieszkać na wozach...

I my mielibyśmy o tym wszystkim zapomnieć?

Jest język filozofji, matematyki, nauk ścisłych. Jest język historyków i literatów. Jest język dyplomatów i polityków, aktów, kodeksów, umów rozmaitych.

Ale ponad te wszystkie języki wznosi się jak hymn przepotężny, jak pienie gromów, jak mowa oceanu, język wielkiej tradycji każdego narodu. W języku tym każde słowo staje się hasłem. Przy wyrazie Joanna d'Arc Francuz staje się entuzjastą, przy wyrazie Garibaldi Włoch popada w zapał.

I Polska ma takie hasła: Psie Pole, Grunwald, Chocim, Częstochowa) Racławice.

Słuchajcie narody, słuchajcie cywilizacje, słuchajcie, państwa, tych haseł polskich, słuchajcie głosu tej wielkiej tradycji Rzeczypospolitej Polskiej, a wtedy zrozumiecie jedną z wielkich tajemnic bytu, jedno z wielkich praw istnienia.

Słuchajcie, ludzie ładu, braterstwa, solidarności narodów, a dowiecie się, że gmach Rzeczypospolitej Polskiej wychował u nas te wszystkie ideały, o które dziś walczycie, które proklamujecie. Słuchajcie nas a nie kalumnji, która za nas chce do was mówić, jak uczony słucha głosów przyrody a nie baśni o głosach tych rozpuszczanych.

Były czasy, kiedy poznawano przyrodę tylko przez zapatrzenie się w siebie, i wtedy panowała wielka ciemnota.

Ale też były czasy, kiedy naturę narodów poznawano przez zapatrzenie się w swoje gabinety i zbrojownie. Ale też wtedy panowała wielka niewola.

Ofiarą tej metody padł naród polski, a po nim wy wszyscy padniecie, jeżeli jego doświadczenia niczego was nie nauczą i jeżeli około jego więzów będziecie przechodzili obojętnie.

Została w nas naruszona zasada bytu i dlatego świat dziś krwawi się, dymi i miota w męce.

Mówić do was muszę mową Skargi:

Byłbych Jeremjaszem, wziąłbych garnek, cisnął o ścianę i gdyby opadły skorupy, rzekłbych: tak z wami będzie

Tak z wami będzie, jeżeli nie zrozumiecie, że jeden naród musi być drugiemu bratem a nie wilkiem, że niewolno ćwiartować narodów i wciskać ich w organizmy obcych państw, że jeżeli grzech przeciwko Duchowi Świętemu jest z wszystkich grzechów najcięższym, to zbrodnią jest czynić zamach na ducha narodu, żywiącego na swojej ziemi prawiecznej, którą rosił znojem, krwią swoją i zasilał kośćmi swojemi.

Nasz kraj, nasza ojczyzna, nasz warstat, nasz ołtarz. 

A teraz, wy narody światłe i rządne, uczcie się, jak to naród przez swoją Republikę odchowany, przez długi wiek rządzić się umiał bez swego króla, bez prezydenta, bez swoich senatorów, hetmanów, ministrów, bez swoich sejmów.

Patrzajcie, jak to nas nikt nie napędzał, jak bez rządu umieliśmy się rządzić, jak pracować, by nietylko utrzymać w całości dziedzictwo duchowe, ale je zwiększyć, pomnożyć, jak potrafiliśmy nowe rzeczy tworzyć i z nich dawać początek nowym tradycjom.

W naukach, sztukach, piśmiennictwie, my, skrępowani, tyle zdziałać umieliśmy, że zuchwale mierzyliśmy się z wami, że na waszych wystawach, w waszych księgarniach i bibijotekach, w waszych salach koncertowych dzieła naszego ducha rozbrzmiewały i widniały.

Ale cóż mówić o tradycjach klas oświeconych! Przyszedł do nas socjalizm międzynarodowy. Teoretycy jego i agitatorowie próbowali robotnikom prawie zupełnie nie kształconym tłomaczyć idee internacjonalizmu. Słuchano tego. Ale w ostatnim dziesiątku ubiegłego stulecia, po wielkim bezrobociu łódzkim, gdy między pracodawcę i pracobiorcę wszedł żandarm i kozak, lud robotniczy zrozumiał, o co chodzi, a instynktem narodowym wie dziony, wypisał na murach Łodzi: Jeszcze Polska nie zginęła!

Tak, fakt historyczny dziesięciowiekowej Rzeczypospolitej Polskiej stał się faktem antropologicznym i psychologicznym. W każdym z nas już podświadomie tkwi ta Rzeczpospolita i stamtąd przechodzi do świadomości. Cóż znaczyłyby pobudzenia patrjotów, gdyby w ludzie nie tkwiło wrodzone ojczyzny poczucie! Wulkan ludowy spał, ale uderzony nahajką ocknął się i wybuchnął hasłem Polski niepodległej.

Pytacie: Quo vadis, Polonia?

Idę, mówi Polska, kędy szedł Piast z Piastowiczami i Jagiełło z Jagiellonidami.

Idę, mówi, kędy szli moi wodzowie Chodkiewicz, Żółkiewski, Czarniecki, kędy szedł Kościuszko, mój naczelnik.

Idę, powiada, kędy szli moi poeci, Jan z Czarnolasu, Mickiewicz, Sienkiewicz i oni wszyscy.

Idę, powiada, kędy szli moi uczeni, Ciołek, Kopernik, Struś, Jabłoński, Lelewel.

Idę, mówi, kędy szły moje akademje wszystkich swoich wieków.

Idę, woła, kędy szli moi wielcy artyści, Matejko i Grottger, Szopen i Paderewski.

Idę, woła, kędy szli moi wszyscy święci, bohaterowie i męczennicy, moi unici, moi krożanie, ci moi z Wrześni...

Idę, kędy była rzeź Pragi, której krzyk będę słyszała zawsze, kędy kazamaty i cytadele więziły moich Ikarów, że braci uczyli wolności i kultury...

Idę, kędy męczono mnie za wolność, za cywilizację, za szerzenie oświaty, za duszą żywiącą a nieśmiertelną.

Idę, dowód historyczny, na sąd świata, na sąd narodów, na sąd ludzkości.

A idzie zamną ta wielka tradycja, ta moja dziejowość.

Imię moje: Polska. Ale możecie mnie nazywać: Niespożytość.

Tradycja nasza głosi: Ktokolwiek stąpi nogą na ziemię polską, wolny jest.

Ale — o narody i cywilizacje! — historja Europy w ciągu ostatnich stu pięćdziesięciu lat inną stworzyła tradycję: Ktokolwiek zstąpił na ziemię polską, niósł jej niewolę.

Podawaliśmy przybyszom chleb i sól. Odpłacano nam ogniem i mieczem. Gorzej: kajdanem i stryczkiem.

Nie dziwcie się tedy, że staliśmy się podejrzliwi, że z ufnością naszą wcale się nie spieszymy.

Pytacie: Quo vadis, Polonia?

Odpowiedź musicie znać. Nie posiadająca miecza i siły Polska idzie ku wolności, idzie ku odbudowaniu swojej Rzeczypospolitej.

Ale wy macie siłę i miecz. Tedy Polska was pyta:

— Quo vadis, Europa?

Czy tym ogniem i mieczem idziesz wyzwalać narody, czy kuć dla nich nowe kajdany lub układać w najlepszym wypadku półwolnostki?

Myśmy nietylko walczyli za swoją wolność, ale stawali do boju wszędzie, gdzie o wolność walczono. Wiedzieliśmy, bo tego nas uczyli nasi wieszczowie, że wolność do nas wróci wtedy, gdy zapanuje na świecie.Żartowano sobie z naszego idealizmu. A jednak świat poczyna dziś rozumieć, że bez niego ludzkość pogrążyłaby się w morzu zbrodni.

Dziadowie i ojcowie nasi zwracali się do narodów, do ludzkości, wołali o pomoc, o sprawiedliwość. Odpowiadała im wielka cisza. Tedy już nie rzucamy takich pytań, nie wychodzą z ust naszych takie wołania. Czekamy czynów.

Zobaczymy, dokąd idziesz, Europo, dokąd zmierzasz, świecie.

Ale jeżeli dążysz do ołtarza wolności i sprawiedliwości, to się tam na pewno spotkamy, podając sobie ręce,

Oto jest, obywatelki i obywatele co wraz z wami i zemną powie najmniejszy człowiek w Polsce, gdy usłyszy pytanie: Quo vadis, Polonia?