Charles-Louis de Secondat de Montesquieu

MYŚLI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. REFLEKSJE OGÓLNE

II. O OSOBLIWOŚCIACH NATURY LUDZKIEJ

III. CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE

IV. O RELIGII, MORALNOŚCI I OBYCZAJACH

V. O PRAWIE

VI. O PAŃSTWIE I USTROJACH POLITYCZNYCH

VII. KSIĄŻĘ

VIII. O POLITYCE I POLITYKACH

OGÓLNE ZASADY POLITYKI

IX. O HISTORII, EKONOMII I INNYCH NAUKACH

X. O KSIĄŻKACH I PISARSTWIE

XI. O LUDZIACH GŁUPICH I OGRANICZONYCH

XII. RADY I PRZESTROGI

MYŚLI

Charles-Louis de Secondat de Montesquieu

Tłum. Tadeusz Żeleński-Boy

I. REFLEKSJE OGÓLNE

1 Trzeba płakać nad ludźmi przy urodzeniu, nie przy śmierci.

2 To nieszczęście, że tak mały odstęp dzieli czas, gdy jesteśmy zbyt młodzi, od czasu, gdy jesteśmy zbyt starzy.

3 Każda rozmaitość jest jednostajnością, każda zmiana trwaniem.

4 Wydarzenia dziejące się na świecie zależą od tak wielu okoliczności, iż świat musiałby istnieć wiecznie, aby mogły się one powtórzyć.

5 Miałem zawsze przed oczami moje zasady; to one mną powodują, a nie ja wyznaczam ich kierunek.

6 Nie wysnułem swoich zasad z własnych rojeń, ale z natury rzeczy.

7 Ludzie są zaiste dziwaczni: bardziej cenią swoje mniemania niż rzeczywistość.

8 Cóż to znaczy: wyznawać umiarkowane zasady! Uchodzę we Francji za zbyt mało, a w Anglii za nadmiernie religijnego.

9 Prawa, w najrozciąglejszym znaczeniu słowa, są to konieczne stosunki, wypływające z natury rzeczy.

10 Sądzimy o rzeczach wedle związków i okoliczności, które z nimi wiążemy.

11 Co jest prawdą dziś, okazuje się fałszem jutro.

12 Chwalba i szyderstwo zakrywają prawdę, trzeba ją odsłonić.

13 Jest często coś prawdziwego nawet w błędach.

14 Tak jak istnieje mnóstwo rzeczy mądrych, które się prowadzi w sposób szalony, tak istnieją szaleństwa, które się prowadzi w sposób bardzo roztropny.

15 Długość podróży każe mniemać, że się w końcu przybyło.

16 Wielki Boże! jakże byłoby to możliwe, żebyśmy to zawsze tylko my mieli słuszność? a inni by nigdy nie mieli racji?

17 Twierdzenia matematyczne uważane są za prawdziwe, ponieważ w niczyim interesie nie leży, by uważać je za fałszywe.

18 Zwykłem mówić: „Prawda nie ma klientów; tylko męczenników."

19 Zwykłem mówić: „Chciałbym być wyznawcą prawdy, nie jej męczennikiem."

20 Trzymać się zawsze prawdy, nawet gdy chodzi o twoją ojczyznę. Każdy obywatel ma obowiązek umrzeć za ojczyznę, nikt nie ma obowiązku kłamać dla niej.

21 Należy kochać swą ojczyznę, ale jest rzeczą równie śmieszną wypowiadanie o niej stronniczych sądów, co zaślepienie w swej żonie, swym pochodzeniu lub majątku. Jako że próżność jest głupotą zawsze i we wszystkim.

22 A jeśli nawet jest prawdą, że miłość ojczyzny bywała od niepamiętnych czasów źródłem największych zbrodni, jako że dla tej szczególnej cnoty poświęcano cnoty bardziej powszechne, to niemniej jest również prawdą, że gdy miłość ojczyzny występuje w prawej postaci, może ona przynieść zaszczyt całemu narodowi.

23 Wszystkie narody tworzą jeden łańcuch i przekazują sobie nawzajem dobro i zło. To nie żadne deklamacje, ale prawda; pomyślność całego świata przyczyni i nam pomyślności, jak to mówi Marek Aureliusz: „Co nie jest pożyteczne dla roju, nie jest też z pożytkiem dla pszczoły."

24 Serce jest obywatelem wszystkich krajów.

25 Gdybym wiedział o czymś, co mogłoby być użyteczne dla mnie, będąc zarazem ze szkodą dla mojej rodziny, wyrzuciłbym to z myśli. Gdybym wiedział o czymś, co mogłoby być użyteczne dla mojej rodziny, ale nie byłoby użyteczne dla mojej ojczyzny, starałbym się o tym zapomnieć. Gdybym wiedział o czymś, co byłoby użyteczne dla mojej ojczyzny i szkodliwe dla Europy — albo użyteczne dla Europy, szkodliwe zaś dla rodzaju ludzkiego — uważałbym to za zbrodnię.

26 Car Piotr I połączył Morze Czarne z Morzem Kaspijskim kanałem, który biegnie od Tanais do Wołgi. Należałoby raczej łączyć narody z narodami, a nie pustynie z pustyniami.

27 Dokonując podboju Indii, Hiszpanie zapominali na każdym kroku o obowiązkach człowieczeństwa. Tym bardziej zapomniał o tym papież, który do rąk ich włożył żelazo i który ofiarował im krew tylu narodów.

28 Nie ma słowa, któremu by dawano więcej rozmaitych znaczeń i które by w tyle sposobów przemawiało do ludzi, co słowo wolność.

29 Wolność to dobro, które umożliwia korzystanie z innych dóbr.

30 Wolność polega głównie na tym, aby nie móc być zmuszonym do czynienia rzeczy, której prawo nie nakazuje.

31 Sprawiedliwość podnosi głos, ile może, ale trudno jej o posłuch w zgiełku namiętności.

32 W naturze rzeczy leży to, że błąd często bywa lepszy od prób jego naprawienia. W każdym razie dobro od dawna utrwalone jest zawsze bardziej pożądane od tego, co wprawdzie doskonalsze, ale nie ugruntowane.

33 Jakże nie zauważyć, że w najbardziej pospolitych kunsztach postęp dokonuje się w sposób niedostrzegalny i że każdy wynalazca musi zgubić się wśród mnogości tych, którzy do jego pomysłu z kolei swoje własne dołożyli.

34 Drwi się ze wszystkiego, ponieważ wszystko ma swoją odwrotną stronę.

35 Mówiłem: „To osobliwe, by cała filozofia sprowadzała się do tych trzech słów: Mam to w d..."

II. O OSOBLIWOŚCIACH NATURY LUDZKIEJ

36 Dusza jest w naszym ciele, jak pająk w swej sieci. Nie może się on poruszyć, nie wprawiając w ruch daleko rozpiętych nitek pajęczyny, ale i na odwrót, nie sposób wprawić w ruch którejkolwiek z tych nici nie poruszając pająka.

37 Nie zawsze tylko przyroda i rozum rządzą ludźmi. Również czysty przypadek: okoliczności na pozór bez znaczenia oddziałują na nich z taką siłą i trwałością, że mogą wycisnąć piętno na całej naturze człowieka.

38 Nie do wiary, od jak wielu rzeczy zależy stan naszego ducha. Nie tylko sam układ mózgu nań wpływa, lecz cała machina naraz. Prawie wszystkie jej części w tym uczestniczą, często nawet takie, których wcale byśmy o to nie podejrzewali.

39 Pierwsze wrażenie opanowuje nas niemal zawsze w sposób nieodwołalny i łatwo to zrozumieć. Umysł poddaje się pierwszym myślom, skoro zaś nie może ich odnieść do niczego innego, nic nie przemawia za ich odrzuceniem. Ale druga myśl wcale go nie skłania, by odrzucił pierwszą. Tak samo ma się rzecz z trzecią w stosunku do drugiej. Albowiem umysł nasz zawsze osądza drugą myśl za pomocą pierwszej, za pomocą zaś drugiej — trzecią. W ten sposób to, co wywarło pierwsze wrażenie, jakakolwiek byłaby tego wartość, wydaje się, w pewnym sensie, niezniszczalne.

40 Nasza dusza jest bardzo ograniczona i nie potrafi ogarnąć kilku wzruszeń naraz. Gdy zatem zdarzy się, iż zostanie wystawiona na równoczesne działanie kilku emocji — pomniejsze postępują za najsilniejszą i kierują się ku niej, jakby niesione wspólnym dążeniem.

41 Po to, by odczuć, w jakim stopniu te same przedmioty mogą w różnych okolicznościach spowodować różne poruszenia naszej duszy, trzeba tylko wyobrazić sobie chwile własnego upojenia i te, gdy nasze namiętności opadają — jak wtedy dusza nasza całkiem się zmienia; jak to, co nas wzruszało, przestaje nas wzruszać; jak to, co stało się nam obojętne, zaczyna nas znowu wzruszać.

42 Jesteśmy tak ślepi, że nie wiemy, kiedy się martwić, a kiedy cieszyć; oddajemy się prawie zawsze fałszywym radościom i smutkom.

43 Kto usiłuje zamknąć ludzkie uczucia w ramach jakiegoś systemu, ten popełnia największy z możliwych błędów. Obraz człowieka, który możemy znaleźć w księgach, zawierających zbiór ogólnych twierdzeń, z reguły niemal błędnych, jest zaiste jak najbardziej daleki od prawdy.

44 Lekarze i moraliści, zajmując się namiętnościami, nigdy nie mówią tym samym językiem: moraliści kładą zbyt wiele na karb duszy, drudzy zbyt wiele na karb ciała; jedni widzą w człowieku raczej ducha, drudzy maszynę. Tymczasem człowiek złożony jest na równi z tych dwóch składników, z których każdy na podobieństwo przypływu i odpływu to sprawuje władzę, to się jej poddaje.

45 Namiętności wywierają na nas wielki wpływ. Życie to tylko pasmo namiętności takich czy innych, raz silnych, to znów słabych. Trudno wątpić, by kombinacja tych namiętności w ciągu życia, tak różna w każdym człowieku, nie była przyczyną wielkich różnic duchowych.

46 Nieszczęsna natura ludzka sprawia, iż rzadko się zdarza, by wielcy ludzie byli umiarkowani; że zaś zawsze łatwiej jest folgować swej sile niż ją powstrzymywać, zatem wśród ludzi niepospolitych łatwiej — być może — znalazłoby się nadzwyczaj cnotliwych niż nadzwyczaj roztropnych.

47 ...z rozpustą jest jak z chciwością: gromadzenie skarbów pomnaża ich żądzę.

48 Człowiek wyrzeka się swoich błędów najpóźniej jak może.

49 Szczęście w większym stopniu zależy od ogólnej skłonności rozumu i serca do odczuwania szczęścia, jakiego natura ludzka może nam użyczyć, niż od mnogości jakichś szczęśliwych chwil w życiu.

50 Gdybyśmy chcieli po prostu być szczęśliwi, dałoby się to wnet osiągnąć. Ale my chcemy być szczęśliwsi od innych, a to zazwyczaj nie jest łatwe, ponieważ uważamy innych za szczęśliwszych, niźli są w rzeczy samej.

51 W kraju, gdzie miłość stanowi najważniejszą sprawę, zazdrość jest największą namiętnością.

52 Smutek kochanków jest pełen rozkoszy.

53 Zraniona miłość może wywołać takie same skutki co nienawiść.

54 ... nic nie jest bliższe niskich uczuć jak pycha i nie ma nic bliższego wzniosłości jak skromność.

55 Pycha jest zwierciadłem, które zawsze schlebia: pomniejsza nasze wady, powiększa nasze cnoty.

56 Jeden człowiek tak mało różni się zazwyczaj pod drugiego, że nie ma wcale powodów do zarozumiałości.

57 ... rzeczy, które sprawiają nam przyjemność, są przeważnie nierozsądne.

58 Zastanawiamy się zbyt mało: potrzeba posiadania trafnego rozeznania rzeczy ustępuje wobec innej potrzeby — odprężenia i pogrążenia się w błogim zapomnieniu.

59 ... wszystko, co trwa długo, jest męczące, zwłaszcza wielkie przyjemności: porzuca się je z takim samym zadowoleniem, z jakim się je spotkało.

60 Wielka radość jest tak samo daleka od dobrego zdrowia jak wielka udręka. Jedyną rozkoszą człowieka naprawdę zdrowego jest po prostu radość istnienia.

61 Wszyscy ludzie nieśmiali chętnie posługują się groźbami. A to dlatego, że czują, iż groźby wywarłyby na nich samych wielkie wrażenie.

62 Zwykłem mawiać: „Nie żywię estymy dla ludzi z tej racji, że nie mają przywar, lecz dlatego że wyzbyli się tych, które posiadali."

III. CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE

63 Ludzie patrzą na siebie nawzajem ze zbyt bliskiego dystansu, by zobaczyć się takimi, jakimi są.

64 Najpierw badałem ludzi i spostrzegłem, iż w nieskończonej rozmaitości praw i obyczajów nie powodują się oni wyłącznie kaprysem.

65 Człowiek, ta gibka istota, poddająca się w społeczności myślom i wpływom cudzym, zarówno zdolny jest poznać własną naturę, kiedy mu ją ktoś ukaże, jak stracić jej poczucie, kiedy mu się ją ukrywa.

66 Zauważono we Francji, iż z chwilą gdy człowiek wchodzi w jakieś grono, od razu przejmuje to, co się zwie l'esprit du corps.

67 Zdaje się, że głowy największych ludzi ścieśniają się, kiedy zbiorą się razem, i że im więcej gdzie mędrców, tym mniej mądrości. Wielkie ciała tak się czepiają drobiazgów, form, że treść idzie zawsze na drugim miejscu.

68 Dusza smakuje tyle rozkoszy w panowaniu nad innymi duszami; ci nawet, którzy kochają dobro, tak bardzo kochają siebie samych, iż nie ma nikogo, kto by, na swoje nieszczęście, nie musiał się mieć na baczności przed swymi dobrymi intencjami: i w istocie, nasze uczynki zależą od tylu rzeczy, że tysiąc razy łatwiej jest czynić dobro, niż dobrze je czynić.

69 Świat nie sądzi czynów ludzkich wedle ich dobroci, ale wedle ich piękności; nie wedle tego, czy są sprawiedliwe, ale czy wielkie; nie wedle ich rozsądku, ale wedle ich nadzwyczajności.

70 Dwa rodzaje ludzi: ci, co myślą, i ci, co się bawią.

71 W naturze myślących istot leży poczucie własnych niedoskonałości: natura wszczepiła nam tedy srom, to znaczy wstyd naszych niedoskonałości.

72 Gdy tylko ktoś myśli i ma charakter, mówi się o nim: „To osobliwy człowiek."

73 Ludzie są na ogół do siebie podobni, mianowicie wcale nie myślą; wieczne echo, które nigdy niczego nie mówi i wciąż tylko powtarza; pospolici rzemieślnicy obrabiający cudze myśli.

74 Prokrust: „Moja reforma trwa. Wszak wiecie, że kogokolwiek dopadnę, kładę go, jak jest długi, na moim łożu. Zbyt krótkich rozciągam, zbyt długim obcinam nogi. Baczcie! Staram się o to, by wszyscy ludzie upodobnili się do mnie. A oni upierają się przy tym, aby zachować swoją miarę."

75 ...człowiek lubi wprowadzać gdzie indziej to, co posiada u siebie...

76 Jeśli idzie o większość ludzi, wolę ich chwalić niż wysłuchiwać.

77 Najpierw odczuwałem dziecinny lęk wobec większości możnych. Od kiedy ich poznałem, przeszedłem niemal od razu do pogardy.

78 Nawet wielkich tego świata, dla których serce moje twarde jest, póki są możni, zaczynam kochać, skoro runą ze swych wielkości.

79 Cóż! Czy zawsze będziemy żyć w niewoli nakazującej maskowanie naszych uczuć? Czy trzeba będzie bezustannie chwalić i zgadzać się? Czy tyrania sięgnie w głąb naszych myśli? Któż ma prawo żądać od nas takiego bałwochwalstwa? Co prawda człowiek jest istotą tak słabą, że zgadza się na składanie takich hołdów i bez żadnej racji ich się domaga.

80 W każdym razie popisujemy się służalstwem, tak jakby służenie było jedyną zasługą. Oto cnota naszego stulecia; oto wiedza dnia dzisiejszego. Ci, co zachowali jeszcze w sercu nieco godności, robią wszystko, by ją stracić. Przybierają duszę niegodnego dworaka, iżby nie uchodzić za dziwaków, niepodobnych do innych ludzi.

81 Niechaj ci, co zwykli mówić prawdę, nie liczą na niczyje poparcie na tym świecie.

82 Człowieka prostego, który umie mówić tylko prawdę, uważa się za mąciciela powszechnego spokoju.

83 Ambitni. Ich ambicja jest jak horyzont, oddala się w miarę zbliżania.

84 Ludzie o sercach znieprawionych pogardzają prawdomównymi, ponieważ ci nie dochodzą nigdy do zaszczytów i godności.

85 Skłonni jesteśmy przywiązywać niezmierną wagę do wszystkiego, w czym sami uczestniczymy, i co bywa codziennym udziałem ludzi takich jak my. Nasza próżność nadaje tym rzeczom szczególnie zaszczytne miejsce wśród spraw dziejących się na tym świecie.

86 ... człowiek przywiązuje się do rzeczy, którymi jest ustawicznie zajęty...

87 Widziałem ludzi, co umierali ze zgryzoty, ponieważ nie otrzymali stanowisk, których musieliby odmówić, gdyby im je zaofiarowano.

88 Nasze pochwalne sądy o ludziach pozostają w proporcji do szacunku, jakim nas darzą.

89 Poklask częściej towarzyszy człowiekowi miernemu. Przyjemność sprawia ludziom darzyć pochwałą miernotę; jeszcze większą odmawiać jej człowiekowi wyższemu.

90 Nic w tym dziwnego, że ludzie, którzy mają zbyt wielkie o sobie mniemanie, budzą taką niechęć: niewielka jest bowiem różnica między nadmiernym zadufaniem w sobie i wielką pogardą dla innych.

91 Jestem przekonany, że anioły nie pogardzają ludźmi w tym stopniu, co ludzie sobą wzajemnie.

92 Wielkie nagrody skłaniają nas do korzystania z nich, bynajmniej zaś nie do spełniania życzeń tego, kto nas wynagradza.

93 Gdy udzielasz zaszczytów, to wiadomo, czym obdarzasz; lecz gdy dołączasz do tego władzę, nigdy nie wiadomo, do czego to może doprowadzić.

94 Styl światowy zasadza się głównie na mówieniu o błahostkach jak o sprawach poważnych i o sprawach poważnych jak o błahostkach.

95 Są rzeczy, które wszyscy powtarzają, skoro zostały już raz powiedziane.

96 Rzeczy najbardziej zuchwałe nie rażą, skoro zostały już powiedziane wielokrotnie, najbardziej niewinne zaś mogą zgorszyć ubogich duchem, ponieważ nigdy nie zostały dotychczas wypowiedziane.

97 Śmieszne jest to, co niezgodne ze zwyczajami i pospolitymi postępkami dnia codziennego.

98 ...powszechna chęć podobania się rodzi galanterię, która nie jest miłością, ale delikatnym, lekkim i ciągłym kłamstwem miłości.

99 Przyzwoitość. Ktoś, kto wcale nie był tak wyrafinowany jak pan de La Rochefoucault, uczynił taką oto uwagę: ,,Nie wiem, czemu M..., gdy chce położyć kapelusz na łóżku mojej żony, prawi mi tak wiele uprzejmości, a tak mało, gdy chce przespać się z nią."

100 Lęk i nieśmiałość rodzą zawsze fortele.

101 Większość ludzi szkodzi wam, nie mając wcale zamiaru tego czynić. Robią gesty nieprzyjaźni, nie będąc wrogami. Wypowiadając się przeciwko wam, powodują się tylko chęcią mówienia. Jest to jedna z ich potrzeb, którą zaspokoili] wypowiedzieli się przeciwko wam, ponieważ było dla nich rzeczą niemożliwą milczeć.

102 Podstęp wcale nie przynosi ludziom pożytku; niekorzystną jest rzeczą nie tylko być oszukanym, lecz również oszukiwać; wszakże podstęp upadla naturę ludzką, zwycięzcę naraża na pogardę, zwyciężonemu przynosi politowanie.

103 Na nic zda się ludziom sztuka wynajdywania w rzeczy z natury swej sensownej wszelkiego bezsensu, jaki może jej przypisać nierzetelny rozum; ci, co uprawiają ten proceder, są podobni do kruków, które uciekają od istot żywych i kierują swe loty w różne strony w poszukiwaniu padliny.

104 Często krytykuje się swych przyjaciół tylko dla udowodnienia, że ma się na tyle przenikliwości, by dostrzec ich przywary.

105 W istocie rzeczy, gdy pozbawić przyjaźń szczerości, staje się ona cnotą na pokaz.

106 Przyjaźń to kontrakt, w którym zobowiązujemy się do świadczenia komuś małych przysług po to, by on nam świadczył wielkie.

107 Przyrodzona sprzeczność tkwiąca w naturze ludzkiej sprawia, że skoro tylko chcemy pojednać dwie strony, stają się one tym bardziej skłonne do zaostrzenia sporu.

108 Sporo jest ludzi, którzy uważają za niezbędne tylko to, co jest zbyteczne.

109 Dla człowieka, który nie ma nic, jest w pewnym sensie obojętne, pod jakim rządem żyje.

110 Niebezpieczna to rzecz wydobyć ze stanu upokorzenia tych, których wola powszechna na ten stan skazała.

111 Ludzie są jak rośliny, które nigdy nie wschodzą szczęśliwie bez odpowiedniej uprawy: u ludzi żartych nędzą gatunek podupada, niekiedy wprost wyradza się.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV. O RELIGII, MORALNOŚCI I OBYCZAJACH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. O PRAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. O PAŃSTWIE I USTROJACH POLITYCZNYCH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. KSIĄŻĘ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. O POLITYCE I POLITYKACH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OGÓLNE ZASADY POLITYKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. O HISTORII, EKONOMII I INNYCH NAUKACH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. O KSIĄŻKACH I PISARSTWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. O LUDZIACH GŁUPICH I OGRANICZONYCH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII. RADY I PRZESTROGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej