Eliza Orzeszkowa

MYŚLI ELIZY ORZESZKOWEJ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

1. EGO SUM.

2. IDEAŁY — CELE — OBOWIĄZKI.

3. BÓG — SUMIENIE — DUSZA.

4. SERCE — UCZUCIA — NAMIĘTNOŚCI.

5. MIŁOŚĆ — NIENAWIŚĆ — CIERPIENIE.

6. SZCZĘŚCIE I NIESZCZĘŚCIE.

7. ŻYCIE I ŚMIERĆ.

8. CZŁOWIEK — SPOŁECZEŃSTWO — LUDZKOŚĆ.

9. KOBIETA — RODZINA.

10. CYWILIZACYA — OŚWIATA — WIEDZA — NAUKA — PRACA.

11. ŚWIAT.

12. ZIEMIA — LUD.

13. TROCHĘ O WSZYSTKIEM.

14. OBRAZKI.

MYŚLI ELIZY ORZESZKOWEJ

Eliza Orzeszkowa

Zebrała z jej dzieł L. H.

Ten, co pisze, trzyma niejako pod swoją władzą dusze tych, co czytają. — Wskazywać duszom tym ścieżki ku prawdzie i sączyć w nie dobro, odrywać je od szarej powszedniości, a wznosić w świat myśli i uczuć wzniosłych, to zasługa, której nie zniszczy czas i rdza nie przeje, a to, co z niej w duszach zostanie, świadczyć o tem będzie.

Orzeszkowej pióro posiada tę cenną własność podnoszenia dusz ku światłu i prawdzie.

Iskry jej myśli, wyłowione jak kosztowne perły z tego, co napisała, zebrałam w całość, i składam jako hołd autorce, a "ku pociesze tym", dla których "książka jest skrzydłem" wnoszącem choć chwilowo ku jasnemu słońcu, nieśmiertelnego piękna.

L. H.

Lwów 1902.

1. EGO SUM.

Kocham te chwile swojej przeszłości, w których wieszczka natchnień twórczych rozniecała we mnie płomienie zapałów górnych, silnych, i kocham światła górne, wielkie, ku którym wzbijały się te płomienie. Są to przeciągnięte po niebie myśli, smugi ideałów. Ktokolwiek ma duszę, kocha je, kto ich nie kocha, nie ma duszy.

Kocham wiedzę, bo dopomaga rozpędzać mgły zasłaniające ideały i pracę, bo przędzie nić, przyciągającą je ku ziemi.

Kocham momenty pracy upartej, wytężonej, w których coraz bliżej, coraz jaśniej dostrzegam oblicze ideałów, i momenty walki z niemocą własną, ze słabością swoich narzędzi, ciężkie, bo nawiedzane przez rozpacz zwątpień, lecz z których zawsze wynoszę palmę zwycięztwa do składania u stóp ołtarzy.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Nienawidzę smoków, które czołgając się po niebie, zjadają rozciągnięte po niem smugi ideałów...
Nienawidzę zwierząt, które wyłażą z podłoży natury ludzkiej, depcą najwyższe jej wykwity, i przeszkadzają im rozwijać się z pąków.

Nienawidzę masek, szczudeł, głupich pozłot, płytkiej politury.
"Zagadka".

Odłogiem leżące grunta, przedwcześnie zeschłe drzewa, zmarnowane godziny, niedokształcone charaktery, zaniedbane zdolności i spełzłe na niczem dobre chęci, budzą zawsze we mnie smutek głęboki.
"Rodzina Brochwiczów".

Prawość niezłomna, szczerość obawy nie znająca, głębokie ukochanie każdej sprawy dobrej i wierne jej służenie, możność walki skutecznej ze złemi mocami istniejącemi w nas i w koło nas — gotowość do ofiar — w potrzebie, spełnianie obowiązku — zawsze, uwielbienie gorące wszystkiego co moralnie potężne i piękne, obrzydzenie zła, wyrozumiałość i przebaczenie dla złych, współuczestniczenie z całych sił, zdolności i chęci w zbiorowych pracach, przynoszących trwałość i postęp rodzinom i narodom: oto według mnie religia ideału, której przelanie w piersi i umysły rodzinnej społeczności mojej, pragnę więcej niż wszystkiego na ziemi.
"Kilka słów o kobietach".

Modlę się całem, pełnem sercem, czystością myśli, czystością słowa — czystością czynów.
"Czciciel potęgi".

Moja dusza nie może być gąbką nieruchomo wpitą w drzewo ludzkości, ani kamieniem, z jednaką biernością powierzchnię swą wystawiającym na świetne blaski słońca i ślizkie bryski błotne. Moja dusza jest czemś żywem, do ruchu i wzrostu zdolnem, czemś ciekawem, głodnem i niespokojnem, co we mnie skrzydła rozwija i coraz silniej niemi o falę myśli i uczuć potrąca.
Chcę iść, dążyć, zdobywać, rozdawać...
"Sen Abarysa".

2. IDEAŁY — CELE — OBOWIĄZKI.

Ideał posiada tyle imion, ile jest w głowach ludzkich wysokich pojęć, a w piersiach szlachetnych uczuć.

"Na dnie sumienia".

Ideał — jest tem, co obudza w człowieku głęboką wiarę i gorącą miłość.

"Na dnie sumienia".

Poczucie i pojęcie ideału istnieje w ludzkości na wszystkich stopniach położenia i oświaty.

"Na dnie sumienia".

Z faktów, z liczb, z poziomych prac, splata się drabina wiodąca ku ideałom.

"Nad Niemnem".

Ktokolwiek jest tak szczęśliwym, iż sam dojrzał zdala ideał, ten go innym ukazywać powinien. Ideały nie są chyba mrzonkami, skoro istnieją ludzie, przed którymi stoją one to jak wyraźna jawa dzienna, to jak przedmiot wiecznej tęsknoty, to jak wyrzut sumienia.

"Marya".

Wydźwignienie z otchłani skarbów ukrytych i ściąganie na ziemię świateł kryjących się w wysokościach, pozostanie na zawsze najżywszem pożądaniem i najżywszem szczęściem dla pewnej części ludzkości.

"Marya".

Czy idee jak ptaki w powietrzu dusznem i trującemi pierwiastkami nasyconem, chwilę tylko żyć mogą i wnet z omdlałemi skrzydły na ziemię padają?

"O sprawach kobiet".

Nie żałuj, jeżeli dziecko twe zginie na mlecznej drodze przyszłości, w blasku jutrzenki, w ogniu ofiary! Nie sąż także zaginionymi ci, którzy chodzą po nizinach samolubstwa, zaprzaństwa, roskoszy ciała a nędzy ducha?...

"Nad Niemnem".

Są tęsknoty i żale nietyczące się ani rodziców, ani dzieci, ani żony, ani męża, ani majątku, ni domu własnego i że z takich tęsknot i żalów duchowi ludzkiemu, który zaznał ich raz, uleczyć się najtrudniej.

"Meir Ezofowicz".

Wzbijcież się na tę wysokość, aby zrozumieć psychiczne usposobienie jednostki, która przekłada własny kęs suchego chleba nad cudzy pasztet! a dlatego właśnie i przez to może być szczęśliwą, że cierpi i walczy dla czegoś, co jest jej ideałem! Takie szczęście przechodzi zapewne miarę pojęć mnóstwa łudzi, lecz niewątpliwie istnieje pewna liczba jednostek, które go pożądają, które czuć go zdolne.

"O sprawach kobiet".

Bez rzeczy pospolitych żyć nam niepodobna, bierzemy je, albo nawet chwytamy i pożywamy jak chleb powszedni, nawet jak przysmak, ale gdy tylko są spożytemi, traktować je zaczynamy z lekką, albo i silną poniewierką, może za to, że nie nasyciły tego głodu, który pracuje w naszych głębiach, tak oddalonych, że zazwyczaj prawie lub wcale nie, ale czasem dolegliwie go czujemy. Co to jest? Jaki to jest ten ptak, który od czasu do czasu trzepoce w nas skrzydłami, obciążonemi miazgą zjedzonych pasztetów i porywa nas z sobą w etery?...

"Dwa bieguny".

Po widnokręgu pamięci ludzkiej błądzą czasem obrazy zaklęte we łzach... w wieniec połączone tworzą one żyrandol, który oświetla ciemną salę życia. To nic, jeżeli nawet odbywają się w niej często bale, jest ona ciemną, i tyle tylko w niej światła, ile go pada od tych łez, odbijających święte obrazy. "Dwa bieguny".

Mieć nostalgię ideału, znaczy to: umierać z tęsknoty za rzeczami niemożliwem!.

"Porcelanka".

Despotyczna potrzeba doskonałego piękna jest niewątpliwie zarodem cierpienia, z którego jednak można być dumnym, bo z najszlachetniejszego pierwiastku pochodzi.

"Dwa bieguny".

Istnieją nieznane, nieuprawne warstwy uczuć imaginacyi i zdolności, które gdy znane są i uprawiane, czynią człowieka sposobnym do ukochania ideałów i sięgania po nie silnem natchnionem ramieniem.

"Silny Samson".

Co sprawiło, że pełni jesteśmy bezbrzeżnej litości nad maluczkiemi mrówkami i kretami ziemi, że w ciemne i ciasne ich podziemia iść pragniemy i idziemy, choćby wśród nich oczekiwało nas całopalenie własnego ciała i serca?

Co sprawiło, że nie możemy choćby w pokładzie złota tkwić z nieruchomością grzybów, ale pragniemy biedz, ratować, pocieszać, uczyć, budzić, wskrzeszać! Co to sprawiło? Pochód wieku, którego jesteśmy dziećmi? Czy wezbrane morze myśli ludzkich, którego sami jesteśmy żeglarzami? Czy to inne morze cierpień, które zalewając nam serca i gardła, budzi w nas jasną i wczesną świadomość powszechnego bólu świata, z bezbrzeżnem dla niego współczuciem? Ale to współczucie, te święte dla nas idee, razem z krwią krążą nam w żyłach, z mózgiem myślą, z sercem tętnią... One są epopeą naszą, z nich powstają nasze tragedye... One też są naszą jedyną nadzieją!...

"Nad Niemnem".

Na grobie moim niech pusty chwast z ciernistym przewija się głogiem, lecz z duszy mojej do duszy ludu mego przenieś choć jedną iskrę nadziei, z pieśni mej uczyń dla niego jedną minutę trwania, pracą mą otrzej mu z oka jedną łzę boleści.

"Mirtala".

Ciemność i maluczkość nasza - względność i znikomość wszystkiego co nasze, nie dowodzi nieistnienia absolutnej jasności, trwałości, doskonałości, kędyś poza nami. Przeciwnie zadatki ich, pojęcie o nich, tęsknota za niemi, które posiadamy w sobie, zdają się dowodzić pierwszego ich źródła. Wytryskują one i w nas wstępują jak drobne promyki potężnego ogniska: istnieją w nas dla czegoś, i my dla czegoś istniejemy. Najpewniej też cierpimy nie nadaremnie. W jakimś olbrzymim warsztacie jesteśmy kółkami biorącemi udział w dokonywaniu się dzieła niepojętego, a nasze cierpienia spełniają jakąś czynność dla warsztatu, dla nas i dla dzieła.

"Melancholicy".

Solidarność ludów i ich pomiędzy sobą współczucie — oto jedyna racya powołania i bytu idei obywatelstwa świata.

"Patryotyzm i kosmopolityzm".

Aby myślą, uczuciem i czynem, módz sięgnąć ku ideałom, spoczywać nie można ani na różach, ani na laurach, ani na marzeniach choćby najpiękniejszych, ale potęgę uczuć zwiększać i uszlachetniać światłem umysłu, godność moralną zabezpieczać pracą cierpliwą i umiejętną, wolę ćwiczyć do walk i prób w życiu niezbędnych, bo wtedy tylko, kiedy ideały nasze zdobywać będziemy z pomocą wiedzy, woli, pracy, cierpienia nasze staną się lżejszemi, błędy mniej licznemi, zasługi większemi, szczęście prawdziwszem i trwalszem, a chwilę śmierci oświeci nam łagodny i uspakajający blask dobrze przebytej przeszłości.

"Kilka stów o kobietach".

Poczucie własnej niedoskonałości jest dla szlachetnej natury wielkim bodźcem do doskonalenia się. Ten kto sam sobie wyda się skończonym ideałem, nigdy już do żadnego istotnego ideału nietylko nie dojdzie, ale nawet dążyć nie będzie miał ochoty.

"Pamiętnik Wacławy".

Gdzie cel nie wyraźny, tam droga błędna.

"Na prowincyi".

Osiąganie celów wzniosłych nikczemnymi środkami, stanowi kazuistykę umysłów sfałszowanych i sumień krzywych.

"Rodzina Brochwiczów".

Jak martwy przedmiot poruszać się zdaje przed oczyma tego, kto się weń długo wpatruje, tak cel niedościgły, ale długo i wyłącznie myśli i uczucia człowieka na sobie skupiający, zdaje się ku niemu zstępować i przybliżać.

"Nad Niemnem".

Zasada może tkwić w celu tylko, nie w pracy, która jest tylko środkiem do osiągnięcia celu.

"Argonauci".

Zagadka, którą jest przeznaczenie człowieka na ziemi, jest otchłanią. Od początku świata pochylają się nad nią najszlachetniejsze głowy ludzkie i nie mogą dna jej dosięgnąć... za co i dla jakiego celu człowiek skazany jest na cierpienie i śmierć? Nieuchronność cierpienia i śmierć byłaby przerażającym figlem jakiejś mocy, piekielnie okrutnej, gdyby nie posiadała celu, niepojętego dla naszych biednych umysłów, bo zmysły nasze nic o nim powiedzieć nie mogą. Ale cel istnieje niezawodnie... Natura, która nie znosi próżni fizycznej, czyżby znosiła taki bezsens moralny, jak bezużyteczne dręczenie niezliczonych milionów istot?... Poza świadomością zmysłów naszych tworzy się w przestrzeni i czasie dzieło jakieś olbrzymie doskonałe, dla którego potrzebnemi są jakieś istnienia, cierpienia, umierania, a także może nadewszystko nasza doskonałość! "Bracia".

Choć trudno, ale iść naprzód, choć nizko, lecz patrzeć wysoko, choć ciasno, lecz umysł i serca rozszerzać. "Studyum o kobiecie polskiej".

Obowiązek! pojęcie odstraszające tych, którzy nic nie wielbią i nie kochają serdecznie, dostarcza tym, którzy od samych siebie oderwać się umieją, pociech nieocenionych, głębokich, snujących złotą nić, z pasm szarych.

"Melancholicy".

Obowiązek jest gruntem złotym, na którym stoi wszystko, co jest dobrego i pięknego na na świecie.

"Marya".

Obowiązkiem jest poświęcenie części siebie samego na rzecz ogółu.

"Patryotyzm i kosmopolityzm".

Jeśli obowiązek mierzy się wielkością otrzymanego dobrodziejstwa, obowiązki jednostek względem ogółu, ulegać mają stopniowaniu, wedle miary dóbr, które każdej z nich dostały się w udziale. Naturalnie z tej to uczutej konieczności stopniowania powstało dawne przysłowie: szlachectwo obowiązuje!

"Patryotyzm i kosmopolityzm".

Mieć do czegoś miłość i czuć się względem czegoś do obowiązku — oto wszystko. Bez tego nic niema, albo wszystko jest złe.

"Mirtala".

Działanie, za jedyną przyczynę bytu mające obowiązek, sprowadza skutki tak liche i pozbawione soków, jak owoce, które bez słonecznego ciepła na drzewie dojrzeją.

"Z życia realisty".

Ciężkim wyrokiem spadną na głowy nasze światła przez nas nie zapalone, dobre chwile zaniedbywane, skarby na wiatr rozrzucone, pozostające za nami odłogi...

"Eli Makower".

3. BÓG — SUMIENIE — DUSZA.

Siłą pociągającą w górę świetliste ciała niebieskie jest Doskonałość, która mieszka na wysokościach najwyższych, a która w języku ludzkim ma imię Bóg. Gwiazdy, przejęte dla Doskonałości miłością i tęsknotą, podnoszą się wciąż w górę, aby dostąpić większej jej bliskości, a z Mądrości jej i Dobroci coś dla siebie wziąć, słyną one po przestrzeni, przez wieki wieków i te z nich, które najbardziej rozkochane są w Doskonałości, zapłynęły już najwyżej, a te, co z cięższej materyi złożone, słabiej pragną przyjąć w siebie cząstkę Boskiej światłości, zostały daleko za siostrami swemi... Są ludzie, co jak świetliste istoty niebieskie, podnoszą dusze swoje w górę z tęsknoty za Doskonałością. Oni wiedzą o tem, że Doskonałość jest i pragną z Mądrości i Dobroci jej wziąć coś dla siebie. Ale są i tacy ludzie, co jak te gwiazdy z cięższej materyi złożone, nie kochają Doskonałości i nie pną się w górę z tęsknoty za nią. Tacy ludzie trzymają duchy swoje nisko...

"Meir Ezofowicz".

Przedwieczny prześladować nie każe. Jeżeli prześladujący sprawiedliwym nawet jest, a prześladowany złoczyńcą, Przedwieczny ujmuje się za prześladowanym.

"Meir Ezofowicz".

Nie patrzaj na to, jak kto się modli, ale na to co robi.

"Meir Ezofowicz".

Możeby nie było grzechem, mniej cokolwiek modlić się ustami, a więcej czynem i myślą podniesioną wysoko i pracowitą.

"Kilka słów o kobietach".

Bóg stworzył nieszczęście i cierpienie, lecz przeciwko nim wysłał dobroć, mówiąc jej: czyń, lecz przebaczaj.

"Ascetka".

Uczciwość, to najpierwsza i najważniejsza religia, kto uczciwy, ten Boga w swojem sercu ma...

"Za doliną róż".

U kresu czasów Boga chwalić będą nie w świątyni i nie na górze, ale w sercach czystych i silnych...

"Sen Abarysa".

Staraj się, aby sumienie twoje było czyste, a umysł prosty i szczery. Kochaj nie myśląc o sobie. — Przebaczaj wiele. - Unikaj zuchwałości, aby nie upaść i strzeż się pokory, która ubezwładnia.

"Na dnie sumienia".

Niema straszniejszej chwili nad obudzenie się sumienia, które spało, niema zjadliwszego żalu, jak żal po zmarnowanych skarbach, i skalanej czystości ducha.

"Na prowincyi".

Złowrogie moce przemieszkujące na dnie sumienia występnego nie są czem innem, jak żalem po utraconym ideale życia.

"Na dnie sumienia".

Są chwile, w których najtwardsza, najbłotnistsza nawet pierś ludzka, uczuwa w sobie, choćby na mgnienie oka, bolący spazm otrutego sumienia...

"Szara dola".

Na powierzchni sumienia w warstwach jego najpłytszych znajdują się grube winy cielesnych morderstw i grabieży, lecz daleko głębiej, szukają skaz swoich ci, którzy wszystkim oprócz samych siebie, wydają się nieskazitelnymi.

Wszystkie myśli i uczucia twe są duszą twoją, a słowa i czyny jej oddechami.

"Nieśmiertelny" (stare obrazki).

Tam, kędy kończy się granica naznaczona wzrokowi ludzkiemu, w tej dalekiej dziedzinie, której wrota zamknięte są dla najmędrszych umysłów i najwyższych umiejętności... tam mieszka ta wielkość i piękność, których człowiek ujrzeć nie jest zdolny, ale których przeczucie i pożądanie, czyni go istotą wielką i piękną.

"Na dnie sumienia".

Piękna dusza zbłąkana, wydziera się z manowców całą siłą swej prawdy wewnętrznej, która ją bodzie, boli, rozrywa i do odszukania światła straconego przedziera się szlakami pokuty, oblewając ją łzami.

"Pamiętnik Wacławy."

Są ludzie, których dusza czystszą jest od ich zewnętrznego istnienia.

"Ostatnia miłość."

Niema grzesznika, któryby prędzej czy później nie doświadczył tęsknot i targań się w pętach złej mocy, których już zerwać nie może.

"Pan Graba."

Dusze są rozmaite: twarde jak stal, miękkie jak wosk, niedostępne dla sentymentów i sentymentalne.

"Argonauci".

Tylko lekkie dusze opowiadają ludziom, co się dzieje w ich głębi.

"Porcelanka".

Hartowne dusze zwierzają się nie łatwo.

"Pompalińscy".

Ci, którzy wiele mówią, wyglądają wcale inaczej od tych, którzy wiele milczą. Duszę milczącą można poznać z oczu człowieka, który ją ma w sobie.

"Bracia".

Dusze ludzkie miewają czasem szepty nieustanne, które ani podczas jedzenia, ani podczas pracy, ani w ciszy, ani w gwarze, zupełnie nie milkną. Nie przeszkadzają one życiu toczyć się torem najzwyklejszym i wszystkim narzędziom ciała i myśli spełniać właściwe im czyny, ale są same, jakby drugiem, spodem płynącem życiem, i jednem więcej, tajemnie działającem narzędziem istnienia.

"Ham".

Może niema na ziemi żalu tak gorzkiego jak ten, gdy dusza, którą człowiek pokocha! promienną - gaśnie.

"Z różnych dróg".

Brak konsekwencyi i logiki! Wieczna zagadka duszy ludzkiej, napełnionej sprzecznościami losu ludzkiego, który dając jedno, musi koniecznie odbierać drugie.

"Australczyk".

O! te wieczne rozmowy motyle, żarty wesołe, półsłówka słodkie, marzenia przy muzyce, zmiany mody, rozkazy zwyczaju, wśród których dusze ludzkie tracą z oczu wszelką linię, wiodącą do czego innego prócz do użycia...

"Światło w minach".

Nie dla wszystkich dusz ludzkich, fakt spełniony niezłomnym rozkazem być może. Są takie, które dla przyczyn różnych z nim pogodzone, czynią sobie z niego skarbnicę uciech, potęgi i bezpieczeństwa, i takie, które wbrew konieczności żelaznej i bezsilności własnej, powściągnąć nie mogą — a częstokroć... nie chcą — przejmujących je dreszczów i oporu.

"Mirtala".

Każde prawie zło znajduje wytłómaczenie swe i źródło w czemś, co je poprzedziło, a co także było złem. Jak z niezdrowego gruntu wyrastają karłowate i chore rośliny, tak chore i kalekie duchy ludzkie powstają wśród niskich i niezdrowych trzęsawisk moralnych.

"Stracony".

Ciało tylko człowieka przeżywa pewien krótki i ściśle ograniczony szereg lat, lecz duch jego, gdy jest odpowiednio wykształconym, cofa się wstecz i zdąża naprzód o wielką czasu przestrzeń.

"Patryotyzm i kosmopolityzm".

Kędyś w niewidzialnej strefie duchownych dziejów ludzkości, istnieje mgławica ogromna i niezgłębiona, złożona z dusz, które życie dostało w postaci pąka pięknego kwiatu, a wypuściło z swych objęć poszarpane i zmięte...

"Panna Antonina".

Wiele ołtarzy, przed któremi niegdyś modliła się ludzkość runęły, a w duszach powstała pustka, nad którą króluje nuda, gorycz i występek.

"List do kobiet niemieckich".

Wszelka dusza ludzka ma podszewkę, tylko, że u jednego wyjdzie ona na wierzch, a u drugiego nie wyjdzie...

"W zimowy wieczór".

Przychodzi czasem chwila, w której z dna duszy ludzkiej podnosi się to, co natura na niem posiała i co czekało promienia, powiewu, aby uróść w kwiat, w kłos, albo strzałę. Promień ten, powiew, może nie przybyć i wówczas człowiek kładzie się do mogiły, samym sobą nie stawszy się nigdy. "Nad Niemnem".

Żelazo nie czuje osiadającej na niem rdzy, ale człowiek łzami zrazu oblewa, każdą na własnej duszy dostrzeżoną plamę.

"Nad Niemnem".

Gdyby się znalazł chemik jaki, któryby potrafił pochwycić ducha ludzkiego, zamknąć go w retortę i poddać uczonej analizie, długie lata trwającej, ciekawy byłby zapewne widok, jak pod wpływem atmosfery życiowej, różne części składowe ducha łączą się, rozdzielają i stopniowemu ulegają przetworzeniu. Ujrzanoby wtedy, że w duchowej chemii pierwsza miłość gra rolę, zapalającego wszystko, czego się dotknie, tlenu, a im dłużej atomy ducha stykają się ze sprawami życia, tem więcej stygną i zmieniają się w stałe ciało rozwagi. Ujrzanoby także, iż duchowe żywioły, zwane marzeniem i boleścią, mają pokrewieństwo z osamotnieniem i bezczynnością i tworzą z niemi związki silne, dające się rozdzielić tylko przez domieszanie do nich pracy, ruchu i zamiłowania prozaicznych, lecz koniecznych spraw życia.

Te ostatnie, tak odciągają wszystkie pozostałe jeszcze w człowieku świeże i młode żywioły od punktu zarażonego boleścią, że wkrótce sama ta boleść zmienia się w gaz lotny i ścieśniając się przez brak przestrzeni, osiada ledwie dojrzaną warstwą pyłku na ścianach duchowej budowy. — Później w dalszem życiu, pyłek ten wiekuista pozostałość przebytych cierpień, wprawiony w ruch wspomnieniem, miesza się niekiedy między inne czynniki ducha, ale za słaby już jest, aby je mógł przetwarzać i wydobywa się tylko na zewnątrz lekkiem westchnieniem szybko pochłoniętem otaczającą atmosferą.

"Z życia realisty".

Pośród samotności rozległej i zadumanej, przed obliczeni natury mającem zamiast uśmiechów zalotnych spojrzenie pełne niezgłębionego smutku, duch ludzki łatwiej niż gdzieindziej otrząść z siebie może pyły ziemi brudne czy błyszczące i od tego ciężaru oswobodzony, silnie uderzyć w skrzydła i szeroko je roztoczyć.

"Dwa bieguny".

Arystokracya ducha, polegająca na zamiłowaniu tego, co czyste i piękne, jest i być ma prawo.

"Nad Niemnem".

Niepodobna, aby duchy ludzkie, jak zdmuchnięte świece, gasnąć mogły nagle i na zawsze.

"Nad Niemnem".

4. SERCE — UCZUCIA — NAMIĘTNOŚCI.

Serce człowieka - kielich po brzegi nalany łzami.

"Ascetka".

Wszystko jest i wszystko być może, w tem biednem, drobnem sercu człowieczem. Od najczystszej światłości do najgłębszych cieniów, od najwyższej cnoty, do najniższego występku, od ideału z czołem w obłokach, do robaka z tułowiem w błocie, od burzy szalonej, do ciszy grobowej, od płomieni do lodu, wszystko w niem zawsze się zmieści, nie w jednym dniu, nie w jednym momencie, to w wielu dniach i w wielu momentach, z wielu stopniowaniami, zawikłaniam i, węzłami, pasmami, wielu zaledwie dojrzanemi, nad włos subtelniejszemi strumykami, przepłynie przez to drobne biedne serce, unosząc je w dal nieskończoną, w głębiny tego Oceanu, który chłonie w siebie prądy wszech duchów ludzkich.

"Wesoła teorya i smutna praktyka".

Sercu rozkazać nie można, kogo ma lubić, a kogo nie.

"Z życia realisty".

Serce ludzkie, gdy jest młode, niezużyte, wszystko niem wstrząsa: Uśmiech, spojrzenie, kwiatek podany... a ileż razy z kwiatka wysnuwa się długi wieniec cierniowy, mogący się zakończyć u stóp grobowego krzyża..

"W klatce".

Serca miękkie są materyałem szalenie podatnym dla wszelkich rylców i lancetów życia.

"Bracia".

Biedne te serca, które nie umieją, albo nie mają za co czuć wdzięczności.

"Marya".

Serce zmęczone więcej jeszcze ukojenia pragnie, aniżeli świeże.

"Panna Róża"

Z sercem człowieka to czasem tak bywa, że pusto w niem i czarno jak o północy, a w jeden jego kącik wśrubuje się coś, co będzie świecić i palić i boleć, że człowiek aż chciałby wyrzucić to z siebie, a nie może.

"Pan Graba".

Co kamieniem ciężkim wpadło w serce, to zeń nie wypadnie, co we wnętrznościach człowieka rosło przez długie lata, tego w jednej minucie nie zdmuchnąć - nie zniweczyć.

"Sylwek cmentarnik".

Iluż nas cierpi i marnie przepada pod trudną strugą, płynącą na nas ze złych serc człowieczych. "Wesoła teorya i smutna praktyka".

Serce nie sługa, a czy książęce, czy chłopskie, to wszystko jedno. Kiedy boli, to boli.

"Pieśń przerwana".

Czuć na sercu kilka pudów ołowiu, a w niem dużą ostrą szpilkę, myśleć o jednym wyłącznym przedmiocie z gryzącym żalem i gorączkowym niepokojem, a zarazem witać się, kłaniać, uśmiechać, jeść, rozmawiać, żartować, to jest naprawdę jedną z najsroższych tortur...

"Dwa bieguny".

Niekiedy w sercach ludzkich, żadną zda się nie zasiane ręką, wyrastają cnoty wielkie, niby przez naturę pielęgnowane kwiaty, w czystem polu... na świadectwo czystości ludzkiego ducha.

"W klatce".

Kochającemu sercu wszystko łatwo, aby tylko do swego celu dojść zdołało.

"Bene nati".

Mam w sercu wielką nienawiść dla tych, co oszukują i wielką miłość dla oszukiwanych.

"Meir Ezofowicz".

Bywają serca ażurowe, przez których lekko rzeźbione otwory uczucia wnikają i wylatują nie zostawiając po sobie nic, prócz drobniuchnych pyłków.

"Pamiętnik Wacławy".

Kapitał serca - jak każdy inny kapitał, rozprasza się, gdy źle użyty i topnieje szybko.

"Rozstajne drogi".

Kto zna głąb Człowieczego serca, ten wie, iż nie ta boleść największa, co we łzy się rozpływa i w jęki rozkrzykuje.

"Ostatnia miłość".

Czyż była kiedy jaka istota, któraby się dostała we wszystkie zakątki serca człowieczego!

"Wesoła teorya i smutna praktyka".

Z każdym ludem, z każdem pokoleniem, z każdem małem jednem sercem, igra w początku i celu swoim niezbadane jakieś tragiczne, wieczne:" to samo".

Każdy lud, każde pokolenie, każde małe jedno serce, wzbić się musi pod niebo i upaść na ziemię, z tem większą dla siebie szkodą, im większą była wysokość, ku której się wzbiło.

"Westalka".

Serce człowieka, dopóty wierzy i czci, dopóki umysł jego Ślepy.

"Westalka".

Jak ziemia bez cieplika, tak ludzkość bez uczucia skrzepłaby i zmarzła.

"List do kobiet niemieckich".

Uczucie istnieje w człowieku z mocy konieczności wynikającej z przyczyn, które spoczywają we własnej jego i świata naturze.

"Patryotyzm i kosmopolityzm".

Uczucie jest potęgą niezmierną, nieobliczoną, najbardziej twórczą ze wszystkich twórczych sił przyrody.

"Patryotyzm i kosmopolityzm".

Jakkolwiek działanie uczucia jest potężnem i dobroczynnem, to jednak pozbawione wsparć, bodźców i hamulców, może ono zniszczyć i burzyć zarówno, jak tworzyć — dręczyć i psuć, zarówno jak uszczęśliwić i doskonalić.

"Patryotyzm i kosmopolityzm".

Siew uczuć jest zbyt drogim, aby go rozrzucać po jałowych dolinkach, gdy plony wydać może tylko na gruntach wysokich i żyznych.

"Panna Róża".

Wspólność interesów idzie w parze ze wspólnością uczuć i żadne uniesienie poetyczne, żaden sofizmat namiętności nie zdoła zaprzeczyć jej miejsca wśród różnostronnych obowiązków i solidarności ludzkich.

"Marya".

Tylko na gruncie wielkich boleści, powstają uczucia wielkie i wielkie myśli rodzą się z różnych doświadczeń życia.

"Cnotliwi".

Zmienność wszystkiego jest prawem powszechnem. Wszystko przelewa się w formy coraz inne, przepływa jak obłoki. Uczucia człowieka podlegają temu samemu prawu: kiełkują, rosną, rozkwitają, więdną i zostaje po nich łodyga pusta, czasem z owocem obrosłym kolcami. "Bracia".

Uczucia i myśli krążyć nie przestaną w przestrzeni, aż wejdą znowu w żywych, młodych, silnych, kochających ziemię i ludzi.

"Meir Ezofowicz".

Mowa ludzka zawiera w sobie mnóstwo samozwańców. Imię przyjaźni i przywiązania otrzymuje w niej często - pajęczyna. Wiatr powieje, fala przepłynie, skrzydło muszki potrąci, pajęczyna jest zerwana i skazańcem jest ten, kto na niej zawiesił swe serce. Jeżeli spadając nie tłucze się na szczątki, to tylko wówczas, gdy jest ze szkła zahartowanego w ogniu jakiejś nadziei nieśmiertelnej. "Porcelanka".

Dlatego, że ludzkie uczucia w uroczystej chwili kołacą ci w piersi — nie trwóż się o spokój i wytrwanie twoje. Dusza silna nie ma być przeto zimną i nieczułą. Stoicyzm nie nakazuje obojętności i nakazuje on tylko zwycięstwo cnoty nad bólem i trwogą.

"Mirtala".

Wewnętrzne uczucia każdego człowieka, warstwami układają się w sercu jego. Jedne z tych warstw są wielkie i nieśmiertelne jak duch ludzki; inne ruchome, utworzone przez naleciałości życia. Zamiłowanie w nauce pracy, działanie jakiekolwiek, litość nad cierpieniami biednych i pragnienie przyniesienia im ulgi, oto są warstwy uczuć trwałe, nigdy nie zdradzające. Miłości osobiste, pragnienie rozkoszy życia, przywiązanie do jednostek, to warstwy niższe, ruchome, które najczęściej rozpadają się pod ciosami losu. Nie na nich budować więc gmach życia, ale na tamtych wielkich.

"Na prowincyi".

Biada tym, którzy straciwszy ster własnych uczuć, dają się unosić ślepo każdej zachciance, każdemu wrażeniu.

"W klatce".

Namiętność wszelka jest płomieniem, który prędzej lub później wypala się i gaśnie.

"Marya".

Wybuchy zgubnych namiętności, to najczęściej fermentacya długo zapomnianej prawdy serca.

"Pamiętnik Wacławy".

Gdy namiętności kipią, przemoc uciska, głupota szaleje, nie cofajmy się z szeregu szermierzy za prawdę i dobro, lecz jak na skale wysokiej i nieśmiertelnej wsparci, w przyszłość świata zapatrzeni, czoła nasze na gromy i fale wystawiając, przy zasadach stojemy.

"Mirtala"

O namiętności młodego serca! czyż ty, rodząc się, pytasz kogo o cel istnienia twego? Nie, dopiero gdy urośniesz i rozsiedlisz się w piersi człowieczej, jak Sfinks powstajesz pytań pełna, i całe ich poplątane pasmo podajesz rozumowi mówiąc: rozwikłaj, jeśli możesz! zobaczym kto z nas silniejszy.

"Z życia realisty".

Czyliż namiętności będące żużlami wzniecającemi niszczące pożary, bezrozumne szały, nie są także iskrą, z której pod wpływem przyjaznego podmuchu, powstaje twórczy zapał, wielka miłość i bohaterska ofiara?

"Stracony".

Żądania, skłonności i namiętności ludzkie nie są nigdy złemi, bo tworzy je doskonała i nieomylna natura.

"Sylwek Cmentarnik".

Żadnej namiętności, żadnego bolu człowiek nie doświadcza bezkarnie. Zda się, miną one i znikną, całkiem zagładzone dalszym ciągiem życia, zda się umarły na zawsze, nie zostawiając nawet zmarszczki na czole, ale w moralnej istocie człowieka, musi na wieki pozostać po nich blizna, która nie boli wprawdzie, nie dolega, milczy, ale przy lada poruszeniu, krwią się zasączy znowu i wskrzesi, choć na chwilę, dawno Zgasłe Obrazy.

"Z życia realisty".

5. MIŁOŚĆ — NIENAWIŚĆ — CIERPIENIE.

Jest na świecie taka moc cudowna, która może dać człowiekowi wolę wielką... Miłość.

"Dwa bieguny".

Ale tyle jest na świecie miłości, ile serc.

"Dwa bieguny".

Miłość pojęta szeroko i rozumnie stanowi dźwignię ludzkości.

"Kilka stów o kobietach".

Żeby umieć kochać, trzeba wprzódy umieć myśleć.

"Kilka słów o kobietach".

Heroiczną i męczeńską — najwyższą ze wszystkich miłości ziemskich — jest miłość — idei.

"Meir Ezofowicz".

Miłość dla nauki i miłość dla ludzkości, są to dwa wielkie uczucia, które jeśli wstąpią w pierś, choćby maluczkiego bardzo człowieka, podniosą poziom jego istoty i popchną go na drogę nieustannej pracy. "Na dnie sumienia".

Każda miłość przynosi za sobą obowiązek.

"Pan Graca".

Miłość mężczyzny do kobiety nie powinna być Alfą i Omegą ludzkiego istnienia, ugiąć się pod nią, złamać się pod nią może tylko człowiek słaby, albo taki, któremu ona zastąpić musiała wszystko: czyn, ideę, sławę.

"W klatce".

Ach! Któż kochając, zdolnym jest ważyć, oceniać, tę materyę z ognia i pajęczyny, którą jest szał serca?

"Dwa bieguny".

Wtem właśnie cały urok i cała moc miłości, że gasi w nas jak wiatr świecę, pamięć wszystkiego, co nie jest nią... W takim razie jest trucicielką i powinna ulegać karze śmierci... Skoro jednak istnieje i niekiedy z potęgą wielką, ma więc prawo i przyczyny bytu... ale jest w złym gatunku.

"Dwa bieguny".

Taka tylko miłość, która z dwojga ludzi robi dwie strzały razem lecące w górę... i dwie gwiazdy razem świecące w zmrokach... może zapełnić życie i uszczęśliwić.

"Dwa bieguny".

Miłość wzniosła wykwita ze czci... cześć nakłada kaganiec na miłość wzniosłą.

"Pieśń przerwana".

Kochać to ufać i w dwa serca spoglądać jak w wierne zwierciadła, razem iść drogą długą i czystą, a u jej końca módz dwa swe imiona wypisać złotem przywiązania niezłomnego i zwyciężonych wspólnie postrachów życia.

"Nad Niemnem".

Przyjaźń mężczyzny i miłość kobiety, żart natury, ukazujący ludziom ideały dlatego, aby przez całe życie byli dziećmi goniącemi motyle.

"Pieśń przerwana".

Te kochania na świecie, to najczęściej taka rzecz marna, płytka.

"Kiedy u nas o zmroku".

W tym pozornie drogocennym klejnocie, za jaki poczytywaną jest miłość, dojrzałam silną domieszkę podłego kruszcu: na dnie tego kryształu, ciężkie krople mętów.

"Światło w ruinach".

Miłość, sympatya, mogą być rzeczami bardzo miłemi, nawet takiemi są najpewniej, gdy istnieją, ale krótko zazwyczaj istnieją, błyskają i gasną... trochę lat, może dni, najczęściej dni, przeminie i jest tak, jakby ich wcale nigdy nie było. Więc pocóż złudzenie, skoro po nich nastąpić musi koniecznie rozczarowanie? Tworzą one tylko zbyteczne wymagania od życia, zawód i boleść. "Argonauci".

Miłość dokonywa cudów, i w jednym dniu, może kochającą kobietę nauczyć różnych rzeczy, którychby najbieglejszy profesor w ciągu długich lat dostatecznie wyłożyć nie potrafił.

"Wesoła teorya i smutna praktyka".

Słońce pierwej wejść musi, nim dopiekać pocznie... tak i kochanie zaczyna się pomaleńku, niby to jest, niby to niema, aż dopiecze i do ołtarza poprowadzi.

"Nad Niemnem".

Miłość musi wiedzieć skąd pochodzi i dokąd dąży, a wtedy tylko może dać rękojmię pewnego szczęścia i spokoju.

"Ostatnia miłość".

Trzeba zdolności do odrywania się od samego siebie, do wzbijania się nad samego siebie, do serdecznego uwielbienia i kochania.

"Melancholicy".

Nie rozumiem jak to być może, aby ktokolwiek żył, nie kochając kogoś z całego serca, z całej siły...

"Argonauci".

Miłość to bardzo szerokie słowo i różne znaczenia mające. Ludzie szafują niem niemiłosiernie i często bluźnią.

"Ostatnia miłość".

Demonstracye miłości, to rzecz podejrzana... fałsz w nich leży.

"Na prowincyi".

Mówiąc: kocham, niekiedy siebie, a zawsze innych oszukujesz.

"Westalka".

Jakże pobłażliwą jest miłość, która po zniknięciu istoty ukochanej, pozwala kochającej żyć i nawet cieszyć się darami życia.

"Westalka".

Pierwszą własnością miłości jest nietrwałość.

"Westalka".

Nienawiść tajona, sroższą jest niż jawna.

"Mirtala".

Kto sieje nienawiść zbiera żal.

"Meir Ezofowicz".

Gryzący jad otrzymanej i wzajem oddawanej wzgardy, gdy na grunt złego serca upadnie, zasiewa nienawiść z zbrodnią.

"Meir Ezofowicz,

Instynkt samozachowawczy, trwożony wciąż i do walki wyzywany, łatwo i szybko przeradza się w nienawiść.

"Patryotyzm i kosmopolityzm".

Kto wie, czy cokolwiek powstać może na ziemi bez cierpień i bólu?

"Wesoła teorya i smutna praktyka".

Łzy i cierpienia są potrzebne w ekonomice społecznej. Z czegóż bowiem cieszyliby się źli, jeśliby nie płakali dobrzy? Czemżeby się chlubili pyszni, jeśliby nie rozgniatali słabych? Stąd jednak dla ludzkości wypływa dobro. Jakie? Wiedzą o tem źli i pyszni, a czują także niekiedy płaczący i pokrzywdzeni, gdy po przez łzy i cierpienia widzą duchy swoje czyste, których męczarnie okupują grzechy świata!

"Wesoła teorya i smutna praktyka".

Bodajbyś się nie dowiedział nigdy, co to jest długie lata cierpieć z zaciśniętemi zębami i nie mieć na świecie jednej żywej duszy, przed którą człowiek mógłby śmiało, ufnie, wszystko, co ma w sobie pokazać, pociechy, rady, a czasem ratunku wezwać.

"Nad Niemnem".

Nic. tak nie zużywa człowieka i nie prowadzi go do przedwczesnej starości, jak cierpienia i troski. "Pan Graba".

Cierpienia nasze mają źródła i powody bytu dalej i głębiej sięgające niż te, które leżą we własnych sercach naszych, bo biorą początek w samych zasadach społecznego ustroju.

"Ostatnia miłość".

Aby znać wszystkie cierpienia człowieka, trzeba żyć jego sercem, jego myślą, zjadać z nim twardy kęs chleba... Zdala patrząc, widzi się tylko cienie cierpień...

"O sprawach kobiet".

Gdzie jest taka wierna szala, na którejby zważyć można cierpienie jawne i cierpienie ukryte?. "Na dnie sumienia".

Cierpienia twoje, do ciebie należą, praca twoja, myśl i działalność są własnością ogółu.

"Na prowincyi".

Są tacy, którzy utrzymują, że cierpienia mają swoją dobrą stronę, kształcą serce, hartują ducha i coś tam jeszcze w tym rodzaju robią. Bajki! Zdrowie marnują, życie skracają, zmarszczki do twarzy napędzają, apetyt niszczą i każdy, jak może, tak od tego zbawiennego pieprzu ucieka, tylko, że nie każdy uciec potrafi...

"Panna Róża".

Każdy ma swoją miarę cierpienia i każdy ma swoją miarę win.

"Kiedy u nas o zmroku".

W pewnych momentach wszelkie prawdy są dla bolów ludzkich tem samem, co dzwony kościelne dla robaka przewiercającego drzewo. Dzwon wzywa na nabożeństwo i rozlega się tak, że aż powietrze drga, a robak tymczasem słuchać go ani myśli i wwierca się w drzewo tak, że aż mu miąsz przegryza.

"Co mówił stary klon?"

Dlatego, że natura stworzyła cię wyższym duchowo, musisz więcej cierpieć. Dlatego, że nie jesteś grubą gliną, ale subtelną porcelaną, mieści się w tubie alembik do warzenia trucizn.

"Dwa bieguny".

Koniec wersji demonstracyjnej.

6. SZCZĘŚCIE I NIESZCZĘŚCIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7. ŻYCIE I ŚMIERĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8. CZŁOWIEK — SPOŁECZEŃSTWO — LUDZKOŚĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9. KOBIETA — RODZINA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10. CYWILIZACYA — OŚWIATA — WIEDZA — NAUKA — PRACA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11. ŚWIAT.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

12. ZIEMIA — LUD.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13. TROCHĘ O WSZYSTKIEM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

14. OBRAZKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej