Jan Brożek

MYŚLI O NAUCE URYWKI Z DZIEJÓW NAUKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

O NIESKOŃCZONOŚCI ŚWIATA

ZNACZENIE PRZYRODY

Z MYŚLI O POZNANIU NAUKOWYM

CZY PAPIEŻ MOŻE ROZSTRZYGAĆ ZAGADNIENIA PRZYRODNICZE?

O PRZEJAWACH BÓSTWA W PRZYRODZIE

POWIEDZENIE ADRIANA ROMANA WYRZECZONE W KRAKOWIE W R. 1611

ROZWAŻANIA NAD NAUKĄ KOPERNIKA

STOSUNEK DO JANA KEPLERA

O BŁĘDACH DOWODZENIA

O NAUCZANIU

O KONIECZNOŚCI ZWIĘZŁEGO UJMOWANIA MYŚLI

O POTRZEBIE OBEJMOWANIA CAŁOKSZTAŁTU ZAGADNIENIA

Z ZAINTERESOWAŃ I ZAMIERZEŃ NAUKOWYCH BROŻKA W R. 1620

Z MYŚLI O ŻYCIU AKADEMICKIM

O STAROŻYTNOŚCI NAUK W POLSCE

O POCZĄTKACH GÓRNICTWA W POLSCE

Z KATALOGU ZNAKOMITYCH POLAKÓW

Z POSZUKIWAŃ KOPERNIKOWSKICH

O JERZYM JOACHIMIE RETYKU I JANIE KOCHANOWSKIM

ŻYWOT STANISŁAWA GRZEPSKIEGO

MYŚLI O NAUCE URYWKI Z DZIEJÓW NAUKI

Jan Brożek

O NIESKOŃCZONOŚCI ŚWIATA

Kiedy byłem chłopcem, sądziłem, że cały świat mieści się w przestrzeni, którą może widzieć oko. Astrologowie nazywają to horyzontem widzialnym. Toteż później uważałem, że lasy, które w tych czasach otaczały moje rodzinne strony, stanowią kraniec świata. Było to dziecinne wyobrażenie. Z biegiem czasu, kiedy usłyszałem już od ojca o innych miastach, zwłaszcza o Krakowie, do którego jakby do najlepszej matki sztuk mnie wysyłał, zacząłem rozpościerać szerzej moje wyobrażenia. A może w ten sam sposób my ludzie przytwierdzeni do tej kuli ziemskiej ją jedynie uważamy za zamieszkaną? Czyż sądzimy, że tak wielka masa świata została stworzona jedynie przez wzgląd na mieszkańców ziemi, która względem słońca ma postać punktu? A może inne gwiazdy zamieszkują określone stworzenia? Lecz także na podstawie Pisma św. możemy stwierdzić, że istnieje więcej światów, jak świadczy owo powiedzenie Chrystusa: „W domu Ojca mego jest mieszkania wiele". Cóż to jest domem Boga Ojca ? Czy tak zwane niebo ? Bynajmniej, Jakże bowiem coś, co jest skończone, może być domem Nieskończonego. A zatem domem Ojca jest cały wszechświat. Kiedy zaś mówię o wszechświecie, masz go pojmować jako nieskończoność.

Wszystko bowiem, co jest skończone, będzie jakąś cząstką nieskończoności. Chrystus, to jest Prawda, która zawieść nie może, powiada: „W domu Ojca mego jest mieszkania wiele". Czyż więc będzie sprzeczna z rozumem nasza interpretacja tych słów stwierdzająca, iż w całym wszechświecie jest wiele mieszkań, czyli światów?

Bibl. Jag. rkps 3341 nl.

ZNACZENIE PRZYRODY

Zjawiska natury zachodzą zawsze prawidłowo i nie ma w nich miejsca na żadne sztuczne ułożenie. Przezorna natura działa bowiem zawsze w ten sam sposób. Dostrzegamy to w ukształtowaniu, czyli figuracji członków wszelkiego stworzenia. Cóż bowiem sprawia, że prawa strona przypomina lewą? Wszelką przemyślaną sztukę przewyższa niewątpliwie owa siła kształtująca, a jest nią natura. To, co należy do zwyczaju, dla utrzymania ciągłości, wymaga nauczania i przekazywania z ręki do ręki. W przeciwnym razie zanika i ginie. Z tego powodu zaginęło wiele sztuk starożytnych. Teraz także wynaleziono wiele sztuk nowych, całkowicie nieznanych w starożytności. Wiele wyrazów dzisiaj otaczanych szacunkiem itd. odrodzi się, jak powiada poeta.

Bibl. Jag. rkps 3341 nl.

Z MYŚLI O POZNANIU NAUKOWYM

Podobnie jak w geometrii nie mamy jeszcze doskonałego dowodu na kwadraturę koła, tak i inne nauki posiadają swoje trudne kwestie, których nigdy nie rozwiąże ostrze ludzkiego umysłu. Ludzie mogą robić jak największe wysiłki, a jednak pozostanie jakaś luka świadcząca o słabości ludzkiego intelektu. Ileż jest zresztą zjawisk w medycynie, do których poznania nie wystarcza życie wielu ludzi. Nie wiem, może poznali je inni. Wiadomo na ogół, że niektórzy swoim utworom dają nazwę: Rzeczy tajemne (Secreta), może dlatego, żeby wyróżniały się przy porównywaniu z innymi utworami. Ci zaś niech posłuchają tego: podobnie jak nic nie jest wart prawnik bez prawa, matematyk bez dowodu, tak też lekarze bez wskazania przyczyny chorobowej. To zatem, co nazywają tajemnicą, jest ucieczką dla niewiedzy.

Jestem jednakże przekonany, że tajemnic jest wiele. Należy do nich zwłaszcza kwestia, czy można znaleźć lekarstwo przeciw ukąszeniu oszczercy. Straciła na to nadzieję starożytność, która w innych dociekaniach przeszła wszelką ciekawość. Niech ugryzie wściekły pies, niech użądlą pszczoły, potnie pająk, skorpion lub stonoga, na wszystko znajdziemy jeden ratunek, który podali hojnie w pismach swoich starożytni. Kiedy dochodzimy do ukąszenia oszczercy, uczona starożytność wyznaje uczciwie swoją bezradność. Zwolennicy Galena i Hipokratesa nie odważą się na nic, co przekracza autorytet ich mistrzów. Czyż do doskonałości tej doszedł Paracelsus i inni wytwórcy kwintesencji? Powie ktoś może, że złoto alchemiczne (jeśli jednak jest to prawdziwe złoto) ma duże znaczenie. Obyśmy je posiadali w takiej obfitości jak węgiel lub dym!

Bibl. Jag. rkps 3441 nl.

CZY PAPIEŻ MOŻE ROZSTRZYGAĆ ZAGADNIENIA PRZYRODNICZE?

Eklezjasta, rozdz. 3, powiada: „Wszystko uczynił dobre czasu swego, a świat podał rozbieraniu ich, aby nie nalazł człowiek sprawy, którą uczynił Bóg od początku aż do końca". A dlaczego Duch św. nie powiedział apostołom o mieszkańcach Ameryki? Ani św. Augustynowi o antypodach? Spójrzmy zaś, jak dziecinne sądy wypowiadali w ważnych kwestiach papieże (patrz Aventinus w rocznikach Bojów: O biskupie Wergiliuszu z Salisbury, którego Bonifacy oskarżył przed papieżem Zachariaszem itd.). Ten sam przykład znajdziesz w dziele Ramusa Scolae mathematicae. Zdrajcą prawdy jest nie tylko ten, kto twierdzi kłamstwa, lecz także ten, kto nie wypowiada swobodnie prawdy (Chryzostom). Natura cieszy się naturą, naturę natura zwycięża i utrzymuje (Demokryt).

Bibl. Jag. rkps 3341 nl.

O PRZEJAWACH BÓSTWA W PRZYRODZIE

W wielkim błędzie są ci, którzy odłączają astronomię od studiów humanistycznych. Przyczyniają się one do uszlachetnienia człowieka w takim stopniu, iż dzięki nim właśnie dusza ludzka wznosi się do teologii, tj. do poznania Boga. Cycero powiada w ks. II dzieła O naturze bogów: „A rozum ludzki? Czyż nie przeniknął aż do nieba? My jedni bowiem spośród istot żywych poznaliśmy wschód, zachód i bieg gwiazd. Rodzaj ludzki określił dnie i miesiące, poznał wszystkie zaćmienia słońca i księżyca i zapowiedział na całą przyszłość, jakie będą, jak wielkie i w jakim czasie. Patrząc na to wszystko duch uzyskał od nich poznanie bogów. Ono to jest źródłem pobożności, z którą łączy się sprawiedliwość i wszystkie inne cnoty składające się na szczęśliwe życie równe i podobne bogom, ustępujące niebianom jedynie brakiem nieśmiertelności, która nie ma wpływu na należyty sposób życia". Tyle. Cycero. Św. Paweł powiada już o wiele jaśniej i w sposób bardziej ogólny: Poprzez to, co zostało stworzone, dostrzegamy niewidzialne cechy Boga. Zadziwiające przecież, że Cycero wychodząc z samej tylko kontemplacji natury i ruchów niebieskich doszedł do poznania

Boga, to jest do pobożności, z którą łączy się sprawiedliwość i wszystkie inne cnoty. Czyż nie brakowało tu jeszcze tylko tego, aby od poznania bogów, w których wtedy wierzono, dotrzeć do Boga Najlepszego i Największego? O jakżeby szczęśliwy był Cycero, gdyby wypadło mu żyć w czasach Pawła!

Bibl. Jag. rkps 3047, k. 110a.

POWIEDZENIE ADRIANA ROMANA WYRZECZONE W KRAKOWIE W R. 1611

Jeśli nie znasz Euklidesa, jeśli obcy ci jest Diofantes, Apoloniusz, Pappos i inni starożytni, nie znasz wielkiej części zespołu nauk filozoficznych i dialektyki. U tych bowiem autorów mamy wyjaśnione znaczenie i istotę analizy, którą Arystoteles otrzymuje w postaci ogólnej z przypadków szczegółowych. Z tej przyczyny zasługuje na podziw i za takiego będzie go uznawać cała potomność.

Zdaniem niektórych uczonych nic w państwie nauki nie jest bardziej niejasne od dziesiątego elementu Euklidesa, a przecież, jak dowodzi wielki uczony Kepler, przynosi on wielkie korzyści w kontemplacji zjawisk przyrodniczych. Jest w tym tak wiele prawdy, że Kopernik — Eskulap swoich czasów — sprowadził całą medycynę do zagadnienia archimedejskiego. Boskie rozważania niezwykłego starca budziły podziw Jerzego Joachima Retyka.

Bibl. Jag. rkps 544 nl.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZWAŻANIA NAD NAUKĄ KOPERNIKA

O DWÓCH SYSTEMACH BUDOWY WSZECHŚWIATA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZIEMIA NIE JEST ŚRODKIEM WSZECHŚWIATA

Centrum jest środkiem. Środek może powstać jedynie wtedy, gdy poznamy ostatecznie granice. Któż zaś wykazał, że owo widzialne przez nas niebo, jest granicą ostateczną? Z chwilą gdy obrazy wszelkich widzialnych przedmiotów, które dostrzegamy (na tej przestrzeni, do której najdalej może sięgnąć oko przy równości innych czynników), wpadną w oko, oko staje się punktem centralnym tej przestrzeni. Jak długo bowiem istnieje taka sama szczupłość środków przy zwracaniu oka w tę czy w ową stronę, zdolność widzenia rozciąga, się równomiernie we wszystkich kierunkach. Wobec tego przy zmiennym położeniu oka nie można z pewnością na podstawie siły widzenia wysnuć prawdopodobnego wniosku, że jakaś rzecz zajmuje miejsce środkowe. Teraz bowiem oko umieszczone na powierzchni ziemi to, co dostrzega, może uważać za wszechświat. Gdyby się znalazło na którejś z gwiazd stałych, za wszechświat uważałoby wszystko, co widzi i niewątpliwie położenie swoje na owej gwieździe uznałoby za centralne. Zdolność widzenia sięga przecież dokoła w równym zakresie. Zawodne są więc argumenty, przy pomocy których perypatetycy i inni filozofowie dowodzą, iż ziemia zajmuje położenie środkowe. Są one tym bardziej zawodne, im bardziej zdanie nasze znajduje potwierdzenie w doświadczeniu wzrokowym. Oko skierowane bezpośrednio na gwiazdy widzi te, które obserwowali wszyscy starożytni. Z pomocą zaś lunety dostrzega o wiele więcej, i te, które poprzednio widziało mglisto, dostrzega jako jasne i świecące. Na większą odległość sięga więc wtedy siła widzenia i lepiej odróżnia przedmioty. Otóż doskonała luneta wykazuje,. że gwiazdy, uważane dawniej za najodleglejsze, znajdują, się wewnątrz wszechświata. Obserwacje te skłaniają, mnie bardzo do przekonania, że gwiazdy stałe nie są. równo odległe od naszego oka. Należy to rozumieć jak następuje: Arktur oddalony jest od nas na pewną określoną odległość, jedna z Plejad odległa, jest na większą długość tak, że jej oddalenie od nas przewyższa odległość Arktura. Przyjmuję z wielkim prawdopodobieństwem, że to samo należy sądzić o innych gwiazdach, których niezliczoną ilość dostrzegamy. Przekonywać bowiem o tym zdaje się tak wielkie skupisko gwiazd, jakie dostrzegamy za pomocą instrumentu skierowanego na drogę mleczną. A może za. skupisko uważamy to, co nie jest skupiskiem: gwiazdy owe mogą bowiem być od siebie oddalone na wielką, odległość, chociaż nam się zdają tak stłoczone i jak. gdyby skupione w jeden organizm.

ZIEMIA NIE JEST ŚRODKIEM RUCHÓW NIEBIESKICH

Badacze optyki pouczają, że dowolny punkt ciała świecącego promieniuje w zasięgu półkuli. Czyż więc wielkość słońca ocenimy wedle ilości wysyłanych promieni? A która część promieni kieruje się na ziemię? Jeśli bowiem słońce większe jest od ziemi sześćset sześćdziesiąt razy, nam jednak mieszkańcom ziemi, wydaje; się tak niewielkie, jakżeż drobna wydawałaby się znów ziemia, gdyby ktoś ją oglądał ze słońca. Tak wielkie więc słońce nie zostało stworzone dla ziemi i jej mieszkańców. A obawiam się nawet, że zbyt sobie schlebiamy mówiąc, że wszystko dla nas powstało. Wielki i obszerny jest wszechświat. Tyle [jest] gwiazd i w takiej od siebie odległości, że ziemia w porównaniu z ich wielkością jest punktem, czyli czymś znikomym i niemal niepodzielnym. Nie wątpimy, że wszystko na ziemi istnieje dla człowieka, najdoskonalszego ze stworzeń. Ale żeby słońce i taką liczbę gwiazd stworzono jedynie ze względu na mieszkańców ziemi, nie wydaje się nam pewne [...].

Z rękopiśmiennego raptularza Brożka wszytego do dzieła M. Kopernika, Astronomia instaurata, Amsterdam 1617, które Brożek zakupił w tymże r. 1617, Bibl. Jag. Starodr. 311204/11.

STOSUNEK DO JANA KEPLERA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O BŁĘDACH DOWODZENIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O NAUCZANIU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O KONIECZNOŚCI ZWIĘZŁEGO UJMOWANIA MYŚLI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O POTRZEBIE OBEJMOWANIA CAŁOKSZTAŁTU ZAGADNIENIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z ZAINTERESOWAŃ I ZAMIERZEŃ NAUKOWYCH BROŻKA W R. 1620

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z MYŚLI O ŻYCIU AKADEMICKIM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O STAROŻYTNOŚCI NAUK W POLSCE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O POCZĄTKACH GÓRNICTWA W POLSCE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z KATALOGU ZNAKOMITYCH POLAKÓW

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z POSZUKIWAŃ KOPERNIKOWSKICH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O JERZYM JOACHIMIE RETYKU I JANIE KOCHANOWSKIM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŻYWOT STANISŁAWA GRZEPSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej