Kazimierz Laskowski

NA GIEŁDZIE CNOTY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

NA GIEŁDZIE CNOTY

Rysunek z pamięci.

[Cz. 1]

Laskowski Kazimierz

I.

TOWARZYSTWO OPIEKI NAD NIEDOSZŁEMI MAŁŻEŃSTWAMI.

Półroczne zebranie dam protektorek, członkiń honorowych i rzeczywistych "Towarzystwa opieki nad niedoszłemi małżeństwami" naznaczono na czwartek, jako dzień stałych przyjęć u pani Eufemii z Pylskich Modestowej Potnickiej, inicyatorki i głównej patronki filantropijnego stowarzyszenia.

Ciocia Femcia, gdyż w gronie znajomych tak powszechnie Potnicką zwano, rozporządzając, prócz znacznych dochodów z osobistego majątku, emeryturą męża, pozbawiona rozkoszy macierzyństwa, wpisawszy się do wielkoświatowego bractwa, w krótkim względnie przeciągu czasu, uczestnicząc w kwestach, sprzedażach rabatowych, biorąc udział w organizacyi widowisk, zdobyła ostrogi rycerskie na arenie dobroczynności

Uznanie ogólne, jakiem darzono jej działalność, rozbudziło jeszcze bardziej szlachetną ambicyę. Postanowiwszy zostawić po sobie trwalszą pamiątkę, po naradzie z baronową Putwitz, z którą żyła w wielkiej przyjaźni, wystąpiła na jednym z "czwartków" z projektem stowarzyszenia, którego cele i przyszłą działalność określała jasno sama nazwa "Towarzystwa opieki nad niedoszłemi małżeństwami".

Projekt doznał gorącego poparcia. Zwłaszcza pan Ignacy Wyżerko, osobistość w kołach dobroczynnych zasłużona, w wymownych słowach podniósł znaczenie humanitarne takiej instytucyi, a ucałowawszy na znak wielkiego uwielbienia rączki wnioskodawczyni, przemowę swą zakończył pełnem głębokiej myśli zdaniem:

"Rodzina jest podwaliną społeczeństwa, a szanowna gospodyni jest podwaliną rodziny"...

Zdanie to wywołało jak najlepsze wrażenie.

Koniec końcem projekt uzyskał jednomyślną aprobatę.

Wybrano natychmiast tymczasowy komitet, do którego prócz radczyni Potnickiej, jako inicyatorki, pani Mustardblatt, baronowej Putwitz, pana Wyżerki, wszedł również z głosem doradczym literatpublicysta (tak się zwykle rekomendował), Anastazy

Mostkiewicz, referent "od spraw miejskich", współpracownik pism codziennych i tygodników, pisujący pod pseudonimem Orbitusa.

Wrodzona płci słabej dyplomacya, nakazała pani Eufemii skorzystać z obecności Orbitusa i zaprosić go na członka komitetu. Projekt zyskiwał w ten sposób poparcie szóstego mocarstwa — prasy.

I rzeczywiście już w piątkowych numerach gazet, a więc nazajutrz po zebraniu u pani Potnickiej, pojawił się "ciepły" artykuł w dziale "Wiadomości bieżących". Autor w gorących słowach przemawiał za uskutecznieniem tyle wzniosłej, ożywionej chrześcijańską ideą. miłości bliźniego myśli, wyrażając w końcowym ustępie nadzieję, że: "szlachetna iskra znajdzie w sercach szlachetnych ognisko i humanitarnym płomieniem, rozgrzewającym skrzepłe piersi niedoli, rozbłyśnie".

Tegoż dnia pani Potnicka odebrała pakiet gazet, a domyślając się od kogo przesyłka pochodzi, podziękowała Mostkiewiczowi serdecznym bilecikiem za "niespodziankę, której nie jest godną".

Ze swej strony inni członkowie tymczasowego komitetu nie zasypiali gruszek w popiele i już następnego czwartku przybyli na "nadzwyczajne" posiedzenie z gotową listą zjednanych dla przyszłej instytucyi kandydatek i kandydatów. Tak pomyślny

Z bijącem sercem, nie bez obawy, aby jeszcze jakich nowych poprawek nie zalecono, oczekiwał radca Modest owego półrocznego posiedzenia, na którem się losy statutu rozstrzygnąć miały. Dobroczynna działalność żony już oddawna stała mu kością w gardle.

Bo też, prawdę powiedziawszy, mąż pani Eufemii na wszystkich tych przyjęciach, zebraniach, naradach, odgrywał rolę nie do pozazdroszczenia!

Ciocia Femcia trzymała męża krótko, prawie od miodowych miesięcy małżeńskiego pożycia, a po obchodzie srebrnego wesela i dosłużeniu się przez radcę Modesta emerytury, wzięła go w takie ryzy, że biedaczysko nie miał zupełnie głosu w żadnej sprawie, a co gorsza, często grosza w kieszeni. Pani Eufemia, zagarnąwszy w swe ręce mężowskie fundusze emerytalne, wydzielała mu jedynie dziesięciorublową miesięczną pensyjkę. na różne — jak mawiała — "zachcianki". Tak ograniczony, radca Modest nawet przyzwoitego winta zagrać nie mógł i musiał poprzestawać na partyjce "dziesięć punktów za grosz", co go niezmiernie bolało.

Nie mniejszą przykrość sprawiał potulnemu mężowi częsty brak ulubionych kabanosów. Radca palił namiętnie, a rozporządzając, jak wiemy, skromnym fundusikiem, całą niemal pensyjkę na dobre cygara wyczerpywał.

A tu jeszcze trzeba było gości częstować!

Początkowo starał się pan Modest wyjednać u żony dodatkową zapomogę na cygara dla gości, ale pani Eufemia słuchać o tem nie chciała, utrzymując, "że to do pana domu należy".

Po tak stanowczej odprawie, radca wiedząc, że nic nie wskóra, przestał kołatać do nieczułego serca małżonki i. jak to zwykle bywa, bo potrzeba jest matką wynalazków, obmyślił inny sposób przysporzenia sobie dochodów. Mianowicie wszedł w układy — rozumie się w najwyższym sekrecie — z kupcem kolonialnych towarów, z którym pani Eufemia miewała miesięczne rachunki, i w razie gwałtownego braku, co się zresztą dość często przytrafiało, brał od niego cygara na kredyt. Dług włączano następnie w ogólny rachunek, dopisując do każdej pozycyi po kilka kopiejek. Udawało się to tem łatwiej, że sprawdzaniem i regulowaniem wszelkich rachunków zajmował się, z polecenia pani Eufemii, Zygmunt Walicki, jej siostrzeniec, sierota, którego pani Potnicka po śmierci siostry, "tej biednej Walickiej", przygarnęła i w braku własnych dzieci, niemal za syna uważała.

Za życia "tej biednej Walickiej", pani Eufemja poróżniwszy się z siostrą, nie utrzymywała z nią żadnych stosunków z przyczyny szwagra, którego serdecznie nienawidziła. Utracyusz był, a siostrę żony nazywał starą kwoką. Dopiero, gdy ruina majątkowa wpędziła obydwoje Walickich do grobu, Potnicka zapłakawszy na pogrzebie pięć batystowych chusteczek, zaopiekowała się sierotą, kładąc tym uczynkiem tamę oszczerczym głosom, co ją o brak ciepła rodzinnego posądzały.

Zygmuś, któremu radca przez stosunki własne i protekcyę bankiera Mustardblatta, wyrobił dość korzystną posadę w banku handlowym, choć znalazł jaką niedokładność w kupieckim rachunku, domyślając się prawdy, milczał przez wzgląd na wuja, którego serdecznie polubił. Czasem nawet z własnej kieszeni pokrywał zbyt rażącą cyfrę rozchodu. Radca Modest ze swej strony, oceniając delikatność siostrzeńca, wywzajemniał się patrzeniem przez szpary na różne, nielicujące z powagą domu, wybryki młodego człowieka; tolerował nawet zbyt częste grywanie na "cztery ręce" z "dame de compagnie", panną Maryą Porzelską, choć mu się to nieco podejrzanem wydawało.

Mania Porzelska od roku już należała również do domowego inwentarza pani Potnickiej.

Córka ubogiego oboisty, z trudnością zarabiając lekcyami, kształciła wrodzony talent w konserwatoryum. Nauczyciele wróżyli jej nawet świetną przyszłość, ale śmierć ojca i konieczność zaopiekowania się matką staruszką, zmusiła dziewczynę do przerwania studyów. Potnicka poznała Manię przypadkowo na raucie u baronowej Putwitz, gdzie szukające zarobku dziewczę grało "do słuchu" dla uprzyjemnienia chwil zaproszonym gościom, a że właśnie dotychczasowej lektorce pani Eufemii, trafiło się za mąż, Potnicka zaproponowała Maryni miejsce u siebie.

Mania Porzelska przyjęła ofertę z niekłamaną wdzięcznością, a i pani Eufemia była bardzo zadowoloną z nowego "nabytku", gdyż Zygmuś, będący teraz u ciotki w prawdziwych łaskach, mógł obecnie egzercytować się na cztery ręce i rozwijać istotny talent muzyczny, który dotychczas zaniedbywał.

Czy przy rapsodyi Liszta, czy przy nokturnach Chopina zawiązał się zażylszy stosunek między młodymi, to już niewiadomo, dość, że od chwili sprowadzenia się panny Porzelskiej do radcostwa, młody urzędnik bankowy zmienił zupełnie tryb życia. Nie wymykał się wieczorami, jak dawniej, lecz przesiadywał w domu, z większą, niż poprzednio, ochotą zasiadał do fortepianu, a słuchałby godzinami, gdy

"panna Mania" grała. Jeśli radca Modest, choć nie ostrowidz, dostrzegł, że między siostrzeńcem a lektorką "coś jest" — musiała to zauważyć i pani Eufemia.

Zauważyła też istotnie, lecz wobec nierównej pozycyi towarzyskiej, nie widziała w takiem zbliżeniu się żadnego poważnego niebezpieczeństwa dla Zygmunta, dla którego, mówiąc nawiasem, już dobrą partyę upatrzyła. Przeciwnie, rada była nawet, że magnes, tkwiący w fiołkowych oczach "dame de compagnie", był siłą zatrzymującą młodego człowieka w domu.

— Lepsze to — rozmyślała nieraz, dostrzegłszy umizgi Zygmunta — niż żeby się włóczył wieczorami po restauracyach. Mogłaby się w nim odezwać natura ojca i byłby chłopak stracony! A tak... zajmie się chwilowo, zapomni potem... Młodość ma swoje prawa. Chłopiec potrzebuje rozrywki, lepiej więc, że ją znalazł w domu, niż za domem...

Przewidująca tolerancya!

Takim był skład i wzajemny stosunek domowego kółka radcostwa Potnickich w chwili, gdy wykończony statut miał być przedstawiony na zebraniu półrocznem do zatwierdzenia specyalnej komisyi, wybranej z grona członków założonego przez panią Eufemię z Pylskich Modestową Potnicką "towarzystwa".

Była godzina czwarta popołudniu. Radca Modest. usadowiony w wygodnym fotelu, drzemał z przygasłem cygarem w ręku w gabinecie. Miał oczywiście jakiś sen niemiły, bo machinalnie raz po raz wyciągał ręce przed siebie, jakby trapiącą go zmorę odpędzał, gdy z drugiego pokoju doleciał donośny głos dzwonka, widocznie nerwową poruszanego ręką.

Zerwał się rozbudzony ze snu radca, przetarł zaspane oczy. przygładził czuprynę i mruknąwszy niechętnie: "To Femcia! Femcia !" podreptał szybko ku drzwiom wiodącym do pokoju żony.

Zapukał nieśmiało, powtarzając ciągle pod nosem:

— Ani chybi! to Femcia! Femcia! będzie mydło!

— Proszę! — dało się słyszeć z drugiego pokoju. Radca wszedł, westchnąwszy głęboko. Spoczywająca na kozetce w wygodnej pozycyi pani Eufemia, obrzuciła męża zjadliwem wejrzeniem.

— Jużto przyznasz, mój Modziu, — rozpoczęła kwaśno — że twoje zachowanie się jest conajmniej dziwne!

— Ależ, moja Femciu! — wtrącił potulnie pan Modest.

— Niema żadnego "ale"... Ja się zapracowuję, wszystko na mojej głowie, a ty wylegasz się w najlepsze... Wiesz przecie, jak ważnym jest dzień dzisiejszy... Ale co tam ciebie obchodzi!

Pan radca schylił się z myślą przeprosin do rąk zagniewanej żony.

— Odejdź, proszę! — ofuknęła. — Bucha od ciebie, jak z komina. Albo palisz, albo śpisz. Całe życie prześpisz! Zgubisz się, Modusiu, zobaczysz!

— Istotnie, zdrzemnąłem się chwilkę...

— Ładna chwilka! godzina czwarta, a o szóstej posiedzenie... niedługo zaczną się schodzić. Idźże mi zaraz zawołaj Zygmunta, a po drodze powiedz pannie Maryi, że kolacya będzie w ogrodzie. Namyśliłam się. W salonie duszno, a czas piękny, przyjemniej będzie na świeżem powietrzu... Przytem, tyle osób, a w dodatku Wyżerko ma przyprowadzić tę parę... Wiesz? -Ona jest praczką, a on podobno wyrobnikiem kolejowym... Trzeba ich skojarzyć. Zaczniemy tak ważny dzień od dobrego uczynku. Jakże ci się zdaje? Na werendzie jest dość miejsca. Będzie wygodnie, co?

— A to się wie! a to się wie, moja Femciu! Już to, jak ty co obmyślisz, musi być dobrze. Paradny pomysł! powietrze świeże... tak... i ta para... wybornie... — sadził się na pochlebstwa radca, kontent, że burza przeszła.

— Więc idź zaraz i dopilnuj, żeby wszystko było jak należy. Ja nie mam czasu, lada chwila nadejdzie Mostkiewicz, musimy jeszcze przed posiedzeniem sformułować listę członków honorowych i rzeczywistych. Idź! a zawołaj mi Zygmunta.

Pan Modest wysunął się pospiesznie. Za chwilę do apartamentów ciotki wszedł przywołany Zygmunt Walicki.

— Służę cioteczce — przemówił, podszedłszy, całując obie ręce pani Eufemii.

— Mam dla ciebie niespodziankę, moje dziecko!

— Cóż takiego, cioteczko?

— Zgadnij!

— Nie domyślam się, doprawdy...

— Oj, ty... nic dobrego... Za wszystkich moja biedna głowa musi myśleć. Siadajże... Na seryo nie domyślasz się niczego?

— Jak cioteczkę kocham...

— Patrzajże, niewdzięczniku, kogo udało mi się skaptować dla naszej instytucyi... — rozpowiadała zachwycona ciocia Femcia. — Patrzajże i czytaj...

Przy tych słowach wzięła z machoniowego stolika ozdobny notatnik i podała go siostrzeńcowi.

— Czytaj! ot tu... u góry... w sekcyi koncertowej... obok twego nazwiska...

— Pani Jadwiga del Pino... To ta młoda rozwódka?

— Ta sama! poczciwa Jadwinia! Migdalska będzie pękała ze złości, bo jej w mojej obecności odmówiła. Zapraszała ją gwałtem do "Towarzystwa cichej pracy", ale Jadzia nie! a mnie odrazu przyrzekła i zapisała się własnoręcznie. A wiesz dlaczego?

— Dlaczego? — spytał w miejsce odpowiedzi.

— Nie udawajno, chłopcze! nie udawaj! Wiesz, że cię kochani, jak własna matka... Nie róbże ze mną tajemnic...

— Kiedy doprawdy, cioteczko... — tłómaczył się Zygmunt, całując ręce ciotki.

Dalszą rozmowę przerwało donośne chrząkanie.

— To pewnie pan Mostkiewicz:..

— On sam, we własnej osobie, pani sędzino dobrodziejko! — dopowiedział, uchylając drzwi, Orbitus. — Jestem na rozkazy...

Miał wygląd zmęczonego tropieniem wyżła. Na rozlanej, pełnej twarzy świeciły krople potu; dużych rozmiarów zaczerwieniony nos drgał nerwowo; siwe, wypukłe oczy wodziły z pod okularów ciekawie. Sapał i dyszał ciężko.

— Powitać kochanego pana. Spóźniliśmy się troszkę... byłam już w obawie... — przemówiła tonem grzecznej wymówki Potnicka, wyciągając doń rękę na powitanie.

Mostkiewicz z atencyą ujął podaną dłoń i dwukrotnie pocałował.

— Niechże pan spocznie. Ot tu... przy mnie na kozetce — zapraszała gospodyni. — Gdzież się to bywało? Myślałam, że pan zaszczyci dziś swą obecnością nasz skromny obiadek... Tyle mamy do pomówienia.

Przybyły skłonił się na podziękowanie, westchnąwszy głęboko.

— Chciałem! Bóg świadkiem! chciałem... pani sędzino dobrodziejko! Ale przy tylu zajęciach niepodobieństwo. My publicyści nie rozporządzamy swobodnie czasem...

— Wiem... wiem!.. — potaknęła, wzdychając. — Nic tak nie absorbuje, jak obowiązek publiczny, jeśli się go chce spełnić należycie...

— Zapewne — wtrącił Zygmunt, uśmiechając się nieznacznie. — Mogę służyć cygarem? — dodał, podając Mostkiewiczowi porte cigare.

— Jeżeli pani sędzina dobrodziejka pozwoli? — spytał się grzecznie Orbitus.

Potnicka skinęła głowę.

— Bardzo proszę... bez ceremonii. Lubię nawet dym cygar. Ale d propos... Nie zgadniesz, kochany "redaktorku", kogo mi się udało wciągnąć do naszego "towarzystwa?"...

— Ciekawym? Któż bo się pani sędzinie dobrodziejce oprzeć zdoła! — zagadnął z przedziwnie udanem uwielbieniem.

— Panią... del... Pino! — wyrzekła tryumfująco.

Mostkiewicz ręce złożył z podziwu.

— Panią Jadwigę. Nie może być! Wiadomość nader pożądana! więcej powiem, to zwycięstwo, pani sędzino dobrodziejko!..

Mostkiewicz zapewne dla urozmaicenia stylu, tytułował panią Modestową sędziną, panu Modestowi zostawiając urzędową nazwę radcy.

— Przed chwilą właśnie opowiadałam Zygmuntowi — wyjaśniała w dalszym ciągu, unosząc się na kozetce pani Eufemia. — Wpisałam Jadzię do sekcyi "koncertowej".

— Wybornie! świetnie! Co też na to powie pani Migdalska? — wtrącił ze znaczącem spojrzeniem, gdyż znając stosunki, wiedział, że Potnicka żyje z Migdalska w zaciekłym antagonizmie.

Potnicka wzruszyła ramionami.

— Mniejsza o to! Jestem przygotowaną... Zyziu! — zwróciło się do siostrzeńca. — Moje serce! przejdź do ogrodu i zobacz, co się tam dzieje...

Zygmunt, który przeglądając album, z grzeczności tylko dotrzymywał placu, skwapliwie skorzystał z polecenia.

Dziennikarz i gospodyni zostali sami.

— Jestem przygotowaną — zaczęła w dalszym ciągu — na przeróżne plotki. Nie chciałam tego mówić przy Zygmuncie, bo wogóle brzydzę się obmową. Ale kochany pan wiesz najlepiej, co to za język! ta Migdalska.. Na każdym kroku musi bajkę ukuć...

— Z ręką na sercu... święta prawda! — potwierdził Orbitus.

— Będą bajki... przeczuwam. Bo ta poczciwa Jadzia sprzyja Zygmuntowi...

— Śliczna! dobrana byłaby para!

— Migdalska zaraz rozpowie, że pod pretekstem "towarzystwa", ciągnę Jadzię, żeby zbliżenie między młodymi nastąpiło...

— A choćby i tak było... To cóż w tem złego?

— Przewrotność ludzka wszystko przeinaczyć zdoła...

— Ale prawda ostatecznie zwycięży — sentencyonalnie wtrącił Mostkiewicz.

— Tak... zapewne... Jednak boleśnie spotkać się z czarną zawiścią. Taka Migdalska...

— Byłbym na śmierć zapomniał — przerwał Mostkiewicz. — A propos pani Migdalskiej... Wracałem właśnie z posiedzenia Towarzystwa pszczelniczego... Obrady przeciągnęły się długo, z powodu znakomitego odkrycia. Wie pani sędzina dobrodziejka! mamy znakomity nowy środek lekarski: miód kuracyjny...

— Miód kuracyjny? — spytała ciekawie.

— Tak. Wziąłem okazowy słoik ze sobą i jeżeli pani sędzina dobrodziejka pozwoli, będę miał zaszczyt ofiarować...

— Serdecznie obowiązana. Ale cóż Migdalska?

— Ale... Był na zebraniu Wacio Czomber. Pani sędzina zna Wacia? Malarz portrecista... rysuje do naszej "ilustracyi"... Otóż opowiadał mi pod słowem honoru, że pani Migdalska przyszła do jego pracowni pod rękę... z tym...

Nachylił się i gestykulując wymownie, szeptem dokończył.

Potnicka zerwała się z kozetki na równe nogi.

— Nie może być! jak się to ludzie maskują!

— Hipokryzya! godna potępienia hipokryzya...

— I ktoby się to był spodziewał! w tym wieku...

— I to pod pokrywką sztuki!

— Ładne miłośnictwo!. Ja to już oddawna zauważyłam... Częste takie wędrówki po pracowniach nie mogły być bez "ale" — trzepotała Potnicka z niezwykłem ożywieniem, zdradzającym wyjątkowe zadowolenie.

W szarych oczach Mostkiewicza przeświecało również złośliwe ukontentowanie, pokrywane udanem oburzeniem.

— Tak to, tak, pani sędzino dobrodziejko! — potakiwał, ściągnąwszy groźnie brwi i potrząsając znacząco głową. — Tak to. tak... Nie wszystko złoto co się świeci. Osoba w tym wieku, uchodząca za wzór przykładności... Poczciwy pan Migdalski, siedząc na wsi, ani się domyśla...

— Biedny człowiek! wierzy na ślepo... To poczciwość chodząca... a myśli tylko o tem, czem się żonie przypodobać... Doprawdy! taka czarna niewdzięczność... to oburzające! niegodziwe! to woła o pomstę do nieba — unosiła się Potnicka.

— Tem więcej, że pani Migdalska umie innych sądzić surowo — dorzucił Orbitus.

— Niedaleko szukając... obgadywała Zygmusia. Ale ja jej tego nigdy nie daruję. Nie myślę "lażować". Przy pierwszej sposobności dam jej do zrozumienia, że wiem o wszystkiem...

— Tylko ostrożnie, na miłość Boską, ostrożnie!

Ja jestem człowiek cichy, spokojny, w "komeraże" wdawać się nie chcę. Powiedziałem z obowiązku sumienia, ale niech mi pani sędzina dobrodziejka nie weźmie za złe, że w takie brudy wtrącać się nie chcę — zastrzegał się Mostkiewicz. — Lepiej posłać anonim mężowi.

— Bądźmy spokojni, kochany redaktorku. Uszanuję sekret, ale swego nie daruję. Przypomnę jej jeszcze zeszłoroczną wycieczkę do Zakopanego. Ten pan równocześnie...

— Pamiętam, dalibóg, pamiętam! O jego wyjeździe dałem nawet wiadomość w rubryce "wyjechali".

Pani Eufeinia spojrzała tryumfująco.

— A widzi pan! Nie dzisiejsza to historya. Domyślałam się dawno, choć nie mówiłam nikomu, bo się w cudze sprawy mieszać nie lubię. Lecz teraz wobec jawnego zgorszenia... nie ścierpię. Moją świętą powinnością będzie zdemaskować obłudę.

— Słusznie i sprawiedliwie. Ale ostrożnie! Migdalska to... ziółko! — potakiwał i przestrzegał zarazem Mostkiewicz, który wiedząc o nieprzyjaźni między obu damami, dla przypodobania się pani Eufemii, zakomunikowawszy, jak widzieliśmy, świeżą, dotyczącą niemiłej rywalki wiadomość, przeląkł się jednak zbytniej gadatliwości Potnickiej, i warując sobie dyskrecyę, chciał się w ten sposób od wszelkich na przyszłość następstw uchronić.

Wiadomość, jakiej udzielił Orbitus, polegała na doniesieniu, że pani Migdalska ma "znajomość" z jednym z młodych ludzi, z którym się publicznie" "afiszuje".

Dolatujący przez uchylone okna turkot podjeżdżającego pojazdu, przerwał dalszą rozmowę o "afiszowaniu się" Migdalskiej.

— Zaczynają się zjeżdżać. Pewno Mustardblattowie, a może Putwitzowa... — rzekła Potnicka, poprawiając tualetę.

A zwracając się do Mostkiewicza, dodała:

— Oto lista członków... Proszę przejrzeć i skompletować, ja wyjdę naprzeciwko..

Nie zdążyła jednak tego uczynić, bo w tej chwili lokaj otwarł drzwi do salonu, anonsując:

— Baronowa Putwitz! Państwo Mustardblattowie!

Równocześnie rozległ się w przedpokoju krzykliwy głos Mustardblatta:

— Powitać szanowną panią dobrodziejkę! czyśmy się nie spóźnili?

— Bynajmniej. Przybyliście państwo w samą porę. Właśnie pracowaliśmy z panem Mostkiewiczem nad ułożeniem listy członków. Wiecie? z górą trzydzieści osób..

— A to świetnie! doskonale! Szczęśliwą masz rękę, moja Femciu — rzekła, rzucając się jej na szyję, Putwitzowa.

— Cel piękny pociąga, kochana pani! — wybiegło z tłustych warg Mustardblattowej.

Uścisnęły się serdecznie.

— ... Chociaż to życie idzie po grudzie, jak mi Bóg miły nie źli są ludzie — wyrecytował, lubiący się popisywać z poezyą, bankier.

— Zapewne... zapewne... Nietyle w tem mej zasługi... Litość znalazła poparcie serc szlachetnych — odpowiedziała, skromnie wznosząc oczy ku górze. — Ale proszę dalej. Niegrzeczna ze mnie gospodyni, trzymam gości w przedpokoju...

Weszli do salonu. Mostkiewicz udając wybornie zapracowanego, zerwał się z piórem od stolika.

— Nasz poczciwy redaktorek! — prezentowała Potnicka.

— Znamy się... znamy! — rzekł Mustardblatt, podając rękę kłaniającemu się raz po raz Orbitusowi.

Panie przychylnie skinęły głowami.

— Siadajcie, kochani państwo — zapraszała Potnicka. — Oto lista...

— Muszę się pochwalić... Mamy nowego członka — odezwał się Mustardblatt.

— Kogóż? któż to taki? Mówże pan prędzej... Umieram z ciekawości.

— Hrabia Polo...

— Hrabia Czekanowski?!

— Hrabia Trawka-Czekanowski? — wtrącił pytająco Mostkiewicz.

— Pan go znasz?

— Od dziecka! Sportsmen, myśliwy wielki... Polowałem z nim z parę razy na niedźwiedzie. Poznałem go w Monaco...

— Czy to człowiek bogaty? — spytał nawiasowo bankier. — Mam zamiar przypuścić go do spółki... Wiesz pan, rozwijam interes... akcye wciąż idą w górę...

— Dobrze, że mi pan dobrodziej przypomniał — podchwycił Orbitus. — A propos akcyj... dostaliśmy... — mówił z cicha, odprowadzając na bok kapitalistę — dostaliśmy... alarmującą wiadomość. Szczęściem trafiła na mnie... "machnąłem" do kosza...

Na twarzy Mustardblatta odmalował się niepokój, ale zapanował nad sobą.

— Fałszywe pogłoski... W każdym razie dziękuję panu... Chodźmy do gabinetu na cygara. Pomówimy swobodnie. Opowiem panu dokładnie, skąd to wyszło...

Panie zostały same.

— Byłam właśnie u kochanych bankierstwa... — opowiadała z ożywieniem baronowa — gdy nadszedł Czekanowski.

— Dawaliśmy małe śniadanko... Pani nie była łaskawa? — wtrąciła bankierowa,

— Nie mogłam, kochana pani! nie mogłam... Miałam wizytacyą ochronek — tłómaczyła się Potnicka.

— Otóż... nadchodzi Czekanowski — trzepotała baronowa, unosząc się na fotelu. — Miał jakiś interes do bankiera. Zaraz mi przyszło na myśl nasze "towarzystwo"... Natarłyśmy z bankierowa na hrabiego Pola i oto... masz...

Przy tych słowach podała Potnickiej olbrzymich rozmiarów bilet.

"Hrabia Paweł Trawka-Czekanowski zapisuje się na członka rzeczywistego"... — odczytała jednym tchem Potnicka.

— Jakaś ty poczciwa! i pani, kochana bankierowo! W imieniu niedoli: Bóg zapłać! — dziękowała z entuzyazmem. — Więc hrabia dzisiaj będzie?

— Jadąc tutaj, spotkaliśmy hrabiego Pola z Wyżerką idących w tę stronę. Powinni być za chwilę — objaśniła bankierowa.

— Dziwię się nawet, że ich dotychczas niema — dopowiedział, wracający z gabinetu, Mustardblatt.

— Może wybiedz naprzeciwko? — zaofiarował się Mostkiewicz.

— Jeżeliś łaskaw, kochany redaktorku! i owszem. Powiedz, że oczekujemy z utęsknieniem... A po drodze — dodała znacząco, spojrzawszy na baronową — wstąp pan także, z łaski swojej, do ogrodu. Odszukaj męża...

— Prawda, gdzież to radca? — spytał, zauważywszy teraz dopiero nieobecność Potnickiego, Mustardblatt.

Chciała Potnicka coś odpowiedzieć, ale nie starczyło już czasu, gdyż w tej chwili dały się słyszeć pospieszne kroki i do salonu wszedł rozpromieniony radca Modest, prowadząc pod rękę szczupłego, o dystyngowanej powierzchowności mężczyznę. Za nimi wsunął się wyelegantowany Wyżerko.

Poselstwo Orbitusa spełzło na niczem.

— Żoneczko! Femciu! Hrabia Paweł Czekanowski.

— Świeżo zapisany członek naszej instytucyi — dorzucił z powagą Wyżerko.

— I wdzięcznem sercem witany gość — dokończyła Potnicka, podchodząc do hrabiego z wyciągniętemi rękoma.

Przybyły, złożywszy głęboki ukłon paniom, powitał z kolei bankiera i Mostkiewicza, który nie czekając na gospodarza, sam mu się zaprezentował.

— Anastazy Mostkiewicz, publicysta-literat. Miałem już szczęście pana prezesa." pana hrabiego — poprawił się — spotkać na posiedzeniu "nieuleczalnie chorych"...

— Tak w istocie... przypominam sobie, jak przez mgłę pańską fizyognomię — odpowiedział od niechcenia hrabia, i odwróciwszy się na pięcie, zaczął rozmowę z paniami.

— Mówiłeś, że go znasz od dziecka, a przedstawiłeś mu się — zagadnął teraz Orbitusa półgłosem bankier.

— Pogniewaliśmy się przed laty... Poszło o kobietę... więc... — tłómaczył się schwytany na kłamstwie Mostkiewicz.

— Nazywałeś go pan prezesem. Skądże ten tytuł? — indagował w dalszym ciągu bankier, bawiąc się zakłopotaniem dziennikarza.

— Nazwałem?.. Może być... tak mi się wyrwało. Zresztą, szanowny panie dobrodzieju! u nas, jak mówi Mickiewicz: ".........pies bez ogona, to jak szlachcic bez urzędu"... A to przecież hrabia i dobry hrabia!

Mostkiewicz lubił popisywać się erudycya. Przed każdem zebraniem lub wizytą, przygotowywał się, odczytując kilka ustępów z "Encyklopedyi powszechnej", a przed tygodniem dostawszy gratis "tanie wydanie", zapoznaj się z "Panem Tadeuszem", użył przeto przy zdarzonej sposobności Mickiewiczowskiego określenia.

Kto zacz był hrabia Czekanowski, tego napewno nikt nie wiedział. Przed dwoma laty powracając z Indyj, z polowania na tygrysy (o czem często opowiadał), zawadził o Warszawę, a następnie osiadł tu na stale, niekiedy tylko wyjeżdżając do swych dóbr ukraińskich, lub na Litwę, gdzie również miał rozległe posiadać majątki. Tak przynajmniej głosił, a że żył na wielkiej stopie, nie podlegało przeto wątpliwości, że musiał posiadać środki ku temu.

Zajmował obszerny apartament na Krakowskiem, umeblowany we wschodnim guście, trzymał stylowy ekwipaż, grywał grubo, choć dość szczęśliwie, w klubie myśliwskim, na wyścigach startował w biegach dżentelmeńskich, nawet parę razy brał czynny udział w gonitwach.

Kawaler, lat około czterdziestu, dystyngowanej powierzchowności, pańskich manier, nadzwyczaj elegancki, układny i zręczny, imponował ludziom zarówno wykwintnem obejściem, wystawnem życiem, jak i pięknie brzmiącem nazwiskiem, do którego niebawem tytuł hrabiowski przyczepił.

Jeden z warszawskich heraldyków, członek włoskiej akademii heraldycznej, szperając po starych aktach, zrobił odkrycie, że Czekanowscy wywodzą ród swój od posła hrabiego Beppo Ceccanova, który w szesnastem stuleciu osiadł nad Wisłą, a przyjąwszy nobilitacyę i przydomek Trawka, zwał się odtąd Czekanowskim, używając jednak zawsze tytułu hrabiowskiego. Uczony mąż zgłosiwszy się do Czekanowskiego, uwiadomił go o swem odkryciu. Nie zdziwił się bynajmniej Czekanowski, owszem przyznał, że tytuł słusznie mu się należy, odwykł jednakże od używania takowego, bawiąc w Ameryce lat parę, gdzie wobec demokratycznej równości jankesów, korona hrabiowska raziła anachronizmem. Dał się jednak namówić na opracowanie drzewa genealogicznego i zawiesił je w swoim gabinecie. Usłużny heraldyk nie omieszkał, rzecz prosta, nadać genealogii rodu Czekanowskich jak najszerszego rozgłosu, a że Czekanowski ani się od tego wymawiał, ani temu przeczył, niebawem kółko znajomych zaczęło go tytułować "hrabią Polem".

Kilka listów z adresem: "Jaśnie wielmożny hrabia Paweł Trawka-Czekanowski", czołobitność kelnerów u Brühla, szastających się przed "panem hrabią", oddziałały ostatecznie na uprawnienie tytułu.

Sam jednak hr. Polo, jako prawdziwy arystokrata, podpisywał się tylko poprostu rodowem nazwiskiem, jedynie korona hrabiowska na pojazdach i biletach wizytowych świadczyła, że czuł się w prawie.

Odkrycie, czy wymysł heraldyka, uprościło do reszty hr. Polowi nawiązanie stosunków ze "światem". Najpierwsze domy otwarty dlań swe podwoje, a sfery plutokratyczne wyrywały sobie Czekanowskiego, upatrując w nim pożądany materyał na "naszego zięcia". Hrabia Polo nie stronił wyraźnie, lecz często wymawiał się od grzecznych zaprosin "finansiery", starając się żyć w ściśle arystokratycznem kółku.

Wyjątek pod tym względem robił dla bankierostwa Mustardblattów. Z Mustardblattem poznał się Czekanowski jeszcze dawniej zagranicą, w Spa, czy też w Ems, i zaraz po przybyciu do Warszawy, pierwszy mu złożył wizytę. Odtąd bywał tam stałym gościem, a nawet z panią Mustardblatt trzymał do chrztu córeczkę głównego kasyera firmy. Mówiono nawet, że hrabia jest z bankierem w pieniężnych stosunkach, że mu powierzył eksploatacyą lasów w swych dobrach. Niektórzy głosili, że bankier radby Czekanowskiego ujrzeć swym zięciem, że maryaż ten już jest ułożony, że obydwie strony oczekują jedynie na dojście do lat piętnastoletniej bankierówny.

Były to jednak domysły bez realnej podstawy, oparte wyłącznie na widocznej zażyłości hr. Pola z domem Mustardblattów. Prawdą niezbitą jednak było, bo z tem się sam Czekanowski nie taił, że jest z Mustardblattem związany interesem, gdyż w przyszłości zamierzają do spółki utworzyć wielki zakład przemysłowy, na którego czele stanie hrabia, jako główny akcyonaryusz.

Musiało tak być istotnie, bo widywano Czekanowskiego częstokroć w biurze Mustardblatta, gdzie Obadwaj robili jakieś obrachunki, a przytem bankier widocznie "pasował" hrabiego na finansistę, hrabia zaś, dość wogóle sztywny i niedostępny, dla jednego tylko wspólnika in spe: okazywał uprzejmą uległość, zadość czyniąc każdemu jego żądaniu. Nie było to żadną tajemnicą.

Wiele osób nawet, szukających znajomości z Czekanowskim. skarbiło sobie względy bankiera, widząc w tem najkrótszą drogę do hrabiego.

Potnicka, będąc poniekąd klientką Mustardblatta, bo znaczną część swych kapitałów ulokowała w jego banku, niejednokrotnie dawała do zrozumienia, że radaby była ujrzeć Czekanowskiego u siebie.

Teraz życzeniu temu stało się zadość. Hrabia Paweł Trawka-Czekanowski we własnej osobie siedział w jej salonie, tuż obok niej na kozetce i w dodatku tłómaczył się z opóźnionego zawarcia tak miłej znajomości.

— Prawdziwie... nie wiem... czem się usprawiedliwić z nagannej opieszałości przed panią dobrodziejką — mówił lekko nachylony, przymróżywszy oczy. — Dawno już pragnąłem złożyć swe uszanowanie, ale nawał zajęć... Wyjeżdżałem przytem... Lecz teraz będę chciał powetować czas stracony. Będą panie miały ze mnie gorliwego członka...

Potnicka, kiwając się z dobrotliwym uśmiechem podczas przemówienia hrabiego, wobec zdeklarowania dobrych chęci Czekanowskiego, uważała za stosowne, imieniem instytucyi, złożyć mu serdeczne podziękowanie.

— W imieniu "naszych biednych", dziękuję! — rzekła. — Słowa hrabiego zapiszemy do protokółu... który będzie odczytany na najbliższem zebraniu, bo dzisiejsze, jak państwu zapewne wiadomo, przeznaczone w zupełności statutowi.

Czekanowski protestował, lecz zagłuszyły go pełne zachwytu wykrzykniki baronowej i Mustardblattowej.

— Koniecznie, nieodwołalnie zapisać należy! Będzie to zachętą dla innych!

Skłonił się Czekanowski i zwracając rozmowę na inny temat, począł opowiadać o zaprojektowanem przez siebie "corsie" kwiatowem, o niebywałych sukcesach Miry Heller i Reszków, występujących właśnie w New-Yorku, o zbawiennych skutkach kuracyi Brown-Sequarda, którego znał osobiście; wreszcie o polowaniach w różnych częściach świata, w których brał udział...

Mówił gładko, potoczyście, przeplatał zdania francuskimi dowcipami i aforyzmami, przeskakując z łatwością z przedmiotu na przedmiot, z wprawą wytrawnego salonowca i pewnością obytego w świecie człowieka.

Mimo jednak tej pozornej swobody, znać było, że Czekanowski słów dobiera, siląc się na wywarcie dobrego wrażenia. Czasami twarz mu zadrgała nerwowo, z przymkniętych oczu strzelił odbłysk trzymanego na wodzy szyderstwa i skrywanej ironii. Rozglądał się przytem ciekawie po salonie, wpatrywał bacznie w twarze słuchaczy, jak człowiek, który bada grunt pod sobą, jak pająk, szukający miejsca do osnucia sieci.

Panie słuchały z uwielbieniem, od czasu do czasu przerywając mówiącemu entuzyastycznymi wykrzyknikami:

— To znakomite! Świetne! Nie może być! C'est adorable!

Bankier, Wyżerko i Mostkiewicz, usiadłszy na boku, rozmawiali półgłosem, i radca Modest, widocznie zawcześnie zbudzony z poobiedniej śpiączki, drzemał, kiwając się na fotelu.

Osoba hrabiego tak pochłonęła uwagę pani Eufemii i całego towarzystwa, że to wykroczenie radcy uchodziło bezkarnie.

Karcący wzrok pani Eufemii był dlań dostateczną wskazówką, że jakieś głupstwo palnął, więc nie czekając dłużej, machnął rozpaczliwie ręką i wyszedł.

Tymczasem Zygmunt, zostawiwszy w salonie ciotkę z Mostkiewiczem i znalazłszy się w przyległym do willi wujostwa ogrodzie, nie myślał zupełnie o powrocie. Wpatrzony w piękne oczy Mani Porzelskiej, zapomniał o świecie całym.

Tak dobrze im było we dwoje.

Zygmunt i Mania Porzelska znajdowali się od pierwszego spotkania w dziwnej duchowej rozterce.

Od pierwszego wejrzenia, padła w ich serce iskra zapalna nieznanych dotąd błogich uczuć, ku którym bezwiednie rwą się rozbudzone z uśpienia dusze. Zbliżyły ich młodość, podobne dole lat dziecięcych, wrażliwa wyobraźnia artystyczna i ten los sierocy, tak żądny serdecznego ciepła. Obydwojgu dało życie pustkę i próżnię wewnętrzną, dało tęsknotę i pragnienie, a odmówiło w przeżytej doli tkliwej piersi, na której głowę w zadumie oprzeć i rzewne tętna osamotnienia utulić można.

I stało się, jak to zwykle bywa. Przyszła miłość, bezwiedna, gorączkowa, co w dzisiejszych blaskach skąpana, o jutrzejsze zorze nie dba.

Walicki, mimo życzliwej opieki ciotki i dobrodusznej przyjaźni wuja, czując się prawie obcym w ich domu, nie próbował nawet zdać sobie sprawy z tego uczucia, co mu się w duszy rozsiadło. Porwał go potok serdecznych wirów, rozkołysała jakaś czarowną melodya rajskich podszeptów, jakieś nieznane akordy rozbrzmiały w sercu i głowie. I rzucił się naoślep ku tym blaskom...

Wyrachowana pobłażliwość pani Eufemii, możność obcowania sam na sam, dopełniły reszty. Między piękną lektorką a pupilem bogatej ciotki, zadzierzgnął się węzeł tej miłości, co żyje sama sobą, własnem ciepłem gorzeje i nic poza sobą nie widzi. Spadła ta miłość w oba serca tak niespodziewanie, tak raptownie, że poddali się jej bez oporu, bez zastrzeżeń, bez rozmyślań, co przyszłość przyniesie, biernie, jak kwiat, co się w słonecznych blaskach kąpie, nie pytając, czy zawsze świecić będą.

Rozbłysło im teraz inne życie, świat inny, a tak piękny, takich uroków pełen, że oderwać sami oczów nie chcieli, nie mogli, było to nad ich siły, nad wolę zresztą, w słodkie jarzmo miłości wprzężoną.

I tak upływał dzień za dniem, bez przeczuć złowieszczych, bez pragnień jakiejkolwiek zmiany. Starczyło im zupełnie obecne szczęście, serca nie domagały się nawet nadziei, którą zwykle rozmyśl, choćby najsmutniejszy, budzi.

W umyśle Walickiego zakradał się czasem tylko niby chmurny cień, jakaś obawa gorszego jutra, ale jedno wejrzenie na ukochaną istotę, tłumiło w nim wszystkie myśli, co poza obręb szczęścia i wesela ośmieliły się wybiedz.

Zapominał o świecie całym, o stosunkach własnych, o różnicy towarzyskiej, wreszcie o woli swej ciotki, która mu przy każdej sposobności konieczność świetnego ożenienia się kładła w uszy.

I teraz znalazłszy się w ogrodzie, w którym Marynia czyniła przygotowania dla przyjęcia członków dobroczynnej instytucyi, nie pomyślał nawet, że przydługą nieobecnością swą może zwrócić uwagę zaproszonych i ciotki.

Zapatrzonemu w idealną piękność dziewczęcia, nawet tylokrotnie zapowiadana wizyta pani del Pino, wywietrzała z głowy.

— Moja ty muzo! — mówił właśnie, ująwszy drobną rączkę zapłonionej dziewczyny — moja ty muzo! Nie wyobrażam sobie nawet, jakbym mógł wyżyć bez ciebie. Jutrzenko moja! Ach! żeby się to przenudne posiedzenie jaknajprędzej skończyło! Spróbowalibyśmy jeszcze dziś nowego walca... Tak się stęskniłem...

I spojrzawszy w jej oczy smutne, jakby duszę wypatrzeć pragnął i silniej ku sobie pociągnął. Usunęła się lękliwie.

— Czy do walca? — spytała, obrzucając go wejrzeniem. Na aksamitnych jej rzęsach zawisły łzy...

Rzucił się ku niej powtórnie, w pół objął.

— Pytasz? pytasz? - rzekł gorączkowo. — Do walca?... Ach. Maniu, Maniu! Co mnie obchodzą wszystkie melodye świata, w których niema nuty twego głosu!

Nie odrzekła nic, tylko zbliżywszy się, sparła głowę na jego piersiach. Stali tak chwilę, nie mówiąc słowa, jakby zasłuchani w tętna serc własnych.

Pierś falowała silniej, oczy pałały...

Nagle skrzypnięcie bramy ogrodowej przerwało tę niemą scenę. Ktoś wchodził furtką ogrodową z ulicy do ogrodu.

Z ust dziewczęcia wybiegło ciche: ach! twarz Mani powlekła się bladością. Zygmunt machinalnie odskoczył kilka kroków, rozglądając się trwożliwie. Ogarnął go żywy niepokój, chaos złowrogich myśli zakotłował w jego głowie. Poraz to pierwszy może zrozumiał dokładnie, że każdy krok, zbliżający go ku Maryi, to wyrzeczenie się podstaw przyszłości, lecz ta miłość zakazana, to uczucie najsłodsze, władające całem jego jestestwem, może się dla obojga zgubnem okazać. Pojął teraz, że los, który dziwnie przeznaczenia ich kojarzył, nieledwie igrał z ich życiem. Wszystko ich wiązało i wszystko dzieliło. Z uczuciem swem taić się musiał, gdyż szczere wyznanie przed ciotką, mogłoby tylko doprowadzić do zupełnego zerwania z rodziną, względem której bądź co bądź zaciągnął dług wdzięczności... Teraz dopiero pojął to wszystko, zrozumiał, że uczciwy mężczyzna mówi kobiecie o uczuciach swoich wtedy tylko, gdy jej może bez zastrzeżeń życie swe i nazwisko ofiarować.

I zdjął go wstyd przed samym sobą za lekkomyślny postępek i strach zarazem. Co powie ciotka? jeśli ten ktoś nadchodzący, ujrzał go w uścisku z lektorką?

Szukając sposobu wyjścia z przykrego położenia, prawie bezwiednie pochylił się nad klombem astrów i niezabudek, urwał pęk kwiecia i, trzymając je w ręku, oczekiwał na pojawienie się niepożądanego gościa.

Był to doktor Ćwik, dążący na posiedzenie.

Opóźniwszy się nieco, stary Eskulap, dla skrócenia drogi, wybrał do willi Potnickich znaną mu furtkę ogrodową, wskutek czego mimowolnie stał się świadkiem miłosnej sceny.

Zakłopotał się. Nie wypadało ma nic innego uczynić, tylko udawać, że nic nie widział i niczego się domyślał. Tak też zrobił.

Mruknąwszy przeto pod nosem: "Oj, ta młodość! płocha młodość! od kwiatów się zwykle zaczyna!", puścił się zręcznie boczną ścieżynką ku willi, jakby nic zgoła nie zauważył.

Zygmunt, oprzytomniawszy nieco, zabiegł mu drogę.

— Powitać szanownego doktora! Ciocia tam z niecierpliwością oczekuje — przemówił.

— A! pan Zygmunt! Powitali się serdecznie.

— I panna Marya tutaj! — wciąż wybornie udając zdziwionego, rzekł staruszek. — Jakże się mamy? przymizerowaliśmy troszkę — mówił zwrócony do wystraszonego dziewczęcia. — Cóż-to, główka boli? co?

Nie spodziewał się zapewne żadnej odpowiedzi, bo równocześnie zwróciwszy się do Zygmunta, spytał:

— Jakże zdrowie cioci dobrodziejki? Ostatnim razem narzekała na migrenę. Radziłem zmianę powietrza. To najlepsze. Powinniście państwo wszyscy wyjechać gdzie w góry... My tu z panną Maryą będziemy doglądali mieszkania...

Mówił szybko, z wesołym uśmiechem, aby Maryi i Zygmuntowi dać możność ochłonięcia z zakłopotania, sprawionego swą osobą.

W tej chwili ukazał się wyprawiony przez żonę na poszukiwanie siostrzeńca radca Modest.

Właśnie Czekanowski opowiadał dramatyczny epizod łowiecki... raniona tygrysica w szalonym skoku rzuciła się ku stanowisku hrabiego, indusi pierzchli w popłochu, życie wisiało na włosku, gdy... do salonu wbiegł olbrzymi, stalowej maści dog i poszczekując wesoło, położył piękną głowę na kolanach najbliżej drzwi siedzącego pana Modesta.

Zerwał się radca.

— Puf! Puf! Jadzia — wykrzyknęły równoczenie panie, i całe towarzystwo podniósłszy się z krzeseł, zwróciło oczy w stronę drzwi wchodowych.

Nieodstępny czworonożny towarzysz na chwilę tylko wyprzedził swą panią. Niebawem weszła, a raczej wbiegła do salonu pani del Pino.

Mała, fertyczna blondynka, młoda rozwódka, na pierwszy rzut oka robiła wrażenie pensyonarki. Drobna, okrągła twarzyczka, śliczna, rumiana cera, czarne, skrzące się, w ciągły uśmiech oprawne oczy, nadawały trzydziestoletniej pani Jadwidze pozór dorastającego dziecka. Zwano ją w kołach znajomych "jabłuszkiem", a chociaż "jabłuszko" ex-mężowi, panu del Pino, już po roku pożycia tak stanęło kością w gardle, że aż do rozwodu przyszło, nie wpłynęło to nic a nic. ani na cerę, ani na humor rozwódki "tej biednej męczennicy", jak mawiała Potnicka.

"Jabłuszko" przeszedłszy małżeńską próbę, było po dawnemu pożądaną ozdobą salonów.

Używała swobody porozwodowej bez skrupułu. Wszędzie jej było pełno, a gdziekolwiek się pojawiła, pociągała za sobą orszak wielbicieli wzdychających skrycie do majątku i rączki pięknej blondynki.

Dobrze też było "jabłuszku" z dziecinną minką.

Niejeden wybryk uchodził pani del Pino płazem otoczenie sądziło pobłażliwie najkrańcowszą nawet nonszalancyę.

— To jeszcze takie dziecko z tej Jadzi — tłómaczyły starsze panie, zwłaszcza mające synów, ilekroć pięknej rozwódce wyrwało się coś shocking.

A tych shocking było bez liku! O ekscentrycznych pomysłach i zachowaniu się pani Jadwigi krążyło po salonach tysiące wersyi, zawsze jednak znalazła się w porę gorliwa obrona, podnosząca okoliczności łagodzące... bo przecież "takiego dzieciaka na seryo brać nie można!"

Wesoła do pustoty, nie krępująca się ani w ruchach, ani w mowie, dla męskiej połowy bywalców salonowych była pani del Pino prawdziwą przynętą; ubiegały się też o jej osobę wszystkie domy otwarte, gdyż jej obecność częstokroć o powodzeniu przyjęć stanowiła.

Emulujące z sobą panie Potnicka i Migdalska, na przeróżny sposób zaskarbiały sobie względy "jabłuszka". A gdy w dodatku w głowie pani Eufemii zrodził się projekt maryażu z Zygmuntem, zabiegi jej nie miały granic.

Mimo znacznej różnicy wieku, nakazała poprostu młodej rozwódce mówić sobie po imieniu i żyła z nią w najserdeczniejszej przyjaźni, w sekrecie dostarczając nawet pieniężnych środków na proces seperacyjny. Nawet Puf, olbrzymi dog, nieodstępny towarzysz pani Jadwigi, nie raził Potnickiej. Pozwalała mu wylęgać się na kozetkach i dywanie, zapewne w imię zasady: cel uświęca środki.

Dziś właśnie święciła tryumf największy. Ów dzieciak, to śliczne "jabłuszko", stroniące od wszystkich dobroczynnych zebrań, dzięki jej wpływom przeobraziło się w damę protektorkę i to towarzystwa, pozostającego pod jej patronatem.

Z okrzykiem radości uścisnęły się wzajemnie.

— Ach, Jadziuniu! nie uwierzysz, z jaką niecierpliwością oczekiwałam twego przybycia. Poczciwy Puf! Myślałam, że po swojemu niedopiszesz! Ty poczciwy dzieciaku! — trzepotała z niezwykłem ożywieniem radczyni, sadowiąc przybyłą na kozetce.

— Nie dopiszę? dlaczego? Moja droga, przecież przypuszczam, że mię na śmierć nie zanudzicie...

— Ja pierwszy nie dopuściłbym czegoś podobnego — wtrącił Czekanowski. wymieniając z nią znaczące spojrzenia.

— Dziękuję — odpowiedziała. — Prawda! — dodała ze śmiechem — jest tu i pan Wyżerko... Główny reżyser filantropii! Na panu ciąży obowiązek bawienia całego towarzystwa. To pański wydział... Proszę o tem pamiętać...

Nie zdążył Wyżerko odpowiedzieć, bo już zwracając się do Putwitzowej, pytała:

— A kto to taki? Znam gdzieś tego pana? Wygłoszone bez ceremonii zapytanie odnosiło się do Mostkiewicza.

— Zapewne spotykaliście się państwo. Pan Mostkiewicz, literat-publicysta, członek naszego towarzystwa...

— Pisujący niekiedy pod pseudonimem Orbitusa — uzupełnił Mustardblatt.

Mostkiewicz skłonił się. "Jabłuszko" parsknęło śmiechem!

— Orbitusa? a co to znaczy? Proszę mi wytłómaczyć, panie literacie. Nie rozumiem...

— To z "łacińskiego" — objaśnił nieco urażony.

— Z łacińskiego? Wstrętny język! receptę przypomina! — trzepotała. — A co oznacza pański pseudonim?

— Jakby to objaśnić szanownej pani... Geneza każdego pseudonimu ma swój rdzenny początek w źródłosłowie, którego znaczenie — zaczął, sadząc się na kwiecistość Mostkiewicz.

— Więc pański źródłosłów? — przerwała ze śmiechem.

— Orbis terrarum... znaczy... obszar świata, stąd Orbitus... — tłómaczył pospiesznie dziennikarz.

— Tyle, co: światowiec — uprzedził Wyżerko.

— Lub... wszędobylski — dodał z odcieniem ironii Czekanowski.

— Nie Ciekawam więcej — zaśmiała się. — Ale nie bałamućmy, moi państwo! Możemy rozpoczynać... Prawda? Na kogóż jeszcze czekamy... moja droga? - nie dając nikomu przyjść do słowa, pytała Potnickiej.

— Wypadałoby może poczekać na doktora...

— Na jakiego doktora? Chorą nie jestem, a doktorów, równie jak łaciny, nie lubię...

Wypadało się roześmiać z konceptu, więc zrobili to równocześnie Czekanowski z Wyżerką.

— Panowie się śmieją? Nie lubię! wyjątkowo chyba...

— Młodych... — dorzuciła Putwitzowa. — Oj ty, ty dzieciaku! Go też ty wygadujesz!

— A wasz jaki?

— To ten poczciwy doktór Ćwik. Znasz go chyba, Jadwiniu? — odrzekła Potnicka. I w tej chwili, jakby sobie coś przypomniała, powstała szybko i zwróciwszy się do bawiącego się z Pufem męża, zawołała:

— Ale gdzież to Zygmuś?! Modziu! idź mi zaraz! poszukaj! Chłopiec się zapracowuje... pewnie w wujcia gabinecie ślęczy nad cyframi. Biegaj-że Modziu zaraz...

— Przecież Zygmuś w ogrodzie, a że tam ma być posiedzenie, możebyśmy razem przeszli — odpowiedział radca.

Radca niedość skrupulatnie wykonał zlecenie żony. Idąc do ogrodu, wpadł na chwilkę do siebie na cygarko. Teraz chciał pośpiechem wynagrodzić opóźnienie i ujrzawszy doktora z Zygmuntem, podbiegł ku nim z rozkrzyżowanemi rękoma, wołając:

— A chodźcież! chodźcież! Femcia się niecierpliwi! daj ją katu! Chciałem powiedzieć... taka nerwowa, kochany konsyliarzu... Wszyscy już zebrani. Zygmuś, chłopcze! i pani Jadwiga już jest... dopytywała się o ciebie...

Przy tych słowach ujął doktora pod ramię i pociągnął za sobą. Poszli. Zygmunt z kwiatami w ręku wyprzedził ich o kilka kroków.

Niebawem przez uchylone drzwi salonu wybiegło wesołe echo powitalnych głosów, dźwięczny śmiech "jabłuszka" i krótkie piskliwe wykrzykniki Mustardblatta.

Mania Porzelska, zostawszy samą. sparta o poręcz okalającą werandę, stała czas jakiś zadumana, smutna, z okiem utkwionem bezmyślnie w punkt jeden, jakby zdrętwiała. Żaden muskuł nie drgnął w jej twarzy, tylko policzki pokryła przejrzysta bladość, zwykły objaw bolesnego wzruszenia. Wreszcie podniosła głowę, ręką machinalnie przesunęła po skroniach, po zastygłej twarzy polały się łzy sznurkiem... Wstrząsnęła się cała, jakby ją zimny dreszcz przeniknął i mały, złoty krzyżyk, zawieszony na czarnej aksamitce, poniosła do ust...

Z salonu dolatywał coraz żywszy pogwar, wreszcie ukazał się pierwszy Puf, wbiegając w podskokach do ogrodu a za nim weszło całe towarzystwo.

Radca Modest prowadził bankierową, doktorowi dostała się baronowa, za nimi, rozmawiając z Mustardblattem, kroczyła pani domu, dalej Zygmunt z bawiącą się bukietem niezapominajek rozwódką, hrabia z Wyżerką, a zamykał pochód Mostkiewicz, niosący w ręku pudełko z aparatem fotograficznym.

Przyrzekł pani Potnickiej umieścić grupę z "posiedzenia" w "ilustracyi" i zamierzał zrobić kilka zdjęć przy świetle magnezyowem, przewidując, iż zebranie będzie miało miejsce o zmierzchu, co zresztą rozesłane zaproszenia na godzinę szóstą zapowiadały.

Słońce gasło. W aleje ogrodu wkradał się już cień wieczorny, rozbrzask zachodu stroił korony starych klonów w fioletowe robrony, po wysypanych tartą cegłą ścieżkach biegły resztki świetlanych promieni, ustępując miejsca mrokowi. Miły chłód, zmieszany z wonią lżej oddychających po dziennym skwarze kwiatów, unosił się w powietrzu.

— Oto nasza sala obrad — odezwała się, puszczając ramię Mustardblatta, pani Eufemia. — Modziu! panno Maryo! trzeba światła... niech podadzą... A proszę pamiętać o herbacie... dla pana bankiera kawkę... — dysponowała, równocześnie zapraszając obecnych gestem do zajęcia miejsca pod werendą.

Panna Porzelska wyszła spełnić zlecenia. Mimowoli wzrok jej padł na trzymany przez "jabłuszko" bukiet niezabudek, na Zygmunta rozmawiającego półgłosem z piękną rozwódką... Nogi odmówiły jej posłuszeństwa, musiała się wesprzeć o balustradę. Słabo jej się zrobiło... ale za chwilę odzyskała władzę nad sobą i cichutko wysunęła się do salonu.

— Kto to taki? — spytał Czekanowski stojącego obok Wyżerki. — Nieszpetna!

— Panna do towarzystwa. Grywa z panem Zygmuntem na cztery ręce... Dość ukształcona lektorka — lekceważącym tonem odpowiedział pytany.

— Nieszpetna! — powtórzył hrabia.

— Tak... ujdzie! ale zawsze to nie Misia! Prawda, hrabio? To mi kąsek... kąsio... Ogień, nie dziewczyna! Byłem z nią przedwczoraj na kolacyjce... wspominała hrabiego mile...

Czekanowski wzruszył ramionami.

— Odstąpię ją z dobrodziejstwem inwentarza. Natrętna histeryczka. Zrobiła mi kiedyś scenę o Lolę... znasz pan tę... rudawą z baletu?

— Kogóżbym ja nie znał! — wyrwało się Wyżerce.

— W starym piecu dyabeł pali — zauważył, uśmiechając się, Czekanowski.

Wzmianka o starości nie w smak poszła panu Ignacemu. Chcąc przeto przerwać niemiłą rozmowę, skinął na Mostkiewicza, co widząc hrabia, zmarszczył brew i oddalił się w drugi koniec werendy, pod pozorem zapalenia papierosa.

Równocześnie i pani del Pino, zostawiwszy na pastwę Mustardblattowej Zygmunta, poszła w tamtą stronę i z oddalenia kilku kroków rzuciła uszczkniętym z bukietu kwiatkiem w Czekanowskiego.

Obejrzał się i podszedł ku niej.

— Dziękuję ci, żeś przyszedł, bobym się tu na śmierć zanudziła — rzekła.

Skłonił się, wyciągnąwszy rękę ku niej, jakby dłoń jej pochwycić i ucałować zamierzał. Usunęła się zręcznie.

— A! a przepraszam! Po podziękowaniu... bura — zaczęła półżartem, lecz z widocznem rozdrażnieniem w głosie. — Widziałam, jak wypatrywałeś oczy za tą... tą... chudą deską... Także gust! powinszować. Już nie mówię Lola,., bo i o tej wiem... Ale taki szkielet...

— Nie rozumiem. U kimże mówisz? — przerwał, rozglądając się obojętnie dookoła. — Jeżeli o pani Putwitzowej... zarzut śmieszny, a porównanie chybione. Podobniejsza do kloca, niż do deski.

Pomimo irytacyi roześmiała się, ukazując dwa rzędy białych, jak kość słoniowa, ząbków.

— Żebyś wiedziała, jak ci pięknie z uśmiechem, a ile tracisz, robiąc gniewną minkę... — począł.

Przerwała, tupnąwszy nóżką.

— Proszę cię, nie zagaduj i nie udawaj, że nie wiesz, o czem mowa. Przyszedłeś tu dla mnie. Bardzo pięknie! jestem ci obowiązana. Ale żebyś w mojej obecności gonił za jakąś tam lektorką... tego nie zniosę... Zresztą wybieraj! Wet za wet!

I ja przyszłam jedynie dla ciebie... wiesz o tem, bo przecież ta cała komedya bawić nie może. Urażałeś, jak się Mustardblattowa wystroiła dziś w " rodzinne" klejnoty — wtrąciła złośliwie. — Prawda!... znów zapomniałam, że to także twoja... znajoma. Co to chciałam powiedzieć? Aha! Wet za wet. Zobaczysz! piękne za nadobne.

Czekanowski ze spokojem słuchał tego wylewu słów. Na końcową pogróżkę odparł zimno, z przekąsem:

— Nie mam prawa zabraniać. Mogę. tylko boleć — pozwól to sobie również powiedzieć — nad gustem.... Pan Walicki... bo zapewne o nim mowa... Nie zabraniam! nie zabraniam! Jestem wyrozumialszym i taktowniejszym od ciebie. Ale to przejdzie, Jadwiniu, prawda? — dodał miększym głosem.

Za całą odpowiedź spójrzała nań gniewnie i pospiesznie powróciwszy do pozostałego towarzystwa, przysiadła obok Walickiego.

Gała ta scena trwała małą chwilkę, tak, że zajęta rozmową z bankierem Potnicka nie zauważyła nic zgoła. Treść rozmowy, prowadzonej po cichu, była dla Potnickiej doniosłego znaczenia, a odnosiła się właśnie do osoby młodej rozwódki.

— Trzeba pani dobrodziejce wiedzieć — że ona teraz z każdym dniem więcej warta... — szeptał półgłosem.

Bankier, choć z zewnętrznego wyglądu niczem nie przypominał semity, a całemu światu głosił, że ród Mustardblattów pochodzi z Holandyi, skąd podczas zamieszek jego przodek wyemigrował do Krakowa, zatrącał czasami w rozmowie zwrotami świeżo upieczonego mechesa.

— Z każdym dniem więcej warta — powtórzył, kładąc nacisk na ostatni wyraz.

— Jakto? nie rozumiem szanownego pana — wtrąciła zaciekawiona Potnicka.

— To takie proste! Ojciec pani Jadwigi, stary Warguński, coraz gorzej... Schnięcie mlecza, czy coś podobnego...

Potnicka westchnęła głęboko.

— Lekarze nie robią nadziei, godziny policzone — tłómaczył bankier. — Więc... to takie proste!... Przecież majątku do grobu nie zabierze. Jedyna córka... Rozumie pani dobrodziejka?

— Rozumiem! rozumiem! Jakże się cieszę... z tej wiadomości... W każdym razie, biedne dziecko! sierota bez opieki — dodała po chwili, starając się nadać twarzy wyraz smutny.

— Bez opieki... — podchwycił bankier. — To też właśnie niech pani dobrodziejka przynagli pana Zygmunta...

— Poczciwy! zacny panie! dziękuję za życzliwość...

Chciała się jeszcze o coś zapytać, ale wejście służby z zapalonymi kandelabrami i głośna uwaga nudzącej się w towarzystwie Wyżerki Putwitzowej: "zaczynajmyż nareszcie, " przerwały dalszy ciąg wynurzań.

— Masz racyę, moja droga! Zagawędziłam się z kochanym bankierem... Siadajcież, moi państwo. Hrabio! tu, obok baronowej... Jadwiniu! Zygmuś, proszę tutaj — zapraszała, ukazując każdemu z osobna miejsce. — Panie Wyżerko... — redaktorko! Doktorze! Modziu!

— Zgoda! zgoda! — zawołano w okół i poczęto się sadowić.

— Niechże szanowna gospodyni, jako prezydująca, otworzy posiedzenie — odezwał się Mustardblatt, skłoniwszy się Potnickiej.

— Właściwie... możeby który z panów... — spróbowała się wymówić.

Zaprotestowano, więc obrzuciwszy wejrzeniem zebranych, z wielką powagą poczęła:

— Przedewszystkiem należy nam zacząć od zatwierdzenia statutu. Modziu! bądź łaskaw odczytać! Może kto z obecnych będzie chciał jeszcze poczynić jakie uwagi lub uzupełnienia.

Na wzmiankę o nowych "uzupełnieniach", radca Modest spojrzał błagalnie w stronę doktora, jakby przyzywał jego pomocy, lecz konsyliarz, wykładający właśnie pani Mustardblattowej o ważności instytucyi "z ekonomicznego punktu widzenia", na niemą prośbę radcy nie zwrócił uwagi.

Wobec takiego odosobnienia, pan Modest, westchnął tylko głęboko jak człowiek, poddający się woli wyższej i ująwszy duży plik papieru, począł czytać.

Siedzący obok Wyżerko, nastroiwszy odpowiednio wyraz twarzy, dla lepszego skupienia myśli przymknął oczy, Mostkiewicz dotknął się kilka razy dłonią poza uszami, co u niego było zwykłą oznaką zaciekawienia, hrabia nie spuszczając oka z pani del Pino, uśmiechnięty ironicznie, słuchał obojętnie, najwidoczniej zajęty czem innem, tylko ożywione fizyognomie Mustardbluttów i baronowej zdradzały udane, czy też istotne zainteresowanie się przedmiotem.

Radca czytał głosem donośnym, kładąc nacisk na wydatniejsze ustępy statutu.

Paragraf pierwszy nie wywołał żadnych uwag, milczeli wszyscy, ale już następny z kolei, dotyczący celów towarzystwa, nie został doczytany do końca.

Właśnie Potnicki z namaszczeniem dobitnie czytał: "celem towarzystwa jest wyszukiwanie osób ubogich, które z braku moralnych podstaw, upadłszy, nie mogły w świętym związku małżeńskim szukać odpuszczenia win popełnionych i dopomożenie tymże osobom do zawarcia uprawnionych związków..." gdy rozwódka, objąwszy okiem rozmiar statutu, zawołała:

— Bój się Boga, kochany radcuniu! Wszystko to pięknie! ależ to cała prelekcya o cnocie, ten wasz statut! Będziesz pan czytał ze dwie godziny... to nad moje siły! Ponieważ tylko ja i pan Czekanowski nie znamy treści ustawy, więc...

— Więc obydwoje zwalniamy państwa od dalszego czytania, akceptujemy wszystko in extenso — wtrącił Czekanowski.

— Akceptujemy! akceptujemy! — potaknęła del Pino. — Szkoda czasu! Panie Zygmuncie, chodźmy do salonu, zagramy... Dobrze?

Zygmunt, choć pierwsze wzruszenie już go opuściło, bez humoru i przygnębiony, z radością rzuciłby towarzystwo, więc skwapliwie podniósł się z krzesła, aby zadośćuczynić życzeniu jabłuszka, Wstrzymała go ciotka.

— Przepraszam was moi drodzy — rzekła. — Nie mam nic przeciwko twej uwadze, Jadwiniu, zwłaszcza, że hrabia podziela twoje zdanie...

— Najzupełniej — potwierdził Czekanowski.

— Tembardziej, że statut możemy państwu przesłać do domu, to go w wolnych chwilach sobie odczytacie, ale... ale jeden z paragrafów musi być szczegółowo na posiedzeniu rozpatrzony. Od tego nie odstąpię. Zygmuś! Jadziu! moje dziecko, siadajcie! Modziu! czytaj przepisy, odnoszące się do sekcyi koncertowej...

— Koniecznie! koniecznie — domagały się bankierowa z baronową.

— To nieodzowne — dodał, otwierając oczy, Wyżerko. — Warto chwilę czasu poświęcić. Zadanie sekcyi koncertowej wielkiej wagi, wymaga...

— Głębszych studyów... — wtrącił sentymentalnie Mostkiewicz, chwytając za aparat w obawie, aby go sposobność zrobienia zdjęć nie ominęła.

Zaskoczona niespodziewaną opozycyą pani del Pino, wobec większości głosów ustąpiła.

— Ha! to czytajcie! Sekcya koncertowa... I owszem... Zamawiam sobie tylko, że pierwszy koncert ja urządzę...

— Będziemy ci serdecznie wdzięczni, moja duszko! Właśnie myślałam o tem... Odśpiewacie z Zygmuntem duet z "Romea i Julii"...

— Niech mi wolno będzie i moją prośbę dołączyć — wtrącił bankier.

— Tembardziej przeto wypada ci się z przyszłymi obowiązkami zapoznać — kończyła tonem lekkiej wymówki pani Eufemia.

— Już powiedziałam: i owszem... Więc, panie radco, proszę czytać. Słucham. Żadnej literki nie uronię — odrzekła, chichocząc rozwódka, i pan Modest, który już skwapliwie zwija} statut w rolkę, kontent, że go żadnemi przeróbkami nie obarczą, rad nierad wziął jeden z arkuszy w rękę i zaczął czytać o "obowiązkach komisyi koncertowej".

Słuchano z uwagą, nawet "jabłuszko" wbrew zwyczajowi zachowało się spokojnie.

— Skończyłem — rzekł radca, składając manuskrypt.

— Przewybornie! świetnie — zawołała teraz zmęczona przydługiem milczeniem del Pino. — Przewybornie! koncerta, popisy estradowe, żywe obrazy... Mam jeden w głowie... Wiesz? — szczebiotała, zwracając się do Potnickiej — zaczęłam gobelin... Wiesz?... scena, jak się to nazywa?... z mitologii. "Porwanie pięknej Heleny"... Temat wyśmienity do żywego obrazu! Parys — pan Zygmunt, Agameninon — hrabia, Menelaus — pan... pan... Wyżerko, albo może radca Modest, a "Piękna Helena"...

— To już chyba ty, kochanko — rzekła Potnicka.

— No, choćby ja! Zobaczysz! jaki będzie efekt. Z miny baronowej, szepczącej pocichu z bankierową, widocznem było, że pomysł "jabłuszka" nie przypadł im do smaku. Tegoż zapewne zdania był bawiący się nerwowo brelokiem Czekanowski. Nikt jednak nie zaprzeczył, więc piękna rozwódka, zadowolona z pomysłu, powstawszy, zaczęła improwizować zaprojektowaną scenę.

Wsparta bez ceremonii na ramieniu Zygmunta, udrapowała suknię w kształt obcisłej greckiej chlamidy, a zrobiła przytem tak komiczną minkę, że wszyscy wybuchnęli śmiechem.

— Brawo! brawo! — odezwał się Wyżerko.

— Znakomicie! nec plus ultra! cała Warszawa będzie podziwiać i bić oklaski — zapewniał Mostkiewicz. — Proszę o chwilkę spokojności — dodał następnie — minutkę... minuteczkę...

Przy tych słowach odbiegł w róg ogrodu i za chwilę snop żółtego światła magnezyowego oświetlił zebranych.

— Jeszcze chwilkę... chwileczkę — prosił, nastawiając aparat.

Trzask sprężyny i krótkie "już! dziękuję" — dały znać zebranym, że dzieło skończone.

— Ciekawam, czy się udało? — spytała zbliżającego się Orbitusa Putwitzowa.

— Zaręczam słowem... Chwyciłem właściwy refleks, a i pozy były znakomite. W przyszłym tygodniu ukaże się na pierwszej stronie naszej ilustracyi z podpisem... z podpisem... "W atmosferze szlachetnych"...

Spojrzał tryumfująco.

— Szkoda — zauważył z przekąsem Czekanowski — że pana na tej grupie nie będzie.

— Skoro tylko hrabia jest, wystarczy — odciął Orbitus.

— Czego ty mu przycinasz — zapytał na ucho hrabiego bankier. — To potrzebny człowiek.

Hrabia machnął ręką lekceważąco.

Kwestya została przerwana, gdyż nadchodzące panie, pociągnęły Czekanowskiego za sobą. Putwitzowa podeszła do Mostkiewicza, domagając się pokazania arcydzieła. Tłómaczył się Orbitus, że obecnie tego uczynić nie może, gdyż klisza uległaby uszkodzeniu, natomiast przyrzekł za dni parę każdemu z uczestników doręczyć kopię w dużym formacie.

Towarzystwo, skończywszy ze statutem, który pan Modest z pośpiechem schował do safianowej teczki, przechadzało się po ogrodzie, gawędząc.

Po chwili bankier, skinąwszy na żonę i Czekanowskiego, rozmawiającego z Wyżerką, zaczai się żegnać.

Oparła się temu stanowczo Potnicka.

— Nigdy na to nie pozwolę! — rzekła, chwytając za ręce Mustardblattową. — Gdzież tak pilno kochanemu państwu? Bankierze! panie hrabio! Przed herbatą nie puszczę! Modziu! panno Maryo! — dodała głośniej — prosimy o herbatę...

— Tembardziej — wtrącił nadchodzący Wyżerko — że jeszcze ostatni akt dobroczynnego dzieła nieskończony. Mamy przecież jeszcze zbłąkaną parę, w kuchni...

— Zapomniałam na śmierć! Panie Wyżerko, bądź łaskaw... albo może lepiej po herbatce... niech jeszcze chwileczkę poczekają... Proszę państwa... Jadziu! baronowo... hrabio...

Wracano do stołu.

Walicki, zmuszony do ciągłego towarzyszenia pani Jadwidze, skorzystał obecnie z niejakiej przerwy i wysunąwszy się zręcznie, poszedł ku werendzie, gdzie Mania Porzelska rozlewała herbatę. Nie mógł już dłużej dławić w sobie tego żalu, co mu pierś rozsadzał. Czuł się upokorzonym, małym, samolubnym, flirtując pod okiem ukochanej z inną, a wybrnąć z tego położenia nie mógł. Daremnie głuszył niepokojące uczucie, próżno silił się zapanować nad wzruszeniem.

— Podły jestem! podły — rozmyślał — co ta biedaczka musi cierpieć! Powinienem był to przewidzieć i wymówić się od udziału...

Parę razy usiłował się wymknąć ukradkiem. Rozwódka, robiąc na złość Czekanowskiemu, stale trzymała się jego boku, ciotka nie spuszczała zeń oka, a nadomiar i doktór Ćwik niepokoił. Wprawdzie był prawie pewnym, że widzieć ich nie mógł, a jednak czasem zdawało mu się, że doktór zauważnie wpatruje się w twarz Mani, jakby się czegoś domyślić, dobadać zamierzał.

Były to dla Zygmunta tortury nie do zniesienia, tem sroższe, że musiał je pokrywać wesołością, aby nie zdradzić tego bólu i wstydu, jaki nim szarpał.

Był bezwładnym.

Teraz, upatrzywszy stosowną chwilę, nie mogąc dłużej zapanować nad sobą, zbliżał się do ukochanej z bijącem sercem. Pragnął choć jedno słowo z nią wymienić, choć okruchem pociechy wynagrodzić za cierpienie, którego mimowolnym był sprawcą.

Wzrok jego zawisł na delikatnej, gnącej się jak trzcina postaci lektorki.

— Go ona cierpieć musi — westchnął rozpaczliwie i podszedłszy, opierając się o balustradę, szepnął:

— Maniu! Maniu! przebacz, bo i mnie serce pęka! Ale cóż ja mogę!

Spojrzała nań. Fijołkowe oczy, gorejące wśród twarzyczki bladej i przezroczystej, jak płyta alabastru, zaszły łzami.

— Czy ja się skarżę? — odrzekła z prostotą. Ale słowom zaprzeczył dreszcz, który wstrząsnął nią całą, zaprzeczył nerwowy ruch rąk, które instynktownie wyciągnęła przed siebie.

Zygmuntowi zaschło w gardle, stał jak na rozpalonych węglach.

— Raz to trzeba skończyć — rzekł po chwili. — Nie opuścisz mnie, najdroższa, prawda? Niech się dzieje co chce, ja dłużej nie wytrzymani!

Mówiąc to, energicznym ruchem pochwycił jej rękę, zamierzając do ust ponieść. Cofnęła się przestraszona.

— Nie teraz! nie teraz! na Boga! miej litość nademną... — wybuchnęła przytłumionym głosem i pośpiesznie zaczęła rozlewać herbatę.

Czekanowski zauważywszy oddalenie się Walickiego, obserwował go pilnie. Rozpaczliwy ruch Zygmunta nie uszedł jego uwagi. Uśmiechnięty sarkastycznie zbliżył się do "jabłuszka" i wskazując ręką w stronę werendy, rzekł niedbale:

— Już drugi cię zdradza... Patrz! On revient toujours...

Pani del Pino przygryzła wargi Spojrzała. Złowrogi błysk zaświecił w jej oczach. Zaśmiała się szyderczo i suchym, dobitnym głosem z nieukrywaną złością zawołała na cały głos:

— Panie Zygmuncie! proszę powiedzieć panience o szklankę herbaty dla mnie. Tylko lekkiej i z cytryną...

Wyraz "panience" wymówiła z silnie zaakcentowanem lekceważeniem.

Była to wyraźna szykana grubego kalibru i może dlatego właśnie chybiła celu.

Prócz Czekanowskiego. który ją wywołał, i Zygmunta, co pojął, odezwanie się rozwódki nie zwróciło właściwie niczyjej uwagi. Towarzystwo, zajęte rozmową, przywykłe w dodatku do ekscentrycznych wybryków "jabłuszka", nie domyślało się bynajmniej, że lekceważący rozkaz pani del Pino miał ukryte przyczyny i nie był wyrzucony na wiatr. Nawet Potnicka zachowała się obojętnie nie przerywając pogawędki z Putwitzową.

W Walickim w pierwszej chwili zakotłowało, spojrzał z niemą boleścią na ukochaną, lecz widząc spokojne zachowanie się panny Porzelskiej, ochłonął wkrótce i skinąwszy na lokaja, aby wziął przygotowaną tacę, wrócił do gości.

— Służę pani — rzekł, podając zadąsanej rozwódce filiżankę.

— Dziękuję! — odrzekła krótko, zdetonowana zimną krwią Walickiego. — Siadaj pan — dodała po chwili, wskazując miejsce obok siebie i aby nie dać poznać po sobie, choć ją istotnie zachowanie się Zygmunta obeszło, zaczęła z nim rozmawiać swobodnie, śmiejąc się i dowcipkując, jakby nigdy nic nie zaszło.

Siedzący obok Czekanowski przyglądał się obojgu sarkastycznie uśmiechnięty.

— Oczy lektorki wykopały między nimi przepaść — rozmyślał. — Udało mi się... Teraz tylko trzeba kuć żelazo na gorąco... Rozmówię się z Mustardblattem. Co jemu u licha może zależeć na tem, żeby Walicki, a nie ja poprowadził sukcesorkę Warguńskiego do ołtarza?! Tak, czy owak, część kapitałów przejdzie do jego kieszeni... nawet prędzej odebrałby swoje! Zresztą... dlaczegóż mam koniecznie zważać na to, czego sobie bankierska mość życzy? On mnie a ja jego mam w ręku, z tą tylko różnicą, że on, zrywając ze mną, może stracić, a ja nie mam nic do stracenia. Jutro będę u Jadzi. Trzeba to skończyć... hrabina Czekanowska, lub pani Walicka, co woli...

Ta myśl tak go zajęła, że nie zwrócił nawet uwagi na natarczywą gestykulacyę bankiera, który powstawszy od stołu z filiżanką w ręku, przywoływał go do siebie. Kiedy wreszcie dostrzegł, że bankier życzy sobie z nim porozmawiać na uboczu, nie mogł już spełnić tego życzenia.

Pan Wyżerko, któremu pilno było zaprezentować "zbłąkana" parę, nie czekając końca podwieczorku, dał znak lokajowi. Właśnie w chwili, gdy hrabia zabierał się do powstania od stołu, rozległy się pośpieszne kroki i niebawem dwie osoby ubogo odziane stanęły przed areopagiem filantropów.

— Oto nasza Kasia i nasz Józek — wtrącił Wyżerko.

Panie poczęły z ciekawością przyglądać się przybyłym.

— Wcale przystojna — mruknął bankier, obrzucając wzrokiem zarumienioną Kasię.

— Z fizyologicznego punktu widzenia dobrana para — zauważył milczący dotąd Ćwik.

— Tęgi chłopak — dodała Putwitzowa, podnosząc na Józka pince-nez. — Może pracować...

— Czy się też oni naprawdę kochali? — zagadnęła pani Jadwiga.

— Ha! Spiritus flat ubi vult — sentencyonalnie wygłosił Mostkiewicz.

— Dajże pan pokój z tą łaciną! — przerwała. — Wcale przystojny... Tylko fryzura! Jak oni się zabawnie czeszą! — wykrzyknęła spojrzawszy na szczotkowatą czuprynę Józka, stojącego z odkrytą głową.

— A la vache irritee! — zaśmiał się Mostkiewicz.

— Jak? jak? — podchwyciła, zanosząc się od śmiechu. — A Ia vache irritee! — ha! ha! Hrabio! słyszałeś?...

Zmieszał się Mostkiewicz, czując, że jakieś głupstwo palnął. Wróciwszy z wycieczki z Monaco, gdzie, jak opowiadał, jeździł w interesach spadkowych, lubił się on popisywać znajomością francuszczyzny i częstokroć używał w rozmowie bezładnie podchwytanych francuskich frazesów. Przytaczane jednak przysłowia przekręcał pociesznie.

I teraz przysłowiowe stworzenie zaopatrzył w rogi.

Czekanowski, którego całe zachowanie zdradzało, że nie żywi dla Orbitusa przyjaznych uczuć, zaśmiał się również.

— Z czego się pani śmieje? — dodał z udaną powagą. Pan Mostkiewicz mówi po francusku comme une cochon espagnole! Urodzony paryżanin! co za pronunsyacya! Przepraszam... jak brzmi przytoczone przez pana przysłowie... a Ia vache...

Mostkiewicza już nie było. Odszedł zirytowany, mrucząc:

— Dyabli go tu przynieśli, tego obieżyświata! Czuję przez skórę, że on jeszcze Monaco nie zapomniał. Gotów wypaplać! dopiero byłby skandal... chociaż nie boję się! nie boję! W prywatnem życiu mam czyste sumienie...

Był to ulubiony frazes Mostkiewicza, którym przy sposobności wszelkie zarzuty odpierał.

Tymczasem panie, ukończywszy zewnętrzny przegląd zbłąkanej pary, zaczęły się dopytywać o szczegóły.

— Da wnoście się poznali? — pytała baronowa.

— Jakże to było? — zagadnęła bankierowa. Chłopak z dziewczyną stali, jak na rozżarzonych

węglach. Józek miął trzymaną w ręku czapkę, Kasia raz po raz zasłaniała twarz chustką.

— Mówcie szczerą prawdę. Jesteśmy dla was życzliwie usposobieni, chcemy wam dopomódz. Nie krępujcie się niczem, tylko mówcie. Pierwszym krokiem do poprawy jest szczere wyznanie winy — przemawiał do onieśmielonych Wyżerko.

— Proszę wielmożnych państwa — odezwała się wreszcie dziewczyna, całując ręce pani Eufemii — kiej nie śmiem...

— Nie masz się czego wstydzić — zachęcała radczyni.

Chodził za mną i chodził, aż się stało... Obiecywał się żenić, zwyczajnie, jak każdy chłop, cygan...

— Słyszycie panowie?! — wtrąciła, śmiejąc się, rozwódka.

— Obiecywałem!... — bronił się Józek. — I dziś nie jestem od tego, ale jak nie ma za co, to nie ma! Człowiek ledwie na życie wyrobi. Com rzekł, dotrzymam, jak uzganiam ze trzydzieści papierków, to i ślub będzie...

— Uzganiasz? z czego!

— Trafi się jaka lepsza robota...

— Jużem się na to wyczekała dość! Obiecanka... cacanka...

— Kiedy rzetelnie przy wielmożnym państwu powiadam, Kasiu! że tak. Zgrzeszył człowiek, ale niczyjej krzywdy na sumieniu mieć nie chcę. Pobierzewa się, jak będzie za co...

— A tymczasem ja nieboga z dzieckiem na wszystko wyharować muszę i jeszcze ludzie palcami wytykają!

Zaczęła płakać. Więc doktór Ćwik, ujęty otwartością dziewczyny, zbliżył się do niej i uspakajał.

— Cicho! cicho! nie płacz. Znajdą się i środki. Dlatego właśnie przywołano was tutaj... Prawda?

Pytanie to zwrócone było do pani domu.

— Tak jest — odpowiedziała i skinąwszy, aby podeszli bliżej, przemówiła:

— Nie ma winy bez pokuty — zaczęła z niezamąconą powagą — i wy zbłądziliście ciężko. Chwała Bogu, że nadeszła dla was chwila opamiętania, bo na poprawę, na wynagrodzenie zła, na podniesienie się z upadku zawsze czas...

W miarę, jak mówiła te słowa, głos jej miękł, oczy przybrały łagodniejszy wyraz, czuć było, że wierzy w to, co wygłasza. Więc Zygmunt, którego uderzała niezwykła tkliwość ciotki, przysunął się bliżej, słuchając z dziwnem jakiemś uczuciem, które nim owładło nagle. Z ust opiekunki słyszał to właśnie, czego dla samego siebie najusilniej pragnął: nadzieję przebaczenia, odkupienia win, nadzieję szczęśliwego jutra... I wydało się Walickiemu, że ciotka umyślnie dobiera zdań i wyrazów, aby jego w smutku pokrzepić. Bezwiednie czepił się tej myśli i nieopisana radość rozlała mu się w piersiach.

A pani Potnicka mówiła dalej:

— Zbłądziłaś ty, dając się unieść namiętności, zapominając, że tylko miłość małżeństwem uświęcona jest miła Bogu i ludziom, ale on zawinił stokroć więcej! Zawiniłeś podwójnie i dwie istoty masz na sumieniu: tę oto kobietę, którą sprowadziłeś z drogi cnoty, i to maleństwo, owoc nieprawego związku. Gzy wy wiecie, co to za straszna odpowiedzialność grzech cudzy! — pouczała, zapalając się. — Czyż można wyrządzić krzywdę większą! spełnić grzech cięższy, jak własnej krwi nie dać prawowitego nazwiska? Czyście się nad tem zastanowili, że to biedne dziecię, owoc waszej ułomności, okradliście z przynależnych praw! że z chwilą, gdy po chrzcie świętym zapisane zostało w księgach jako sierota z "niewiadomego" ojca, popełniliście najstraszliwszą zbrodnię! Tym "niewiadomym" ojcem jesteś ty!... Tym zbrodniarzem... Nie zdążyła dokończyć zdania, bo w tej chwili rozległ się spazmatyczny krzyk, a następnie łoskot padającego ciała.

— Panna Porzelska zemdlała — krzyknął kręcący się pod werendą lokaj.

— A! a! a! — wykrzyknęły panie. Porwano się z miejsc, z zamiarem pospieszenia na ratunek. I wtedy stało się to, czego nikt, nawet sama radczyni, przewidzieć nie mógł.

Zanim doktór z Wyżerką, znajdujący się najbliżej miejsca wypadku, zdążyli nadbiedz, już Walicki, odsunąwszy prawie szorstko stojącą obok rozwódkę, w kilku skokach znalazł się przy omdlałej.

Jak oszalały, nie zważając na nikogo, objął w pół bezwładną kibić dziewczęcia, z nadludzką siłą uniósł w górę, niby niańka niemowlę, i usadowiwszy na najbliższem krześle, gwałtownym ruchem rozerwał stanik, ściskający pierś panny Porzelskiej. Poczem, przyklęknąwszy, począł jej nacierać lodowate skronie, szepcąc stłumionym, urywanym głosem:

— Maniu! Maniu! to ja! twój Zygmunt! Najdroższa..

Scena była nadto widoczna, aby pomimo zamieszania mogła ujść uwagi obecnych.

Szczęściem, doktór Ćwik, podążający tuż za Zygmuntem, nadbiegł i przerwał w porę. ostrzegając:

— Spokojnie! spokojnie! panuj nad sobą... Za dużo oczu... Prędzej! wody! trzeba chorą otrzeźwić i przenieść do mieszkania.

Przestroga doktora wróciła Walickiemu przytomność. Jęknął głucho, powstał i z determinacyi jął staremu pomagać, podtrzymując obwisłą główkę chorej. Jeszcze nie zdołał ogarnąć umysłem wszystkiego, jedno tylko widział jasno czuł całą głębią targających w nim uczuć, że miłość jego dłużej w ukryciu pozostać nie może, nie powinna. I myśl bezwiednie pobiegła za wątkiem dalszych następstw.

Poczciwina doktór z niezwykłą energią wziął się do cucenia omdlałej.

Natrysk chłodnej wody pomógł o tyle, że panna Porzelska po kilku minutach podniosła omdlałe powieki. Osłupiały jej wzrok z ciekawością spoczął kolejno na twarzach otaczających ją osób.

— Gdzież ja jestem? — spytała wreszcie. Więc pani Eufeniia, którą nietyle sam wypadek, co zachowanie się Zygmunta zaalterowało niezmiernie, przystąpiwszy bliżej, ujęła lektorkę za rękę i uspakajającym tonem poczęła mówić;

— Co się pani stało? panno Maryo! A zwracałam uwagę, że od jakiegoś czasu mizernie mi wyglądasz... Trzeba się było poradzić... Cóż lepiej już?

Nachyliła się nad twarzą chorej i przyglądała uważnie. Robiła to wszystko demonstracyjnie, podniecona kompromitującem uniesieniem siostrzeńca, postanowiwszy osobistym taktem przeciąć zawczasu drogę domysłom, i zapobiedz dalszym zawikłaniom.

Stosunku między lektorką a Zygmuntem nie brała nigdy na seryo, więc omdlenie panny Porzelskiej i postąpienie Walickiego, który wobec obcych osób nawet pohamować się nie mógł, zaskoczyło radczynię niespodzianie. Domyśliła się, że sprawa zaszła za daleko. Z każdą minutą prawda ta przedstawiała się jej coraz jaśniej i stopniowo ogarniało ją uczucie upokorzenia.

— Dopóki nikt nie wiedział! mniejsza o to! — rozmyślała między jednem a drugiem pytaniem zadawanem chorej — ale teraz...

I rozbudził się w niej gniew przeciwko tej istocie, co ośmieliła się stanąć w poprzek jej zamiarom, co zamąciła w szanowanym domu porządek zwykłego życia, gniew tem silniejszy, że go w sobie tłumić musiała, bo wszelkie widoczne oznaki jeszcze pogarszały położenie.

Chłodna jej twarz przybrała wyraz jeszcze chłodniejszy, nie licujący zupełnie z pozorną pieczołowitością, okazywaną chorej. Wysiłkiem woli zdobywała się jedynie na tę garść czułych frazesów, rada tez była przyspieszyć usunięcie chorej z przed oczu obecnych, co istotnie po niejakim czasie nastąpiło.

Doktór Ćwik, z pomocą wystraszonego radcy Modesta, ująwszy pannę Porzelską pod ramię, przeprowadzili ją do pokojów. Wysłany do apteki lokaj po środki orzeźwiające, powrócił wkrótce i w pół godziny potem, stary eskulap, wróciwszy do pozostałego w ogrodzie towarzystwa, objaśnił, "że niebezpieczeństwa nie ma, zwyczajne omdlenie..."

Ale mówiąc te słowa, spojrzał znacząco na milczącego Zygmunta, przykładając palec do warg. Walicki zrozumiał znak i spuścił smutnie głowę.

Niebawem goście zaczęli się rozchodzić. Potnicka, pragnąc zostać samą, nie starała się o przedłużenie wizyty.

— Moja kochana — mówiła przy pożegnaniu do "jabłuszka" — ta afera tak mię wzruszyła, że mię już migrena chwyta...

— Przykry wypadek. To jakaś słabowita istota — wtrącił Mustardblatt, a Wyżerko, który właśnie, odprowadziwszy "zbłąkaną" parę, wracał, dodał:

— To pewnie niedokrwistość...

— Nie wtrącaj się w nieswoje rzeczy — burknął doktór. — Zwykłe omdlenie... Pannę Porzelską zaleciał dym z samowara i basta!

— Przytem kostyum obcisły... zmęczenie — dorzucił Czekanowski, mrugnąwszy znacząco na rozwódkę.

— W każdym razie przykry wypadek, moja droga! — zauważyła Putwitzowa. — Taka młoda i już nie ma zdrowia...

Mostkiewicz nie mieszał się do rozmowy. Wobec przerwanej kolacyi, nie widział potrzeby pozostawania dłużej, pierwszy też pożegnawszy "czcigodnych" gospodarstwa, wymknął się na ulicę.

— Trzeba będzie wstąpić do "Bodegi" — mruczał, idąc przyspieszonym krokiem. — Wszystko to dobre, ale papu pod psem. Kiszki marsza grają. Wpadnę na "starkę", może jeszcze z obiadu flaki mają, to przekąszę. Żeby nie ta afera! kto wie, możeby i u Potnickich coś "ciepłego" było. Kto wie! Ale panie! fajtnęła jak długa! Temat do "nowelki", jak Boga kocham! temat do nowelki... Żebym tak miał czas, kropnąłbym jakie trzy tysiące wierszy.

Musiał mu pomysł przypaść do smaku, bo roześmiał się na cały głos.

 — Jutro z rana machnę do Migdalskiej — planował w dalszym ciągu. — Dopiero się babina ucieszy, jak jej wszystko opowiem! Bo że w tem jest coś kompromitującego Potnicką... dam szyję! Czuję przez skórę, że tak jest na p! Żeby mię tylko Wyżerko nie uprzedził! bo to gęba, jak wrota!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

W willi radcostwa Potnickich, wcześniej niż zwykle, zgaszono światło, tylko z małego okienka pokoiku panny Porzelskiej przebłyskał długo mgławy odblask lampki. Wreszcie i wypalona do szczętu lampka tlić się przestała, tylko gwiazdy, nieme świadki snów różowych i niespanych nocy, przyglądały się z wyżyn niebieskich łkającemu na klęczkach dziewczęciu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej