Adolf Dygasiński

NA PAŃSKIM DWORZE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I DOSYĆ NIEWYRAŻNY RODOWÓD DZIECKA

II KUCHNIA I FOLWARK

III WALKA O BYT

IV NAZAJUTRZ Z RANA

V WINOWAJCA

VI PANI HRABINA

VII WYPĘDZONY

VIII SUMIENIE

IX KSIĄDZ KANONIK

X LOSY WYGNAŃCA

NA PAŃSKIM DWORZE

Adolf Dygasiński

I DOSYĆ NIEWYRAŻNY RODOWÓD DZIECKA

Pięknym był dwór albo, jak go nazywano, pałac w Pałkach. Domy takie i tak urządzone na wsi posiadać mogą tylko wielcy panowie.

Uczuwając brak zarówno pojęć jak i terminów architektonicznych, powstrzymuję się tu od opisu owego dworu w obawie, abym nie ubliżył szlachetnemu budynkowi.

Pałki były jedną ze wspaniałych książęcych rezydencji rodu Zbrojomirskich, a drogą posagu dostały się w posiadanie hrabiego Alberta Lutowojskiego, ożenionego z siedemnastoletnią księżniczką Olimpią Zbrojomirską, której znowu brat, August, zaślubił siostrę Alberta, hrabiankę Ewę Lutowojską.

Dwa te możne rody łącząc się tak między sobą małżeństwem wymieniały tylko swoje wielkie fortuny starając się, aby w ten sposób przynajmniej przechować spuściznę dziadów, jeżeli się jej nie da jeszcze powiększyć. W tym celu pomiędzy rodzicami miał był miejsce wczesny już układ, kiedy mianowicie dzieci ich zaledwie że wyszły z pieluch.

Musimy atoli wyznać, iż te dwie pary małżeństw nie były szczęśliwymi w rodzinnym pożyciu. Ale ponieważ opowiadanie nasze dotyczy wyłącznie dworu pałeckiego, przeto poświęcimy tu parę słów jego dziedzicom.

Księżniczka Olimpia nie była uderzającą pięknością,  lecz rysy jej twarzy miały wyraz tak miły i sympatyczny, iż jednała sobie ona ludzi wtedy nawet, kiedy im tylko rozkazywała. Rzekłbyś, że u tej kobiety piękno organizmu cielesnego utraciło wyrazistość swoję, ażeby tym kosztem właśnie uwydatnić zewnętrznie bogaty psychiczny rozwój. Są fizjonomie, o których z pierwszego już wejrzenia powiedzieć można, że wyraz wszelkich grubych, brutalnych uczuć wcale im nie przystoi i jest dla nich zupełnie obcy. Takie też wrażenie sprawiała młodziutka mężatka, hrabina Albertowa Lutowojska, wysmukła blondynka o ciemnych oczach, ciemnych brwiach, maleńkich usteczkach, a ubarwiona na licu tą cerą brązu, którą szczęście życia jakby płomieniem przykrasza, nieszczęście zaś rychło szafranem powleka. Dodajmy do tego wykwintne ruchy damy wielkiego świata połączone ze świadomością należenia do starożytnej magnackiej rodziny, a będziemy mieli dosyć wierny obrazek pani dziedziczki z Pałek.

Jakże różną była od Olimpii muzykalna jej towarzyszka i przyjaciółka, Włoszka rodem, a zwana powszechnie panną Julią. Zbudowana ona była jak posąg greckiej bogini; rysy twarzy miała nadzwyczajnie regularne i wyraziste, a pod pięknymi łukami brwi paliły się oczy tak czarne i tak na wskróś przeszywające widza, o ile tylko oczy kobiety mogą być czarne i przeszywające. Julia nosiła dwa pełne, w tył rzucone i za pas sięgające warkocze włosów kruczych, granatowo się mieniących, a tak pięknych, że ich się  żadną ozdobą szpecić nie godziło. Różni książęta i panowie, wielcy znawcy, mawiali, iż Julia jest czarodziejsko piękna. A istotnie pięknym był ten kwiat południowego nieba, w który słońce wlało całą swoję energię ciepła i światła. Wszystkie te skarby wdzięków podnosił jeszcze śpiewny głos, którego pannie Julii mogłyby pozazdrościć same słowiki. Jeżeli szaleć, to za taką!

Toteż hrabia Albert Lutowojski szalenie, chociaż tajemnie, rozmiłował się w owej muzykalnej towarzyszce swojej narzeczonej a następnie żony. Arystokratyczne stadła spędzają miodowe miesiące we Włoszech, Szwajcarii, Paryżu, Londynie lub w ogóle za granicą. Gdzie im się podoba. Więc i hrabstwo Lutowojscy z licznym dworem przez pół roku blisko podróżowali po świecie. Potem wrócili do Pałek, gdzie na ich przybycie oczekiwała wspaniale przygotowana rezydencja, o jakiej zwykły człowiek we śnie tylko marzyć może.

Jednakże ani pierwsze miesiące miodowe, ani późniejsze małżeńskie pożycie, mniej już miodowe, nie uśmiechały się do hrabiny Lutowojskiej. Nie mogła ujść jej oka wzrastająca coraz namiętniej miłość męża dla Julii. Wcześnie już poznała ona tę gorzką dla siebie prawdę i postanowiła za jaką bądź cenę pozbyć się z domu rywalki. Łatwym to nie było. Wobec tego jej postanowienia dopiero uwydatnił się aż nadto wyraźnie lekki charakter Alberta oraz zupełny brak nie tylko przywiązania, ale i szacunku dla żony.

Skoro atoli Olimpia została matką i powiła syna, zdawało się, że odtąd w imię swego macierzyństwa będzie już panią położenia i wywrze stanowczy wpływ na męża. Tymczasem triumf odniesiony nad Julią był tylko pozorny. Włoszka opuściła wprawdzie Pałki, lecz wkrótce potem i hrabia Lutowojski, zatęskniwszy widać za jej ognistymi spojrzeniami, wyjechał także za granicę. Wypadki te w owe czasy nie były obce nikomu, kto miał zaszczyt i szczęście należeć do wielkiego świata. Hrabia Albert, pan taki, dostarczał bogatego materiału do tak zwanego skandalu. Że to wszakże nie był pierwszy hrabia, który się skandalu dopuścił, przeto wielki świat miał dla jego słabości tuż pod ręką współczucie i wyrozumiałość, a nawet dano by mu i rozgrzeszenie najzupełniejsze, byleby zachowywał pozory przyzwoitości, mniej wyraźnie ujawniając stosunki swoje z Julią, a godząc je zręcznie z obowiązkami męża Olimpii i ojca maleńkiego hrabiego Zizi. Zdaje się tedy, iż starsze głowy rodzin Zbrojomirskich i Lutowojskich działając w myśl powyższego kodeksu moralności umiały nareszcie trafić do zbłąkanego serca Alberta, bo ten po roku swej romantycznej tułaczki powrócił do żony i dziecka. Atoli wiemy z różnych dziejowych przykładów, że nie tylko może mąż odjechać od żony, lecz także odjeżdżają  żony od mężów. Mianowicie też hrabia Albert po powrocie do domu stał się tak cierpkim, zgryźliwym a nawet gwałtownym, że znowu interweniowała starszyzna obu spokrewnionych ze sobą rodzin książąt i hrabiów, uznając tym razem jako niezbędne tymczasowe lekarstwo usunięcie hrabiny Lutowojskiej z synem od męża. Była to praca rodziców dla przyszłego szczęścia dzieci, bo:

- Albert ma brylantowe serce - mawiała stara hrabina Lutowojska - ale przecież młodość wyszumieć musi!

Wyjechała zatem hrabina Olimpia za granicę pod pozorem kuracji. Co by arystokracja polska robiła, gdyby nie było zagranicy?... W Pałkach pozostał samotny Albert, znudzony, zły na cały świat, a przy tym i chory. Hrabia zamykał się w swoim gabinecie po całych dniach, nie przyjmując nikogo prócz starego kamerdynera Marcina. Opowiadano mi, że jedynym człowiekiem mającym wpływ na dziką, nie dającą się nikomu poskromić naturę Alberta był ksiądz Rodowicz, kanonik z Rzepaczni, były nauczyciel hrabiego. Podobno on jeden dawał bardzo surowe nauki swemu eks-wychowańcowi, a nauki te nie tylko przyjmowano cierpliwie, ale się do nich stosowano. Zresztą, choć grubszą tajemnicą obleczony jest ten samotny, rok prawie trwający żywot burzliwego pana na Pałkach, postaramy się przynajmniej w małej części uchylić ciemną zasłonę.

Mianowicie też dla opowiadania naszego wielkie znaczenie ma następujący wypadek, który się zdarzył w Pałkach w czasie nieobecności hrabiny Lutowojskiej. Jednej ciemnej nocy, gdy już wszyscy zasypiali w najlepsze, oprócz hrabiego w gabinecie i kamerdynera w przedpokoju, zabrzmiała trąbka pocztowa przed bramą pałacu i na dziedziniec dworski wtoczył się zakryty powóz. Z powozu wysiadła jakaś dama szczelnie otulona, opięta i tak zawoalowana, że nie można było dojrzeć rysów jej twarzy. Gdy się zaś do niej zbliżył kamerdyner Marcin, oddała mu do ręki list i koszyk z zaleceniem natarczywym, aby to wszystko natychmiast, bez jednej chwili zwłoki, wręczono hrabiemu. Po czym dama owa wsiadła do powozu i zniknęła tak szybko, że stary Marcin nie zdołał się pomiarkować, gdzie i kiedy.

Hrabia jeszcze nie odczytał całego listu, gdy w koszyku zapłakało dziecko. Wtedy zbladł strasznie, upuścił papier na ziemię, oczy mu się zaiskrzyły, wargi drgały i porwał za leżący na stole turecki pistolet. Kamerdyner widać wiedział, co to znaczy, bo padł na kolana i wyciągając błagalnie ręce wołał:

- Panie hrabio!... Pamiętaj, że żaden Lutowojski nie był zbójcą!

Hrabia Albert wypalił w sufit i padł na krzesło mrucząc ponuro:

- Weź mi z oczu to szczenię!... Utop lub uduś tego bękarta!... Podła!...

A przy tym wymówił jeszcze z przyciskiem wyraz obelżywy, którego należy oszczędzić każdej kobiecie. 

Marcin czym prędzej pochwycił koszyk z dzieckiem, które jeszcze tej samej nocy wyniósł na wieś między baby.

Odtąd historia nasza będzie wyraźniejszą. Początek wszelki leży w mgle mitów. I nasza powieść jest jedną z tych, jakie znamy w dziejach Persów, Żydów, Rzymu itd., a które się odnoszą do przyjścia na świat Cyrusa, Mojżesza lub Romulusa. Wszyscy ci sławni ludzie byli rezultatami stosunków miłosnych niekoniecznie do gustu trafiających innym ludziom.

Bardzo być może, choć nie mamy dowodu absolutnej pewności, iż znalezione w koszyku dziecię płci męskiej było owocem, jaki spadł z drzewa stosunków hrabiego Alberta i jego nieślubnej żony, Julii. Przypuszczać też należy, że ostatecznie piękna Włoszka musiała zranić miłość własną Lutowojskiego. Może przeniosła nadeń kogoś innego?... Nie wiemy. Dosyć na tym, iż Marcin przyjął ten grzech na siebie. Dobry kamerdyner zawsze tak robi i przeto nazywa się go „wiernym sługą". Ale że Marcin był starym kawalerem, więc trudno mu było przyznać się do ojcostwa; udał się tedy za wujka dziecka, które oddał najprzód na mamki; potem zaś  - gdy już chłopczyna dobrze chodził  - wziął go pod swoję osobistą opiekę. Stary nazwał malca Majcherkiem i przywiązał się do niego. Dzieciak przesiadywał głównie w kuchni dworskiej, bawiąc się pod ławą lub pod stołem.

W niedługim potem czasie hrabia Albert pogodził się z małżonką i był raz jeszcze szczęśliwym ojcem całkiem prawego potomka płci żeńskiej, któremu dano na chrzcie świętym imię Matylda-Zenobia, w stylu zaś rodzinnym maleńką hrabiankę nazywano pieszczotliwie Mimi i w pieluchach jeszcze zaręczono z nowonarodzonym jakoś w tej samej porze maleńkim księciem Tytusem Zbrojomirskim, przezwanym Titi. 

Ale w trzy lata po przyjściu na świat córki zgasł przedwcześnie hrabia Albert Lutowojski; zwłoki jego złożono w Pałkach w rodzinnym grobie książąt Zbrojomirskich, a licznie zgromadzeni na pogrzebie książęta oraz hrabiowie rozczulali się do łez gorących mową pogrzebową sprowadzonego z Krakowa ad hoc kaznodziei, który dowiódł jak na dłoni, iż zgasły hrabia należał nie tylko do najbardziej świątobliwych w całym kraju mężów narodu, ale był zarazem w całym znaczeniu tego wyrazu wybornym mężem i ojcem rodziny. Płaczu w kościele było dużo.

Pozostała na świecie smutna wdowa hrabina Olimpia i dwoje małych sierot; pozostał nadto nieco już nadszarpany, ale i tak bardzo wielki jeszcze majątek. Stokroć gorzej atoli jest sierotom-podrzutkom, co nie znały nigdy ojca ani matki.

Do rzędu takich sierot należał wychowywany przy kuchni Majcherek, w którym może i płynęła krew

Romulusa lub rzymskich cezarów. Marcin chował chłopca według swego pedagogicznego ideału - w kierunku praktycznym. Na najbliższą przyszłość wyznaczał on mu stanowisko chłopaka przy kredensie w Pałkach; później widział, jak Majcherek dorastał godności lokaja; a nareszcie, jeżeliby pozwoliła łaska Boska i łaska panów, czemuż by też nie miał zostać kamerdynerem, to jest specjalistą przeznaczonym do usług samej pani hrabiny. Ale człowiek tak, a Bóg inak. Dobry Marcin w pół roku poszedł za panem do grobu. Siedział w kredensie, zrobiło mu się  źle - i umarł, unosząc ze sobą do trumny tajemnice albo przynajmniej część tajemnic hrabiego Alberta. Po śmierci Marcina echo pałacowych mitów pozostało chyba tylko w ścianach i sprzętach, równie jak on niemych.

Jakimi były dalsze losy panny Julii, figurującej w opowiadaniu naszym jako Rea Sylwia, nie wiemy. 

Podobnież zmuszeni jesteśmy pozostawić czytelnika w wątpliwości, co się tyczy pokrewieństwa Majcherka ze sławnym rodem Lutowojskich, liczącym długi szereg wojewodów, kasztelanów, kanclerzy, hetmanów itd. Wszakże nikt przysiąc nie może w takich razach, iż nie było interwencji nadprzyrodzonej. Jaki bożek Mars, Zeus oraz inni lubili się podstawiać i jako anonimy występowali nieraz w wielkim a starym procesie odtwarzania rodzaju ludzkiego.

Jak bywają synowie i córki pułku, tak w Pałkach był syn kuchni. Losu tego niechaj nikt nie zazdrości Majcherkowi.

II KUCHNIA I FOLWARK

Tak więc wśród kuchennej służby dworskiej, popychany przez kuchcików i pomywaczki, pomiatany przez dziewki i kucharza, traktowany przez lokai na równi z psami, poniewierał się Majcherek przy pałeckim dworze. Był to już obecnie ośmioletni może chłopaczek, dziecko bardzo piękne, ale wątłe, przywiędłe, ciągle kaszlące, widocznie nie dożywiane. W kuchni, gdzie się załatwiają tak poważne kwestie, jaką stanowi zaspokojenie wymagań hrabskich żołądków i podniebień, nie ma czasu na wyzwalanie ze stanu potencjonalnego sił zwanych filantropijnymi popędami ani na zastanawianie się nad losem jakiegoś tam dziecka; zwłaszcza też, jeśli niedokładnie wiadomo, w jaki sposób ono przyszło na świat. Mianowano chłopca „Majchrem, Majcherkiem, Majchrusiem", stosownie do humoru i względów osób, które w danej chwili mogły nań zwrócić uwagę. Już to szczególnych łask nie miał Majcherek u służby. Nieraz kuchcik przy pomocy ścierki, rożna, miotły lub pogrzebacza wypędzał psy, które nieustannie od samego rana czatowały przy drzwiach, nie mając nic lepszego do roboty nad oblizywanie się i przyjemne rozpamiętywanie o przymiotach smakowych rozmaitych frykasów, woń których przez szpary drzwi dostawała się do sieni. Przy dobrej sposobności psy owe hurmem cisnęły się do kuchni. Taki kuchcik często się rozmachał i zawziął, aby kuchnię raz uwolnić od wszelkiego psiarstwa; więc gdy już sprawił porządne mydło różnym Brysiom, Mortonom, Brylantom i Kruczkom, spostrzegłszy jeszcze Majcherka ściągnął go nieraz po grzbiecie, wołając:

— Wynoś się za drzwi, psia duszo, raku!

I Majcherek się wynosił; nie brał tego wcale do serca, nie uważał za zniewagę. Cóż to dziwnego, że kuchciki lub lokaje klną i biją? Majcherek myślał sobie, że i on sam także, jeśliby kiedy został kuchcikiem, kląłby i biłby psy oraz takich jak on małych bębnów. Wypędzony z kuchni za drzwi, zasiadał wraz z psami pod ścianą do słońca i tu często rozmawiał sam ze sobą albo i z psami. Jeżeli psy poszły znowu wartować pod drzwi kuchni, Majcherek też szedł za nimi i razem z psami wciskał się do kuchni; tutaj właził pod stół lub pod ławę; poszukiwał ostrużyn z marchwi, kalarepy, brukwi, jabłek, gruszek, zbierał wytłoczyny z malin, agrestu, porzeczek; szukał pestek rozmaitych owoców; on się tym wszystkim żywił. Czasem która z dziewek posłała go po naręcze drzew albo mu poleciła obierać kartofle; czasem kuchcik rozkazał Majcherkowi obracać rożen z pieczenią, wiercić mak w donicy lub wykonywać inną jaką czynność. Chłopiec robił dobre interesa na takich zajęciach, bo zwykle dostawał za to jaki ochłap albo kawałek chleba.

Kuchmistrz hrabskiego dworu, pan Masełko, człowiek rezolutny i bystrego oka, mający pretensje do wyższej umysłowości, dzierżył w energicznej prawicy nieubłagany rygor kuchenny. Kiedy w oznaczonej godzinie wystąpił odziany w szaty przeczystej białości: w białej czapie, białym kaftanie i fartuchu, miał wtedy uderzyć w stół nożem. Było to hasło dziennego porządku, a znaczyło mniej więcej: „nie ścierpię rządu w rządzie". Gotowano parę razy na dzień, ale generalne wystąpienie pana Masełki rozpoczynało się po południu, coś około godziny pierwszej. Jeżeli mistrz ten wstępując na arenę swego zawodu gwizdał, był to znak, iż zaczyna działać w złotym humorze. Wszyscy też w kuchni nasłuchiwali bacznie, czy pan Masełko przed uderzeniem nożem w stół gwizda, czy pośpiewuje. Stanowiło to bowiem horoskop dnia. On sam wiedział o tym, iż ma taki zwyczaj, i zupełnie świadomie gwizdał albo śpiewał. Nakręcając nieraz ucho ogrodniczkowi, który mu na czas nie dostarczył włoszczyzny, mówił ponurym głosem:

- Słuchaj no, ty badylarzu! Drugi raz, nim mi się tu na oczy pokażesz, popytaj, jak ja śpiewam!

I przy tych słowach wykonywał mniej przyzwoity gest nogą, wskutek którego ogrodniczek, jakby z procy wyrzucony, padał gdzieś w przeciwległym końcu kuchni, krzycząc w przerażeniu:

- Olaboga!

Zarówno więc ręki jak i nogi używał ten hrabski kucharz, gdy chodziło o sterowanie podwładną rzeszą. Tylko dwa ptaki, wiszące w klatce przy oknie, cieszyły się nigdy nie ustającą  łaską pana Masełki. Jeden z tych ptaków był kos, zwany Maciuś, drugi - kanarek Błażek. Prócz tego chodziła po kuchni swobodnie sroka, która w różnych czasach nosiła różne imiona, stosownie do gustu kucharza. Jeżeli np. w danej chwili pomywaczką przy kuchni była dziewka imieniem

Baśka, to Masełce mógł do głowy przyjść pomysł, aby srokę Baśką nazwać. Właśnie w czasie, do którego się odnosi nasze opowiadanie, sroka nosiła imię ,,Pękasia", a to od nazwiska gospodyni Pękalskiej, której władza rozpościerała się znowu na innym terytorium, na tak zwanym folwarku, gdzie Pękalska administrowała i organizowała rozpłodowe czynności drobiu, rogacizny i nierogacizny. Sroka dostawała też czasem kopnięcie nogą od kucharza.

Kiedy Masełko był zły i śpiewał, wtedy kos i kanarek wytrzeszczały nań czarne oczka, a nasłuchiwały pilnie, oczekując, co to będzie. Sroka właziła pod stół i stamtąd zerkała ciekawie, obserwując różne dramata. Gdy dopiero kucharz zaczął sadzić krociami a milionami diabłów, gdy się w kuchni zrobiła wrzawa, a wybuchały głośne nieraz szlochy, łkania i krzyki rozpaczy — wówczas ptaki w klatkach rozpoczynały koncert, darły się z całego gardła; wówczas i sroka wyskakiwała spod stołu, siadała nieraz na ramieniu której dziewki lub kuchcika i jakby kłócąc się dorzucała do wrzawy swoje skrzeczenie: „trrra, trrra, trrra!"

Psy, owe zwierzęta, które w obcowaniu z człowiekiem rozwinęły najwięcej sił duchowych, na pałeckiej kuchni odznaczały się też niemałą inteligencją i zwykle zaraz przy pierwszych wybuchach Masełkowego gniewu zmykały za drzwi pospiesznie, myśląc zapewne, że jeśli ludzie źle się traktują między sobą, to czegóż od nich mają spodziewać się one - zwierzęta! Było raz nawet takie zdarzenie, że pies Brylant - mieszaniec wyżła i kundla, który kilka razy w życiu za zaglądanie w garnki oraz rondle wycierpiał istną wiwisekcją  - usłyszawszy grzmiący głos pana Masełki, a przy tym nie zorientowawszy się dostatecznie, do kogo się groźba stosuje, i widząc nadto zamknięte drzwi do sieni, rzucił się jednym skokiem w okno, powiększając zgiełk brzękiem stłuczonych szyb, przewracając po drodze garnek ze śmietaną i liczne słoiki z konfiturami.

Ale wypadki tego rodzaju były niczym w porównaniu z wybuchami antagonizmu pomiędzy zwierzchnią władzą kuchni a głównym zarządem na folwarku, reprezentowanym przez wspomnianą już panią Pękalską, niewiastę słynną z talentu swego na punkcie pobudzania i przyspieszania rozpłodowego popędu u kur. Pękalska miała pod swymi rozkazami jakie pół tuzina młodszych i starszych dziewek, gotowych iść w ogień na jej skinienie. W danej chwili rozrzucała ona te amazonki po krowiarni, chlewach, kurnikach, dając każdej odpowiednią instrukcją. Przy doborze takiego zastępu szafarka kierowała się zasadą, czy dziewka potrafi się odciąć karbowemu, ekonomowi, kucharzowi, lokajom itd., z którymi to urzędnikami folwark pozostawał w ciągłych a nader żywych stosunkach, mających atoli charakter niekoniecznie przyjacielski. Karbowy nie zawsze wydawał dla krów i trzody chlewnej dosyć plew, sieczki, siana, słomy, jako też innych produktów polnych. Z ekonomem znowu należało walczyć o każdą garść pośladu dla drobiu, o kartofle, buraki i ospę dla bydła. Z lokajami bywały bardzo niemiłe utarczki, ilekroć chodziło o śmietankę do kawy, herbaty, poziomek. Każdy organizm walczy, aby wyżyć  - o ile się daje - dobrze.

Główne atoli zapasy musiała staczać Pękalska z zuchwałym samowładcą kuchni. Ten człowiek nie znał żadnych towarzyskich względów delikatności ani dla płci mieszkanek folwarku, ani dla stanowiska Pękalskiej. Stosunków zaś z nim w żaden sposób nie można było zerwać, albowiem folwark obowiązany był na każde zawołanie dostarczać do kuchni drobiu, nie mówiąc już o bajecznie znacznych ilościach masła, śmietany, suszonych grzybów, konfitur itd. Jeżeli zatem dziewka stojąca na czele transportu przesyłanego do kuchni nie była sprytna i zaradna, jeżeli się nie umiała porządnie odciąć gębą  — wtedy pan Masełko wybredzał i często połowę transportu zwracał folwarkowi domagając się lepszego materiału.

— Cóż sobie ta Pękalska myśli? — wołał nieraz kucharz. — Czy ja to mam psów karmić, czy co?

I bez ceremonii wyrzucał za drzwi przychude kurczęta, indyki, kapłony albo rozbijał garnki z masłem, próbował  śmietany, obwąchiwał grzyby. Przy tym wydziwiał dokuczliwie lub klął, na czym świat stoi. Jeżeli atoli folwarczna dziewka przybywająca z dostawą nie zapomniała języka w gębie i umiała się postawić z odpowiednią godnością, wówczas miękł widocznie kuchmistrz, a choć gderał nieco, wymyślał, jednak przyjmował wszystko, co Pękalska przysłała.

Toteż jedynym ambasadorem w takich trudnych poselstwach była dziewka Magda, której nawet bała się sama Pękalska. Niech no by jej co powiedział kucharz lub kto bądź! Otwierała natychmiast szerokie usta i nie prędzej zamykała, aż postawiła na swoim. Była to białogłowa dużego wzrostu i o atletycznych mięśniach; twarz jej ożywiał nigdy nie zgasły rumieniec zdrowia, a niebieskie oczy pałały iskrami zuchwalstwa i nieuległości. Strach było spojrzeć na Magdę. Pan Masełko do osób zaufańszych w kuchni mawiał o niej:

- To bestia, nie kobieta!... Jucha lucyper z piekła rodem!

Z początku próbował on wziąć górę nad Magdą, ale gdzieżby mu się to udać mogło. Klął Masełko - klęła setniej jeszcze Magda, energia zaś jej gestów i krzyków przerażała wszystkich obecnych.

Zdarzyło się, iż kucharz był raz w nadzwyczajnie złym humorze i przeglądając dostarczone sobie z folwarku produkta począł przedrwiwać z chudego kapłona:

— Toście wy się, baby, popasły na folwarku jak wieprze w karmniku, a na stół hrabski przysyłacie mi tu samych zdechlaków!... Czy to takiego kapłona mają jeść panowie?

Po czym zaczął z piór żywcem oskubywać ptaka, wzywając wszystkich przytomnych, aby się naocznie przekonali o jego chudziźnie, a tym samym o nadużyciach żeńskiej administracji folwarcznej, o niesłychanym próżniactwie klucznicy i dziewek.

Magda była jakiś czas cierpliwą, sądziła ona, iż to są zwyczajne grymasy pana Masełki; ale gdy ten na wpół oskubanego ptaka wypuścił z ręki i ze złością kopnął nogą, podbijając go niejako w górę, wówczas dopiero dziewka rozpuściła język.

- Cóż to jegomość baje o folwarku?... Widzicie go! Jeszcze my nic nie robimy! A wy co tu robicie, próżniaki?... Ho, ho, Wiem ja, co się  święci, chociaż nie gadam, nie wyzwierzam języka!... Kto słoiki konfitur posyła propinatorce za gorzałkę? Czy może idą z folwarku - hę?... Kto świeżutkie masło całymi łyżkami wrzuca pod blachę, żeby się ogień zajął  - co?... No, a słyszał kto kiedy, żeby na folwarku ptasie piórko zginęło? Kto ma zastanowienie takie rzeczy powiedzieć?... Czy to ja nie spotkałam kiedyś na drodze kuchcika, jak wynosił pod kurtą szparagi do ekonoma? Czy to ja nie wiem, ile się z folwarku posyła kurcząt, ile kapłonów, ile wszystkiego? Kajże to się podziewa - co? Czy może hrabstwo zjadają?... Bajki, prześwietny sądzie!... Widzicie go, ludzie! Kapłon mu za chudy!... Jeszcze czego! Może go jegomości słoniną posmarować?

Magda wyrzuciła to wszystko ze siebie prawie jednym tchem, wpatrując się zajadłym wzrokiem w kucharza, który udawał, że nic nie słyszy. Straszliwe sapanie, przenikliwy głos i zuchwałe gesta korpulentnej dziewicy wprawiły w osłupienie całą kuchenną ludność. Wreszcie wypadła z kuchni rycząc ze złości i wyrzucając z ust mnóstwo przekleństw. Już była na drodze do folwarku, a jeszcze powtarzała:

— Kapłon mu za chudy! Ciesz się! Niedoczekanie twoje, warzykrupo!

Pękalska widząc, iż Magda przybyła srodze zirytowana, zaraz się domyśliła jakiejś ciężkiej przeprawy z kucharzem.

— No, i cóż tam było? — pytała. — Czy przyjął wszystko?

— A juści przyjął, przyjął! Niechta jejmość posyła kogo innego do kuchni, bo już z tą psiajuchą nie do wytrzymania!... Nagadał, naswarzył na mnie, Bóg nie wie co! Jak tak będzie, to wolę podziękować za służbę. Cóż to ma lada kto skrzeczyć na człowieka!

I z tymi słowy rozszlochała się Magda wydając okrutne ryki.

Pękalska była ciekawa, co się stało. Łagodziła dziewkę, uspokajała, dobruchała, myśląc jednakże w duszy, że dziś właśnie Magda musiała się dać dobrze we znaki kucharzowi. Bo płacz tej dziewuchy był tylko dalszym ciągiem wybuchu złości.

- I cóżeś mu ty powiedziała na to? - pytała klucznica.

- Com powiedziała, tom powiedziała! - odrzekła Magda. - Jakby człowiek raz sfolgował, toby go nikt potem nie miał za psi ogon! 

Koniec wersji demonstracyjnej.

III WALKA O BYT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV NAZAJUTRZ Z RANA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V WINOWAJCA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI PANI HRABINA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII WYPĘDZONY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII SUMIENIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX KSIĄDZ KANONIK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X LOSY WYGNAŃCA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej