Jan Karłowicz

NAJNOWSZE BADANIA PODAŃ I ICH ZBIORY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. P A R Z I V A L.

II. W I N I E L E U S.

III. SIEDMIU BRACI ŚPIĄCYCH.

IV. WIAROŁOMNA WDOWA.

V. PODANIA LITEWSKIE. (DOKOŃCZENIE).

VI. PODANIA ŁUŻYCKIE.

NAJNOWSZE BADANIA PODAŃ I ICH ZBIORY.

Karłowicz Jan

(Wilh. Hertz Die Sage vom Parzival und dem Grał, Wrocław, 1882, str. 41 w 8-ce w. Herm. Varnhagen Ein indisches Märchen auf seiner Wanderung durch die asiatischen und europäischen Literaturen, Berlin, 1882, str. 122.

Baring-Gould Curious myths of the Middle-age, Londyn, 1869, str. 93—112.

Rohde w Rheinisches Museum XXXV od 157; XXXVII od 465. J. Koch Die Siebenschlaferlegende, ihr Ursprung und ihre Verbreitung, Lipsk, 1883, str. 216. Edw. Grisebach Die treulose Wittwe, eine orientalische Novelle und ihre Wanderung durch die Weltliteratur, wyd. 4-te, Lipsk, 1883, str. 127.

Zbiory rzeczy ludowych litewskich i łużyckich.

Zastanawianie się nad podaniami ludu i legendami, nad ich rolą w mitologii, piśmiennictwie i wogóle w cywilizacyi, w ostatnich lalach trzydziestu, w Niemczech, Francyi, Anglii i Włoszech przybrało ogromne rozmiary. Czarodziejskie bajania starożytności i wieków średnich, zdyskredytowane przez myślicieli i literatów wieku XVIII, i początku XIX, zbudzono do nowego życia i powtórnego rozkwitu; naprzód poeci romantyczni, a obecnie liczny zastęp uczonych specyalistów otrząsają z pyłu dawne baśni i wierzenia, szukają ich początków, przekształceń, dziejowego znaczenia i międzynarodowej wędrówki. Ogłoszono drukiem tysiące tomów, zapełnionych zbiorami podań ludowych, legend świętych, poezyi wieszczów średniowiecznych i studyów nad niemi. Puszczono w obieg nowe wyrazy, nowe nazwy istot, pojęć i rzeczy dawno zapomnianych; wskrzeszono niby zaklęty zamek i uśpione w nim rycerstwo, drzemiące dziewice, senne gołąbki na dachu i zamilkłe świerszcze na murawie.

Któż do niedawnego czasu wiedział np. o świętym Gralu? A jednak w pojęciach średniowiecznych jakże znaczną rolę odgrywał ten skarb tajemniczy, to summum bonum marzeń i pragnień bajarzy; lecz już w XV" w. poczęto mu nadawać złowrogie jakieś znaczenie, utożsamiając z mocami szatańskiemi; później gralem zaczęto nazywać górę, czy pieczarę, w której gromada szaleńców i potępieńców zbiera się na orgje; wreszcie zapomniano zgola o przenajświętszym talizmanie, tak iż pewien uczony niemiecki w połowie XVIII w. pisze w swym słowniku, objaśniając wyraz gral: „staroświecka zabawa, odbywana niegdyś z tańcami i krzykiem." Przyszła jednak chwila, że odkopano skarb zaklęty i. zapomniany. Pod czarodziejską różdżką romantyzmu i nowszej nauki zajaśniał gral dawnym blaskiem i dzisiaj tomy o nim piszą, ogłaszają poemata, w których dawniej był opiewany i starają się wytłómaczyć jego znaczenie.

Niemcy, Francuzi, Włosi, Anglicy wydobyli z zapomnienia mnóstwo pieśni, legend, poematów; wydania ich mnożą się, każdy uczony śpieszy porównać i oczyścić tekst, wyjaśniać ciemniejsze wyrazy i zwroty, odszukać wątki i źródła, dośledzić autora, oznaczyć wartość i wpływ owoczesny jego utworu. Sto lat temu, Fryderyk pruski, przezwany wielkim, gdy mu Műller ofiarował egzemplarz Nibelungów, tak mu odpisał (1784): „Mojem zdaniem takie poezye nie warte są szczypty prochu i nie zasługują, aby je z pyłu niepamięci wydobywać. W zbiorze moich książek nie mogę cierpieć takiego nędznego płodu i wyrzucam go; niech czeka swego losu w tutejszej wielkiéj bibliotece." A jednak „nędzny ten płód" doczekał się swego losu. Obecnie posiadamy go w setnych wydaniach i tłómaczeniach; najlepsi uczeni opracowują go, objaśniają; poeci czerpią zeń natchnienie; szkoły niemieckie uczą się na nim dawnej mowy przodków i nowej krytyki filologicznéj. Habent sua fata libelli!

Zamierzam w niniejszej rozprawce zapoznać czytelników naszych z najnowszemi pracami na polu podanioznawstwa. Nie uprzedzając w niczém sądu jego i nie zapuszczając się w porównania i wyjaśnienia mitologiczne, ograniczę się zwróceniem uwagi na następne trzy nici przewodnie, których niech raczy w ciągu czytania pojedynczych referatów nie spuszczać z oka.

Nasamprzod: godném jest uwagi ciągłe przekształcanie się wątku podaniowego. Odkryty badaniem najdawniejszy kształt jego nosi charakter pierwotny, naturą swą bardzo bliski owych prastarych uosobień sił natury, które według nowszych zasad mitologii, dały początek wszelkim wierzeniom w mocy i istoty nadprzyrodzone. Powoli wątek ten przybiera coraz to kunsztowniejszą postać, a myśl pracuje nad zabarwieniem jego jakąś moralną sygnaturą; początkowa, prawie obojętna etycznie fabuła, staje się stopniowo apologiem, a przy współdziałaniu mniejszego lub większego talentu obrabiaczy, oprócz podkładu moralnego, nabywa jeszcze artystycznej ogłady i nieraz, pod ręką mistrza, przedzierzga się w arcydzieło literackie (np. Hamlet, Faust).

Powtóre: na tej metamorfozie odbijają się stopniowo wpływy jej otoczenia; każda epoka, każdy lud, każda osobistość (o ile ją znamy) wyciska na fabule swoje odrębne piętno (np. Parzival francuzki, Parzival Wolframa i Parzival Wagnerowski).

Po trzecie: podanie, przechodząc od narodu do narodu i z jednej epoki do drugiéj, służy za dowód i żywe świadectwo téj, że tak ją nazwę, infiltracyi cywilizacyjnéj, tego cementu, który cegły przeróżnych plemion i czasów spaja w jeden gmach cywilizacyi wszechludzkiej. Przypatrując się z téj strony wędrówce podań, wyświadczamy nauce dziejów istotną usługę, okazując, zkąd każdy naród brał osnowę myśli i uczuć swoich; bo jakkolwiek błahemi wydawać się mogą niezdarne i nudne czasem baśni starodawne, nie zapominajmy, że w swoim czasie odgrywały one tę rolę, jaką dziś w życiu naszém duchowem grają dzieła największych mistrzów poezyi: kształciły wolę i charakter, pobudzały do pewnego kierunku w czynach, rozwijały lub przytłumiały pewne zdolności umysłu. Otóż poznając tajemne ścieżki legend, wyświetlamy szlaki pochodu i zapożyczania cywilizacyi, bo tą drogą, którą przywędrowało podanie, przybywały bezwątpienia i inne żywioły cywilizacyi i kultury: kunszta, prawa, nauki i wynalazki. Oto np. dzieje sztuki przekonywająco dowiodły, że styl gotycki, który do niedawnego czasu Niemcy za własny wytwór uważały, szczycąc się nim jako kwintescencyą twórczości swego narodu, że styl ten nie jest pochodzenia niemieckiego, lecz romańskiego i że najdawniejsze katedry gotyckie budowano we Włoszech północnych i we Francyi południowéj, a ztamtąd dopiero gotyk przeniósł się w dziedziny teutońskie. Ujrzymy też w dalszym ciągu tej rozprawki, że większa część średniowiecznych poematów niemieckich, np. Parzival, Tannhäuser itd. również romańskiego jest pochodzenia.

Wreszcie i tę jeszcze wyciągniemy maksymę, że największe znaczenie artystyczne i cywilizacyjne osiągają prawie te tylko utwory poetów, które się snują z podań i legend. Wspomnijmy dramata i poemata Shakespeara, Gothego, Schillera, Mickiewicza i wielu wielu innych, nie mówiąc już o nieśmiertelnych rapsodjach homerycznych i o cyklu dramatów i bajań indyjskich. Musi coś być w naturze baśni, co ją usposabia do tak świetnego rozkwitu; wątki nie „wysysają się z palca": są one ukochanem dziedzictwem narodów, a ci poeci, którzy stare fabuły umieli prześwietlić nowym duchem, najwyższe miejsca na naszych parnasach zajmują.

I. P A R Z I V A L.

Zdaje mi się że imię Parzivala jest prawie nieznane u nas. Lecz w Niemczech, ostatniemi szczególnie czasy, z dwóch względów często je powtarzają: naprzód jako tytuł poematu rycerza bawarskiego, Wolframa z Eschenbachu; powtóre jako nazwę opery Wagnera, która w roku 1883, w Bayreucie, zachwycała jednych, a wstręt i uśmiech politowania budziła w innych. Poemat Wolframa należy do najcenniejszych zabytków literatury średniowiecznej niemieckiej; komentowany, rozbierany, tłómaczony i wydawany był nader często i pilnie; opera zaś, z tekstem samego Wagnera, sprawiła tyle hałasu i podzieliła krytyków na tak wzajemnie przeciw sobie rozjątrzone obozy, a publiczność na tak roznamiętnione dwa stronnictwa chwalców i potępiających, że dzieje sceny muzycznej, śmiało rzec można, nie pamiętają równego rozgorączkowania i co zatem idzie, podobnej przesady w uwielbieniu i naganach.

Wolfram zaczerpnął wątek swej opowieści rymowanej z rycerskiego poematu francuzkiego, jak i wogóle pieśniarstwo minezyngierów germańskich posiłkowało się rycerskiemi pieniami południa Francyi; do Parzivala wplótł on i podania (również romańskiej o świętym Gralu; tą drogą, na samym początku XIII wieku, ukazał się z pod dyktowania jego (bo pisać podobno nie umiał) obszerny utwór, napisany, jak i równoczesna pieśń o Nibelungach, w mowie średnio-górno-niemieckiej.

Oto w skróceniu treść tego poematu.

Dom królewski andegaweński, według podań o królu Arturze, pochodził w prostej lini od niewieściéj istoty nadprzyrodzonéj, którą miłość ze śmiertelnikiem połączyła. Jednym z potomków tego rodu by! błędny rycerz Gahmuret; na wędrówce swej w krajach pogańskich pokochał on królewnę maurytańską Belakanę i miał z nią syna Feirefiza, ale wkrótce porzucił, tęskniąc do życia awanturniczego; wróciwszy do krajów chrześciańskich, wywalczył na turnieju Herzeloidę (po franc. Herselot), królewnę norgalską (Nord-Wales) i odziedziczył po niej królestwo andegaweńskie; lecz gdy posłyszał o wojnie na wschodzie, znów tam pociągnął i zginął. Młoda wdowa, zrozpaczona śmiercią męża, chcąc syna swojego Parzivala uchronić od burzliwego żywota rycerskiego, postanowiła go wychować w zupełnéj niewiadomości spraw orężnych: zamknęła go tedy w odludnym domku w lesie i zabroniła sługom mówić o rycerstwie i wojnie. Ale na nieszczęście pewnego dnia Parzival wyszedł na polowanie i spotkał czteréch rycerzy w świetnych zbrojach. Myśląc że to bogowie, padł przed nimi na kolana i błagał o miłosierdzie. Ci mu oświadczyli że są rycerzami. A cóż to są rycerze, kto tworzy rycerzy? pytał ciekawie młodzian. Odpowiedziano mu że król Artur. Parzival dotykał rękami ich zbroi, chcąc zrozumieć do czego służy; rycerze, śmiejąc się z prostactwa młodzieńca, odjechali. On zaś pobiegł do matki i domagał się, aby go król Artur rycerzem zrobił. Biedna Herzeloida zemdlała z przerażenia i smutku; gdy przyszła do siebie, namyśliła się i postanowiła wyprawić syna w świat, ale ubranego jak prostak i błazen, aby go wszędzie wyśmiano i poturbowano, tak iż by stracił ochotę do ojcowskich awantur. Sporządziła więc mu dziwaczną opończę, z grubego płótna, ze śmiesznym kapturem, parę butów z nieoskrobanéj skóry cielęcej i tak ubranemu dała na drogę rady następne: unikać ciemnych brodów, wszystkim się kłaniać, słuchać starych, a gdy napotka czystą dziewicę, starać się pierścień i uśmiech jej zdobyć, objąć ją i pocałować.

O ranném świtaniu puścił się Parzival na lichym koniku w drogę; biedna matka długo za nim goniła; padła zrozpaczona i ducha wyzionęła.

Przybywa jeździec nad strumyk, ale pomny rozkazu matki, w bród się nie puszcza, lecz cały dzień jedzie brzegiem; nazajutrz dopiéro przebywa wodę i na drugim brzegu znajduje uśpioną pod aksamitnym namiotem piękność; była to księżna Jeszuta. Parzival, ujrzawszy pierścień na jej rączce, rzuca się na nią, całuje i obejmuje, idąc zawsze za wskazówkami matki, potém zabiera jéj klejnoty, je, pije za stołem i odjeżdża. W tém pojawia się zazdrośny mąż pięknej pani, Orilus von Lalander (Orgeillous de la lande), poznaje po śladach obecność jakiegoś jeżdzca i podejrzewając żonę o wiarołomstwo, ubiera ją w strój haniebny i prowadzi za sobą.

Parzival jedzie dalej i spostrzega na łące dziewicę podtrzymującą na łonie zabitego rycerza i płaczącą w niebogłosy; była to jego siostra cioteczna, której narzeczonego Orilus tylko co zabił w pojedynku. Krewni się poznają, a Siguna (tak się zwała panna) oznajmia braciszkowi, że się nazywa Parzivalem, bo i tego dotąd nie wiedział. Pragnie on pomścić skrzywdzoną i jedzie szukać mordercę jéj kochanka, witając po drodze wszystkich, jak matka kazała.

Trafia do Nantes, gdzie się znajduje dwór króla Artura i prosi o pasowanie na rycerza; wszyscy się dziwią jego piękności i naiwności, a śliczna Cunnewara, która nigdy się nie śmiała, dopiero zobaczywszy Parzivala, śmiechem parsknęła. Udaje mu się zabić pewnego rycerza i zbroję jego zdobyć; nie wkłada jej jednak inaczej jak na swój płócienny kitel, bo matka chciała, aby go nigdy nie zrzucał.

 Dosiada konia zabitego rycerza i jedzie dalej w świat, trafia do zamku księcia Gurnemanza, który go uprzejmie przyjmuje i naucza zasad rycerskich. Ztamtąd dojeżdża do grodu Pelrapeire (Bel repaire), otoczonego w téj chwili przez nieprzyjaciół, a będącego własnością siostrzenicy Gurnemanza, cudownie pięknej królewny Condwiramury, oblega jej zamek pewien stary król, chcąc ją zmusić aby go poślubiła. Parzival dostaje się aż do królewny, która go jak wybawiciela przyjmuje i siada przed nią, ale milczy uparcie, bo mu stary król zakazał niedorzecznie mówić, królewna opowiada mu swe nieszczęścia, a młodzieniec, po wypoczęciu z długiéj podróży, przywdziewa zbroje i udaje się na plac boju, zabija napastnika królewny, zwycięża króla, który go chciał pomścić i poślubia piękną Condwiramurę.

Ale i teraz nie uspokoił się jeszcze awanturniczy duch błędnego rycerza. Zapragnął on widziéć matkę, o której śmierci nie wié; puszcza się więc sam jeden w drogę i po długiéj wędrówce spotyka nad pewném jeziorem jakiegoś bladego, smutnego, przepysznie ubranego pana; prosi go o wskazanie gospody; ten mu odpowiada, że na trzydzieści mil niema w okolicy przytułku, ale zaprasza go do siebie i drogę wskazuje. Przybywa Parzival według tej wskazówki do cudnego, zaczarowanego pałacu; przyjmują go tam z największemi honorami i wprowadzają do pysznej sali, oświetlonej stu świecznikami i mnóstwem świateł na ścianach; na marmurowych kominkach pali się drzewo aloesowe; sto łóżek stoi naokoło, każde o czterech siedzeniach. Przed jedném z ognisk siedzi blady, schorowany, w kosztowne futra owinięty władca tego zamku; prosi on Parzivala aby zasiadł przy nim. W tem wpada giermek z zakrwawioną dzidą; wszyscy jęczeć i płakać zaczynają; giermek obnosi ją po całej sali, a narzekania wtedy ustają, gdy się oddalił. Teraz znowu otwierają się drzwi żelazne; dwie jasnowłose dziewice, z wieńcami na głowie, w purpurowych szatach, wnoszą płonące świeczniki; potém inne przynoszą stoliki, kryształy, kadzidła; nakoniec przecudna królowa Repanse-de-schoye (niby pensée de joie), o promienistem obliczu, wnosi na jedwabnej zielonéj poduszce „rajskie pragnienie, szczyt wszelkiego pożądania ziemskiego, święty Gral"; jest to skarb nad skarbami, talizman nad talizmanami, rzecz niewypowiedziana, tajemnicza; „jest to owoc szczęścia, pełnia słodyczy ziemskiej, coś prawie równego krolestwu niebieskiemu." Dworzanie wnoszą stoliki i stawią je przed siedzeniami; rozpoczyna się uczta, a jadła i napoje ukazują się same na stolikach, bo dość tylko zapragnąć, a z grala wychodzi i kładnie się na talerzu to co każdy pomyśli.

Parzival patrzy zdumiony na te czary, ale pomny nauk matki i starego Gurnemanza, milczy jak zaklęty. Przynoszą wspaniały miecz z rubinem na rękojeści; gospodarz ofiaruje go młodemu gościowi, mówiąc że to broń jego własna, któréj teraz, cierpieniem złamany, unieść nawet nie zdoła.

Tu trzeba było żeby Parzival spytał, dla czego? Tak stało w księdze przeznaczeń. Ale ograniczony nasz bohater milczał uparcie. Wyniesiono znowu wszystko, a gościa odprowadzono na nocleg do pysznej komnaty.

Nazajutrz, gdy się obudził, w zamku panowała cisza grobowa; nie było ani żywego ducha. Parzival ubrał się, wsiadł na swojego konika, który stał na dziedzińcu i odjechał; gdy już ze zwodzonego mostu dostawał się na ziemię, most ten usunął się tak gwałtownie, że koń tylko co nie padł, a głos jakiegoś niewidzialnego giermka zawołał: — Czemużeś, głupcze, nie pytał o nic pana? straciłeś wielki, wielki zaszczyt!

Młodzieniec jechał i jechał zasmucony; wreszcie ujrzał niewiastę z nieżywym mężem w objęciu; była to wierna Syguna. Dowiedział się od niéj, że ten zamek zaczarowany, to Munsalväsche (mont sauvage), dzika góra; kto go szuka świadomie, ten go nie znajdzie; chory pan nazywa się Anfortas.— Byłbyś najszczęśliwszym z ludzi — mówiła — gdybyś go spytał, dla czego cierpi i jakim sposobem go ucałować możesz. A żeś tego niebaczny nie uczynił, biada ci i biada twojemu zbawieniu! — Parzival jedzie daléj i napotyka biedną Jeszutę, której niegdyś pierścionek i cześć odebrał; mąż ją wozi za sobą w hańbiącej odzieży, za karę; otóż bohater nasz zaprzysięga niewinność tej damy i zmusza jej męża do pogodzenia się z małżonką. Tymczasem król Artur słysząc o walecznych czynach Par-zivala, chciałby go na rycerza pasować i zaprosić do „okrągłego stołu;" ale temu nagle stanęła w pamięci ukochana Condwiramura i zatęsknił do niej niezmiernie; w przystępie platonicznego tego zachwytu napada i bije różnych rycerzy Arturowych, bez żadnej zresztą potrzeby; nareszcie ktoś go do przytomności przywołuje i zaprasza do króla: tam Parzivalowi godność rycerską ostatecznie przyznano.

Wtem przyjeżdża na dwór króla Artura sławna z mądrości wieszczka Cundrie, jako posłanniczka od rycerzy świętego grala; ogłasza że Parzival znalazł się haniebnie w Munsalväsche, nie zapytał króla czemu cierpi i przez to dobrowolnie go nie wybawił; rzuca klątwę na naszego bohatera i oświadcza, że wstyd Arturowi i jego rycerzom przyjmować go do swego grona. Parzival jest w strasznem wzburzeniu: słuchałem dotychczas matki — powiada — słuchałem Boga, ale mi to na złe wyszło; odtąd zrywam z niebiosami, w jedną tylko miłość wierzę. To rzekł i w świat odjechał, z mocném postanowieniem wyszukania grala i naprawienia dawnego błędu. Ożywiają go dwa uczucia: tęsknota do młodej małżonki i silniejsze od niej pragnienie znalezienia grala. Pięć lat błąka się zrozpaczony, omija kościoły i klasztory. Razu pewnego spotyka w lesie starego pokutnika, który z gołą głową i boso po śniegu podąża. — Jak śmiesz — powiada do Parzivala — w pełnej zbroi jechać? wszak to dziś wielki piątek! Upokorz się, opamiętaj; jedź dalej, a napotkasz w tym lesie pustelnika; ten ci da rozgrzeszenie. Ta przemowa czyni wrażenie na błędnym rycerzu; myśli sobie, jeżeli mam kiedy doznać łaski bożej, jeżeli łaska ta nie powinna ominąć prawego jak ja rycerza, to chyba dzisiaj jej doznam. Jedzie tedy dalej i natrafia na pustelnika; był nim brat Anfortasa, nieszczęsnego stróża świętego grala. Parzivał pokutuje i dowiaduje się dziwnych rzeczy o gralu. Ma to być cudowny klejnot, który spełnia wszelkie życzenia; jego to mocą odradza się feniks z popiołów; widok jego udziela wiecznej młodości; kto raz nań spojrzał, w tym tygodniu nie umrze. W każdy wielki piątek spuszcza się z nieba biały, świetlany gołąbek i składa na nim hostyą, ztąd moc jego cudowna. Gral jest tak ciężki, że cała grzeszna ludzkość zruszyć go nie zdoła, ale jedna czysta dziewica unosi go z łatwością; poganinowi jest on niewidzialnym. Ukazują się na nim czasami wyrazy pisane: to nakazy woli boskiej; po przeczytaniu znikają. Na Munsalväsche służą mu dziewice i rycerze, których, gdy są dziećmi jeszcze, owe napisy wskazują; służąc gralowi, muszą się oni odznaczać pokorą i czystością. Drogę do Munsalväsche znajdzie tylko powołany. Gdy gdzieś na ziemi kraj jaki zostanie bez władcy, rycerze wysyłają jednego z pośród swoich do zajęcia opróżnionego tronu; oni też dziewice rozdają książętom za żony. Rycerze ci stanowią bractwo i nazywają się templaryuszami (Templeisen); nie służą miłości, lecz tylko spełniają pokuty. Strzegą dróg do zamku gralowego i śmiercią karzą niepowołanych przybyszów. Pierwszemi stróżami grala byli ci z aniołów, którzy w buncie Lucypera przeciw Bogu spokojnie się zachowywali. Z ich rąk gral dostał się chrześcijanom. Pierwszym królem, piastującym chorągiew grala, był Titurel; przybrał on sobie za godło synogarlicę (tourterelle), a za nim i inni templaryusze. Anfortas jest wnukiem Titurela; za karę że w sprawach miłosnych nie szedł za rozkazami grala, otrzymał ranę od zatrutej dzidy pogańskiej, którą Parzival widział w zaczarowanym pałacu; Anfortas miał cierpieć straszne boleści, aż pókiby ktoś bez zamiaru nie zabłąkał się do zamku i z własnego natchnienia nie zapytał o przyczynę choroby. Temu przybyszowi przeznaczone było panowanie w Munsalväsche po Anfortasie. Po wysłuchaniu téj opowieści, Par-zival wyznaje, że to on był dopuszczony do oglądania grala i nierozwagą swoją nie przyczynił się do uratowania króla; wyznaje też i inne swe grzechy; Treorizent (tak się nazywa pustelnik) daje mu rozgrzeszenie i naucza jak ma dalej postępować. Ale i tu jeszcze nie kończą się awantury bohatera: walczy on z różnemi zapaśnikami, spotyka Feirefiza i z nim razem udaje się na dwór króla Artura. Znowu przybywa tam Cundrie, posłanniczka grala i błaga Parzivala, aby się udał do Munsalväsche, bo na gralu ukazał się napis, zapowiadający że on zostanie następcą biednego Anfortasa. Po przybyciu do niego, pierwszem zapytaniem Parzivala jest: na co cierpisz, królu? i to uzdrawia chorego. Posyłają po Condwiramurę, ta przybywa z synkami bliźniętami: Lohengrinem i Kardeizem; starszego z nich Parzival zabiera do Munsalviische, a młodszego żeni z księżniczką Repanse-de-schoye i naznacza dziedzicem państwa swojego; ich potomkiem był głośny w legendach „pop Jan;" Lohengrin zaś sławny „chevalier du cygne," rycerz z łabędziem, niepoślednią téż rolę odgrywa w wymarzonym świecie bajań średniowiecznych.

Taka jest w skróceniu treść ogromnego z 25,000 wierszy składającego się utworu Wolframa. Opuściłem liczne epizody i zboczenia, nie mające istotnego związku z podaniem o Parzivalu.

Na pierwszy rzut oka widać, że poemat ten składa się z dwóch kunsztownie spojonych części: podania o błędnym rycerzu Parzivalu i legendy o świętym gralu. Ale połączenia tych dwóch cyklów nie Wolfram dokonał, lecz trubadurowie francuzcy. Cały bowiem utwór Wolframa, jakeśmy to już nadmienili, jest przerobieniem pierwowzorów romańskich, i to nie zawsze wierném, bo sam Wolfram żartuje z siebie, że po francuzku nie dość dobrze umie i tak np. mówiąc o naczyniu, w którem gral spoczywa, nie rozumie starofrancuskiej nazwy misy czy talerza (talleor), odnosi ją do tailler (krajać) i robi z talerza dwa srebrne noże. Sam téż wyznaje, że czerpał wątek opowieści z dwóch poetów francuskich: Krystyna z Troies (XII w.) i Kiota (właściwie Guiot). Poemat pierwszego istnieje, posiadamy go w licznych rękopisach i wydaniach; utwór drugiego dotychczas nie został odnalezionym i z tego powodu niektórzy badacze mniemają, że różnice, istniejące pomiędzy powieścią Wolframa a Krystyna, są własnym pomysłem Niemca, który wymyślił jakiegoś Kiota, aby tém zręczniej własne dodatki do podania wcielić.

Francuski poemat o Gralu, z dodatkami i uzupełnieniem niedokończonych pieśni Krystyna, stanowi oddzielną, ogromną, dwa razy większą od niemieckiego Parzivala całość (50,000 wierszy). Literatura o nim i wogóle o gralu rozrosła się ostatniemi czasy do sporych rozmiarów. Obecnie nie będę się rozwodził nad tą gromadą podań, mając zamiar później oddzielnie ją rozpatrzyć (1). Wystarczy tymczasem krótka wzmianka: że nazwa Gral oznacza w narzeczach romańskich misę i dziś jeszcze w formie grial we Francyi południowej istnieje; od czego pochodzi, nie wyjaśniono należycie; jedni mówią że od gratialis, inni od gradalis, Diez sądzi że od cratalis (to zaś od crater kielich, w średniowiecznej łacinie cratus). Jakkolwiekbądź misa owa cudowna miała być tą samą, z której Chrystus z uczniami spożywał ostatnią wieczerzę i do której krew z boku jego spłynęła. Dostała się ona Piłatowi, ten ją darował Józefowi z Arymatei, który uciekł z garstką wiernych na pustynię i tam pierwszą gminę chrześcijańską założył i na pamiątkę męki Chrystusa używał tej misy przy modlitwach, pokrywając ją prześcieradłem, którém otarto ciało Jezusa, po zdjęciu z krzyża (korporał) a z wierzchu pateną, mającą wyobrażać płytę grobową. Jaką drogą gral dostać się miał do znanego nam zamku, a opieka nad nim rycerzom-templaryuszom, o tém legendy milczą. To tylko wydaje się do prawdy podobnem, że ojczyzną podań o gralu była Anglia, chlubiąca się mniemaném swém pierwszeństwem w nawróceniu się na chrześcijaństwo. Zresztą Wolfram zgoła nie wie już o pochodzeniu grala; nie wie nawet czém on jest właściwie: w oczach jego to po prostu cudowny kamień-talizman, „droższy nad zbawienie."

Pomijamy dalsze zacieki nad legendą o gralu u minezyngiera bawarskiego i wracamy do Parzivala. Co to za imię? oczywiście francuskie; Perceval znaczy dosłownie przeskoczy dolinę, niby przeskoczydól; utworzone jest tak samo, jak imię młodego lisa we francuskiem podaniu, odpowiadającem „Reinecke-Fuchs'owi" niemieckiemu: Percehaie (przeskoczypłot), albo jak nazwa bohatera innego romansu francuskiego z XIV w., Perceforest (przeskoczyłaś) i t. p. zresztą w Anglii dziś jeszcze istnieją nazwiska rodowe Perceval i Percivl.

Jakaż jest najprostsza, pierwotna postać samego podania? I tu odpowiedź nie trudna dla każdego, komu choć trochę są znane baśni ludowe nasze lub obce: naiwny (to samo prawie co niewinny, w duchu bajek), prawie głupowaty wyrostek, zawsze opacznie pojmujący to co mu zalecają, śmiesznie ubrany, jak ów piecuch lub kopciuszek w naszych bajkach, co to sypia na piecu, za piecem, albo i w samym piecu, pomimo swą głupotę, ową „Tumpheit" (Dummheit) Wolframa, dokonywa wielkich czynów i wyzwala zaklęte królewny, zaklętych rycerzy, znajduje skarb i t. d.; postać to dobrze znana i w świecie bajań. Przypomnijmy niezliczone baśni nasze o trzech braciach, z których najmłodszy jest „głuptawy:" głupkowaty," albo po prostu „dureń," lecz pomimo to szczęśliwszym jest na końcu od swych mądrych braci. Przypomnijmy ową krotochwilną formę opowiadań ludowych o głupim synu, który zawsze naopak wypełnia rozkazy i polecenia matki: naprzód otrzymaną od panny igłę chowa do siana i nie może znaleźć, a gdy mu matka powiada, że trzeba było igłę wetknąć do czapki, więc potem dostawszy pieska, niesie go w czapce, potem ciągnie mięso na sznurku i woła: psi, psi! a nareszcie dziewczynę przyprowadza do domu na powrozie i uwiązuje w stajence (1). Otóż Parzival jest właśnie tym głupcem. Kto zna pierwowzór Hamleta Shakespearowskiego, ten wie, że i Amleth pierwiastkowy, jak go maluje Sakson Grammatyk, nie jest nieczém innem, jak owym odwiecznym głupcem bajań ludowych. Orest i Odysseusz podań greckich, Brutus rzymski, to wszystko waryanty tego samego wątku. Istniał niezawodnie w starożytności cały cykl podań o tryumfującym głupcu. Jednakże pierwotne pojęcie głupoty nie takie było, jak nasze dzisiejsze. Głupotę łączono w myśli z idyotyzmem, idyotyzm z opętaniem, nawiedzeniem i natchnieniem; tą drogą idyota budził nie tylko współczucie, lecz pewien zabobonny nawet podziw i szacunek, jako istota „od bóstwa nawiedzona." Pogląd ten i dzisiaj nawet u ludu prostego, naszego np. lub wielkoruskiego, trwa w całéj sile. W Bajarzu Glińskiego (2) czytamy następne wyrazy, jeżeli może nie dosłownie z ust ludu powtórzone, to z pewnością trafnie malujące pojęcia jego: „Bo czyż jego to wina, że się głupcem urodził? Zresztą, kto wiedzieć może, jakie zrządzenie boże: czasem rozumu władza być szczęśliwym zawadza, czasem zaś głupstwo istne bywa dobre, korzystne, zwłaszcza kiedy cnotliwe." „To głupstwo cnotliwe" jakże dokładnie charakteryzuje Parzivala! „Głupia, bo już jéj tak pan Bóg dał," powiada bajarz pod Czerskiem (l). „Głupiemu szczęści pan Jezus," mówi chłop pod Miechowem (2). „Z durnym Boh," powiada lud nad górnym Niemnem (3). Pryżov, w ciekawej swej rozprawie o „Klikuszach," wspomina o dwóch świątobliwych idyotach w Ustiugu, w XVII wieku (4).

Głupcowi danem bywa dokonanie jakiegoś wielkiego dzieła: znalezienia skarbu, wyzwolenia istot zaklętych, poślubienia zaczarowanej księżniczki i t. p,; tak brzmiały powieści starodawne. A największym skarbem, w cyklu innych znowu bajań, był święty gral. Cóż więc naturalniejszego, że „cnotliwemu głupcowi," Parzivalowi, przeznaczono zdobycie największego skarbu i uwolnienie nieszczęsnego stróża jego z pod zaklęcia i przekleństwa. Tak się wyjaśnia połączenie podań o Parzivalu z legendami o gralu.

Lecz w formie opowieści Wolframa widzimy zabarwienie pierwotnego podania kolorytem czasu i pojęć poety. Żył on w świecie rycerstwa, a to się rozwinęło na gruncie najżywszej, najnaiwniejszej religijności. Otóż te dwa czynniki: rycerskość i religijność przejęły nawskróś pierwotne podanie i zmieniły go w romans rycersko-duchowny w stylu XIII wieku. Parzival jest błędnym rycerzem w całéj okazałości: pobożny, czuły dla dam, szlachetny, goniący za przygodami, chwilowo wątpiący, potem szczerze pokutujący. Skarb zaś, strzeżony przez bajeczne potwory, w bajaniach starożytnych, przemienia się w poemacie rycerskim na klejnot chrześcijański, a stróże jego na rycerzy zakonnych. Podkładem całego utworu Wolframa są pojęcia moralne i społeczne jego epoki; pierwotny koloryt baśni o głupcu i skarbie prawie zatarty i tylko drogą badania i porównania wykrywa się jéj ślad starożytny.

Pomijam inne przeróbki naszego wątku, które poprzedziły utwór poety niemieckiego, gdyż rozpatrywanie powolnego rozwoju najdawniejszej postaci jego zbyt wieleby miejsca zajęło. Ma się rozumieć że nie od razu przekształcenie to nastąpiło, lecz przebyć musiało całą gamę ewolucyj, niektóre tony tej gamy są nam znane, inne dotychczas pozostają w ukryciu. Zamierzyłem tylko trzy stopnie rozwinięcia wątku naszego wskazać, aby dowieść jak najprostsze, etycznie bezbarwne baśni pierwotne, z czasem stają sie osnowami coraz to bardziej skomplikowanych utworów literackich i otrzymują coraz to nowy koloryt moralny, prześwietlając się, symbolizując i odbijając w sobie mniejszy lub większy talent osoby obrabiającej, pojęcia moralne, naukowe, społeczne i religijne tak poety, jak jego otoczenia i czasu. Otóż pierwszym stopniem w rozbieraném podaniu jest wersya najdawniejsza, niekunsztowna i moralnie obojętna (powiedzmy nawet niemoralna, bo idealizująca głupotę); jako okaz drugiego stopnia widzimy utwór Wolframa: w jego poemacie fabuła służy już tylko za obsłonę pewnych pojęć etycznych, stanowiących sumę poglądów średniowiecznych; trzeci stopień przebywa baśń nasza w naszych oczach: znakomity Ryszard Wagner tekstem swoim i operą nadał jéj zupełnie nową postać, w którą usiłował wlać wszystkie marzenia i bóle, całą treść życia duchowego i ideałów naszego wieku. Że zaś przedstawienie Parzivala w Bayreucie r. 1882 było głośnym w Niemczech wypadkiem; a ponieważ podzieliło ono stanowczo cały niemiecki świat literacki i artystyczny na dwa wrogie obozy: fanatycznych zwolenników i zaciętych przeciwników muzyki przyszłości, powinniśmy bliżej się przypatrzyć tekstowi nowej opery. W innych warunkach nie zwróciłby on uwagi, bo się nie odznacza nieczém niezwykłem. Ale nagromadzona od lat wielu elektryczność skupiła się z powodu Parzivala Wagnerowskiego i huknęła piorunami; prądy społeczne, naukowe, religijne i polityczne wydęły przedstawienie Bayreuckie do wysokości ewenementu; godzi się więc abyśmy przyjrzeli się uważnie tej burzy w szklance wody.

Osoby, występujące w operze Wagnera, zmieniły do pewnego stopnia role, a w części i nazwiska. Parzival nazywa się u niego Parsifalem (zobaczymy poniżej dla czego); jest to „czysty głupiec" (der reine Thor), który później cudem jakimś staje się „przez litość wiedzącym" (durch Mitleid wissend); Anfortas, czyli Amfortas, jak go zwie Wagner, cierpi straszne boleści, jak w poemacie Wolframa i czeka wybawiciela; ojciec jego (w podaniach dziad), Titurel żyje i wydaje synowi rozkazy: Gurnemanz jest tu już nie jakimś udzielnym księciem, lecz wiernym sługą Amfortasa i grala; Kundry (Cundrie poematu) przedzierzga się w demoniczną kusicielkę, która uwiodła Amfortasa, za co właśnie tak srodze cierpi; pobudza ją do złego zły duch Klingsor, pan sąsiedniego zamku, rycerz maurytański, wróg grala i jego stróżów; posiada on już dzidę świętą, którą przebito bok Chrystusowi, a pożąda zagarnąć i krew jego, w świętości grala przechowaną. Rzecz dzieje się w Hiszpanii, a gral znajduje się w Montsalvai, niby na górze zbawienia (dowolne przekształcenie Mont-salvage, góry dzikiej).

Do poświęconego obrębu wpada „czysty głupiec" Parsifal, i zabija z łuku łabędzia, popełniając tym sposobem świętokradztwo, bo ani wchodzić, ani polować w granicach świętego zaniku nikomu nie wolno; Gurnemanz wypytuje się przybysza, kto jest i czego chce i z odpowiedzi jego domyśla się że to ów zapowiedziany wybawiciel Amfortasa; lecz uprzedzić go aby zapytał, czemu cierpi zwierzchnik, nie jest mu pozwolonem. Wprowadzają Parsifala do przybytku gralowego: milczy on i zdumiewa się tylko; oburzony tém Gurnemanz wypycha go za drzwi, śpiewając: zostaw łabędzie w spokoju, a szukaj sobie gęsi!

W drugim akcie Parsifal popada w moc szatańską pogańskiego Klingsora, który postanawia odjąć mu czystość w objęciach uroczej Kundry; ale Parsifal opiera się pokusie, porywa dzidę świętą, przeklina czarodzieja i cały dwór jego: wszyscy giną, zamek zapada; ocalała jedna tylko Kundry. Podczas sceny uwodzenia dowiadujemy się co znaczy Parsifal — Kundry śpiewa: "Nazwałam cię, o głupowaty a czysty, Fal parsi, czystym głupcem, Parsifalem." Jest to wywód, błędny zresztą, z języka perskiego, nasunięty przez jednego z oryentalistów niemieckich; Wagner go przyjął, podłożył pod muzykę i utworzył tym sposobem jedyny może w dziejach lingwistyki okaz błędnego słoworodu, śpiewanego z towarzyszeniem orkiestry.

W trzecim akcie błądzący a smutny Parsifal trafia przypadkiem znowu w granice „góry zbawienia," ale już inny teraz, „świadomie litośny," owiany czarem proroczym i świątobliwym; tego dnia właśnie jest wielki piątek; Amfortas nie chce odkrywać świętości grala, bo mu życie zbrzydło. Gurnemanz przyprowadza Parsifala do sali zamkowej: jednem dotknięciem świętej dzidy goi się rana Amfortasa; Titurel umiera, Parsifal zostaje mistrzem.

Ze słów libretta i z niektórych szczegółów akcyi widać, że Wagner chciał zagrać głównie na strunie religijnej. Nie dość wyraźne, przez adjutanta Wagnerowskiego, pana von Wolzogen nieco wyjaśnione wskazówki dowodzą, że Parsifal ma być zwrotem ku szczerej pobożności średniowiecznej. „W grzesznej ranie Amfortasa cierpi sam Zbawiciel, ten duch miłości niebieskiej, wydany w ręce opieki ludzkiej, na świat grzechów i zmazy. Lecz równa mu siła boska świadomej litości wybawia go z cierpień winy człowieczej i przynosi zbawienie zbawicielowi (tak!)" (7). Istotnie, ostatnie słowa tekstu Wagnerowskiego brzmią: „O cudo najwyższej łaski, zbawienie zbawicielowi."

Ile tu jest mistycyzmu, jakim sposobem dochodzi się do śzaiadotnej litości (das wissende Mitleid), jak można zbawić tego, kto sam był zbawicielem, dla czego mianowicie głupcowi ta rola się dostaje, są to pytania, na które jasnej odpowiedzi ani sam mistrz, ani satelici jego nie dają. Ale co najbardziej zwraca uwagą, to zapożyczenie szczegółów ewangelicznych. I tak, podczas spotkania Parsifala z Kundrą, on jéj głowę oblewa wodą, niby chrzci, a ona myje mu nogi, wyciera swojemi włosami i namaszcza olejkiem z flakonika, jak Magdalena; Gurnemanz chrzci wodą Parsifala, a później, gdy już mistrzem grala zostaje, spuszcza się nań z nieba biały gołąb.

Wogóle rzecz biorąc, utwór Wagnera jest nie tylko dziwny, ale dziwaczny, jak i język, którym jest napisany. Wszystko tam jakieś niedomówione i niedokończone, zupełnie jak motywy muzyczne Wagnera, które zaczynają się zwykle cudownie, ale nigdy się nie zaokrąglają i nie kończą.

Chwalcy powiadają, że Wagner Parsifalem swoim „dotknął krwawiącej się rany ludzkości" i jest nowym jéj „zbawicielem" (tak, tak!). Przeciwnicy zaś twierdzą że to bardzo zręczny kuglarz, który podsłuchał tajemne pragnienia i instynktowne popędy masy i pochlebił jéj tendencyą swej opery, odurzając akcesoryami przedstawienia. Najdalej z ganiących posunął się znany dziejopis sztuk pięknych Lubke, w jednym z tygodników literackich niemieckich: nazywa on Wagnera po prostu oszustem, wyzyskiwaczem, obłudnikiem, starym grzesznikiem, udającym pokutę, mistrzem kakofonii, doktorem dyssonansu itd. itd. Mnie się zdaje, że wśród przesady nagan i pochwał nie dość zwrócono uwagi na jednę z najważniejszych sprężyn, której używa poeta-kompozyfor niemiecki; na to mianowicie że chce on podziałać i podziałał rzeczywiście na instynkta mistyczno-religijne masy. Wiadomo że w Niemczech, pod wpływem krytyki teologicznej i protestantyzmu wogóle, duch naiwnej pobożności znacznie przygasł, nie zgasł jednak zupełnie. Dusze wrażliwsze, marzycielskie, o rozkołysanej wyobraźni i podrażnionych nerwach, kobiety przedewszystkiem, katolicy, spirytyści, mistycy —szukają czegoś, a czego sami nie wiedzą. Są to szczątkowe objawy religijności średniowiecznej, owej naiwnej wiary w cuda i relikwie. Rozdmuchać je, rozbudzić usypiające zachcenia mistyczne, nie jest trudno, szczególnie gdy się podziała na wszystkie zmysły i na umysł razem. Takie przedstawienia Bayreuckie, odbywające się w tajemniczej, mrocznej sali, przy dźwiękach utajonej orkiestry, przy czarach niesłychanie udoskonalonej maszyneryi scenicznej i dekoracyjnej, wśród dźwięków poważnych, uroczych a namiętnych działają haszyszowym sposobem: odurzają, sprawują zawrot głowy, zmącenie zdrowego rozsądku, atawistyczną fascynacyą budzą starego, uśpionego człowieka średniowiecznego, przypominają ekstazy i zachwyty owych dawnych ludzi, do których można stosować słowa poety niemieckiego: „beten, beten und in Entzuckung vergehen" — modlą się, modlą i wpadają w zachwycenie. Stary rewolucyonista i bezbożnik, stary rozpustnik (jak powiadają), starzejący się dyabeł w roli pokutnika, wyzyskuje ten nieświadomy popęd mas a sobie buduje na tej średniowiecznej podstawie pomnik za życia. Nie chcę jednak temi słowami potępiać muzyki Wagnera: ma ona swoje wysokie zalety, tak sądzę przynajmniej z tych kilku oper, które znam, a które zawierają cudowne ustępy, nieporównane effekta orkiestrowe i momenta niezwykłego uroku i natchnienia. O Parsifalu słyszałem od znawców, że bez porównania bogatszym jest w piękniejsze ustępy od ostatnich oper, które pełne są nader nudnych i rażących dyssonansami kawałków, jak np. Walkirya. Główną właśnie naganą twórczości Wagnerowskiej szczególnie ostatniego okresu, jest właśnie owo określenie, że są w nich śliczne ustępy... ale niema całości, ciągłości, zaokrąglenia, tych zalet, którémi się odznaczają opery Mozarta, Cherubiniego, Moniuszki, Gounoda.

Widzimy z powyższych wskazówek, jaki zwrot nadano Parzivalowi w najnowszym utworze Wagnera i w najnowszych nań poglądach krytyki. Smutno że pierwotny głupiec podaniowy znalazł się w tak zwanem arcydziele muzyki i poezyi przyszłości „zbawicielem zbawiciela"... Pokazuje się że duch reakcyi wieje nie tylko na niebie politycznem. Zresztą przypomnijmy sobie, jakie to wsteczne wiatry dmuchały we Francyi po wysiłkach epoki napoleonowskiej; może to nam wytłómaczy obecny stan Niemiec, które tylko co przebyły olbrzymie zapasy z Danią, Austryą, Francyą i Rzymem. Wahadło dziejowe pochyla się na prawo i na lewo; teraz skłoniło się ono w Niemczech ku reakcyi, a szukający bądź cobądź aplauzu Wagner i swój ciężarek pośpieszył na niem zawiesić; ale właśnie tenże ciężarek przyczyni się może do tém dalszego odchylenia w lewo, gdy czas nadejdzie...

Kończąc tę zbyt może długą relacyą dziejów podania o Parzivalu, pochwalić muszę książeczkę, która dała mi powód do napisania uwag powyższych. Autor jéj jest cenionym w Niemczech poetą i obok tego niepospolicie uczonym badaczem podań. Dawno znana mi jego książka o Wiłkolaku (8) najlepszą jest monografią, tego potwora legendowego, a zbiór podań alzackich (9) nie jest prostą wiązanką rzeczy ludowych, lecz umiejętnem i pracowitem zestawieniem porównawczem zabytków mitologicznych Alzacyi z innemi odpowiedniemi. Praca jego o Parzivalu doskonałą jest w swoim rodzaju i zwięzłą, wyczerpującą i bardzo krytycznie napisaną, co na tém większą pochwałę w poecie zasługuje. Nie mogę nie przytoczyć któtkiego z niej ustępu, który wypowiada nader trafny pogląd na znaczenie podań w wiekach średnich (str. 15).

„Poeta epiczny, powiada Hertz, zajmował względem fabuły swojej zupełnie inne niż dzisiaj stanowisko. Nie jakiejś ślicznej gry wyobraźni, ale prawdy domagano się od niego. Nie umiano jeszcze odróżniać historyi od podania. Bo przecież od wieków, dla większości narodu, podania epiczne były jedyną skarbnicą wspomnień dziejowych. Jak dzieci i dzisiaj każde opowiadanie przyjmują ze szczerą wiarą, tak wówczas cały ogół przyjmował za rzecz niezawodną, iż wypadki, opiewane przez poetę, istotnie zachodziły; i jak dziatwę póty najpiękniejsza bajeczka zajmuje, dopóki ją ma za prawdziwą, tak też poecie średniowiecznemu nie można było gorszego zarzutu uczynić, jak powiedzieć, że podaje wymysły. Zarzut podobny tém bardziej trwożył dusze, przywykłe do niezmąconej wiary tak w rzeczach świeckich, jak i duchownych, że zdolność osądzenia niemożebności lub nieprawdopodobieństwa jakiegokolwiek twierdzenia na zasadzie przyczyn wewnętrznych zaledwie się rozwijać poczynała. Najniebezpieczniejszego tego oręża umieli szczególnie używać duchowni na poetów dworskich i pieśniarzy. Dla tego to wieszczowie, pod względem treści, starali się najgorliwiej unikać cienia nawet oryginalności: wszyscy też, tak pieśniarze ludowi, jak i poeci z urzędu, ze względu na konieczność zasłaniania się jakiemikolwiek powagami w obec ogółu, jak dziejopisowie na źródła, powoływali się na jakąś baśń, na jakąś „awanturę," lub na książkę jakąkolwiek. Ktokolwiek zabierał się do ułożenia epopei, musiał przedewszystkiem wyszukać sobie jakiejś pewnej tradycyi. Jeżeli fabułę znajdował w różnych odmiankach, to wybierał taką, która, zdaniem jego, odznaczała się znamionami większego podobieństwa do prawdy. Były to początki krytyki historycznej."

(1) Ciekawy czytelnik znaleźć może streszczenie odnośnych studyów w książkach Birch-Hirschfelda: Die Sage vom Gral, lhre Entwickelung und dichterische Ausbildung in Frankreich und Deutschland im XII und XIII Jahrhundert. Lipsk, 1877, str. 291, w 8-ce, — oraz Martina: Zur Gralsage, Untersuchungen. Sztrasburg, l880 str. 48, w 8-ce.

(1) Porównać: Kolberg, Lud, Kujaw. I, 161, 162; Krak. IV, 197; Zbiór Wiad. do Antrop. kraj. V, 237 i wiele innych. Niema zbioru podań ludowych, w którymby choć jednéj bajki tego rodzaju nie było. Np. w Leskiena i Brugmana pleśniach i podaniach litewskich (Sztrasburg 1882) N. 7 (32), oraz przypis na str. 573 do N. 32.

(2) Tom III, str. 73. wyd. 1862.

(3) Kozłowski, Lud czerskl str. 365.

(4) Kolberg, Lud, Krak. IV, 200.

(5) Tygodnik illustr. 1870, w powieści Hlstorya o kapit. -głupstwie.

(6) Vestnik Evropy 1868, V, 648.

(7) Thematischer Leitfaden durch die Musik des Parsifal. Lipsk. 18S2, str. 11.— Do jakiego stopnia „zacietrzewienia" dochodzą, fanatycy wagneryanizmu, o tém powziąć można wyobrażenie ze świeżo ogloszonej książki jednego z fakirów mistrza bayreuckieco, Edmunda von Hagena: Beiträge zur Einsicht In das Wesen der Wagner'schen Kunst. Berlin 1883. Słusznie o autorze mówi jeden z krytyków, że wziął sobie za zadanie zycla pisać najgorsze książki o najlepszych operach Wagnera. Tak np. w owem a waltorniowem, które gra rolę motywa w operze Rienzi, pan Hagen pisze takie dziwolągi, takie podkłada pod tą jedną nutę głębokie pobudki i takie mu przypisuje filozoficzne 1 polityczne znaczenie,że doprawdy zakrawa to już na objaw patologiczny. Do tego rzędu objawów należy również świeżo wydana broszura Wolzogena: R. Wagner und dle deutsche kultur, Lipsk, 1883.—Radzę czytelnikom, aby odświeżyli w pamięci piękne, pełne umiarkowanego i trzeźwego sa/lu o Wagnerze studyum Jana Kleczyńskiego w „Ateneum" 1876. tom II 1 III; o owem a mówi K. na str. 525 tomu II.

(8) Der Werwolf, Beitrag zur Sagengeschlchte, z dewiza: homo hominl lupus. Studgart, 1862.

(9) Deutsche Sage im Elsass, tamże, 1872.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II. W I N I E L E U S.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. SIEDMIU BRACI ŚPIĄCYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. WIAROŁOMNA WDOWA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. PODANIA LITEWSKIE. (DOKOŃCZENIE).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. PODANIA ŁUŻYCKIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej