Ludwik Łętowski

NAUKA POZNAWANIA LUDZI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP.

Część I.

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAL VI.

ROZDZIAŁ VII

Część II.

WSTĘP.

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ  III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ZAKOŃCZENIE.

NAUKA POZNAWANIA LUDZI

z uwagi na dobro towarzystwa : poprzedzona odpowiedzią na „Charaktery rozumów ludzkich” M. Wiszniewskiego

Łętowski Ludwik

WSTĘP.

Niezaprzeczenie Michał Wiszniewski jest człowiek niepospolity, i spotkać się z nim na literackiem polu miło było, choćby tylko przyszło rzemyk mu rozwiązać u trzewika. Jeśli styl był obrazem człowieka, to zacnemu Professorowi krakowskiemu należy się miejsce nieostatnie u nas; gdyż to przymiot piękny dla piszącego i nie nabędzie go nauką. Michał Wiszniewski w literaturze swojej nagromadził wiele przedmiotów do tej części rzeczy krajowej; ale to co tam swego pokładł, nie było powagą nikomu. Historya literatury jest to po prostu spis chronologiczny Taktów, do tego się przedmiotu odnoszących, których krytyczny rozbiór w to nie wchodził i sądem jednostronnym był. Lecz w literaturze miał gościniec wytknięty, iż dopiero w charakterach rozumów ludzkich, puścił się był w świat co nieco. Charaktery przeto rozumów ludzkich stanowią pierwsze prawo dla naszego zacnego Professora, do sławy oryginalnego pisarza. Zachodzi tylko pytanie: jakby ten pomysł jego praktycznym uczynić? Niech ciekawości mojej w tem daruje, bo tylko około matematycznych twierdzeń sporu nie bywało, a do czego tu daleko.

P. Wiszniewski kreśli najprzód charaktery rozumu ludów nowożytnych, a starożytnym daje pokój. Są to wielkie płótna w małych ramkach. Francuz tam jest lekki, Hiszpan poważny, Włoch bystry i chytry, Niemiec ciężki ale pracowity i wytrwały, Anglik ten był cierpliwy i lubiący jasność i gruntowność w myślach (sic) (1). Są tam Anglicy Amerykańscy, Anglicy Bengalscy i na północ Benaru. Polak jest bardzo dowcipu ostrego pisze Gwagnin, poeta, wesoły i niekiedy sensat powiem. Panna Tańska chwali krakowiaków z porządkowania związłego mowy. Ciekawa rzecz! na którym popasie dostrzega była tego przymiotu, raz wszystkiego gościńcem się u nas przejechawszy? Byłby p. Wiszniewski w naszym Włodku, pisał on o sztukach wyzwolonych, daleko więcej takich obrazków nazbierał. Stoją, tam wszystkich miast i miasteczek u nas rozumy, nawet Smorgonii i Pacanowa; bo to sieczki torba, ta książka in quarto.

Na mój sąd, charakterami rozumu narodów były: historya i literatura; bo tam one żyją i myślą dla nas. Narody stoją pewno wyżej jedne od drugich; lecz nie było to dla usposobienia szczególnego do rozumu wziętego. To co temu różni Włocha od Niemca, to nie rozum, ale obyczaje, wychowanie i religia, położenie kraju i wypadki jego polityczne (2). Dajmy bowiem Kafrom i Hotentotom dziesiątek wieków bytu socyjalnego któregokolwiek bąć narodu europejskiego, a będą jako Niemcy i Francuzy.

Lecz oddajmy p. Wiszniewskiemu słuszność. Nie długo się też przy tem zabawił. Od starożytnych Mexykanów raz stąpił, i mamy go już w laboratoryum do całej książki jego. Tak jak wielki mistrz, nim wziąłby się do dzieła, trze najprzód farby, układa pędzle, bierze paletrkę na wielki palec u lewej ręki, zasiada w krzesło, płótno stoi rozciągnięte, patrzmy zatem i czekajmy; bo każdy utwór ludzki był w nas odbiciem się iskry boskiej.

Mówi:" w przymiotach umysłowych podobnie co w moralnych, tak jak w rysach twarzy, nieskończona miedzy ludźmi zachodzi różnica; a każdy człowiek ma właściwe sobie skłonności umysłu, każdą inną siłę, inne nałogi, i inne granice rozumu; " bardzo dobrze! Ale czemuż sam rozum za cały pierwiastek do tego bierze? Niebyłobyż innej potęgi obok niego, z którąby on się pod ręce wodził? Gdyż przy każdym akcie ludzkim, czyli moralnej sprawie człowieka, wyraźnie się dwie władze spotykały. Mam temu rozum w pojedynek brany, za obraz niezupełny; od normalnej całości jego oderwany, jakby życia pozbawiony, iż go też pod tą postacią w praktyce nie było.

Na to zgadzam się, iż prócz rozumu, umysł ludzki był zbiorem namiętnych władz, jakiemi są: objęcie, uwaga, pamięć, imaginacya, rozsądek (3); lecz pytanie jest: jak te władze obok siebie działały"? Coby nad niemi przemagało, aby jedność czyli całość z nich urastała? Były temu do różnicy charakterów rozumów ludzkich wielorakie przyczyny; ale o tych co nieco tylko natrącono, jak to: "iż rozmaite zatrudnienia nadają umysłom naszym właściwe charaktery", przywodząc uczonych i adwokatów, o czem dalej milczenie zupełne, tak że dwa okna mając, jedno sobie zamurowano.

Rozum i towarzyszące jemu władze miałyby zapewne jedno być, i od tej to zgody wszystko zależało. Gdyby sam rozum był wszystko, to byłby człowiekiem nie ten któryby chciał, ale któryby mógł; to jest, iż wszelkiby akt moralny sama wiedza stanowiła, a co nie było.

Kiedy rozum towarzyszącym sobie władzom stawiał czoło, to było to za współdziałaniem woli, a stawał się w ten czas z narzędzia biernego narzędziem czynnem. Charakter jego urabiał się temu nie od niego samego; gdyż on poznawał tylko tak jak oko widzi. Był to temu gatunek przysięgi, gdy mówiło się: czynię bo tak widzę, a czyniło się co innego; a jeśli nie czyniło, to uczynić co innego było mogło. Powie kto: rozum i wola były jedno, bo nigdy nie działała wola bez wiedzy? Bardzo dobrze! ale wola działała za rozumem, nie tak jak ręka i noga za okiem, bo służyło jej działać i nie działać. Niebyło to, aby bez wiedzy działała, bo działając wbrew rozumowi, zawsze dla tego z wiedzą działała, iż wbrew rozumowi działała. Złudzenie tu jest tylko dla oka niewprawnego; i czyniło go to słowo rozum za bezwarunkową potęgę brane. Był rozum przyjaciel zacny, ale stał tylko do pomocy, i często się mylił gdy zmysłami patrzał, a te były omylnemi. Rozum i wola w człowieku zwichnięte czy ułomne, czyniły: iż możemy dobrze widzieć, a służyło nam nie dobrze czynić, tak jak możemy nie dobrze czyli nie zupełnie wiedzieć, a służyło nam chcieć dobrze czynić.

W obłąkanym na umyśle nie rozum i wola szwankowały, bo jednego i drugiego tam nie było. Gdyby rozum i wola szwankowały, to by ludzie głupie i złe leczyło się wizykatoryami i wodą zimną. Obłąkany przychodził do rozumu i zdrowej woli za użyciem leków; ale rozum i wola nasze nie leczyły się gwajakiem i kremortartarą. Były zapewne namiętności, które możnaby leczyć z apteki, tak jak miłość nieporządną i te które pochodziły z anormalnego stanu ciała; np. gniew, lenistwo, obżarstwo, i t. p.; ale sztuka lekarska nie wydobyła się jeszcze z empiryzmu. Kościół chciał to był umartwieniami ciała osiągnąć, a hygiena jego pewno była dobra, choćby tylko z uwagi dla ekonomii politycznej (4).

Dalej idą dowcipne opisy, jak się różnią głowy ludzkiemi skłonnościami (sic). Jedni szukają podobieństw a drudzy różnicy; jedni szparko sądzą a drudzy leniwo; jedni za zuchwale gdy drodzy za bojaźliwie i t. p. Na co wszystko się piszę, bo ta cała anatomia głów naszych godziła się z. każdą nauką. Byleby rozum Baylego nie był sceptykiem, tak jak to czytam, a w Stryjkowskim przyczyną iż jasno gada a ćmi prawdy (sic); gdy przeciwnie Joachim ciemno gada, a miał objaśnić historyę? Bo byłoby naówczas tyle rodzajów rozumów ile rodzajów głów uczonych; to jest: ile ludzi uczonych, biorąc za różnicę do rozumów to, co który czego się był nauczył, czyli biorąc naukę za rozumy.

Od przesądów uczonych ludzi bronić się potrzeba było tak jak od błędów, a mieli ich bardzo wiele. Od wieków jest mowa o rozumie, a wszelako nie powiedziano dotąd czemby on był"? Mówimy: rozum mały, płaski, leniwy, duży, gdy wszystko to są przymiotniki, które niedorzecznym przedmiot swój czyniły. Człowiek bywa mały, płaski, leniwy, duży, tak jak nauka jego bywa mała, płaska, ciężka, duża, ale nie rozum jego. Ileż to kroć będziemy na raz, albo następnie po sobie mali, płascy, leniwi, wielcy, a rozumu dlatego nie zmieniwszy. Człowieka leniwego rozumiem, tak jak oko słabe, abo bystre się mówiło; ale dla tego niepowiem aby zmysł wzroku miał być leniwy, lub rozum miał być leniwy, a lenistwo stanowiło jaki charakter rozumu ludzkiego. Lecz mniejsza o słowo: charaktery rozumów ludzkich, acz lepiej to było nazwać: charakterami uczonych ludzi.

Potem mamy, iż rozmaitość charakterów umysłowych wynikała jeszcze, z rozmaitego wychowania, uprawy umysłu i nauk, któremi się człowiek zajmuje. Co wszystko gdy bardzo dobrze jest, dziwi mię tylko, dla czego mój mistrz za którym krok W krok idę, nie trafił z tego do ostatniego wniosku, a bylibyśmy sobie ręce podali. Nie pozwalam wszelako na to, aby filozofia scholastyczna miała była nie nauczyć zgłębiać rzeczy, choć wszystkiego dowodziła (sic); gdyż się to mojej głowy nie czepia, aby można dowodzić nie zgłębiwszy i t. p.

Już to w literaturze swojej p Wiszniewski obszerny szmat papieru poświęcił na potyranie scholastycznej epoki, a tu ją tylko mimo idąc, nogą na nowo trąci. Nie powiem: byłli wlazł kiedy jak mól w te folianty bez liczby, które zalegają dobrą połowę bibliotek naszych? Może oparł się też na tem jednem słówku naszego Grzegorza (5), które lubi przytaczać i przysięga tylko in verba Magistri. Wczytawszy się w tych niezmordowanych ludzi roboty, mając na uwadze górowanie tej żelaznej ręki, która sama jedna pod ten czas przywodziła rozumowi ludzkiemu, i przed zaprowadzeniem druku, tg małą liczbę zasobów, z któremi się do najskrytszych tajników rozumu ludzkiego wdzierano, dziwić się należy nie tyle budowaniu jakie podnieśli, ile materyałom jakie nagromadzili, a sile jakiej użyli i wydobyli. Są to prawdziwie gotyckie wieże i świątynie rozumu ludzkiego. W rozpieraniu się realistów z nominalistami znajdzie bystre oko całą osnowę do dzisiejszej filozofii niemieckiej; w jajku prawda, ale którem się tylko bawić należało. Wdzięczność się przeto onym starym opleśniałym głowom godzi, a nigdy wzgarda. Na tem bowiem polu do postępu rozumu ludzkiego, nie oni starzy ludzie byli nam ojcami; bo oni zapoczęli a my kończymy, a rozum ludzki z wiekami nie dziecinnieje ale dojrzewa, iż tu pochodzenie a ojcostwo wstecznie szło; i dla tego nie wiemy co przyszłe pokolenie o nas wyrzecze'?

Różnica w charakterze umysłowym ma wpływać jeszcze na przekonanie nasze (stron. 31). Tutaj napotykamy na trafne spostrzeżenia, np. rozumy płytkie wszystko widzą z pewnością, a giętkie przy charakterze żelaznym są największą rzadkością. Gdzie mógł był dodać: iż słabe o wszystkiem powątpiewały, a leniwe rade za drugiemi chodziły, tak jak proste i zdrowe nie łatwo się dawały na bezdroża wywodzić, ani same się tam zapędzały. — U ludzi zaś rozumnych, mówi dalej, przekonanie miało się dzielić na wiedzę i wiarę; gdzie zgodnie s Kantem kładzie: iż wiedza opierała się na samo-oczywistości osiągnionej rozumowaniem, a wiara tam poczynała, kędy co ona podaje, żadne rozumowanie zachwiać i obalić tego nie mogło; a reszta wiadomości, któreby się pod te dwie kategorye podciągnąć nie dawały, stanowiły dopiero różne stopnie do prawdopodobieństw i otwierały, powiem, tę bezdenną otchłań, po którejby bujały wykiełznane bez żadnego celu dla siebie. — Lecz krócej to było powiedzieć: że powagą dla wiedzy był rozum, a początkiem do wiary była wiedza, któraby nie obalała rozumu. Np. do wiary w nieśmiertelność duszy nie prowadził rozum samo-oczywistem wyrozumowaniem, a wszelako wiedza o nieśmiertelności duszy nie przeciwiła się, rozumowi, i temu go do wiary prowadziła. Dla tego to wiarę wszyscy mieć mogliśmy, a nauki wszyscy mieć nie mogliśmy, skąd już Kant był dostrzegł, że nauka nie była całym zawodem człowiekowi. Co zaś po za granicami wiedzy było, zgadzam się na to, iż to były same prawdopodobieństwa, tak jak sny słabego umysłu miały podobieństwa do życia na jawie.

Teraz nadchodzi (stron. 35) po krótkiem wyznaniu się do winy, czemu kreśląc przymioty rozumu, zacny nasz Bijograf nie pominął przywar i śmieszności głów ludzkich. Co za trafem był przyszedł na myśl do swojej książki? posłuchajmy. Idzie tu o sławę do pomysłu całkiem nowego; a to żądza, co do wielkich rzeczy prowadziła, acz niepowiem, aby obok Lawatera i Galia stanąć, wartało krok naprzód przód zrobić. Było to, mówi, uderzenie go raptem nową myślą, gdy alfresco (sic) Michała Anioła w kaplicy Syxtyńskiej oglądał. Przedstawiło mi się, słowa są jego, czyby nie można z obrazów wielkich mistrzów włoskich dośledzić niektórych tajemnic umysłu ludzkiego? Myśl zupełnie prawo-wierna: z owoców ich poznacie je. — Dotąd filozofia, mówi, zwracała wewnątrz oko rozumu, na działania własnego rozumu, a ja chciałem wsteczną drogą się puścić, aby przypatrując się dziełom ludzkiego rozumu, przyjść z tego do poznania całej duszy. Zdało mi się, iż obserwacyą na własnym rozumie, a zatem na jednym tylko rozumie czynione, za małe były do zgłębienia dokładnego jego natury. Psychologie te, złożone są prawie z samych domysłów, a każdy więcej powalił niż zbudował. Poznałem, że gruntem do takich badań musiały być zawsze spostrzeżenia psychologiczne, z własnej duszy zebrane, i że do takiego przedsięwzięcia należałoby mieć naukę i geniusz Winkelmana, Lanzego, Kanta, Reida, i to by się jeszcze na niewiele przydało. Zamiast więc śledzenia natury samej duszy, umyśliłem przeto charaktery umysłowe poznawać, rozróżniać, i przypadłości rozumów ludzkich opisywać, (sic) Idźmy dalej: zastanawiając się nad tą myślą, trafił na tę drugą, że nie tylko w obrazach na płótnie, ale w utworach poetycznych piętnował się rozum z całą siłą swoją i skłonnościami swemi (sic); to co mu było drugim stopniem, tak jak to nazywa, na tej drodze do wynalazku jego. — Do trzeciego posłużyła proza (sic), a mianowicie: historycy, filozofowie, bijografowie, listy poufałe, przysłowia narodowe. Za ostatni kładzie codziennego życia przygody, nie tylko skłonności serca ludzkiego, ale i przymioty, gdy wszędzie się siła i niedoskonałość rozumu przebijały. Niepomija nawet języka, jako tej skarbnicy rozumu ludzkiego. Rozwodzi się nad słowami polskiemi: głupi, głuptas, głupiuteńki, głupowaty, i t. p. pokazujące ścisłe połączenie się niedoskonałości moralnych z niedoskonałościami umysłowemi. Poczem kończy to wszystko uwagą, iżby już od niepamiętnych wieków prosty rozsądek ludzi dostrzegał różnice w charakterach umysłowych, w których nieprzeliczone rozmaitości panowały. Takim to sposobem, słowa są jego, odsłonił mi się zupełnie nowy świat, i ujrzałem przed sobą rozległy zawód. Badań bowiem nad rozmaitością w charakterach umysłowych, nie znalazłem na liście wiadomości ludzkich, skreślonej od Arystotelesa, Bakona i d'Alamberta. Jestto nowe zupełnie pole. Wszystko to niemal z własnych spostrzeżeń zebrałem, pilnie się przypatrując głowom, które mi się nawijały, wczytując w żywota rozmaitych ludzi, zbierając do tego wiele faktów i wzorków, abym odmalował z natury barwę, postać i główne rysy, które są fundamentem rozróżnień, jakie pomiędzy skłonnościami umysłowemi w ludziach, i siłą ich rozumu zrobiłem.

Oto jest, powiem, dużo nakładu a rzeczy bardzo mało. Podobnych dostrzeżeń nad głowami ludzkiemi, zbudowanych na nieprzeliczonych faktach pod oczy nasze podpadających, nasłuchamy się codziennie w każdem niemal dowcipniejszem społeczeństwie. Kobiety też szczególniej celowały przy tej zabawie, dla żywego pojęcia, nierównie trafniej i dowcipniej od nas o ludziach sądząc. Przymiot ten wszyscy mamy bez żadnej do tego nauki, i to w stopniu niepoślednim; bo to pierwsza jest zabawa dla rozumu, rozwodzić się nad tem co pod ręką będzie, a do czego obcowanie z ludźmi co moment sposobność dawało. Uczony z prostaczkiem na równi tu stali; bo oba dowodów nie pokażą na to co się któremu przywidziało. Stąd to języki w mnogie wyrazy do tego obfitują, a w zgrubniałe i pieszczotliwe szczególniej my bogaci; choć nic było dlatego, aby pomiędzy głupcem, głupim, głuptasiem a głupiusienieczkim istotna jaka różnica zachodziła; gdy te zakończenia źródło-słowa nie odnosiły się zawsze do przedmiotu, ale tylko wesołość a dowcip nasz pokazywały, za czem poszło bogactwo języka; i tak, na stolik mówimy: stolik lub stoliczek, a on dla tego ni mniejszy ni większy będzie.

Potem miałby nas p. Wiszniewski nauczyć, co przez słowo skłonności umysłu rozumie? Co przez umysł, a co przez charaktery rozumu chciał wyrazić? Jestże głupstwo dla niego charakterem rozumu, lub byłożby skłonnością umysłową, bo jedno z drugiem plącze ? A gdy o tem wszystkiem nie ma słówka, to i ja dam sobie pokój, abym na próżno się tak jak rycerz z Manchy za wiatrakiem nie uganiał. — Drugie miał nam powiedzieć: czemby różniła się ta metoda jego gdy dochodzi a posteriori rozumy ludzkie, od metody dochodzenia a priori tychże rozumów ludzkich, wewnątrz tylko jednej głowy, tak jak to nazywa"? Czyż pojmowało się kiedy inaczej, niżby tylko wewnątrz jednej głowy, będzieli to drogą a priori, czy a posteriori? Działania rozumu a priori jedną naturę miały z działaniami rozumu a posteriori, iż ta szkolna dystynkcya jedno i to samo rusztowanie było, po którem pięliśmy się raz w tył, a drugi raz naprzód, a oba te sposoby do jednego prowadziły. — Pierwsze działanie było nawet logiczniejsze, aby od źródła pójść do zjawiska, gdy od zjawiska do źródła idąc, mogło się niekiedy zupełnie z niem pominąć. Ta metoda dobra była w Naukach Przyrodzonych, gdzie doświadczenia wiodły nas, jakby za rękę ująwszy, iż bryknąć nie mogliśmy; ale w naukach umysłowych takich faktów nie było, któreby naoczne świadectwo stanowiły. Chciał mój zacny Przewodnik, widać, użyć metody Bakona do nauk umysłowych, a co się nie da. Niedarmo pisał był o Bakonie młodym będąc. Dzieliło się życie tego sławnego kanclerza na polityczne i na zawód uczony jego. Pan de Maistre potyrał go nazbyt, gdy pieczęć Państwa w komput organów jego nie wchodziła. Wypada powiedzieć co Bakon Werulamski wziął od Bakona Rożera, mnicha z XIV wieku, a co dodano później na tej drodze; bo to pewna, iż nauki przyrodzone od tej epoki dopiero przyszły były do lepszego ładu. — Nakoniec, ostatnie pytanie: do czegoby przydała nam się taka nauka? Jeśli do historyi, to historya malowała się faktami, a mniejsza było o charakter rozumu Cezara gdy on Rubikon przechodził. Podobnież w codziennem pożyciu nie stanowiło czynu usposobienie umysłu sąsiada mego, gdy on dla mnie złym lub dobrym będzie? Przy jednym wyborze żony mogłoby się to na co przydać, ale i tu bym nie radził bardzo spuszczać się na to. — Zresztą, jeśli Lawatera i Galia nauka upadła a igraszką rozumu została, a w praktyce obelżywą była, to nowy pomysł do rozeznawania głów naszych, jakby z próbką Magiera do spirytusu, jaki p. Wiszniewski znalazł, nie lepszyby los spotkał, gdy podobnież był polem do samych gołych wniosków, a pewników żadnych nie podawał, na których byśmy się oprzeć mogli. Gall przynajmniej czaszkę po śmierci Kartusza miał w kieszeni, gdy rozumu naszego na stół nie wyłoży. Dla tego na moje zdanie, płutno Rafaela a alfresca Michała Anioła pokazywały to, że talent u tych dwóch ludzi spotkał się był z organizmem wyłącznym, aby ręka wykonywała to co umysł pojmował, szła w parze z myślą; (6) a bijografią głów ludzkich pewnieby miały być sprawy a dzieła nasze, ale wszelako nie prowadziło to do żadnej nauki dogmatycznej; gdyż jak słusznie p. Wiszniewski powiedział, iż dwóch listków na drzewie nie było, któreby jednakie były, tak dwóch rozumów nie było, co by kubek w kubek podobne do siebie były temu; pojedyncze my tylko głowy malować mogli. Miałem dla tego za dykcyonarz do tych głów naszych, tę książkę wielką charakterów rozumu naszego; to sam obraz czyli dzieje Rodu ludzkiego ręką wieków od początku świata skreślony; iż co który człowiek się pojawił, to karta do tej księgi przybywała, a co umierał, to karta jedna z śmiercią jego ginęła, a natomiast nowe się pisały; lecz te jednostek zjawiska, były tak jak te obłoki po niebie, na które patrzymy się codziennie, a wszelako nie powiemy, co byłoby za prawidło, podług którego się po nad głowami naszemi układały.

Ostatnie stronnice wstępu poświęcone są wyliczeniu źródeł i powagi, do których się p. Wiszniewski odwołuje. O Janie Huracie mówi: Examen de los ingenios, iż niczego się od niego nie nauczył, co było już bardzo wiele, i słusznie go też wyśmiewa, aby sól i oliwa miały rozumu przysparzać. Dalej jest wiele imion zacnych: Müllera z Szaffuzy, Raumera, Jana Sniadeckiego dla rozprawy jego o Koperniku.

Więcej nauczył się, pisze, od ś. Augustyna, z którym wszelako nie spotkałem się nigdzie; co Janowi Jakóbowi Russeau, to wielkie pochwały oddaje. W przypisku do stronnicy 46 mamy ciekawą okoliczność nie wszystkim znaną, a wziętą z życia naszego Grzegorza z Sanoka, którą Kallimach zapisał. Poczem kończy: jeśli obraz słabości ludzkich i śmieszności ludzkich ostrzega nas, bawi i uczy o cudownej sile tego rozumu, który o własnej mocy aż do poznania Boga się podnosi, to znajomość jego bliższa będzie dla nas kluczem do bijografli i historyi. Nie znający bowiem historyi naturalnej rozumów patrzy się na czynności ludzkie, tak jak głuchy na tańcujących. Może to zatem posłużyć do wyśledzenia przywar w sobie, a zatem do ich poprawienia, gdy wady i zalety rozumu naszego mają nieprzeparty wpływ na szczęście nasze. Tłómaczy się dalej z tego, dla czego najłatwiejszą formę obrał do książki swojej; a to, że metafizyczne pisma mało wszędy a u nas też najmniej czytane bywają. Nie wiem, byłoli to szczęście czy nieszczęście? Mnie się widzi iż byłyby czytane, ale dwie rzeczy do tego brakuje, to metafizyki i metafizyka. Na samym końcu idzie podział na rozdziały, jako poczyna od kalectwa głupoty a kończy na geniuszu, bardzo słusznie, drabinę sobie od ziemi do nieba postawiwszy. Pomiędzy tym Zenitem i Nadirem rozumów naszych, kładzie mięszaninę, którą liczy do warsztw charakterów rozumów pospolitych, gdy to jest niemal cały rodzaj ludzki z małemi wyjątkami, a dla niego by się i o nim by się pisać przydało. Gdyż absolutne głupstwo tak jak zupełny geniusz, są tylko głów naszych szczerym pomysłem, a tym ostatnim krańcem dwóch posiłkowych wyobrażeń, stopniowaniem samej myśli ku nieskończenie wielkim i małym ilościom, jakie matematyka dwoma zerami wyrażała, i to wywróconemi. Zamyka wszystko modła, aby pomysł jego posłużył jakiemu Linneuszowi, któremu on stworzył drogę (sic) do napisania nauki o poznawaniu ludzi, a on przy zakładzinach do tego, do tej nowej budowy, stał sobie gdzie skromnie na boku. Na którą ja modłę pobożną amen tylko powiem.

Ze wstępu więc nauczyliśmy się, las ten trochy przetrzebiwszy, iż to ma być jakaś historya naturalna rozumów ludzkich, a co w książce będzie, zobaczymy.

Dzielę dla tego moją odpowiedz, na dwie części; w 1 ej przejdę rozdział po rozdziale, charaktery dla rozumów ludzkich, przez p. Wiszniewskiego wyliczone, a w II-ej będzie mój sposób, jakby tę naukę jego dostępną w praktyce uczynić, abyśmy do jednej mety biegnąc, oba się w końcu uściskali.

(1) Kładę sic tam, gdzie słowa p. Wiszniewskiego zachowałem. Solecismy bowiem stylu nie psowały i niekiedy go czyniły.

(2) Chińczyków postawiło w stanie osłupienia, to położenie przy jednym z krańców ziemi, kędy żaden ruch świata nie był ich dosięgnął. Tatary raz byli wpadli i wsiąkli w nich, iż to dziś skisła woda.

(3) Namiętne władze: objęcie, uwagą, pamięć, imaginacya namiętny rozsądek, nie pojmuję ?

(4) Śmieszny był sposób Owidiusza, czytaj remedia amoris, jaki na nieporządną miłość podaje: to każe pijanicy zaglądać w beczkę. Co do postów kościoła, to miałyby były pozostać radą; bo to co złe zakazywało się, a co dobre nauczało; a takby przestępcy nie byli mieli grzechu, a wierni z tego większą zasługę.

(5) Somnia vigilantium.

(6) Ta była różnica pomiędzy znawcą, sztuk pięknych a mistrzem, ie pierwszy znał się na piękności i prawdzie plastyczne], a drugi miał talent wyobrażania piękności i prawdy plastycznej, bąć to dłutem, bąć to pędzlem, i t. p. Oba temu byli artystami, tylko jeden umiał czytać a drugi pisać. Na teatrze tyle potrzeba mieć talentu oddać sztukę, co na parterze poznać się na sztuce; temu też jak parter był szkołą dla aktorów, tak miłośnicy sztuk pięknych byli szkolą dla artystów.

Część I.

ROZDZIAŁ I

GŁUPSTWO I ROZMAITE JEGO ODCIENIA (sic).

Poczyna się ten rozdział od przysłowia łacińskiego: nemo omnibus horis sapit, iż nie masz człowieka, któryby niekiedy głupstwa nie zrobił; a Regnarda żart dowcipny: iż każdy człowiek dostał okruszynę głupstwa w kieszeni, przypomina to drugie dictum, podobne do pierwszego: non est ingenium magnum, sine mixtura, dementiae, iż najlepsze rozumy, a nie są bez przymięszania trochy głupoty; tak że u dołu jak u góry drabiny rozumu ludzkiego, na toż i jedno zjawisko napotykamy. Negeliusz, Erazm Rotterdamczyk, Garsoni, Wieland, Necker, Pope przy wiedzeni, oczywiście się naśmiewali z głupstwa ludzkiego, jakby to także głupstwem nie było.

Asinus asinum fricat napisał Horacy, a co bardzo łatwo. Dziś z tego ma być nauka, zobaczymy!

Głupstwo ma być, posłuchajmy tej historyi naturalnej jego, tępe i słabe objęcie, rozum niedołężny, gnuśny i innemi władzami umysłu kierować niezdolny. Wielka nieudolność w rozumowaniu, wrodzona odraza od ogólnego myślenia (sic) i w ogólności zwichnięty ze stawów porządek naturalny pomiędzy władzami umysłu. przy zdrowych zmysłach wielkiej ciekawości, dobrej pamięci, a niekiedy bujnej imaginacyi., jest główną cechą głupców i przyczyną głupstwa: dixit magister. — Głupstwo więc ma zdrowe zmysły, dobrą pamięć i bujną imaginacya, a wszelako rozum niedołężny. Głupstwo ma rozum, rozum niedołężny? Przyznaję się prostodusznie, iż tego nie rozumiem. Rozum niezdolny innemi władzami umysłu kierować (sic), innemi władzami umysłu? Pierwsze zatem pytanie: Co ten rozum, a co te inne władze umysłu? Byłżeby rozum Szatanik jakiś, demon ten domowy, do którego Sokrates się przyznawał, a Skaliger i Kardan powiadali, iż każdy miał swego, a Marciu z Wiirtembergu ujadał się był nawet raz ze swoim'? A władze te inne umysłu, byłyżby to te pięć głupieli panien, co oleju w lampach nie miały, iżby rozum mógł tym oblubienicom swoim bardzo niegrzecznie drzwi przed nosem zamknąć? Wszystko nam to było potrzeba powiedzieć. — Aphorysmy Galena i Hippokratesa mogą stanowić o chorobach ludzkich, bo tam puls bije, głowa boli, całe ciało niedomaga; ale tępe i słabe objęcie, wrodzona odraza od ogólnego myślenia, i zwichnięty ze stawów porządek naturalny pomiędzy władzami umysłu, i t. p. nie są pulsem, migreną, scijatyką albo paraliżem rozumu ludzkiego. Głupota jest stanem człowieka a nie stanem dla rozumu; bo głupi człowiek być może, nauka głupia być może, uczony człowiek głupi być może; ale głupi rozum być nie może. Rozum jest tak jak ta władza widzenia, która nie będzie bystra, dobra i t. p.; tylko oko będzie bystre, dobre i t. d.; choć mówimy: wzrok bystry, dobry, krótki.

Jest to tylko punkt jeden, który rozebrałem, aby czytelnik zobaczył, iż to co drukowane nie zawsze prawdą bywa. Dowcipu w tem wszelako pełno, np. pamięć i rozum przydadzą się głupiemu, jak wołom rozum ludzki. Głupca równie trudno czego nauczyć jak oduczyć. Głupiec udawający dowcipnego bywa pocieszny, a rozumnego nudny i nieznośny. Mógł był dodać: z głupca się śmiej, to kontent, a chwal go, to będzie patrzał czy nie kpisz, i tysiące podobnych Konceptów, gdyby to co wartało. — Wiele znowu w złości serca się godziło, to samemu głupstwu przypisane: iż jak ślimak do rozwiniętej róży, tak on czepia się ludzi zacnych, to jest: rozumnych. Jest on niwelator i kommunista, na co się piszę, a temu nic pyszniejszego od głupiego. Dobroduszność głupiego to nikczemność jego. a nie żaden przymiot. Nakoniec widok głupiego jest niemiły, iż temu nad ślepym litujemy się, a głupca niepodobna szacować i kochać. Zawsze nam się zdaje, iż głupstwo z własnej winy człowieka pochodzi, co wcale niesłusznie, bo głupcy rodzą się tak jak geniusze. Temu też do głupstwa wielką odrazę czujemy, bo z tem kalectwem umysłowem łączyły się nieznośne przywary: zazdrość, wielkie uprzedzenie o sobie, a dodać należało podejrzliwość, nikczemność wraz z pychą, upór niesłychany. — Wreszcie głupcy mają być wesołemi zawsze, zarówno to ze ślepemi mając, w czem się dobroć Boska nad nimi pokazywała. Dla tego to zamyka się ten obraz pobożnem upomnieniem: iż jeśli głupiec udawający rozumnego śmiech sprawuje, jakby kulawy chcący biegać a tańcować, czemu o głupcach difficile est satyram non scribere, to byłoby do życzenia, aby mając teraz poznaki wewnętrzne organizacyi normalnej głupstwa i głupców, tak jak na dłoni sobie pokazane (sic), tłumiło to w nas chęć szpetną naśmiewania się z tego umysłowego kalectwa; rozbroiło serca nasze i ułatwiło nam dopełnienie religii Chrystusa (sic), który nawet wrogów (sic), tem bardziej złośliwych głupców kochać każe. Głupim bowiem wszystko wybaczać należy, bo nie wiedzą co czynią.

Co za modła ab irato! Czego to z najpiękniejszej nauki wyprowadzić nie można! Całe to odmalowane głupstwo, jest obraz pędzla Rubensa i żywy portret; lecz nie szukajmy kto przed tem płutnem siedział. W galeryi dobrych obrazów rzucić tylko okiem, a pozna od razu głowy utworu malarza a na żywych brane podobieństwo: i być inaczej nie mogło. Molier chwytał na gorącym uczynku wypadki i ludzi, i te najlepsze jego sztuki były. Co też i tutaj; bo gdyby głupstwo nie było odmalowane na exemplarzach żywych, to byłyby pomysłów i fantazyi dziełem, a zatem dalekie od natury i prawdy. — Samo odwołanie się w końcu do nauki Chrystusa, abyśmy głupców zarówno z wrogami kochali, acz co innego jest o tem w ewangelii, bo tam stoi: a ktoby rzeki głupcze, będzie winien ognia piekielnego, (Mat. V 22) kładzie świadectwo, iż bez kozery to niebyło, czemu zgrzeszywszy, rzucono potem do karbony grosz wdowi.

Po tem głupstwie w czambuł, idą pojedyncze jego zjawiska. Głupiuteńki jest najpierwszy. Ma on śmiać się hucznie, twarz jego drewniana, żyje wszakże pod pędzlem Hogarta. Niczego się nie obawia i nie spodziewa. Zamróży oczy i pewny jest że go nie widzą. Rozumowania w głowie jego nie mają się do czego przyczepić. Ma też swoje przywileje, to ani poznawać niebezpieczeństwa, to ani łudzić się nadziejami. Zawsze i wszędzie mu dobrze, byle byt niegłodny, a do czego dodać było o tym celebri felicem, iż jadł i trawił przewybornie a spał jeszcze lepiej.

Gap ma oczy za mgłą, śmieje się od niechcenia, wpatruje się w przedmioty jakby wiercił po nich wzrokiem, słucha wszystkiego z gębą otwartą i dziwi każdej rzeczy, choć niczego nauczyć nie może, nawet obyczajności, dla tego czopem go zowią. Co za subiectum do komedyi, iż dziwi mnie czemu pomiędzy źródła i powagi do tej książki starych komików, a przynajmniej Moliera nie policzono z jego lokajami.

Głupiec przesądny (sic) wierzy w czary, strzygi, upiory. Widział jak się pieniądze paliły. Obraz to najmniej trafny, bo oryginał do niego zaginął, chybaby prostego człowieka, nieoświeconego całkiem do malowania posadzić. Ale prosty, nieoświecony człowiek nie był głupcem, bo tu mowa jest o przywarach i różnicach rozumu; a co do przesądów, te są dwojakie: jedne były uczonych, a drugie nieuczonych.

O głupcu sprzeciwiającym się dowcipnie stoi powiedziane, iż sądząc po tej jego skłonności, wnosić by można, iż byłby skeptykiem gdyby miał rozum. Śmieszne powinowactwo dwóch sprzecznych sobie przymiotów: iż głupstwo zrobiło go sprzeką, a rozum byłby zrobił skeptykiem, na które pewno nie pomyślano. Głupstwo zrobiło go sprzeką, a rozum byłby zrobił skeptykiem, to jest także sprzeką: temu się to tu do kupy zeszło.

Potem idzie głupiec zapytujący się, nieznośny, od którego wszyscy uciekają. Jest to przywilej małych i wielkich rozumów, aby przez pytania się rozmawiać, acz dla innej przyczyny. Pytaniami najlepiej się i najprędzej dowiesz od człowieka to co ci potrzeba; tylko głupiec czyni ci głupie pytania, a mądry cię swemi wymęczy, tak jakbyś z łaźni parowej wyszedł.

Po głupcu zapytującym się mamy głupca przeliczonego, dziwna rzecz, czemu nie uczonego ? Czyżby to podobieństwo tak bliskie co obelżywego być miało? Nie mam honoru do żadnego rodzaju uczonych należyć; ale dotąd na samych niedouczonych natrafiałem. Przeliczonego mam temu za białego kruka, i nigdyby to człowiek głupi nie był. Byłby to dziwak dla głupich, ale nie dla mądrych. — Miał on, czytam o nim, dorobić się mozolnie tego, co głupcom sama natura dala. Szuka kwadratury cyrkułu siedliska duszy w ciele; z Maderem dopisuje książki do biblijotek przedpotopowych; gotuje powtórne wydanie Chmielowskiego nowych Aten, iż próżną pracą a samotnością utwierdził w sobie rozbrat z rozsądkiem (sic). Wszystko to bardzo zręczne i dowcipne, iż chętniebym na tym obrazku imię moje położył, gdyby tu dwie a nie jedna osoby stały, to jest głupiec przeliczony, czyli niedouczony z uczonym głupcem.

Głupiec dowcipkujący, jest to głupiec udający dowcipnego. Zapowiada z góry śmiech a tu ziewają mu pod nos. Śmieje się ale sam, a jeśli śmieją się drudzy, to z niego; bo to co chciał śmiesznego powiedzieć, to na to nie był trafił, a to co śmiesznego było, to głupie się na jego ustach zrobi. Skracam tu co nie co obrazy, zachowując wszelako główny rysunek.

Głupiec płaczliwy, raczej ślamazarnik po polsku, dla tkliwego szacunku samego siebie będzie się miał ustawnie za pokrzywdzonego i niepoznanego od ludzi. wszystko o samym sobie gada; wszystko by lepiej od drugich zrobił; nad byle książką płacze; za plotkami goni, iż niech dwóch na boku do siebie mówią, to zdaje mu się o nim mówią. Dobrodusznych też podchodzi, i w końcu zawsze coś na nich wysklamczy. Uprzykrzeniem jest wszakże pomiędzy któremi ulęgło się i chowa to stworzenie.

Głupiec polerowany niczem się nie zraża. Wszystko zje: przymówkę, żart, słowo niebaczne, mając pod ręką na to wszystko antydoty. Gada mało, chyba o deszczu i pogodzie o drugich nigdy, bo to niebezpieczno. Pantominę nadrabia przy rozmowach stateczniejszych, iż Lawaterby go też nie poznał, tg pagodę salonową; lecz chcesz go zgubić, to zrób mu tylko zapytanie. Płaska ta figura i nieznośna zalega wszystkie złocone salony (sic). Gdzie tylko jeść, pić będzie, dużo świec zapalą, to ją znajdziesz. Masz ją po teatrach, spacerach, balach. Wszędzie jest choć nigdzie nieproszoną, a wszelako znoszoną; bo omazane głupstwo polorem nie obraża choć znudzić może, ktoby nie nawykł do niego. Domy panów mają zawsze taką figurę, a każde miasto ma taką swoją inwentarską: pozwoliłem sobie co nie co tu przyłożyć.

Głupiec zarozumiały pawi się z rozumem. Zrywa się do wszystkiego, wzrok mu biega, żywy jest nadzwyczajnie, unosi się i zachwyca na byle co, często z głupstwem wystrzeli. Przybiera niekiedy postać doktora, śmieje się rzadko, za to szydzi łatwo, odpowiada mało, często ręki skinieniem lub ramion ruszeniem, jakby się dziwił głupstwu drugich. Co sobie raz ubrda, to mu tego młotem z głowy nie wybijesz, a słowa jego miałyby być wyrocznie na miedzi ryte. Jeśli wierzyć mu można, to błędów Napoleona nie byłby popełnił, przeszedł Berzeliusza w chemii, a Czackiego w erudycyi. Znawcą jest wielkim sztuk pięknych, jednakże celuje szczególniej w malarstwie (sic), co tu nie bez kozery położone. Wady i ułomności ludzkie najpierwszy podchwytuje. Upodobanie ma żyć z kretami, skąd też do przekonania przyszedł, iż niczem są przy nim wielcy ludzie Plutarcha. Zarozumiałość ta wszelako pokazuje jakąś siłę duszy, serca a rozumu, bo słabe głowy tego nie mają. Na co się piszę, byle ten obraz głupca zarozumiałego mogłem później go użyć do obrazu czyli podobieństwa z uczonym głupcem, gdyż tu cienie w jeden punkt tylko skupione główny kontur pominęły.Łgarz nie wiem co tu pomiędzy głupcami robi. Psychologii jego nie będę rozbierał jaką czytam. Byłby on poetą, stoi przy staranniejszem wychowaniu, za co niech się poeci pokłonią. Kłamcy mogą być na mój rozum wieloracy: jedni kłamią dla złości, drudzy dla śmiechu, inni dla chleba, a Panie kochanku kłamał, bo tak mu się podobało. Był to rodzaj arystokracyi, iż plótł niestworzone rzeczy, a czereda słuchać tego musiała. Był to rodzaj popularności dla tej atmosfery, która okazała w ten czas magnatów naszych: iż raczej to obraz wieku niż człowieka. Są też łgarstwa niewinne, śmieszne, nudne i głupie. Czyby amplifikacya gdy się sto za dziesięć powie, poezyą mowy były, nie powiem? Łgarz dwa razy jednej rzeczy nie opowie, iż temu łacinnicy mówią: mendacem oportet esse memorem. Wzrok surowy i uśmiech na ustach mięszają łgarza i obrażają; co dobry znak, iż sam sobie jeszcze nie wierzy, na tym onanizmie umysłowym kończąc zwykle swój zawód.

Pół-główek znowu wiele obiecywał po sobie, ale się to z wiekiem nie ziściło. Będzie dużo umiał, ale nie ma w tem ładu. Nie lubi się też sprawiać z tego co mówi. Słuchaj go i uważaj to fura siana w głowie widłami ułożona. Łatwiej mu nierównie dowcipkować niż rezonować. Towarzyski, wszędzie go pełno, kochany od swoich, rad się przechwala, śmieje, trzepocze, iż wietrznik ten potrzebuje oka wprawnego, coby się na głupstwie jego poznało.

Pół-głupiec ze wszystkich dotąd opisanych exemplarzy największą jest osobliwością. Przypatrzmy mu się. Ma on dwa rozumy w których głupstwo miga się naprzemian z dowcipem. Na twarzy widzisz mu piętno jego rodzaju. W rozmowie jest roztargniony, zawsze się śmieje, bo też to ze wszystkich głupców najszczęśliwszy. Ciągle biedzi i od rzeczy prawi, a tym czasem z wielką prawdą niekiedy wyjedzie. Ludzi on dziwnie zgaduje, spostrzeżenia jego czasami są dobre, iż powiedziałbyś, głupca tylko udaje. Wszyscy go wszelako pomawiają, iż mu klepki brak w głowie. Rzadko bywa aby od przydomku pieszczotliwego uszedł; a Stasiem lub Jasiem go nie nazywano. Ludzie ci przecież mają serce najlepsze, a uprzedzenia o sobie żadnego, iż kochani są też powszechnie, o rozum się ich wcale niedopytując.

Głupiec przemądrzały brzydzi się sławą wszelką, która nie idzie za nauką, a do której on ma szczególne usposobienie. Rozpoczął temu olbrzymią pracę, to jakby swój wiek oświecił, a ludzi poprawił. Myśli coby miał napisać, bo to wszystko co dotąd popisano, nic nie wartało. Głosi on upadek jednej po drugiej nauki, a mając zbudować nową, wszystko wprzód wali i tyra, aby jak po spaleniu Troi, on z Eneaszem drugie miasto Rzym założył. Nie rozumuje on, bo to rzecz mozolna i niepotrzebna dla niego, ale prosto ogłasza wyrocznie, jakby Pytonissa ze swego trójnoga. W myślach jego nie ma związku, bo geniusze lubią przeskoki. Nikt go nie rozumi, ale jemu to chluba i najlepsze świadectwo o wyższości po nad drugiemi. Byłby on zupełnie szczęśliwym gdyby nie Zoilowie, tak nazywa to plemię jaszczórcze. Znalazł wszakże i na ten gad sposób, to zakląć go tak w przedmowie, aby potym łapką ni ogonkiem nie ruszyło. Cóż głupcem go zrobiło? Pycha, a ja powiem nauka niedowarzona, jakiej tylko pomiędzy uczonemi szukaj.

Proszę mi wybaczyć jeśli niekiedy podpisy pod temi obrazkami zmieniam. Słowo dobrze położone wiele znaczyło, bo wszystko czyniło. Było to niemal stworzenie, gdy przedmioty się chrzciło czyli nazywało, a po etykietach tylko poznawały. Temu to czytamy, że Adam przywiedzione miał sobie zwierzęta, aby sam je ponazywał co tyle było, aby sam je poznał, a potem o nich wiedział. Bez słów właściwych na przedmioty byłby chaos po głowach, a rozum nie mógłby ani pamięcią je wywoływać, ani pojedynczo pojmować. Wszystko zatem od tego zależało, aby słowa czyli nazwy odpowiadały przedmiotom swoim, a przywodząc je pamięcią, spotykaliśmy się z wyobrażeniami im odpowiadającemi. Dla tego to na pychę pozwolić nie mogę aby ona głupstwa przemądrzałego miała być początkiem; bo pycha tu tylko za głupstwem poszła, a przy nauce niedowarzonej, przemądrzałego tego głupca zrobiła.

Człowiek dobroduszny czyli prostoduszny, a prostaczkowie ostatni szczebel poniżenia w tej galeryi zajmują, co mnie wcale nie dziwi. Dobroduszni mają to być ludzie mało towarzystwu użytecznemi, w drogę nikomu niewłażącemi, którym też złość a mierność nasze dają pokój (sic). Krasicki miał dobrodusznego obraz skreślić w osobie ojca Doświadczyńskiego swego. Trajan cesarz prostaczki lubił, czytamy, na co bardzo zgoda, bo dobroduszni dobrzy są ludzie, ojcowie, mężowie, bez którychby się świat nie ostał; ale uczonym na tym mało. Oni by chcieli abyśmy się szturgali, ustawicznie bili na łokcie, upatrując w ciągłej fermentacyi i robocie głów naszych, życie Rodu ludzkiego, nim ten wyrobiłby się kiedyś na jakiegoś fenixa dla nich.

Człowiek ciemny idzie dopiero za prostaczkiem, bo to ostatni jest grzech literatom, a zamyka temu szereg tych kaleków pod przeklęctwem głupstwa żyjących. Ciemnota bywa w skutek zaniedbania; czytam, ale nie widzę, czemuby człowiek ciemny do głupców się liczył, chybaby brak nauki było głupstwem. Mamy bowiem wielu ludzi nieuczonych, a wszelako bardzo poczciwych i zupełny zdrowy rozum mających. Jest to raczej przypadek dla człowieka, a nie przywara rozumu jego. Wpuściwszy wszelako w duszę ciemnego (sic), światełka nieco, to może być rozsądnym człowiekiem, dzięki Bogu!

Oto jest o głupstwie i głupich z któremi się p. Wiszniewski nabawił jak kot z myszą. Każda tu figura byłaby doskonały temat do komedyi, a wszystkie razem zmieszawszy, obraz najzupełniejszy świata rzeczywistego; lecz gdzie do tego Moliera szukać? Szkoła jego kobiet przerobiona dziś na szkołę inną, nie byłaby bez użytku, a Tartiuf mógłby się przebrać teraz wyśmienicie na Tartiufa politycznego, zmieniwszy co nieco tylko nabożeństwo.

Teraz na mnie kolej abym rzekł co przez głupstwo rozumiem, i głupców na moje kopyto pokazał. Bowiem niedaleko jest od rozumu do głupstwa, i codziennie niemal tę granicę odznaczoną wązką miedzą pomiędzy nimi przestępujemy. Dla tego kondycyi głupstwa absolutnego, a rozumu zupełnego nie dopuszczam.

Najprzód, w całej tej książce ciągle nauka za rozum jest brana, iż wciąż jedno z drugiem się plącze; a temu to prostaczków z dobrodusznemi jako nieoświeconych do głupców policzono.

Ja za głupiego nie mam nienauczonego, bo to głupiego i głupstwa nie czyniło; tylko człowieka, który o wielu rzeczach pięknych nie wiedział, na to pozwalam; ale pomimo to mógł mieć bardzo ten rozum, który samorodny bywa i przy którym bardzo się jest dobrze zacnym i poczciwym człowiekiem, a dobrym obywatelem jak tego codzienna jest praktyka.

Głupcem temu na mój rozum nie będzie nieuczony ale sam nauczony nim być tylko może gdy ile się nauczył, niedouczył, przeuczył i t. p. Wpisuję dla tego w poczet moich głupców: głupców przesądnych, gdyż bywają przesądy naukowe; głupców przeliczonych — głupców zarozumiałych, półgłówki, półgłupce, głupce przemądrzałe; w niczem nomenklatury w tej książce napotkanej nie zmieniając, tylko znaczenie inne jej nadając.

W obrazie bowiem głupstwa na początku tego rozdziału, stoją wiele takich ogólników, które godzą się równo głupcowi co uczonemu. Np. głupiec przyczyny od skutku odróżnić nie może. Rozumowanie ma być granicą jego zdolności (sic). Znaki wyobrażeń czyli wyrazy odpowiadające wyobrażeniom jego o rzeczy, w jego umyśle umocowanego nie mają związku (ciemno). Potem nie umie głupiec rozeznać wiedzy od wiary, pełen jest dobrego rozumienia o sobie, a stąd obraźliwy, i będzie budował fontanny gdzie nie ma wody. Pytam się temu co by tu było, co by jednemu i drugiemu się, nie godziło?

Proszę tylko na to pomnić, iż przez nauczonego nie rozumiem uczonego, za to co on siebie trzyma, ani biorę naukę za rozum; gdyż ten wszędy szanuję, kędyby tylko był, bąć w prostaczku, bąć w każdym innym człowieku, skoroby ten powołaniu moralnego człowieka nie uchybiał. Biję zapewne czołem i przed rozumem uczonego, tam kędyby ten był, powiedziałem; ale nauki samej za rozum nie mam, acz rozumem nazywamy usposobienie w człowieku do jej nabycia. — Nauka nie jest to żaden taki samodzielny surrogat, któregoby posiadanie człowieka zaraz rozumnym czyniło; gdyż można było przy nauce być bardzo nierozumnym, tak jak to tyle razy widzimy. Z tego to wyrodziły się wszystkie rodzaje głupstwa i samo słowo głupstwo mylnie oznaczające głupiego z braku nauki, tak jakby z braku rozumu, a w czem nie mała różnica jest; tak jak znowu wyrodziło się to słowo rozum niewłaściwie na tem miejscu kładzione, gdyżby tu za rozum nauka kładziona być miała, którą położywszy zaraz się widno robi.

Głupstwo więc u mnie będzie szło za złą nauką, niedouczeniem się, przeliczeniem się i t. p. Skąd: infnitus numerus stultorum, o których mędrzec Pański powiedział: stultus sicut luna mutatur. Czego w człowieku przy zdrowym rozumie nie było. Człowiek ze zdrowym i prostym rozumem, przy prawdzie stoi mocno; gdy naukowy człowiek postępuje naprzód pozwalam, ale krok zrobiwszy cofa się i maże to co był popisał, iżby Kant większą połowę dziś swoich książek spalił pewno. Mowa tu nie o naukach przyrodzonych, bo te uczonego jak na kawecanie trzymają, i od faktum do faktum jak na sznurku prowadzą. Uczony, jest to człowiek pracujący, użyteczny zawsze nie powiem, szacunku wszelako godzien przy rozsądku, umiejący o wielu rzeczach rozprawiać, choć to nie to jest co wiele rzeczy było umieć. Tyle potrzebny ile dobry rolnik, rzemieślnik i wszelkiego innego stanu porządny człowiek, ale wszelako nie sam jeden mądry i rozumny, bo dwa te przymioty wszystkim ludziom równo służyły, a z książką nic wspólnego nie miały.

Monopolium tych dwóch słów, rozumnego i mądrego mieliby dziś nasi uczeni oddać ludziom do pospolitego użytku, a pójść z nami czeladką swoją w parze; bo ta dyktatura książkowa przywłaszczona sobie z hipokryzyą odrażającą, której piętno na czole swojem noszą, do wiele złego prowadziła, o czem jeszcze nie tu mowa. Nakoniec, głupstwo uważane za kalectwo, jak o tem było, pewno że nie zasługuje aby my go wyśmiewali, i piszę się na przywiedzioną wyrocznię "nie wiedzą co czynią, " to samo o moich exemplarzach powiadając "iż nie wiedzą co czynią, " abym je mógł kochać i szacować, gdy uda im się niekiedy z kurą w śmieciach ziarnko znaleść. Więcej oni wymietają tę stajnię Augeusza, nie od lat trzydziestu, ale od wieków nieoczyszczoną, niżby dobry porządek po głowach swoich czynili. Dla tego to nie żadne prawidło wszelako, iżby wszyscy uczeni byli dziwakami i głupcami co do jednego, bo było ich bardzo wiele co są ludzie zacni i szacunku naszego godni, gdy rozum i rozsądek wraz z nauką posiadali.

Na to kalectwo głupstwa, nie czytam przeto położonego lekarstwa, bo dla rozumu kulawego, garbatego, jednookiego nie dorobisz szczudła i okularów; ale dla moich kaleków nie od urodzenia lecz przypadkowo i do czasu niekiedy niedomagających, lekarstwo będzie: krytyka zdrowa, przyjaciel zacny, książka dobra, niekiedy żart przystojny, a nadewszystko bojaźń Pańska, bo oto początek mądrości.

ROZDZIAŁ II.

PRZYWARY I NIEDOSKONAŁOŚCI ROZUMU.

Rozdział ten, druga ta izba galeryi obrazów głów ludzkich, przedstawia przywary i niedoskonałości rozumu naszego. Są to portrety najdoskonalsze i ze żywych nas pozdejmowane, bo inaczej być nie mogło. Łatwiej bowiem spotkać się było z brodą i obliczem Mojżesza geniuszowi Michała Anioła, niż znaleść farby do głowy miernej, na pedanta, drobnowidza, rozum płytki i t. p. nie mając oryginałów do tego przed oczyma. Rafael tworzył Madony, a Chrystusa dojrzał był na górze Tabor; za wielkie równo poczytuje odmalować było rozum bez dna, rozum mętny i kulawy, bo celować po jednym z krańców geniuszu człowieka, zawsze to piękny talent będzie.

Poczyna się to Rozdział od głowy miernej. Wszystkiego ma mieć ona po trochu: rozsądku, rozumu, nauki obok wielkiego uprzedzenia o sobie. Człowiek z mierną głową bywa zazdrosnym i wszystko ganić skorym, bo karlątko to nie lubiło rozumu nigdzie.

Z miernej głowy wyradza się pedant, tak nazwany jakby pedatim szedł opchany i nauką, noga za nogą. Nie zna on świata i ludzi, a rozum jego szkołę tylko czyli książkę tylko. Uogólnia wszystko (sic), temu ostrożnie stąpa i w wielkie błędy nie wpada, ale też niczego nie zmyśli aby korzyść z nauki jego jaka była. Natura mu jest obcą, bo on zna ją tylko po książkach. W latarce swojej widzi słońce. Pluje textami pochwytanemi i słowami greckiemi, jakby to były dowody jakie. Jemu na oku sława uczonego a nie oświeconego. Potrzeb on wieku swego nie poznaje, ani dążności jego. Zasklepiony w izdebce swojej tak jak ślimak w skorupie, nie widzi ani co jest ani co być może. Chodzi też wpośród żyjącego pokolenia nakształt upioru, co by wstał był przed sto laty. — Pedanci nie gadają ale wyrokują, i chcieliby nauczać drugich. Odwołują się z upodobaniem do kilku autorów których na pamięć się nauczyli. Rozum ich to chińskie malowanie bez perspektywy. Radzi wywodzą etymologią słowa każdego; tłómaczą się ciężko i nudnie, dobierając wyrazów opleśniałych; opowiadają niedokładnie. Słowa raczej niż myśli wiążą i rozwodzą się o byle rzeczy, która nikogo nie obchodzi. — Umieją oni wiele takich rzeczy, które do niczego nie służą i z tego się pawią. — Jeśli pedant natrafi niekiedy na myśl dobrą, to zagmatwa ją, podrobi i rozbierze na hieroglify, iż uczyć się jej musisz. Pedant jest nam też dowodem, iż nauka bez rozsądku za nic waży. Biada dla tego młodemu któryby się w ręce pedantowi dostał, bo szukać mu każe co pierwsze było, kura czy jaje? Nie będzie go uczył ani prowadził, tylko na sznurku przy sobie uwiąże; bo wszelka myśl nowa jest mu podejrzaną, a co by pod strych rozumu jego nie było, to obcina. Obraz to, co pewno wart swego oryginału.

Pedant ma jeszcze mieć rozum dogmatyczny; to jest, któremu niepotrzeba dużo myślić. Omija on wątpliwości, metoda historyczna jest mu za długą, do skeptycznego rzeczy wykładu; nauki mu brak, iż przy obszernych wiadomościach światłym go być nie powiesz. Pedant obcuje zwykle z ludźmi pośledniemi, bo dobre głowy, go nie znoszą. Postać jego jest nieznośna, żakowska, choćby nawet w szkole nie był; do czego przydać było można nieochędożna i gburowata, bo obcowania z ludźmi pedanci nie znają.

Drobnowidz, karłowaty rozumek, malikowaty rozumek, widzi wszystko jakby mikroskopem opatrzony. Małe ma za wielkie, a wielkie za małe. W książce razi go więcej źle położony przestanek niż brak logiki, a w człowieku razi go więcej źle zaczesana głowa niż brak rozumu. Drobnowidze są cierpliwi, pracowici i bardzo szczęśliwi ze siebie (sic). Prace ich dowcipnie przyrównać można do mrówki co ćwierć muchy wlecze, abo nogę od pająka. Ważą oni cierpliwie jaja musze na ważkach z pajęczyny, a manikowaty styl swój gładzą, tak jak zalotna niewiasta oblicze swoje.

Rozumy płytkie i ograniczone pływają po wierzchu, a do dna myśli nigdy nie dojdą. Są tak jak Indyanie którzy wierzą, iż świat stoi na słoniu a słoń na żółwiu; wszakże w potocznych zatrudnieniach (sic) miewają jasne choć płytkie rzeczy objęcie, i wielki pozór rozsądku. W codziennem nawet pożyciu wydają się rozumniejszymi od łudzi światłych, a to, bo nie widzą co by się na prawo i lewo działo bitego gościńca. Brak przenikłości i głębokości czyni płytkim rozumom tę samą przysługę co wędzidło szkapie lub mułowi aby do dołu nie wpadł. Pojmują łatwo to co pod zmysły podpada, ale związku pomiędzy tem nie widzą. Twierdzą śmiało, mając granice pojęcia swego za granice rozumu. Z dwóch rzeczy po sobie idących, to co poprzedziło, biorą za przyczynę tego co następuje. Każda im też nauka z łatwością przychodzi, ale wkorzenić się nic może aby wydała owoce. Jeśli zdatni są do matematyki, to poetami nie wyściubią głowy nad poziom.

Pomiędzy rozumem płytkim a ograniczonym jest ta różnica, iż pierwszy wszystko pojmuje choć nie wiąże; a drugi niektórych myśli trudniejszych całkiem nie pojmuje. Pierwszy pełza się po wierzchu, a drugi do pewnego kresu. Pierwszy będzie się mierzył z każdym, gdy drugi rad ustępuje każdemu i z pola, schodzi.

Człowiek rozumu płytkiego z najszczęśliwszych okoliczności nie będzie umiał korzystać i w żadnej przygodzie sobie zaradzić ni też dobrej rady przyjąć. Zdanie jego podobne do chorągiewki co za każdym wiatrem się obraca. Cudze słowa rad powtarza. W umyśle jego nie powstała jeszcze żadna wątpliwość. Wie z pewnością wszystko a za moment będzie innego zdania. Przekonanie jego to ten kolek w ziemi co go od razu wyrwiesz, bo korzenia nie było. Temu też pobijesz go lada słowem. Kondillak miał być tym geniuszem płytkości (sic), który niewiele co zgłębiwszy, dużo popisał bardzo pięknie.

Rozum o jednej myśli jest jak naród o jednej książce; np. Mahometanie z alkoranem, a Indyanie z swoją Wedas, gdzie masz teologią, kosmogonią, fizykę i t. d. Są to wody stojące. Człowieka o jednej myśli nazywam najciekawszem zjawiskiem na ziemi. Ludzie ci dochodzą niekiedy do wiele nauki o jednym przedmiocie, gdy do drugich pojęcia i zmysłu brak im całkowicie. Biegli, pozwalam, w swojej rzeczy, nazwać ich wszelako oświeconymi nie można. To co tylko bezpośrednio z ich nauką w związku nie stoi, to lekce sobie ważą. Rozum ich głęboki ale nierozległy, i nie widzi związku pomiędzy naukami, ani wspólnego ich źródła, Społeczeństwu są oni pożyteczni, w towarzystwie tępego umysłu i oschłej imaginacyi (sic).

Rozum literacki, ten wzrosły na polu nauk, do spraw codziennego życia (sic) niedołężny bywa, i tam kędyby tylko rozsądku potrzeba było. Gdzie prosty człowiek łatwo sobie zaradzi, to literat nieprzezwyciężone przeszkody znajduje. Rozum jego żyje po książkach, a na to co do koła go otacza czyni roztargnionym i niedołężnym. Jest to tyle coby rozum literata był nieradnym i do niczego, a literatura czyniła człowieka po prostu gapiem i zawalidrogą. Tutaj podobno się nasz malarz sam z sobą obliczył. Literat nie miał głowy, pozwalam, ale miał naukę, choć nie miał rozumu do kluczów czyli gospodarstwa.

Koniec wersji demonstracyjnej.