Anna Nakwaska

NIEDZIELNE WIECZORY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP

ŚLUSARZ Z JODŁOWA.

WSŁAWIONY MALARZ.

NIE ŻARTUJ Z OGNIEM,

KUŹNIA PRZY BITEJ DRODZE.

NIEDZIELNE WIECZORY STAREGO STOLARZA

powieści dla rzemieślników

Nakwaska Anna

WSTĘP

Stary Maciej, stolarz.

Miasto Tarek, na trakcie do Kalisza położone, jest rękodzielniczych warsztatów pełne; niedaleka szląska granica pomnaża kwitnący stan jego, przez łatwe sprowadzanie się tam pracowitych Niemców z przedmiotami do ich kunsztów wielce użytecznemi; bita droga przerzyna to miasteczko na dwie części, a wszędzie po za nowemi domkami majstrów i zabudowaniami ich pracowni uśmiechają się przechodniom podług roku pory, to zielone, to żółte, to różno-barwne, a wszędzie dobrze uprawne kaliskich ziemskich właścicieli obszary. Ruch, szelest, wesołe śpiewy, a czasem, jak to wszędzie bywa, przymówki i kłótnie, nie dając ani na chwilę sposobności do samotnego dumania, ożywiają w niem codzienne pracowitych mieszkańców jego życie.

W Turku więc osiadła nie zbyt dawno rodzina starego Macieja Cheblowskiego, stolarza; on sam już osłabiony i pracą i wiekiem, przybywszy do Turka, oddał warsztat swój synowi już ożenionemu; Andrzej i Tekla Cheblowscy byli tak jak ich ojciec bogobojni i poczciwi, a czworo dzieci ich, które już dorastały, w tymże duchu religijnym i pracowitym przez nich wychowane były; zręczność obydwóch majstrów Cheblowskich, ich rzetelność i uczciwość, uzyskały im w krótce wziętość zasłużoną u wszystkich rękodzielników owego miasteczka. Piękne wyroby Andrzeja nie jeden wystawny pokój zdobiły, w którym z zagranicy lub Warszawy przybyłym kupcom najstaranniej wypracowano fabryczne płody ukazywano. Nie były okazale te chrzciny, jeżeli dziecię nie spoczywało w kolebce przez Cheblowskich wykonanej. Nie uszedł i pogrzeb sąsiadek i przyjaciół nagany, jeżeli trumna z ich pracowni nie wyszła; słowem, stary Maciej i jego rodzina mieli w Turku tę wziętość, która w wielkich miastach piękności i bogactw udziałem bywa, a która jednak w skromnem rękodzielniczem miasteczku daleko sprawiedliwiej, bo pracy, umiejętności i dobremu prowadzeniu się, początek swój winną była, a zatem o wiele tamte nie tylko przewyższyć, ale przetrwać musiała. Dzieci Andrzeja, a wnuki starego stolarza, nie miały powołania do rzemiosła, w dwóch pokoleniach chleb zapewniającego ich rodzinie; nadaremnie Maciej bawił się z niemi zawczasu piłeczką i heblem, nadaremnie wyrabiał dla nich różne drobnostki drewniane, ażeby się niemi bawiły; Jaś, starszy wnuk jego, biegał zawsze do ślusarza w bliskości pracującego; Michałek, drugi jego wnuczek, kuł nieustannie coś młotem na progu i pomagał z własnej ochoty kowalczykom, kiedy konie kuli; Bartosz, najmłodszy, uwijał się nieustannie około lakiernika, i kreślił węglem po ścianach różne nieforemne wzory; a Jadwisia, jedyna wnuczka Macieja, odziedziczała z radością wzgardzone przez braci a tak ładnie wyrabiane wózki, stołki, bióreczka, ciesząc się, że żadna jej rówienniczka tak bogato uposażoną w zabawki nie jest, jaką ona z niedbalstwa braci i łaskawej pracowitości dziadunia być nieprzestawała. "Już się przekonałem, mój Andrzeju, że moje wszelkie usiłowania są próżne, " rzekł razu jednego stary Cheblowski do syna, rzucając z niecierpliwością na warsztat jakąś małą niedokończoną dla wnuków robotę; "tak, tak, widzę ja to dobrze i serce ranie niemało na to boli, że żaden z twoich synów do naszego szlachetnego kunsztu powołania nie ma; trzeba to mój kochany, bo już czas po temu, oddać podług ich skłonności, Jasia do ślusarza, a Michałka do kowala do terminu; Bartek niechaj sobie jeszcze czas jaki w domu po ścianach kwaczem maże, a poźniej może, później coś lepszego od braci z niego wyrośnie; co Jadwisię, to za stolarza wydamy, i to za jakiego żwawego chłopaka, którego zawczasu do terminu przyjąć ci radzę, wyuczym go dokładnie naszego kunsztu, a tak chociaż po kądzieli warsztat nasz w Cheblowskich rodzie nie zaginie. Tak radził synowi stary ojciec Andrzeja; a ten przywykły zawsze słuchać go i z rad jego korzystać, nie czekał dłużej, i w krótce podług dziadka i własnej synów jego woli, Jaś i Mi* chatek do mechanicznej, ale chleb zapewniającej pracy, oddani zostali; pracy, która więcej sił fizycznych, jak zajęcia umysłowego wymagała; a nieraz w nich żal szczery wzbudzała, z powodu niemożności korzystania dla braku czasu z nauk i opowiadań dziadka, który każdą zbywającą od pracy w domu chwilę na kształcenie umysłowe Bartosza i Jadwisi obracał.Święta i niedziele zgromadzały zwykle rodzinę stolarza około niego; a jak się tylko ranne nabożeństwo w farnym kościele skończyło, i po smacznym obiedzie przez matkę i Jadwisię sporządzonym, nim na nieszpory zadzwoniono, a często nawet i po ich zakończeniu, zasiadał Maciej w wygodnem krześle własnej roboty, wnuki obsiadły go do koła, a przebiegając wtedy z nimi upłynionych łat przygody, w całości lub cząstkowo im je udzielał; zastósowując moralne uwagi, z tychże prawdziwych wydarzeń wynikające, do zdolności i wieku swych młodych słuchaczy. Zimowe niedziele zręczniejszą do tego porę nastręczały, i właśnie te cztery powieści, które tu umieszczone, były opowiadane w Turku przez starego Macieja ostatniego adwentu, a to przy piecyku palącym się jaskrawo, około którego siedziały wnuczęta z natężoną uwagą, otwartemi uszami i oczami, a pełnemi pieczonych kartofli ustami, powieściom dziadka pilnie się przysłuchując.

ŚLUSARZ Z JODŁOWA.

Pierwsza powieść starego Macieja.

Już będzie lat temu kilkanaście, kochane dziatki moje, kiedym mieszkał w Jodłowie, w Galicyi, przy dworze zacnego i wielce w okolicy poważanego pana sędziego Jodłowskiego, dziedzica wielu pięknych włości, od Sanu aż do gór karpackich rozciągających się. Jakież tam dla każdego rzemieślnika wygodne i korzystne zamieszkanie było; nigdy też żadnemu z nas, czy we dworze, czy w okolicy, nie brakło roboty, bo pan sędzia żył wystawnie i wspaniale, lubił mieć dom swój wszystkiemi nowemi wynalazkami opatrzony, często nawet ozdoby swoich pokoi odmieniał; a jego sąsiedzi, lubo mu zawsze przyganiający, i mniej od niego majętni, naśladowali go jednak we wszystkiem, ile tylko mogli. Ledwiem oddał do jodłowskiego zamku stolik nowy, biórko lub inny sprzęt jaki podług nowych wzorów, zaraz mi w sąsiedztwie mieszkająca Baronowa, lub okoliczna Urzędniczka, podobny dla siebie zrobić kazała. Komody i krzesła, półeczki i parawany, framugi rozmaite, słowem, wszystko na wzór jodłowskiego umeblowania okolica mieć musiała; miałem się więc wtedy, jak widzicie, bardzo dobrze. Wysłałem Andrzeja na wędrówkę do Wiednia i całych Niemiec, żyłem sobie wygodnie, bo było o czem, i zdawało mi się, że sobie byt tak błogi na zawsze ustaliłem. Ale, drogie wnuczęta, uczcie się zawczasu, ie z przedwiecznych Boskiej woli wyroków, nic, ani dobre, ani złe, zawsze trwać nie może; doświadczyłem tez i ja tego w krótce; zacny nasz pan sędzia umarł prawie nagle, lubo wiek jego podeszły spodziewać nam się tego kazał, a Jodłów z przyległościami dostał się w spadku przyrodnej jego siostrze, pani Uszyckiej, która w królestwie zamieszkała, i nigdy przeprowadzenia się w tamte strony nie miała zamiaru. Była to także pani bardzo szanowna, lubo nie tyle jak brat odmianę lubiąca, mniej mi zbytkowej roboty wykonywać kazała, bo miała inne usposobienie, i w wielu rzeczach od brata się różniła, ale chociaż mniej pieniędzy na zbytkowe ozdoby i meble wydawała, miło dla niej pracować było, bo każdą robotę doskonale ocenić i w miarę jej wartości punktualnie zapłacić nigdy nieomieszkała.

Po blisko rocznym pobycie pani Uszyckiej w Jodłowie, zaczęto jej sprzęty wywozić do Krajomina, tych dóbr w królestwie, w których ta pani ciągle przemieszkiwała; smutno mi się zrobiło, kiedy zamiast nowych mebli, podług świeżo odebranych z Wiednia wzorów, dostałem rozkaz przysposobienia niemałej liczby pak i trudnienia się starannem opatrywaniem mebli, które wodą z Jodłowa w lubelskie wysłane być miały; nie jedna łza skropiła politurę ślicznych moich utworów, niegdyś upodobaniem dobrego sędziego zaszczyconych, a zmartwienie moje nie uszło nawet i pani spostrzeżeń. "Mój Cheblosiu," (rzekła do mnie jednego razu, kiedy obwijaniem i pakunkiem zmordowany, młotek, krokwice i dłuto na jednej pace położywszy, na drugiej jeszcze nie zabitej usiadłem, a ona mnie tak w sieni zeszła), "mój Cheblosiu, widzę, żeś jest majstrem umiejętnym, a co lepsza, jeszcze z gruntu uczciwym człowiekiem; brat mój nie raz mi chwalił biegłość i przymioty twoje, czemużbyś nie miał w moje strony wraz ze mną pociągnąć, Wszak i w lubelskiem nie zabraknie ci chleba, bo i tam ładne szafki i modne stoliki mieć lubią; dam ci obszerne pomieszkanie w Krajominie, spory ogród i lnu przysiewek znaczny; na robocie u mnie i w sąsiedztwie nigdy ci nie zbędzie, a tak oprócz nieodżałowanej brata mego straty, nie doznasz żadnej innej w swym losie zmiany. " Otworzyłem duże, ale wdzięczności wyrazu pełne oczy, na tak niespodziany pani Uszyckiej mowę; zdało mi się, że jakaś zasłona z mojej strapionej głowy spadła, a przekonawszy się, że ona szczerze mówi, przystałem z radością na jej łaskawe żądania, i razem z pakami, szafami, i Bóg wie jakiemi gratami, zabrawszy z sobą poczciwą moję Katarzynę, a waszą babkę, która jeszcze wtedy żyła, a nieprzepomniawszy hebla, węgielnicy, krokwie i pilnika, słowem, tego wszystkiego, co mi chleb i domowe wygody zapewniało, popłynąłem ochoczo w lubelskie, i niebawnie w ślicznym i dobrze zarządzonym majątku mojej nowej pani osiadłem, gdzie mi się przez czas długi dobrze powodzić nie przestało.

Dużo było do czynienia przy wprowadzaniu do pałacu tylu nowych sprzętów i mebli; dopiero po kilkodniowem krzątaniu się, ustawiłem podług woli i smaku pani Uszyckiej wszystko tak, jak mieć chciała; pałac krajomiński zyskał niemało z ogołocenia jodłowskiego zamku, ale tez było na co patrzyć, kiedy mojej roboty meble główną salę ozdobiły, moje bióro w pani pracowni odwiecznego orzechowego stolika miejsce zajęło, a dawne, lubo dosyć jeszcze porządne sprzęty, gościnne pokoje zdobiąc, jeszcze je odtąd wygodniejszemi uczyniły.

Zdało mi się więc, że już wszystko ukończyłem, i już tylko urządzeniem własnej chałupy mojej zająć się miałem, kiedy mnie nazajutrz śpiesznie i to bardzo rano do dworu zawołano; cóż tam znowu nowego? pomyślałem sobie; jak to państwo czasem grymasi, a biednemu rzemieślnikowi i jednej godziny do własnej roboty zostawić nie chce; ale poszedłem, bo każde godziwe żądanie pana lub pani wypełniać, świętym obowiązkiem dla tego być po-, winno, który ich chleb pożywa.

Wpuszczono mnie do pani Uszyckiej gabinetu, gdzie ją mocno zaturbowaną i nad jednym ze sprzętów z Jodłowa wywiezionych dumającą zastałem; byłato dosyć spora i nader misterna szkatułka, ślicznemi ozdobami z rozmaitego kolorowego drzewa wykładana, śrebrem okuta i tak sztucznie zamknięta, że ją, począwszy od pani, nikt z domowników otworzyć nie mógł; przywołano mnie tak niespodzianie, dla spróbowania biegłości mojej, czyli owej szkatułki, w której jakieś osobliwości zamknięte być miały, otworzyć niepotrafię. Starałem się, ile mogłem, rozkazowi pani zadosyć uczynić, ale nadaremnie; zamek jej był pewnie arcydziełem jakiego wiedeńskiego ślusarza, a kluczyk ułamał się nakoniec podczas naszych nadaremnych usiłowań. Pani Uszycka spodziewała się w krótce córki i wnuków z Warszawy, chciała im, jak do nas mówiła, udzielić (skarbów, które ta szkatułka podług testamentu nieboszczyka sędziego zawierać miała; a na moję radę, żeby szkatułkę z okucia wyjąć i dno wyważyć, żadnym sposobem przystać nie chciała, bąć że jej tak pięknego utworu wiedeńskich rękodzielników żal było, bąć że o mojej zręczności do dokładnego jej wyreparowania powątpiewała.

Tak więc żadnego sposobu do zadowolenia pani nie było, bo biegłego ślusarza o kilka mil w około nieznaleziono; bywa to czasem w takim kłopocie, że wszyscy służący wolny wchód do pokoi mają, wszedł też tam z innymi i Grzesio, chłopiec od kredensu, który także z panią w Jodłowie będąc, dopiero co ztamtąd; powrócił. Mina tęga, spojrzenie zuchwałe i cała powierzchowność doskonałego filuta, nie wiele dobrego po nim obiecywała, a iskrzące się oczki, z których, jak o mówimy, ile mu patrzyło, jakiś niemiły wyraz twarzy jego nadawały. — Jak to panie Macieju, czyście to wy, z przeproszeniem jaśnie pani, zapomnieli o Goździckim, naszym majstrze ślusarskim w Jodłowie? nie onże to, jakeście sami powiadali, dorabiał misterne zameczki do różnych pańskich sprzęcików? on tez podobno nawet i klucz do tej samej szkatułki dorabiał, jak pierwszy zaginął; oj żebyć on tu był tylko, pewnieby się jaśnie pani tak nie frasowała, i my wszyscy jej wierni słudzy z nią; o nie, nie! — Tak mówił Grzesio, nisko się Pani do nóg kłaniając. — O do kata! ten chłopak prawdę mówi, rzekłem, sam na siebie zagniewany, że jemu, a nie mnie ta myśl przyszła; nasz Goździcki z Jodłowa jest w istocie doskonałym ślusarzem, terminował w Ołomuńcu, pracował w Wiedniu u najlepszych majstrów, on pewnie tę szkatułkę bez szwanku otworzy, klucz do niej dorobi, a tak to śliczne pieścidełko stolarskiej roboty w niczem uszkodzone nie będzie. Ale zkądże go wziąść, kiedy szkatułka w Krajominie, a Goździcki w Jodłowie? — Cóż łatwiejszego, odrzekła pani z uśmiechem; przecież się trudniejsze rzeczy wykonać dadzą. Panie Żytnicki, rzekła do wchodzącego właśnie komisarza, dziś o godzinie drugiej z południa ma iść bryczka do Jodłowa po tamecznego ślusarza; potrzebny mi on tu jest jak najrychlej, napisz Waćpan do Jagielskiego, rządcy w Jodłowie, żeby go tutaj na czas krótki wyprawił; a że kogoś świadomego drogi po niego posłać wypada, niechaj jedzie Grzesio, i niech się śpiesznie do drogi gotuje. — To wymówiwszy pani, wróciła do swych zatrudnień, ludzie do codziennego porządkowania pokoi, a ja do mojej Katarzyny, z której pomocą chałupę naszą wnet uporządkowałem.

Jeszcze wpół do trzeciej nie wybiło na zegarze pałacowym w sieni, a już turkot oddalającej się bryczki, którą Grzesio powoził, słabo tylko słyszeć można było; jechał on żwawo, ale" zdawało się, że oprócz przyjemnej podróży, której się z radością podjął, inne jakieś ważniejsze myśli całą jego przewrotną głowę napełniały. To zacinając konie głową potrząsał, to coś sam do siebie szeptał, to radośnie wykrzykiwał, a żadnej nie mijając karczmy, po dwudniowej podróży, na długim dniu wielce skróconej, dobrze podochocony, bez przeszkody w Jodłowie stanął, list wierzytelny w ręce rządcy złożył, a ślusarza bez ustanku naglił i męczył, żeby się śpiesznie wybierał, słowem, jak to mówią, tak się łepsko sprawił, że czwartego dnia przed wieczorem już wraz ze swoim towarzyszem przed bramę pałacowego dziedzińca zajechał.

Ale nim wam opowiem, ile się tam nasz ślusarz dobrym i zręcznym majstrem okazał, musicie się o ich rozmowie w drodze dowiedzieć. — A wiecież wy, panie Goździcki, po co ja was tak śpiesznie do Krajomina wiozę? zapytał Grzesio ślusarza na pierwszym popasie. — A toć niewiem, odrzekł spokojnie majster; pewnie tam będzie jaka znaczna robota, i dałby to Bóg, bo teraz u nas w Jodłowie bieda, i nie ma co począć od śmierci dobrego starego pana! —

Znaczna robota, odparł Grzesio z szyderskim uśmiechem; ale właśnie! pańska fantazya, panie Goździcki, i nic więcej; otworzysz małymi wytryszkami szkatułkę pełną pieniędzy i kosztowności, dorobisz do niej kluczyk, pani da ci za to piątkę, i marsz nazad do Jodłowa, a prócz mnie ani cię kto zapyta, czy tam masz robotę, albo nie. — Tam do kata! zawołał ślusarz cały zafrasowany, i po toż to ja jadę trzydzieści mil drogi, a to jeszcze z takim przekornym djabłem jak ty! o gdybym był o tem w domu wiedział, niktby mnie nie był z mojej chaty wyciągnął; bodajżeś przepadł, żeś mi tego nie powiedział, ty niegodziwe Grzesisko. —

Przepadł, albo nie przepadł, mój kumie kochany; mniejsza, co teraz o mnie mówisz; dowiem się zaraz, co tez ty powiesz, jak ja ci tam oto w lasku, po skończonym popasie, całą moją myśl odkryję; a teraz oto południe, gorąco, cienista grusza stoi przy drodze, prześpię się pod nią, zaczem szkapy podjedzą, a wy panie Jakubie pilnujcie dobrze, żeby nam której jaki hultaj nie sprysnął. — I sam większy jeszcze hultaj, jak ten, o którym mówił, położył się nasz Grzesio w cieniu pod drzewem, i wnet jak najdonośniej chrapać zaczął; a biedny, zaturbowany ślusarz, chodził po wydeptanej około karczmy ścieszce, dumając nad błahym celem swojej dalekiej podróży, a więcej jeszcze nad tem, co mu towarzysz jego objawić obiecał.

Największy upał minął nareszcie, i pojechali dalej dobrym kłusem konie wypuszczając; skoro bryczka do połowy gęstego lasu dobiegła, zatrzymał raptem Grzesio konie, zsiadł z niej i ślusarzowi zsiąść zalecił; a uwiązawszy konie u młodego dębu, obadwa ze swoim towarzyszem zalegli mięką murawę. — Tu nas nikt słyszeć nie będzie, zawołał Grzesio radośnie. — Oprócz Pana Boga, odparł Goździcki z przyciskiem, bo już miarkować zaczynał, że ta cała ramota nie bardzo czystą być musi. — Tak, tak, odrzekł Grzesio; ale mój kochany, Pan Bóg dał nam na to rozum, siły i zręczne ręce, żebyśmy sobie w potrzebie radzić umieli i kwita; słuchaj mnie więc, a cyt, bo nic nie powiem, i sam wszystko bez ciebie zrobię. — No, i cóż tedy? — Otóż mój majsterku kochany, jejmość ma jakąś szkatułkę, do której się klucz ułamał, a w tej szkatułce zostawił nieboszczyk sędzia skarb niezmierny; tak pełno w niej jest złota, że aż brzęczy, kiedy ją ruszysz; a oprócz tego klejnotów i pierścionków, i Bóg wie czego jeszcze; ty, jako zręczny majster, jesteś po to do nas zawołany, ażeby tę skrzyneczkę otworzyć, i kluczyk do niej dorobić; nikt nie wie, ani co, ani ile się w niej pieniędzy znajduje; nasza pani, jej dzieci i wnuki są bogaci, wcale tego dodatku do swego mienia nie potrzebują; my zaś, mój Goździcki, obadwa chude pachołki, z tak pomyślnego trafu korzystać powinniśmy, bo sobie łatwo i bez pokrzywdzenia nikogo, los poprawić możemy, jeżeli tylko ostrożnie i zręcznie do tego się weźmiemy. — A toż jakim sposobem? zapytał ciekawie ślusarz, który, się tej tak dziwnej dla niego mowie pilnie przysłuchiwał. — O jakżeś ty głupi, kiedyś mnie dotąd niezrozumiał! zawołał Grzesio zniecierpliwiony; otwierajże więc dobrze uszy na to, co ci teraz powiem: zajedziemy do Krajomina pod wieczór; ty udawaj, żeś zmęczony i zaspany, a ja ciebie zaraz po wieczerzy do mojej komórki przy kredensie spać zaprowadzę; nie zapomnij położyć przy sobie twoich najsubtelniejszych narzędzi i wytryszków; po północku zbudzę ciebie, i jak najciszej do pokoju, gdzie stoi szkatułka, wprowadzę; jejmość śpi twardo, a pokojówki strachów się boją; choćby więc która co usłyszała, przeżegna się tylko i kołdrę ha głowę zarzuci, ale wołać się nie poważy; nikt nam więc nieprzeszkodzi; miesiąc ślicznie ku rankowi świeci, wyniesieni tedy szkatułkę do ogrodu, otworzysz ją, wyjmiemy z niej pieniądze, a klejnoty zostawiemy, bo dukatów; nikt nierozpozna, zawsze się jednakowe wydają, czy w pana, czy w biedaka ręce, a te rozmaite manele i zauszniczki, najczęściej nas ubogich ludzi zdradzać zwykły. Ale jakżeż wy panie Goździcki dziwnie na mnie spoglądacie; czy ja nie dobrze mówię? — O aż nadto dobrze, odrzekł ślusarz, coraz więcej głęboką przewrotnością młodego zbrodniarza przerażony, — A więc mój majsterku, odparł Grzesio, koncept ten ci się podoba? — O i bardzo, odrzekł ślusarz; ale dalej, bo jechać trzeba. — No, i cóż dalej? czy wszystko ci dogadywać muszę?

Wyjmiemy złoto, ty zanikniesz szkatułkę, a ja tymczasem dukaty na dwie części podzielę; weźmie każdy z nas swoją, i rzuci do dołków w klombie, które ja wieczora przygotuję; nakryjem je ziemią i liściami, a odniósłszy szkatułkę, zkąd ją wzięliśmy, śpiesznie obadwa spać pójdziemy, ażebyśmy nazajutrz rzeźwo się do roboty wzięli, bo sama pani i my wszyscy rano wstajemy. — Dobrze, doskonale, mój Grzesiu kochany! zawołał osobliwym, ale pewnym głosem ślusarz, podając mu rękę; wyborny pomysł, rzekł dalej wesoło; nikogo nie krzywdzi, ani w kłopot nie wprowadza, a łatwy do wykonania. Pani tego złota nie potrzebuje, a my bardzo, na to się zgadzam; pieniądze tylko brać trzeba, a kosztowności nietykać, i to wyśmienicie; czas i sposobność paradnie wymyślone. Ale mój chłopcze, powiedz mi tez proszę, kto to ciebie takich rzeczy wyuczył, kto ci takie myśli do głowy nasunął, bo ty, jak ja miarkuję, na coś więcej, jak na kieszonkowego złodzieja, wykierować się zamyślasz. —

Otoż to widzicie, panie Goździcki, że nikt w całym krajomińskim i jodłowskim dworze nie ma tyle rozumu jak Grześ; wszyscy albo nabożni, albo głupi, albo tylko z półmiska i spiżarni zmiatać sobie pozwalają; kredencerz i szafarka codziennie nam mówią, że nie to grzech co do gęby, ale to co z gęby, i że wszystko słyszeć i widzieć trzeba, a o niczem pani niedonosić, bo to jest grzech największy, który chłopcu takiemu, jak ja, Pan Bóg nigdy nieodpuści; tak mnie oni z miodu uczyli, ja zaś rozmyśliłem sobie w mojej głowie inaczej, i sądzę, że kiedy w tem nic złego nie ma, że się zje pańskiego kapłona, lub wyda ze śpiżarni mąki i kaszy krewnym i kumom, nic także i w tem złego być nie może, że się to weźmie, za co się (ego kapłóna, albo owej kaszy i mąki dostanie; ja wolę pieniądze, jak dobre zakąski, wezmę więc pieniądze, kiedy mi one tak łatwo z twoją pomocą w ręce lizą, i wnet z niemi w świat wywędruję, a może też jeszcze do nich z parę śrebrnych łyżek dodać mi się uda; ale to trudniej będzie, bo stary Grzegorz dzieli się z panią każdą potrawą, ale jak czart śrebra pilnuje. A teraz jedźmy, jedźmy, bo słońce coraz niżej, a jeszcze tęgi kawał do Krajomina. — Ślusarz nie wiedział sam co czynić, poczciwy i bogobojny, jakimi dosyć rzadko w jego stanie mało oświeceni ludzie bywają; to zimno, to gorąco go przechodziło, i zdumiewał się coraz bardziej nad niegodziwością Grzesia, a więcej może jeszcze nad zuchwałą otwartością, z którą on mu sprosne swe zamysły odkrywał; ale odwaga nie była w liczbie mnogich przymiotów naszego dobrego ślusarza, bał się on niezmiernie młodego szatana, który go jak duszę jaką w piekło zbrodni wraz z sobą wciągnąć zamyślał, bał się go mówię bardziej jeszcze, zrozumiawszy, że w tej chwili we wszystkiem mu przyzwalać musi, zgodził się więc na wszystko, skuteczną pomoc obiecał, i wsiadł do bryczki, nie mało tym nowym kłopotem, a bardziej nieszczęściem zbiedzony; kiedy tymczasem Grzesio, wyśpiewując wesoło, coraz żwawiej koni zacinał, na widok zdala bielącego się między lipami krajomińskiego pałacu.

Jeszcze do zachodu słońca z godzinę było, kiedy dzienną pracą utrudzony właśnie szedłem od pałacu do siebie, turkot bryczki dat się słyszeć w ulicy topolowej, wiodącej na wieś wzdłuż ogrodu; to oni, pomyślałem sobie, i kiwnąłem ręką, żeby się zatrzymali. Jak tylko bryczka stanęła, wyskoczył z niej Goździcki, i drzący cały, złapał mnie za rękę; bladość i pomięszanie jego nie uszły mojej uwagi; cóż ci to poczciwy kolego? zapytałem go ciekawie, czyś chory? pewnie ciebie ten ladaco w drodze naglił i niecierpliwił, a możeś i głodny? pójdź ze mną do gospody, posilisz się i wyśpisz dobrze, a jutro rano pójdziemy razem do pani; ona dzisiaj otwarcia szkatułki nie tak pilnie potrzebuje, bo spodziewaniem się córki i wnucząt zajęta. — O tak, tak, do was ja pójdę Macieju, zawołał ślusarz z westchnieniem; Pan Bóg sam zesłał was tu do mnie, bom słaby, i jak to mówią, cały nie mogę; to rzekłszy, zebrał żywo swoje manatki z bryczki, a przeżegnawszy się, mijając Grzesia, wyminął także i mnie, a sam nie wiedząc gdzie idzie.

Wzdłuż ulicy szybko biedz zaczął; coż się to znaczy, zapytałem Grzesia surowo. — Abo ja wiem, odrzekł mocno zaperzony; co mnie tam do jego głupich przywidzeń, to fixat jakiś, od rzeczy gada, a i pijany do tego; — to wymówiwszy, ruszył Grzesio ku dziedzińcowi, ja zaś dopędziłem ślusarza na końcu ulicy. Skorośmy tylko do chałupy weszli, padł Gozdzicki na kolana, i wcale nie jak fixat, ani pijany, ale szczerem i pokornem sercem za wybawienie swoje z szatańskich Grzesia sideł, i tak strasznej pokusy, Panu Bogu dziękował. Przyszła moja dobra Katarzyna z wieczerzą, zachęcając, ażebyśmy nasz skromny stół obsiedli, ale on ani jeść, ani pić nie chciał, póki nam obojgu, których od młodych lat szanował i słuchał, wszystkich szczegółów występnych Grzesia zamysłów nie odkrył; ale dla Boga nie wydawajcie mnie kochani przyjaciele, bo on mnie gotów zabić! wołał przestraszony ślusarz nieustannie; zapobieżcie temu jak chcecie, byłem ja do niczego nienależał, bo to nie są żarty, dostać się w szpony takiego hultaja, jak on. — Ależ mój Goździcki, mówiłem dla zaspokojenia go, cóż łatwiejszego jak złodzieja złapać i ukarać, kiedy się wie, kto on jest i gdzie go szukać mamy; nie bój się niczego, zjedzże, proszę, chociaż kawałek tego sera i chleba, kiedy kaszy ze słoniną jeść nie chcesz. — Dobrze kumie, odrzekł ślusarz siadając do stołu; ale jakże ja się jutro z Grzesiem spotkam? dla Boga, ratujcie mnie!

Wtem ktoś do drzwi zakołatał, a pomimo opierania się temu ślusarza, otworzyłem. Dorotka, wychowanka pani, dobrze Goździckiemu znana, bo z nią w Jodłowie była, wpadła cała zadyszana do izby. — A dla Boga, kochany panie Cheblowski, coś się w pałacu naszym dziwnego dziać będzie; skoro tylko Grzesio przyjechał, zaraz się przed panią stawił; była ona wraz ze mną w ogrodzie, i zwijałyśmy włóczkę na ławce przy oranżeryjnym klombie; skłonił się nisko przed panią, i prosił, aby mi odejść kazała; oddaliłam się na pani skinienie, a chodząc wzdłuż kanału, nie słyszałam wprawdzie, co mówili, ale ich obojga z oka nie spuściłam; widziałam, jak Grzesio pani do nóg upadł, a powstawszy na jej rozkaz, długo jej coś opowiadał, zapewniając co mówi to wznoszeniem oczu do nieba, to palce na palce zakładając; jak tylko skończył, pani iść mu za sobą kazała; posłano zaraz po wójta gminy, a dwom folwarcznym parobkom na pogotowiu być przykazano, dla ujęcia złodzieja i oddania go pod straż; zasłyszałam coś o Jakóbie Goździckim, a chociaż ja was znam za poczciwego człowieka, zlękłam się jednak tego wszystkiego, bo lubo niczemu temu, co dworscy szeptali, nie wierzę, przybiegłam was ostrzedz, i prosić tu oto pana Cheblowskiego, żeby wam przecię co poradził, bo co Dorotka (dodała smutno), ta tylko płakać i modlić się umie, ale jej się jeszcze dotąd nigdy nie udało kogo z biedy wyciągnąć. —

O dla Boga! krzyknął do reszty wniwecz obrócony ślusarz; oni mnie niewinnego i poczciwego człeka tu i powiesić gotowi!... A porwawszy za swój mantelzak, całkiem prawie przytomności pozbawiony, chciał uciekać w pole, nie wiedząc gdzie i po co. Ale ja poznałem do razu, co się święci, to jest, że Grześ, miarkując po całem postępowaniu swego towarzysza, iż ich wspólnej rozmowy przedemną nie zatai, i wszystko mi odkryje, a nie obawiając się świadka, któryby go o kłamstwo przekonać mógł, dokonał swojej bezczelności, uprzedzając niewinnego ślusarza i całą winę zbrodniczego zamiaru kradzieży na niego przed panią złożył. Odprawiwszy więc Dorotkę z podziękowaniem za jej ostrzeżenie, wziąłem Goździekiego pod rękę, a pomimo jego krzyku, oporu i obawy, prosto do pałacu poprowadziłem. — Otóż i nasz ptaszek! zawołał Grzesio niby radośnie, skorośmy do sieni weszli, lubo opieka, którą tak oczywiście ślusarzowi udzielałem, nie mato go z terminu zbijała; niechajże się jaśnie pani przekona, jak on oto blady i strwożony, bo się oczywiście mojej skargi boi, aż drży cały. A cóż nie prosiłżeś mnie, żebym ciebie w nocy do szkatułki doprowadził? nieobiecywałżeś mi, że się ze mną pieniędzmi z niej wyjętemi podzielisz? nie mówiłżeś, że ją tak dobrze zamkniesz, iż się nikt na tem nie pozna, ażebyś ją potem przy wszystkich otworzyć mógł? Może to wszystko nie prawda? no, gadajże, gadaj, bo ja już wszystko swoje powiedziałem. — Ślusarz milczał, ale bladł i mieszał się coraz bardziej, a straciwszy zupełnie przytomność, nic na tak niesłychaną potwarz do własnej obrony znaleść nie mógł; ja zaś lubo go jak najszczerzej i najrozsądniej bronić usiłowałem, i wszelkie czynione mu zarzuty oskarżycielowi jego oddawałem, nie mogłem jednak ani pani, ani wójta, ani licznie w sieni zebranych dworskich, o niewinności Goździckiego, a niecnocie Grzesia przekonać; nie było świadka żadnego z tej lub z owej strony, a dawne nieskazitelne pokojowe Grzesia zasługi głośno za nim mówiły; już więc biednego ślusarza, jako o zamiar złodziejstwa mocno posądzonego, do sądu odesłać miano, kiedy nam Boska Opatrzność zupełnie niespodziewanego a bezstronnego świadka zesłała, i rzecz całą na wykrycie poczciwości i niewinności ślusarza, a niegodziwego Grzesia ukaranie rozwiązała. Pan Żytnicki, komisarz, pani Uszyckiej majątkiem zawiadujący, wróciwszy z swej poobiedniej objażdżki, wszedł właśnie do sieni, i wcale licznem naszem zbiegowiskiem nie zdumiony, zawołał z góry na Grzesia: "A tuś mi hultaju! chwałaż Bogu, żem przed nocą zjechał, ażeby twoim niegodziwym zamiarom przeszkodzić; miejcież pilne oko na niego, (rozkazał parobkom,) a ja rzecz całą opowiem. Wyjechałem po obiedzie na moim człapaku do lasu, gdzie drzewo traczom wyznaczać miałem, a po ukończonej robocie puściłem się manowcami dalej naszą granicą aż pod bór rakowski do traktu; a że bardzo gorąco było, uwiązałem konia w gęstwinie, i sam między krzakami na pniu usiadłem; wnet szybkie popędzanie koni w lekkiej bryczce moję uwagę zwróciło, bo ta bryczka nagle się zastanowiła i dwóch łudzi z niej wysiadło; poznałem do razu Grzesia, a niedomyślając się wcale, dla czego on, tak śpiesznie wysłany, tak blisko Krajomina się zatrzymuje, przysłuchałem się z za krzaków całej ich rozmowie, i łatwo bardzo rozpoznałem, że ślusarz jedynie przez zalęknienie na wszelkie jego zbrodnicze zamysły przyzwala; teraz sama jaśnie pani osądzić może, ile ten gałgan jest przewrotnym i śmiałym, kiedy ją nawet zdurzyć się poważył." — Już też i Grzesia zuchwałość tej próby nie wytrzymała; zbladł i zgrzytał zębami w miarę, jak dobry ślusarz sił i pewności nabierał; poczciwy obwiniony, łzami radości zalany, najprzód Bogu, a potem panu Żytnickiemu najczulej podziękował; Dorotka skakała i całowała panią w ręce; ja ukłoniłem się komisarzowi nisko za tak dzielną i w samym czasie daną mi pomoc, a stary kredencerz Grzegorz przybliżywszy się do trzymanego przez pachołków winowajcy, najszczególowiej go po kieszeniach rewidować zaczął, bo mówił, pomrukując sobie: "lubo mi ze śrebra i pańskich rzeczy nic dzisiaj nie brakowało, kto wie, czy ten hultaj ziem spójrzeniem czego do siebie nie przyciągnął; strzeżonego Pan Bóg strzeże, i kwita!" —

No i cóż dalej, dziadku kochany! zawołała Jadwisia po niejakiem milczeniu. — Co dalej, no tobyście już, i sami odgadnąć powinni. Goździcki otworzył szkatułkę i jak najdokładniej ją wyreparował; żadnych w niej nie było pieniędzy, ale papierów, jak mówiono, bardzo szacownych, herbownych pierścieni, i jak to państwo nazywają, medalów mnóstwo; pani Uszycka bardzo się tym skarbem, wcale złodziejom nieprzydatnym, ucieszyła. Po niejakim pobycie w Krajominie ożenił się ślusarz z Dorotką i osiedli w sąsiedniem miasteczku, gdzie dotąd mieszkają i dobrze im się powodzi. Grzesio porządnie obity u wójta, na zawsze z gminy wypędzonym został; a po kilku latach, kiedy już zupełnie o tem wydarzeniu zapomnieliśmy, czytając w kredensie ze służącymi już w pokojach odczytanego Kuryerka, dowiedzieliśmy się, że w Piotrkowie dnia tego a tego wieszano kilku złoczyńców o gwałtowną kradzież i morderstwo przekonanych, a między nimi niejakiego Grzesia Kobińkę, pod różnemi innemi imionami w bandzie owych złoczyńców znanego; a że ja się właśnie takiego po nim końca spodziewałem, nie mógł mnie więc ani zasmucić, ani zadziwić wiele.

Jakież wam ta powieść myśli nastręcza, moje dzieci? rzekł Maciej dokończywszy ją. — Ja pomyślałem sobie dziaduniu, odrzekł Michałek dojadając kartofla, że zawsze poczciwie się sprawiać i dobrze mówić trzeba, bo Pan Bóg nie śpi, wszystko widzi i słyszy, a ma zawsze świadka na dorędziu, który każdą rzecz wykryje. — Mnie zaś zdaje się dziadku, rzeki Jasio, że nigdy głowy tracić nie trzeba, a osobliwie kiedy kto ma tak jak Goździeki czyste sumienie; nie lubię go, chociaż to tak poczciwy człowiek. — Jadwisia pochwaliła Dorotkę, że przyjaciela w nieszczęściu nie opuściła, a dziesięcioletni Bartoszek pytał ciekawie, czy też bryczka, ktorą jechał Grzesio, była malowana, albo nie; — i na tem zakończył się pierwszy niedzielny wieczór Macieja.

Koniec wersji demonstracyjnej.

WSŁAWIONY MALARZ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIE ŻARTUJ Z OGNIEM,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KUŹNIA PRZY BITEJ DRODZE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej