Adam Staszczyk

NOC W BELWEDERZE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

Scena X.

Scena XI.

Scena XII.

Scena XIII.

NOC W BELWEDERZE

epizod na tle historycznem w 1 akcie

Staszczyk Adam

OSOBY:

WIELKI KS. KONSTANTY

JOANNA Z GRUDZIŃSKICH, jego żona

KURUTA, jenerał

ROŻNIECKI, jenerał żandarmerji

WASILEWSKI, stary żołnierz

SKAŁKA, uczeń ze szkoły podchorążych

OFICER SŁUŻBOWY

STUKOŁKIN, chorąży grenadjerów

JAN, kamerdyner księżnej

ZUZIA, pokojówka księżnej

Świta księcia.

Żołnierze na służbie.

Rzecz dzieje się w Warszawie w Belwederze 29 listopada 1830 roku.

Scena przedstawia dużą salę dla posłuchań, — w głębi przecięcie arkadowe z kotarą — z prawej drzwi do pokojów Joanny — z lewej do pokojów W. księcia, i po tejże duże okno — z prawej biurko założone papierami, pod którem skóra z białego niedźwiedzia — w głębi w prawym rogu sceny obok drzwi wisi obraz Ś-go Michała podług zwyczaju w rosyjskich domach, nieco dalej obraz M. B. Częstochowskiej, przed obrazami klęcznik, na nim krucyfiks, książki do modlenia i różaniec, na głównem miejscu ściany wisi w bogatych ramach złoconych portret cara Mikołaja I-go, na scenie symetrycznie porozstawiane krzesła, nieco bliżej okna stoi krótka otomanka, w kątach sceny na rzeźbionych podstawach kandelabry, w środku wisi pająk ze świecami, w lewym kącie stoi mała chorągiew z czasów Kościuszki, podług oryginału znajdującego się obecnie w muzeum ks. Czartoryskich w Krakowie. — Za podniesieniem kurtyny widać w głębi za przecięciem przez uchyloną kotarę przechadzających się żołnierzy z karabinami na warcie i oficera służbowego; mundury pułku 4.

Scena I.

ZUZIA, (potem) JOANNA i JAN.

ZUZIA (młoda, zręczna garderobiana, z okryciem na ręku, podsłuchuje z zaciekawieniem pod drzwiami księżnej z prawej, oglądając się często bojaźliwie w głąb, czy jej kto nie widzi)

Aha!... znowu coś mruczy, nie mogę zrozumieć wyrazów... a tu ci żołnierze suwają nogami i tupią, jakby im kto do mazura przygrywał... jeszcze pomyślą, żem ciekawa... (odchodzi od drzwi). A przecież ciekawość mnie pali... otóż... (zbliża się do drzwi) na złość będę podsłuchiwać... Dlaczego ten stary Jan od kilku dni ciągle coś księżnie opowiada, nudzi i nudzi, a mnie nic powiedzieć nie chce... i zwykle wtenczas, ile razy księżna wybiera się do miasta... skąd ta poufałość Jana do tak wielkiej pani, jak nasza Wielka księżna... (słucha), znowu cisza (odskakuje): a wychodzą... (zatrzymuje się w głębi).

JOANNA (z prawej, za nią Jan. Joanna młoda, bardzo piękna, rysy twarzy drobne, delikatne, z wyrazem przygnębienia, wzrost niski, włosy ciemne, prawie brunetka, ubrana jak do wyjścia, z książeczką do modlenia — wychodząc, domawia rozmowy, usiłując zatrzeć niepokój)

Fantazja, urojeniami męczysz swoją siwą głowę, mój Janie.

JAN (lat 60, siwy, poważny, ubrany w obcisłe spodnie, w kamaszach ze sukna, z klamrami, frak z galonem, ze złotemi guzikami i szeroko wyłożonym kołnierzem, wszedł zasępiony za Joanną):

Jaśnie księżna pani wybaczy staremu słudze, ale w moim wieku niema urojeń.

JOANNA

Gdyby tak było, jak opowiadasz, pierwszy książę wiedziałby o tem... bądź spokojny.

JAN

Księciu panu boję się prawdy powiedzieć! Moje oczy, co już tyle widziały, umią rozróżnić chmurę przelotną od tej, co burze sprowadza... Dlatego też pokornie proszę, by Jaśnie księżna zabezpieczyła się.

JOANNA (z udanym uśmiechem)

Zaciekawiasz mnie i straszysz jak dziecko.

JAN

Księżna pani nie uwierzy, tak, jak nie wierzono staremu Ukraińcowi, Wernyhorze... Sam ojciec Jaśnie księżnej, ś. p. pan marszałek Grudziński, śmiał się z jego przepowiedni, kiedy małej, pięcioletniej Joasi przepowiedział, że mocarze świata kłaniać się jej będą, a w ręku swoim dzierżyć będzie dwie korony, a na głowie mitrę... a czy się nie sprawdziło ? (Dobrodusznie, jak do siebie): Czy moja mała, śliczna jak anioł Joasia nie jest Wielką księżną? (Całuje rękę Joanny z czułością). Jam nie Wernyhora, z gwiazd czytać nie umiem, ale jasno poznaję, z ruchów ludu, że niebezpieczeństwo zagraża.

JOANNA (j. d. s.)

Prawda. Ten dziwny Wernyhora odgadł mój los w dzieciństwie... ale dodał, że będą także chwile, gdzie chętnie zamieniłabym pałac na chatę wieśniaczą. (Po chwili): Księcia lękam się pytać... mógłby mi w tej sprawie wiele powiedzieć Rożniecki, gdyby nie odraza, jaką czuję do niego... zapytam się Kuruty, on może powie, on, który tak tęskni do swojej Grecji, jak ja do Polski wskrzeszenia... (Z rezygnacją): Ha!... (Woła): Zuziu, podaj mi okrycie! Niech powóz czeka!...

ZUZIA (która stała w głębi, dając znaki Janowi, aby nie nudził księżnej)

Natychmiast, Janie pani!

JAN (z niepokojem)

Jaśnie księżna koniecznie chce wyjechać, narażać się!...

(Rożniecki wszedł głębią, a spostrzegłszy Joannę, zatrzymuje się,wydając ręką zlecenia straży).

JOANNA (do Jana)

Chcąc mieć pewność, muszę się sama przekonać! (Ubiera się). Gdyby się książę pytał o mnie, powiedz, żem pojechała do Fary... (zabiera książkę z klęcznika i różaniec, — wychodząc, spotyka u wejścia Rożnickiego, z wyrazem wstrętu): A!

ROŻNIECKI, (wiek więcej niż średni, w stroju jenerała żandarmerji, postać nikczemna, przeżyta, płaszczy się przed wyższymi, kłaniając się nisko Joannie, z ukrytą obłudą i szyderstwem)

Jego Cesarska Wysokość już wraca z parady na Saskim placu.

JOANNA (ze wstrętem)

Dziękuję!

(Odchodzi śpiesznie w głąb, Zuzia za nią. Jan patrzy za odchodzącą).

Scena II.

ROŻNIECKI, JAN.

ROŻNIECKI (d. s.)

Do podobnie okazywanej mi pogardy nawykłem w ciągu mojej służby! (Patrzy za nią). Bezwładna księżno! niezdolna ani jednego uwolnić, podczas, kiedy ja dziennie setki więźniów zamykam... Ale róbmy swoje. (Spostrzega Jana): Hej! ty stary, tu, do mnie! słysz!

JAN (niechętnie)

Książę i księżna pani zwą mnie tutaj Janem.

ROŻNIECKI

A, poufałość! Ja ciebie przed księciem przedstawię! Ty donosisz jakieś wieści księżnie, a to nie wolno! Tobie się zdaje, że wielka księżna Łowicka, żona carewicza Konstantego, jest jeszcze Joanną Grudzińską! Strzeż się tej poufałości.

JAN

Byłem wiernym sługą domu Grudzińskich i takim też jestem dla księstwa.

ROŻNIECKI:

Ja znam tę waszą wierność! A teraz prowadź mnie do tej najgłębszej piwnicy, gdzie są wmurowane łańcuchy.

JAN (z goryczą)

Ha, wiem, że pan jenerał ma przywilej wszystkie lochy Belwederu mieć na swoje rozkazy. Oto klucze.

ROŻNIECKI

Idź naprzód. (Jan oddala się. Zwraca się do straży): Patrol! prowadzić więźnia schodami bocznemi! marsz! (Wraca na front, z zadowoleniem): No, myślę że książę, ten dziki szaleniec, chociaż się dowie, puści w niepamięć wszystkie moje sprawki, jak mu takiego tuza do nóg przyprowadzę. A otóż (słychać bębny) wracają. To mu niespodziankę sprawi! (Odchodzi w głąb, śmiejąc się).

Scena III.

KSIĄŻĘ, KURUTA, ŚWITA.

(Scena przez chwilę pusta, podczas tego słychać bębny i na trąbce marsz jeneralski, poczem dolatuje komenda): Baczność! Prezentuj broń!

KSIĄŻĘ, (wzrost średni, barczysty, silnie zbudowany, szyja krótka, twarz okrągła, wygolona, marsowata, nos krótki, nieco zadarty, dolna warga mocno wydęta, włosy krótkie, rudawe i takież baki, zachodzące na policzki, brwi duże, krzaczaste. Ciemno-zielony mundur z wywiniętemi połami z tyłu, kołnierz wysoki, stojący, szlify złote z literami M. I. (Mikołaj I), wyłogi rękawów obszyte złotem, przepasany złotą wstęgą, na której szpada, od prawego ramienia założona wstęga z niebieskiej mory, pod szyją na ponsowej wstędze krzyż, na piersiach mnóstwo orderów i dwie wielkie gwiazdy. Sznury złote, plecione, spadają od prawej szlify do guzika munduru. Spodnie białe, łosiowe,; buty palone z ostrogami. Na głowie kapelusz stosowany z pióropuszem białym i żółtym, kapelusz nasunięty a la Napoleon na bakier wpoprzek głowy, tak, że koniec prawie dotyka prawego ramienia. Głos chrapliwy, szorstki, urywany — ruchy żywe, nerwowe, dłonie prawie zawsze zaciśnięte w pięście, łokcie odsadzone od korpusu. Wpada na scenę jak huragan, za nim świta, ustawiając się frontem z lewej — bębny milkną — ściągając rękawiczki białe, przechadza się dużemi krokami po scenie)

Hm! nietęgo poszła dzisiaj parada, nietęgo! Nie we wszystkich żołnierzach była jednakowa sprężystość i postawa, ruchy ociężałe, a ja chcę, żeby to było ostro, sztywno, spięto!... To niedbalstwo komendantów srogo a przykładnie będę karał... słyszycie! Karać będę! Podczas defilady wzrok i postawa żołnierzy miały w sobie coś wyzywającego, coś, coś... co mi się podobać nie mogło. Kuruta! czy są jakie depesze?

KURUTA (z depeszami w ręku, stary jenerał, wzrost niski)

Tak W. C. Wysokość — (chce mu oddać).

KSIĄŻĘ (nie biorąc)

To na potem... połóż na biurku... Dalsze raporta.

KURUTA (kładzie depesze na biurku, podaje papier księciu):

Oto raporta i spis żołnierzy, których W. Ces. Wysokość zawezwać rozkazał.

KSIĄŻĘ (przegląda papier)

Aha!... Oficer służbowy! podawaj tego podchorążego! (Oficer salutuje i idzie w głąb za kotarę). Te zajścia uliczne pomiędzy żołnierzami, które się coraz częściej powtarzają, muszą mieć głębsze znaczenie, ale biada, jeżeli związek z jakim spiskiem mają. (Oficer wprowadza Skałkę).

Scena IV.

CIŻ, SKAŁKA, (potem) STUKOŁKIN.

KSIĄŻĘ (do Skałki)

Bliżej! bliżej, paniczu! jak się nazywasz ?

SKAŁKA (lat 16, mina junacka, ubrany w paradny mundur szkoły podchorążych piechoty, staje przed księciem, po wojskowemu salutując i meldując)

Seweryn Skałka, uczeń ze szkoły podchorążych, do usług Waszej Ces. Wysokości.

KSIĄŻĘ

Junak z ciebie! Ale o tobie policja doniosła, żeś awanturnik, chciałeś się pojedynkować, a pobiłeś żołnierza. Radbym wiedzieć, czyś do nauki taki skory?

SKAŁKA

Do wszystkiego, W. Ces. Wysokość.

KSIĄŻĘ

Tak ? Musztrę znasz ? Umiesz broń rozebrać, wyczyścić, złożyć, nabić i wystrzelić, co?

SKAŁKA

Tak, i trafić umiem, W. C. Wysokość.

KSIĄŻĘ

Hm: trafić... (Do oficera): Podawaj tego pobitego! (Oficer służbowy wprowadza Stukołkina. KSIĄŻĘ z podziwem patrzy na niego). To ten?... ten pobity?... ten pobity?

STUKOŁKIN, (grenadjer, chłop rosły silnie zbudowany, podchodzi do Księcia, meldując się, i staje obok Skałki)

Waszu Imperatorskoje Wysoczestwo, Michał Wasilewicz Stukołkin, praporszczyk grenadierskawo połka.

KSIĄŻĘ (mierząc to Skałkę, to Stukołkina wzrokiem, zwraca się do świty)

Jakto ? on, ten malec, pobił ciebie? grenadjera, takiego draba?

STUKOŁKIN

Tak toczno, Wasze Imperatorskoje Wysoczestwo, niemnożko menia nakałatał, etot niczewo nie stait (znaczyt).

KSIĄŻĘ (z całej surowości wybucha głośnym śmiechem): Ha, ha, ha! Szkoda, że księżna nieobecna, ubawiłaby się tym widokiem! Patrz, Kuruta, taki bęben, na co się porywa, ha, ha! (Nagle urywa śmiech i zapytuje groźnie Skałkę): O co to poszło? o co?

SKAŁKA

W. Ces. Wys.! Często żołnierze rosyjskich pułków uwłaczają nie tylko naszej godności osobistej, ale i narodowej.

KSIĄŻĘ

Rosyjskiemu żołnierzowi wszystko wolno!... Dalej!...

SKAŁKA

Było to w Łazienkach, przed pomnikiem naszego króla Sobieskiego, z którego się naigrawali różnemi docinkami, między nimi najstarszy był Stukołkin. Gdym mu zwrócił uwagę na niewłaściwość wyrażeń i nieposzanowanie naszych pamiątek narodowych, odrzekł brutalnie, że tu niema nic naszego, żeśmy tu Polacy przez Rosję przyjęci i rosyjskim żywieni chlebem, a przecież wszystkim wiadomo, że rzecz ma się zupełnie przeciwnie.

KSIĄŻĘ (gniewnie)

Milcz! Ot, panowie komendanci, oficerzy! To wasza szkoła? hę? (Do Skałki): Mów dalej!

SKAŁKA

Gdy na żądanie nie chciał odwołać obelżywych słów, wyzwałem go na pojedynek... ponieważ odmówił, rozprawiłem się z nim mniej honorowo... ale skutecznie!

KSIĄŻĘ (do Stukołkina)

W jaki sposób? uderzył cię? gdzie?

STUKOŁKIN

W mordu, po ukazu, Wasze Imperatorskoje Wysoczestwo — łutsze, kak nasz pułkownik.

KSIĄŻĘ

A ty co?

STUKOŁKIN

Ja uszoł siej minutu, da dołożył naszomu komandiru.

KSIĄŻĘ (do Skałki)

Jak ty śmiałeś znieważyć rosyjskiego żołnierza? Tobie pojedynek?... A wiesz ty, czem to pachnie? Jak się to skończy? ha?

SKAŁKA

Wiem, W. Ces. Wys. Pojedynek kończy się raną, albo śmiercią.

KSIĄŻĘ

Sybirem! knutami! szubienicą! Ty nędzny robaku, zerwałeś się na tego kolosa? On cię do tornistra schowa, czapką jak wróbla nakryje!... Patrz na tego olbrzyma, to Rosja! Samson, któremu dość oślej szczęki, aby wytłuc takich jak ty Filistynów! A znasz ty biblję? ha?

SKAŁKA

Znam, W. Ces. Wys., i wiem o królu Dawidzie, który pokonał Goljata.

KSIĄŻĘ

Tobie do Dawida!... mleko pod nosem, ręka zaledwie karabin dźwignie, junak do bitki, a na widok broni, skierowanej w piersi, uciekłbyś, tchórzu, lub o pardon wołał.

SKAŁKA

Ani myślę, W. Ces. Wysokość.

KSIĄŻĘ

Milcz! (Po chwili): Wszyscy jesteście poddanymi jednego imperatora. Przeproś go... podajcie sobie ręce... no!

SKAŁKA i STUKOŁKIN (podają sobie ręce; Skałka tak ścisnął dłoń Stukołkina. że ten krzyknął)

Ha! skatina! Ja tebia dam! nu! uwidimsia!

KSIĄŻĘ

Odprowadzić podchorążego! Zamknąć w koszarach aż do dalszych rozkazów! (Oficer służbowy wyprowadza Skałkę). Kuruta! komendantowi szkoły podchorążych udzielić pisemnej nagany za niesforność uczniów i w całej szkole przeprowadzić śledztwo.

KURUTA

Natychmiast! — (siada przy biurku).

KSIĄŻĘ (zbliża się do Stukołkina)

Ty drabie! Zdawałoby się, że dzwon Iwana w Moskwie weźmiesz na barki, a tyś się uląkł takiego dzieciaka?! hę?

STUKOŁKIN

Winowat, Wasze Imperatorskoje Wysoczestwo, każyt sia, czto on wierno korol Dawid, każda troch nie bojał sia. Witiowat.

KSIĄŻĘ

A, durak!... Ty chorąży?

STUKOŁKIN

Tak toczno, Wasze Imperatorskoje Wysoczestwo, grenadierskawo połka.

KSIĄŻĘ

Jeżeli tak będziesz bronił pułkowej chorągwi, jak honoru, to ci ją odbiorą! Trzeba było stanąć do pojedynku, rozumiesz? — wyłożyć malca na kolano... ot pojedynek! rozumiesz?!

STUKOŁKIN

Paniał, Wasze Imperatorskoje Wysoczestwo, tak toczno, zdiełaju po ukazu! (D. s.): Już ja jemu dam! wsie zuby wybiję!

KSIĄŻĘ (przedrzeżniając):

Uhm!. po ukazu... Paszoł won!

STUKOŁKIN (salutując):

Słuszaju's, Wasze Imperatorskoje Wysoczestwo! — (odchodzi).

KSIĄŻĘ

Oficer służbowy! podawaj tego starego woltyżera.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej