Jose Rizal

Noli me tangere

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

1. PRZYJĘCIE

2. CHRYZOSTOM IHARRA

3. PRZY STOLE

4. HERETYK I HIBNSTIER

5. GWIAZDA POŚRÓD CIEMNEJ NOCY

6. KAPITAN TIAGO

7. IDYLLA NA TARASIE

9. SPRAWY KRAJU

10. SAN DIEGO

11. CI, CO RZĄDZĄ

12. DZIEŃ WSZYSTKICH ŚWIĘTYCH

13. ZWIASTUNY BURZY

14. TASIO SZALONY LUB TASIO MĘDRZEC

15. ZAKRYSTIANIE

16. SISA

17. BASILIO

18. CIERPIĄCE DUSZE

19. OPOWIEŚĆ NAUCZYCIELA

20. Posiedzenie zarządu miejskiego

21. HISTORIA MATKI

22. ŚWIATŁA I CIENIE

23. POŁÓW

24. W LASKU

25. W DOMU FILOZOFA

26. W PRZEDDZIEŃ ŚWIĘTA

27. O ZACHODZIE SŁOŃCA

28. LISTY

29. NAZAJUTRZ

30. W KOŚCIELE

31. KAZANIE

32. KOŁOWRÓT

33. WOLNOMYŚLICIEL  

34. OBIAD

35. KOMENTARZE

36. PIERWSZA CHMURA

37. JEGO EKSCELENCJA

38. PROCESJA

39. BONA CONSOLACION

40. PRAWO I SIŁA

41. NIESPODZIEWANI GOŚCIE

42. MAŁŻONKOWIE DE ESPADANA

43. PLANY NA PRZYSZŁOŚĆ

44. RACHUNEK SUMIENIA

45. PRZEŚLADOWANI

46. NA KOGUCIEJ ARENIE

47. DWIE DAMY

48. ZAGADKA

49. GLOS PRZEŚLĄ DOWANYCH

50. HISTORIA ELIASZA

51. ZMIANY

52. SZCZĘŚLIWA KARTA I CIENIE

53. „DZIEŃ NASZ, WIEK NASZ"...

54. KONSPIRACJA

55. KATASTROFA

56. KOMENTARZE I DOMYSŁY

57. VAE VICTIS

58. WYKLĘTY

59. OJCZYZNA CZY WŁASNE DOBRO

60. ZARĘCZYNY MARII KLARY

61. POLOWANIE NA JEZIORZE

62. O BAMASO TŁUMACZY SIĘ

63. NOC WIGILIJNA

EPILOG

NOLI ME TANGERE

Jose Rizal

1. PRZYJĘCIE

Pod koniec października don Santiago de los Santos, powszechnie znany jako kapitan Tiago, wydawał proszony obiad, który — mimo iż wbrew zwyczajom gospodarza zapowiedziany był dopiero tego popołudnia — stał się tematem rozmów towarzyskich w Binondo i na innych przedmieściach Manili, a nawet w Intramuros. Kapitan Tiago uchodził w owym czasie za człowieka wielkiego duchem i wszyscy wiedzieli, że jego domostwo, podobnie jak i jego kraj, przed nikim nie zamykało swych podwoi, a zwłaszcza nie broniło wstępu nowym i śmiałym ideom. Wiadomość niby elektryczna iskra przeniknęła w ów świat pasożytów, nudziarzy i pijaków, których Bóg stworzył w swej nieskończonej dobroci i których liczbę tak miłościwie mnoży w Manili. Jedni szukali pasty, aby wyczyścić buty, inni guzików i krawatów, wszystkich zaś pochłaniała troska o to, by w jak najgodniejszy sposób powitać pana domu, zapewnić go o swej starej przyjaźni lub też, jeśli okoliczności będą tego wymagały, wytłumaczyć, czemu nie złożyli mu wizyty wcześniej.

Przyjęcie urządzono w domu przy ulicy Anloague. Nie pamiętamy już numeru, jednakże dom postaramy się opisać tak, by go można było rozpoznać dziś jeszcze, o ile nie padł ofiarą trzęsień ziemi. Nie wydaje nam się, aby właściciel kazał go zburzyć — tę pracę wykonuje zwykle. Bóg lub natura, którą i nasz rząd angażuje do wielu podobnych zadań. Jest to dość duży budynek, w stylu podobny do wielu innych,w tym kraju, położony w tej części miasta, która przylega do odnogi Pasigu, zwanego przez niektórych rzeką Binondo. Rzeka ta, podobnie jak wszystkie rzeki Manili, spełnia wieloraką rolę: kąpieliska, ścieku, pralni; łowi się w niej ryby, przewozi na jej wodach ludzi i towary, a poza tym daje ona wodę do picia — o ile kolorowy woziwoda uzna ją za odpowiednią. Należy dodać, że owa potężna arteria przedmieścia, która ponadto na przestrzeni mniej więcej kilometra wre i ogłusza gwarem przekupniów, posiada zaledwie jeden drewniany most; most ten przez sześć miesięcy jest — u jednego brzegu — w stanie rozkładu, a przez pozostałe pół roku — u drugiego — w ogóle nie do przebycia. Dlatego też w czasie suszy konie, korzystając z tego stanu rzeczy, skaczą wprost do wody, ku ogromnemu zdumieniu roztargnionego śmiertelnika, który we wnętrzu powozu odprawia drzemkę lub oddaje się filozoficznym rozważaniom na temat wynalazków naszej epoki.

Dom, o którym wspomnieliśmy, jest cokolwiek niski, o kształcie niezbyt poprawnym: czy to rezultat nieudolności architekta, czy też skutek trzęsień ziemi i huraganów — tego nikt nie może powiedzieć na pewno. Szerokie schody z zieloną balustradą, gdzieniegdzie wyłożone dywanami, prowadzą z przedsionka o majolikowej posadzce na piętro; po bokach zdobią je wazony i donice z kwiatami stojące na postumentach z chińskich płyt, wymalowanych wszystkimi kolorami tęczy w fantastyczne wzory.

Ponieważ nie ma tu ani portierów, ani lokajów, którzy mogliby żądać okazania zaproszeń — wejdźmy więc, czytelniku, przyjacielu czy też nieprzyjacielu, jeśli naprawdę przyciągają cię dźwięki orkiestry, blask świateł lub wiele mówiący brzęk talerzy i jeśli pragniesz zobaczyć, jak wyglądają towarzyskie zebrania tu, w Perle Wschodu. O wiele milej i wygodniej dla mnie byłoby oszczędzić ci opisu domostwa, ale ma on ogromną wagę, bowiem my, śmiertelnicy, jesteśmy jak żółwie: sądzą nas i klasyfikują po naszych skorupach; pod tym względem i z powodu innych jeszcze cech mieszkańcy Filipin również przypominają żółwie.

Jeśli więc wejdziemy, znajdziemy się zaraz w dużej komnacie, zwanej tu nie wiem czemu caida, która tego wieczoru służy za jadalnię i salę tańca. Pośrodku długi stół, zastawiony obficie i z przepychem, zdaje się mrugać na pijaków, obiecując najsłodsze rozkosze, i grozić nieśmiałej młodzieży, skromnej dalaga, dwoma śmiertelnie nudnymi godzinami w towarzystwie dziwaków, których język i rozmowy miewają charakter całkiem szczególny. Przeciwieństwem tych przyziemnych przygotowań do uczty są wiszące na ścianach różnokolorowe obrazy, poświęcone tematyce religijnej, a więc: „Czyściec", „Piekło", „Sąd Ostateczny", „Śmierć sprawiedliwego", „Śmierć grzesznika"; w głębi zaś, uwięzione we wspaniałych renesansowych ramach, ogromnych rozmiarów płótno, na którym wymalowano dwie stare kobiety... Podpis głosi: „Najświętsza Panienka, Orędowniczka Pokoju i Opiekunka Podróżnych, którą czczą w Antipolo, w obecności żebraczki odwiedza złożoną chorobą słynną ze swej pobożności Ines". Malowidło, nie zdradzające wielkich wartości artystycznych, może się za to poszczycić ogromnym realizmem: chora wydaje się być już trupem w stanie rozkładu — żółte i niebieskie plamy znaczą jej twarz; naczynia i inne przedmioty, cały ów arsenał środków towarzyszących długim chorobom, są odtworzone z tak drobiazgową dokładnością, że widać nawet ich zawartość. Patrząc na te obrazy, wzbudzające apetyt i nasuwające myśli o obżarstwie, można by sądzić, że roztropny gospodarz tego domu doskonale zna charakter większości osób, które mają zasiąść przy stole, i aby nieco odwrócić uwagę gości, pozawieszał u sufitu cenne chińskie lampy, klatki bez ptaków, kryształowe kule barwione na czerwono, zielono i niebiesko, pnące rośliny, wypchane ryby zwane botetes i tym podobne przedmioty. Całość zamykają od strony rzeki kapryśnie wygięte drewniane łuki na pół egzotyczne, na pół europejskie, na tarasie zaś otwiera się widok na altany, skąpo oświetlone lampionami z kolorowego papieru. W sali jadalnej, pośród olbrzymich luster i świecących żyrandoli, zebrali się goście zaproszeni na obiad; na sosnowej estradzie stoi okazały fortepian, niezwykle cenny, a tego wieczoru tym cenniejszy, że nikt na nim nie gra. Jest też w owej sali wielki portret olejny przedstawiający jakiegoś poczciwca we fraku: figura ta, sztywna, prosta i symetryczna — jak laska w jej wyprostowanych, upierścienionych palcach — zdaje się mówić: „Ha, popatrzcie, co noszę na sobie i jakim jest dostojny".

Meble są eleganckie, choć może niewygodne i niezdrowe: pan domu nie pomyślał o zdrowiu współbiesiadników, lecz tylko o luksusie. „Choroba to rzecz straszna, zapewne, ale za to siedzicie, państwo, na europejskich krzesłach, a to nie zdarza się co dzień" — powie gościom,

W sali już prawie pełno. Mężczyźni osobno, kobiety osobno — jak w kościołach i w synagogach. Nieliczne kobiety to młode Hiszpanki i mieszkanki Filipin: otwierają usta i przysłaniając je wachlarzem powstrzymują ziewnięcie, od czasu do czasu bąkną kilka słów; każda rozmowa kona wśród monosylab i odgłosów podobnych szmerom, jakie dają się słyszeć nocą w domu.

Jedyną starszą osobą była dama o życzliwej twarzy, która zabawiała panie, bardzo źle mówiąca po hiszpańsku kuzynka kapitana Tiago. Jej dyplomacja i wytworność przejawiały się w ten sposób, że Hiszpankom podsuwała tace z cygarami i betelem, a Filipinkom pozwalała się, niczym ksiądz, całować po rękach. W końcu zbrzydło to biedaczce, toteż, korzystając z rumoru wywołanego stłuczeniem jakiegoś talerza, spiesznie opuściła salę, szepcząc:

— O Jezu! Czekajcież, niegodni!

I więcej już się nie pokazała.

Jeśli idzie o mężczyzn — ci robili o wiele więcej hałasu. Młodzi, zebrani w jednym kącie pokoju, prowadzili ożywioną rozmowę, od czasu do czasu pokazując palcem kogoś z obecnych i parskając gorzej lub lepiej maskowanym śmiechem; odmiennie zachowywali się dwaj ubrani na biało cudzoziemcy: z rękoma założonymi do tyłu, w milczeniu przemierzali wielkimi krokami salę, niczym znudzeni pasażerowie na pokładzie statku.

Najbardziej pochłonięta ożywioną rozmową zdawała się być grupa gości, którą tworzyli dwaj duchowni, dwaj wieśniacy i jeden wojskowy, zebrani wokół stolika z winem i angielskimi biszkoptami. Wojskowy był to stary porucznik, wysoki, o śniadej twarzy; można go było wziąć za księcia Alby, wcielonego do Guardia Civil; mówił mało, krótko i stanowczo. Jeden z duchownych, młody dominikanin, piękny, czysty i pełen blasku jak jego szkła w złotej oprawie, odznaczał się przedwczesną powagą: był to proboszcz z Binondo, niegdyś profesor w San Juan de Letran. Miał opinię skończonego kazuisty, do tego stopnia, że w czasach, kiedy dominikanie odważali się jeszcze na słowne utarczki z uczonymi świeckimi — nawet najzręczniejszy argumentator nie mógł go speszyć ani zaskoczyć: kruczki ojca Sibyli czyniły go podobnym rybakowi, co chce łapać węgorze na lasso. Dominikanin mówił mało i ważył każde słowo.

W przeciwieństwie do niego, drugi duchowny, franciszkanin, mówił dużo i jeszcze więcej gestykulował. Mimo że włosy zaczynały mu siwieć, jego, krzepki organizm konserwował się świetnie. Regularne rysy, żywe spojrzenie, wydatne szczęki i herkulesowe kształty nadawały mu wygląd rzymskiego patrycjusza w przebraniu; można by go bez wahania wziąć za jednego z owych trzech mnichów, o których mówi Heine w swoim „Zmierzchu bogów", a którzy w dalekim Tyrolu przepływali o północy łodzią jezioro i za każdym razem przerażali przewoźnika dając mu srebrną monetę, zimną jak lód. Jednakże o. Damaso nie był tak tajemniczy jak tamci trzej; był to człowiek wesoły i jeśli głos jego miał owe porywcze tony kogoś, kto się nigdy nie ugryzł w język i kto uważa za święte i doskonałe wszystko, co mówi — nieprzyjemne to wrażenie zacierał jego szczery i pogodny uśmiech.

Jeden z wieśniaków, mały człowieczek z czarną brodą, wyróżniał się jedynie potężnym nosem, który, z rozmiarów sądząc, musiał być od kogoś pożyczony; drugi, młody blondyn, widocznie niedawno przybył do Manili. Z tym właśnie franciszkanin wszczął ożywioną dysputę.

— Zobaczy pan — mówił. — Za parę miesięcy przekona się pan, że jest tak, jak powiadam: co innego sprawować władzę w Madrycie, a co innego na Filipinach.

— Jednakże...

— Ja na przykład — ciągnął o. Damaso, podnosząc głos, aby nie dopuścić rozmówcy do słowa — ja, który już dwadzieścia trzy lata jem tutejszy ryż i banany, mogę mówić o tym z całą odpowiedzialnością. Niech mi tu nikt nie wyskakuje z teoriami i przemowami, ja znam Hindusów. Wyobraź sobie waćpan, ze kiedy przyjechałem tutaj, przydzielono mi osadę niedużą, to prawda, ale świetnie zagospodarowaną. Nie znałem jeszcze dobrze tutejszego języka, ale już spowiadałem kobiety i rozumieliśmy się jakoś; tak mnie polubiły, że kiedy po trzech latach przenoszono mnie do większej wsi, gdzie właśnie umarł hinduski proboszcz — wszystkie baby uderzyły w lament, obsypały mnie prezentami, odprowadzały mnie z muzyką...

— Ależ to właśnie wskazuje, że...

— Czekajże pan, czekaj. Nie bądźże taki prędki. Mój następca przebywał tam bardzo krótko, a kiedy odchodził, było jeszcze więcej łez, muzyki i odprowadzania, ten zaś, co grzeszył najwięcej i łamał kościelne przykazania — dostał dwa razy tyle.

— Pozwoli mi ksiądz jednak...

— A co więcej: w pewnym miasteczku, w San Diego, przeżyłem dwadzieścia lat i dopiero przed kilkoma miesiącami je... opuściłem — tu zdawało się, że wstrząsnął nim dreszcz odrazy. — Dwadzieścia lat to aż za dużo, żeby poznać ludzi, nikt temu nie zaprzeczy. San Diego miało sześć tysięcy dusz i znałem każdego mieszkańca tak, jakbym go sam urodził i wykarmił: wiedziałem, na którą nogę utyka ten, który but uwiera tamtego, kto z kim się kochał, gdzie kto zgrzeszył i z kim, kto jest ojcem którego dziecka i tak dalej, bom każdą sztukę sam wyspowiadał. Santiago, nasz gospodarz, niech powie, czy kłamię; ma on w San Diego dużą posiadłość i był tam w owym czasie, tam bowiem zawiązała się nasza przyjaźń. No i cóż? Patrz pan, jacy są Hindusi: kiedy odjeżdżałem, towarzyszyło mi zaledwie kilka staruch, jakieś tercjarki — wśród takich ludzi żyłem dwadzieścia lat.

— Nie widzę jednakże, jaki ma to związek ze zniesieniem monopolu tytoniowego! — zauważył blondyn, korzystając z przerwy, jaką zrobił franciszkanin, aby wychylić łyk kseresu.

O. Damaso z bezgranicznego osłupienia omal nie upuścił kieliszka. Przez chwilę przyglądał się bacznie młodzieńcowi, po czym wykrzyknął z najwyższym zdumieniem:

— Jakże to?! Czyż naprawdę waćpan nie widzi? To jasne jak słońce. Synu mój, to namacalnie wskazuje, jak nierozsądne są reformy rządu.

Teraz z kolei zaskoczony był blondyn. Wojskowy jeszcze bardziej zmarszczył brwi, a niski brodaty jegomość potrząsał głową, ni to przytakując franciszkaninowi, ni to mu przecząc. Dominikanin zaś po prostu odwrócił się plecami do całej gromadki.

— Ojciec w to wierzy...? — wydusił z siebie wreszcie młodzieniec z wielką ciekawością spoglądając na księdza.

— Czy wierzę? Jak w Ewangelię! Hindusi to matołki!

— Ach, wybaczy ojciec, że mu przerwę — rzekł młody człowiek, zniżając głos i przysuwając nieco ku księdzu swoje krzesło. — Poruszył tu ojciec problem, który mnie interesuje: czy rzeczywiście tubylcy są z urodzenia tak głupi, czy też, jak to już powiedział pewien stary podróżnik, jest to wynik naszej własnej głupoty, naszego zacofania i kolonialnego systemu? Mam na myśli inne kolonie, których mieszkańcy należą do tej samej rasy...

— E tam, to zawiść! Spytaj pan seńora Laruję, który także zna ten kraj. Spytaj, czy głupota i niezaradność Hindusa mają sobie równą!

— W istocie — potwierdził mały człowieczek (on to właśnie był seńorem Larują). — Nigdzie nie znajdzie pan większego matołka niż Hindus. Nigdzie na świecie!

— Ani większego niewdzięcznika. Ani bardziej podstępnego!

— Ani gorzej wychowanego!

Młody blondyn począł z niepokojem rozglądać się na boki.

— Ależ proszę panów — rzekł z cicha — zdaje się, że jesteśmy w domu Hindusa, te dziewczęta...

— E tam, nie przejmuj się pan! Santiago nie uważa się za Hindusa, a poza tym nie ma go tu w tej chwili... a zresztą gdyby nawet był... Wszyscy nowo przybyli przejmują się takimi głupstwami. Poczekaj pan kilka miesięcy. Zmienisz zdanie, kiedy będziesz miał za sobą trochę świąt, kiedy wiele nocy spędzisz na pryczy i najesz się tinoli.

— Czy tinolą nazywa może ojciec owoc rośliny podobnej do lotosu, który ludziom.,, jakoby... odbiera pamięć?

— Jaki tam lotos! — roześmiał się o. Damaso. — Trafiłeś, młodzieńcze, jak kulą w płot. Tinola to potrawa z kurzego mięsa i dyni. Jak dawno pan tu przybył?

— Cztery dni temu — odparł młodzieniec nieco dotknięty.

— Przysłano tu pana?

— Nie, wielebny ojcze. Przyjechałem na własny koszt, chcę poznać ten kraj.

— Na Boga, cóż za rzadki ptak z pana! — wykrzyknął o. Damaso, przyglądając mu się ciekawie. — Przyjeżdżać tu na własny rachunek, i to dla jakichś głupstw! To fenomen. Przecież tyle jest książek... nie, no nie do wiary... tyle grubych ksiąg napisano... Nie do wiary!

— Mówiłeś, Wasza Wielebność — przerwał, z nagła się wtrącając do rozmowy, dominikanin — że byłeś dwadzieścia lat w San Diego i opuściłeś je. Czyżbyś nie był zadowolony ze swej parafii?

Na to pytanie, rzucone w sposób tak naturalny, tonem niemal niedbałym, o. Damaso stracił nagle animusz i przestał się uśmiechać.

— Nie — burknął krótko i raptownie opadł na oparcie krzesła. Dominikanin ciągnął tonem jeszcze bardziej obojętnym:

— Bolesną rzeczą musi być opuszczanie miejsca, gdzie mieszkało się dwadzieścia lat i które zna się tak dobrze jak ubranie na własnym grzbiecie. Ja w każdym razie cierpiałem wyjeżdżając z Camiling, choć byłem tam parę miesięcy... Cóż, zwierzchnicy moi uczynili to dla dobra zakonu, a więc i dla mojego dobra.

O. Damaso po raz pierwszy tego wieczoru wyglądał, jakby się czymś gryzł. Uderzył nagle pięścią w oparcie krzesła i dysząc głośno krzyknął:

— Albo jest religia, albo jej nie ma! Albo księża są panami siebie, albo nie są! Ten kraj idzie ku zagładzie! Już przepadł!

I ponownie uderzył pięścią w krzesło.

Wszyscy obecni, zaskoczeni, zwrócili się w ich kierunku: dominikanin, uniósłszy głowę, popatrzył na gości sponad szkieł okularów. Dwaj spacerujący cudzoziemcy zatrzymali się na chwilę, spojrzeli na siebie, ukazując nieco przednie zęby i — powrócili do przerwanej przechadzki.

— Jest w złym humorze, bo nie potraktował go pan z należytym uszanowaniem — szepnął na ucho młodemu blondynowi seńor Laruja.

— Co Wasza Wielebność chciał przez to powiedzieć? Cóż mu się stało? — pytali na różne tony dominikanin i wojskowy.

— Dlatego spadają na nas tak wielkie klęski. Rządzący wspierają heretyków przeciw sługom bożym — prawił dalej franciszkanin wznosząc w górę potężne pięści.

— Co Wasza Wielebność chce przez to powiedzieć? — spytał ponownie wojskowy, unosząc się nieco na krześle.

— Co chcę powiedzieć? — powtórzył o. Damaso jeszcze głośniej i przysunął twarz do twarzy porucznika. — Chcę powiedzieć to, co mówię. A mówię,że kiedy proboszcz usuwa ze swego cmentarza zwłoki heretyka, nikt, nawet król, nie ma prawa się w to mieszać ani tym bardziej nakładać kary. Że jakiś tam generał...

— Ojcze, Jego Ekscelencja jest namiestnikiem króla! — krzyknął wojskowy wstając.

— Taki tam Ekscelencja jak i namiestnik! — odparł franciszkanin, również się podnosząc. — Kiedy indziej zrzucono by go ze schodów, jak to kiedyś zrobiono z bezbożnym gubernatorem Bustamente. To były czasy prawdziwej wiary.

— Uprzedzam, że nie pozwolą...! Jego Ekscelencja reprezentuje króla!

— Co mi tam! Król czy wieża! Dla nas nie ma innego króla jak prawowity...

— Dosyć! — krzyknął porucznik groźnym tonem, jakby się zwracał do swych żołnierzy. — Albo Wasza Wielebność odwoła to, co powiedział, albo zaraz jutro zdam sprawę Jego Ekscelencji.

A idź pan, idź jeszcze dziś! — odparował szyderczo o. Damaso, podchodząc doń z zaciśniętymi pięściami. — Myślisz waść, że skoro noszę habit, to już ze mnie nie mężczyzna? A leć, pożyczę ci swój powóz!

Sprawa przybierać zaczęła obrót komiczny. Szczęśliwie wmieszał się dominikanin.

— Panowie! — rzekł pewnym siebie tonem i tym nosowym głosem, który tak dodaje powagi księżom. — Nie trzeba mieszać problemów ani szukać obelg tam, gdzie ich nie ma. W tym, co powiedział o. Damaso, winniśmy rozróżniać słowa mężczyzny i słowa rzeczone przez duchownego. Te zaś ostatnie per se nigdy nie mogą obrażać, wszak pochodzą z absolutnej prawdy. W słowach rzeczonych przez mężczyznę należy nam zrobić jeszcze jedno rozróżnienie; to, co mówi ab irato, to co mówi ex ore, ale nie in corde, i to, co mówi in corde. Te ostatnie tylko mogą być uznane za zniewagę, i to — jeżeli już in mente istniały jako motyw lub tylko padają per accidens w gorączce dysputy, jeżeli zaś...

— Ależ ja, ojcze Sibyla, znam motywy i per accidens, i sam z siebie! — przerwał wojskowy, który czuł, że zaczyna się gubić w tak zawiłej kazuistyce, i począł się lękać, że jeśli argumenty dominikanina zaczną się mnożyć, nie będzie w stanie im podołać. — Ja znam motywy i te Wasza Wielebność może sobie rozróżniać. Pod nieobecność o. Damaso w San Diego jego koadiutor pogrzebał zwłoki pewnej ze wszech miar godnej osoby. Tak, księże, ze wszech miar godnej. Rozmawiałem z nim wielekroć, gościł mnie w swym domu. Że się nigdy nie spowiadał? Ja też tego nie robię. Zaś pomawiać go o samobójstwo to kalumnia! Taki człowiek jak on, który ma syna i w, nim zawarł całą swą miłość i nadzieję, człowiek, który wierzy w Boga, który zna swe obowiązki wobec społeczeństwa, człowiek sprawiedliwy, człowiek honoru —nie odbiera sobie życia. Ja to mówię. A mówię to, co myślę, podziękuj mi za to, Wasza Wielebność.

Odwrócił się plecami do franciszkanina i dodał:

— A zatem ów proboszcz po powrocie do wsi, zmieszawszy z błotem biednego koadiutora, polecił wykopać zmarłego i wyrzucić go z cmentarza — dokąd? Bóg raczy wiedzieć. Ludność San Diego tchórzliwie milczała, nikt nie protestował. Co prawda, niewielu o tym wiedziało. Zmarły nie miał żadnego krewnego, a jego jedyny syn jest w Europie. Jednakże Jego Ekscelencja dowiedział się o całym zajściu i ponieważ jest człowiekiem sprawiedliwego serca, zażądał kary... O. Damaso został przeniesiony do innej, lepszej parafii. Oto i wszystko. Teraz możesz, Wasza Wielebność, wieść dalej rzecz o rozróżnieniach.

Co rzekłszy porucznik oddalił się.

— Żałuję bardzo, żem dotknął, nie wiedząc o tym, tak delikatnej sprawy — rzekł o. Sibyla z żalem. — Ale w końcu... jeśli zmieniając parafię zyskał ksiądz na tym...

— Ładny mi zysk! A to, co się traci przy przeniesieniu?! A papiery, a... a stracony trud? — przerwał o. Damaso nie posiadając się z gniewu.

Po trochu spokój wracał na salę biesiadną.

Przybyły nowe osoby, wśród nich stary Hiszpan, kulawy, o twarzy łagodnej i dobrotliwej, wsparty na ramieniu starej Filipinki, całej w lokach i szminkach, odzianej na sposób europejski. Nasza grupka przywitała ich serdecznie. Doktor de Espadańa i jego małżonka, dońa Victorina, usiedli wśród naszych znajomych. Podeszło do nich kilku dziennikarzy i kupców, witali się i kręcili koło nich, nie bardzo wiedząc, co robić.

— Ale mnie może pan chyba objaśnić, seńor Laruja — spytał młody blondyn — kim jest pan tego domu. Jeszcze nie byłem mu przedstawiony.

— Podobno wyszedł. Ja także go nie widziałem.

— Tu nie ma obowiązku prezentacji — wtrącił o. Damaso. — Santiago to człowiek poczciwy z kościami.

— Ale prochu to on nie wymyśli — dorzucił Laruja.

— Ależ seńor Laruja! — wykrzyknęła z miodowym wyrzutem dońa Victorina i poruszyła wachlarzem. — Jakżeż ten biedak mógłby wymyślić proch, skoro, jak mówią, wymyślili go juz Chińczycy ileś tam wieków temu.

— Chińczycy? Czyś waćpani oszalała? — oburzył się o. Damaso. — Proch wymyślił pewien franciszkanin, jeden z mojego zakonu, ojciec ee... Savalls, w wieku... siódmym!

— Franciszkanin! Był zapewne w Chinach jako misjonarz? — odparła dama, uczepiwszy się swej myśli o prochu.

— Schwartz, chciał powiedzieć Jego Wielebność, seńora — sprostował o. Sibyla, nie patrząc na nią.

— Ach, nie wiem, o. Damaso powiedział Savalls. Ja tylko powtarzam.

— Dobrze więc. Savalls czy Chevas — czy to nie wszystko jedno? Przez jedną literę człowiek nie staje się Chińczykiem — odparował zdehumorowany franciszkanin.

— I w wieku czternastym, nie w siódmym — dodał dominikanin mentorskim tonem, jakby tym ukrzyżować chciał pychę franciszkanina.

— Zgoda, jeden wiek mniej czy jeden więcej i tak nie zrobi z niego dominikanina!

— Na Boga, niechże się Wasza Wielebność nie gniewa — rzekł o. Sibyla z uśmiechem. — Tym lepiej, jeśli to wymyślił ów franciszkanin: uwolnił od tej pracy wszystkich swych braci.

— Więc mówił ojciec, że to było w czternastym wieku? — indagowała z wielkim zainteresowaniem dońą Victorina. — Przed czy po Chrystusie? szczęściem dla zapytywanego, na salę weszły właśnie dwie osoby.

2. CHRYZOSTOM IHARRA

Nie były to piękne i pięknie przystrojone dziewczęta, a mimo to zwróciły uwagę wszystkich gości, nawet o. Sibyli. Nie był to Jego Ekscelencja Kapitan Generalny ze swymi adiutantami, a mimo to porucznik, wytrącony z zadumy, postąpił kilka kroków naprzód, zaś o. Damaso znieruchomiał, jakby się w kamień obrócił. Był to po prostu ów oryginał we fraku z portretu, prowadzący pod rękę młodzieńca odzianego w ciężką żałobę.

— Dobry wieczór panom. Dobry wieczór, ojcze. — Te oto słowa wypowiedział kapitan Tiago całując ręce duchownych, którzy zapomnieli go pobłogosławić: dominikanin zdjął binokle, aby przyjrzeć się nowo przybyłemu, zaś o. Damaso stał blady, z nadmiernie rozszerzonymi oczami.

— Mam zaszczyt przedstawić państwu don Chryzostoma Ibarrę, syna mego zmarłego przyjaciela — ciągnął kapitan Tiago. — Właśnie przybył z Europy i jest moim. gościem.

Na dźwięk tego nazwiska dały się tu i ówdzie słyszeć okrzyki: porucznik, zapomniawszy przywitać gospodarza, zbliżył się do młodzieńca lustrując go spojrzeniem od stóp do głów. Gość zamieniał właśnie grzecznościowe frazesy z zebranymi: zdawało się, że nie ma w nim nic Szczególnego poza czarnym strojem, zwracającym uwagę w tej komnacie. Jego wysoka postać, rysy twarzy, ruchy tchnęły jednak ową zdrową młodością, będącą udziałem zarówno ciała, jak i duszy. Jego oblicze, szczere i pełne życia, nosiło znamię hiszpańskiej krwi, przebijającej poprzez śniadą karnację; lekki rumieniec był z pewnością skutkiem jego pobytu w chłodnych krajach.

— Toż mi niespodzianka! — wykrzyknął zaskoczony. — Ksiądz proboszcz z mojej parafii! O. Damaso, bliski przyjaciel mego ojca!

Wszystkie spojrzenia zwróciły się ku franciszkaninowi, który nie drgnął nawet.

— Przepraszam księdza, pomyliłem się! — rzekł Ibarra zmieszany.

— Nie pomyliłeś się pan! — zdołał w końcu wyrzec zmienionym głosem o. Damaso. — Ale twój ojciec nie był nigdy moim przyjacielem.

Ibarra z wolna opuścił wyciągniętą dłoń, ze zdziwieniem spoglądając na duchownego; potem odwrócił się i ujrzał śniadą twarz porucznika, który cały czas go obserwował.

— Młodzieńcze, czy jest pan synem Rafaela Ibarry? Młody człowiek skłonił się.

O. Damaso uniósł się na krześle i utkwił w wojskowym badawczy wzrok.

— Witaj w swym kraju, w którym obyś był szczęśliwszy niż twój ojciec! — wykrzyknął porucznik drżącym głosem. — Znałem go i przyjaźniłem się z nim, był to jeden z najgodniejszych i najszlachetniejszych ludzi na Filipinach.

— Te pochwalne słowa na cześć mego ojca — odparł wzruszony Ibarra — rozpraszają me wątpliwości co do jego losu, którego ja, jego syn, nie znam jeszcze.

Oczy starego wojaka napełniły się łzami; odwrócił się i szybko odszedł. Młodzieniec znalazł się sam pośrodku sali: pan domu zniknął i nie miał kto przedstawić gościa dziewczętom, spośród których wiele spoglądało nań z zainteresowaniem. Po chwili wahania nasz bohater z naturalnym wdziękiem i prostotą zbliżył się do grupki dam.

— Pozwólcie mi, panie — rzekł — że wykroczę poza przepisy surowej etykiety. Siedem lat nie byłem w naszym kraju i wracając tu nie mogę odmówić sobie przyjemności powitania jego najcenniejszej ozdoby — niewiast.

Ponieważ żadna z pań nie ośmieliła się odpowiedzieć, młodzieniec ujrzał się zmuszonym do opuszczenia ich towarzystwa. Podszedł do grupki młodych mężczyzn, którzy widząc, iż się zbliża, zbili się w półkole.

— Panowie — odezwał się — w Niemczech jest zwyczaj, że kiedy jakiś nieznajomy przybywa na przyjęcie i nie znajduje nikogo, kto by go przedstawił innym, wówczas sam mówi swe nazwisko, na co pozostali odpowiadają tym samym. Pozwólcie mi, panowie, abym to uczynił, nie przez chęć wprowadzania tutaj zagranicznych obyczajów, nasze bowiem są równie piękne, lecz przez prostą konieczność. Powitałem już niebo mej ojczyzny i jej kobiety. Teraz chciałbym pozdrowić obywateli mego kraju, mych współziomków! Panowie, zwę się Juan Chryzostom Ibarra y Magsalin!

Tamci podali swe nazwiska, na ogół nieznane.

— Ja się nazywam A. — rzekł sucho jakiś młody człowiek, niedbale się kłaniając.

— Czyżbym miał zaszczyt rozmawiać z poetą, którego wiersze podtrzymywały moje uczucia dla kraju? Mówiono mi, że już pan nie pisze, ale nikt mi nie umiał powiedzieć, dlaczego...

— Dlaczego? Dlatego, że natchnienia nie przywołuje się po to, by poniżać się i kłamać. Pewnemu poecie wytoczono proces, ba w jednym ze swych wierszy napisał prawdę. O mnie mówią, żem poeta, ale nikt nie powie, żem szalony.

— Mogęż wiedzieć, jaka była owa prawda?

— Powiedział, że syn lwa jest także lwem; nie został wygnany za drobnostkę.

Po tych słowach dziwny ów rozmówca oddalił się.

Wtedy nadbiegł mężczyzna o uśmiechniętej twarzy, ubrany tak, jak urodzeni mieszkańcy tego kraju, z brylantowymi guzikami na piersi; podszedł do Ibarry i wyciągnął doń rękę ze słowami:

— Seńor Ibarra, pragnąłem pana poznać. Kapitan Tiago to mój serdeczny przyjaciel, znałem pańskiego ojca... jestem kapitan Tinong, mieszkam w Tondo, w tej samej dzielnicy co i pan i spodziewam się, że mnie pan zaszczyci swoją wizytą; niechże pan jutro zje z nami obiad!

Ibarra zachwycony był taką serdecznością; kapitan Tinong z uśmiechem zacierał dłonie.

— Dzięki — odrzekł wzruszony młodzieniec — ale jutro z samego rana wyjeżdżam do San Diego...

— Szkoda! A zatem jak tylko pan wróci!

— Podano do stołu — obwieścił służący.

Goście poczęli ruszać się z miejsc; kobiety jednak, zwłaszcza miejscowe, dały się długo prosić do stołu.

3. PRZY STOLE

O Sibyla robił wrażenie bardzo zadowolonego: kroczył spokojnie, a jego wąskich, ściągniętych warg nie wykrzywiała już pogarda; raczył nawet zwrócić się w rozmowie do kulawego doktora de Espadańa, który odpowiadał mu monosylabami, bowiem nieco się jąkał. Franciszkanin był w okropnym humorze, kopniakami odsuwał z drogi zawadzające mu krzesła, a nawet pchnął łokciem jakiegoś kadeta. Porucznik miał minę poważną; pozostali z dużym ożywieniem prowadzili rozmowę, chwaląc wspaniałość stołu. Mimo to dońa Victorina z niezadowoleniem zmarszczyła nos. Odwróciła się nagle, wściekła jak nadepnięta żmija, bo też w istocie — porucznik nadepnął na tren jej sukni.

— Czyż pan nie ma oczu? — rzekła.

— Mam, droga pani, i to lepsze od niej, ale zapatrzyłem się na pani koafiurę — odparł niezbyt elegancko wojskowy.

Dwaj duchowni odruchowo skierowali się ku honorowemu miejscu przy stole — być może z nawyku, i — jak było do przewidzenia — zdarzyło się to, co zdarza się rywalom na tej samej katedrze: wychwalają zasługi i podnoszą wyższość przeciwnika, dając jednak do zrozumienia, że jest całkiem odwrotnie, potem zaś zrzędzą i szemrzą, kiedy nie otrzymają żądanego miejsca.

— Proszę, o. Damaso!

— Proszę, o. Sibyla!

— Ksiądz jest starszym gościem tego domu... spowiednik nieboszczki... wiek, godność... urząd...

— Zbyt starym, abyśmy o tym mówili, nie, Wasza Wielebność jest za to proboszczem przedmieścia — odparł beznamiętnym tonem o. Damaso, nie puszczając jednak krzesła.

— Posłucham więc, jeśli Wasza Wielebność tego żąda — zgodził się o. Sibyla, chcąc zająć miejsce.

— Ależ ja nie żądam — zaprotestował franciszkanin — niczego nie żądam!

O Sibyla miał już, nie zważając na protesty, zasiąść na honorowym krześle, kiedy jego spojrzenie skrzyżowało się ze wzrokiem porucznika. Zdaniem kleru filipińskiego najwyższy nawet urzędnik stoi znacznie niżej od najskromniejszego braciszka. Cedant arrna togae — rzekł Cycero w senacie i ceddnt arma cottae — mówią księża na Filipinach. Ale o. Sibyla był człowiekiem przebiegłym, rzekł więc:

— Panie poruczniku, jesteśmy w towarzystwie, nie w kościele. To miejsce należy się panu.

Porucznik — czy to aby sobie nie zawracać głowy, czy też że nie chciał siadać między dwoma duchownymi — odmówił krótko.

Żaden z kandydatów nie pamiętał o panu domu. Ibarra spostrzegł, że obserwuje on całą scenę z pełnym satysfakcji uśmiechem.

— Jak to, don Santiago. Nie siada pan z nami?

Ale wszystkie miejsca były już zajęte: Lukullus nie jadał w swoim domu.

— O nie, nie podnoś się — rzekł kapitan Tiago kładąc rękę na ramieniu młodzieńca. — Ten obiad jest wydany, aby wyrazie wdzięczność Matce Boskiej za twój powrót. Hej tam! Wnieść tinolę! Kazałem zrobić tinolę dla ciebie, boś jej dawno nie kosztował.

Wniesiono wielki dymiący półmisek. Dominikanin wymruczawszy modlitwę, przy której nikt mu prawie nie wtórował, przystąpił do rozdzielania zawartości półmiska. Lecz czy to przez nieuwagę dzielącego, czy też z innego powodu, o. Damaso przypadł talerz, na którym wśród paru kawałków tykwy pływała w sosie goła szyjka i twarde skrzydło kury, podczas gdy inni zajadali się nogami i piersią, najbardziej zaś uprzywilejowany był Ibarra, któremu przypadły dróbka. Franciszkanin widział to wszystko; pogniótł kawałki tykwy, zjadł trochę sosu, z hałasem upuścił łyżkę i gwałtownym ruchem odsunął talerze. Dominikanin, bardzo roztargniony, rozmawiał z młodym blondynem.

— Jak długo nie był pan w kraju? — spytał Laruja zwracając się do Ibarry.

— Około siedmiu lat.

— Patrzcie no! Toś już pan pewnie zapomniał o nim?

— Wprost przeciwnie: choć w kraju wszyscy zdali się zapomnieć o mnie, ja ciągle myślałem o ojczyźnie.

— Co pan chce przez to powiedzieć? — spytał blondyn.

— Chciałem powiedzieć, że rok temu otrzymałem stąd wiadomość, pod wpływem której poczułem się jak ktoś obcy, ktoś, kto nie wie nawet, jak i kiedy umarł jego ojciec!

— Ach! — wykrzyknął porucznik.

— A gdzież pan był, żeś nie zatelegrafował? — spytała dońa Victo-rina. — Myśmy telegrafowali do Hiszpanii, kiedyśmy się pobrali.

— Przez dwa ostatnie lata, pani, byłem na północy Europy: w Niemczech i w Polsce.

Doktor de Espadańa, który dotąd nie ośmielił się zabrać głosu, uznał za stosowne wtrącić się do rozmowy.

— Zna... znałem w Hiszpanii jednego Polaka, z Wa... Warszawy, zwał się Stadnicki, nieźle go pamiętam. Czy może przypadkiem widział go pan? — spytał nieśmiało, niemal się rumieniąc.

— Bardzo możliwe — odparł przyjaźnie Ibarra — ale w tej chwili nie przypominam sobie.

— Ależ nie można by go było po... pomylić z kim innym! — upierał się doktor, wyraźnie nabrawszy animuszu — był złotowłosym blondynem i bardzo źle mówił po hiszpańsku.

— Są to niewątpliwie świetne wskazówki, niestety jednak poza konsulatami nie używałem tam hiszpańskiego.

— I jakżeś pan sobie dawał radę? — spytała zachwycona dońa Victorina.

— Posługiwałem się językiem kraju, droga pani, w którym akurat przebywałem.

— Czy mówi pan również po angielsku? — spytał dominikanin, który był w Hongkongu i władał dobrze pidgin-English.

— Byłem rok w Anglii, obracałem się wśród ludzi mówiących wyłącznie po angielsku.

— Jakiż kraj w Europie się waćpanu spodobał? — pytał młody blondyn.

— Po Hiszpanii, mojej drugiej ojczyźnie, każdy kraj wolnej Europy.

— Niechże pan powie, pan, który tyle podróżował — spytał Laruja — co najbardziej godnego uwagi widział pan w tych krajach?

Ibarra zastanowił się.

— Godnego uwagi? W jakim sensie?

— Na przykład... jeśli idzie o to, jak tam żyją ludzie... o społeczeństwo, sprawy polityczne, religijne, w ogóle... wszystko razem...

Ibarra zamyślił się na dłuższą chwilę.

— Zaiste, co było zaskakującego w tych krajach, wyjąwszy dumę narodową każdego z nich... Zanim udałem się do jakiegoś kraju, starałem się zgłębić jego historię, jego początki, potem zaś wszystkie jego obyczaje wydawały mi się naturalne; dostatek lub nędza narodu pozostają w prostej zależności od jego swobód czy też kłopotów, a co za tym idzie — od poświęcenia lub też egoizmu jego ojców.

— Nie widział waćpan nic poza tym? — spytał z zaczepnym śmiechem franciszkanin, który od momentu walki o pierwszeństwo przy stole nie wyrzekł ani słowa, zaabsorbowany jedzeniem. — To zaprawdę nie warto było trwonić majątku, by dowiedzieć się tak błahej rzeczy: pierwszy lepszy uczniak o tym wie!

Ibarra zamilkł, nie wiedząc, co odpowiedzieć: inni goście, zdumieni, patrzyli na siebie, obawiając się skandalu. Chciał powiedzieć: „Przyjecie dobiega końca i Wasza Wielebność przeholował już we wszystkim", ale zmitygował się i rzekł tylko:

— Nie dziwcie się, panowie, tej poufałości, z jaką zwraca, się do mnie pasz dawny proboszcz; tak mnie traktował, gdy byłem dzieckiem, zaś dla Jego Wielebności lata nic nie znaczą. Jestem mu wszakże wdzięczny za to, bowiem przypomina mi żywo owe dni, gdy częstym bywał gościem w naszym domu i zaszczycał stół mego ojca.

Dominikanin rzucił ukradkowe spojrzenie na o. Damaso, ten zaś zadygotał. Ibarra, wstając, ciągnął dalej:

— Pozwólcie, państwo, że się oddalę, gdyż przybyłem tu wprost z drogi, a już jutro muszę wyruszyć dalej, czeka mnie bowiem wiele pilnych spraw do załatwienia. Główna część przyjęcia dobiega końca, ja zaś mało piję wina i zaledwie próbuję likierów. A więc, panowie, za pomyślność Hiszpanii i Filipin!

Tu wychylił kieliszek, którego dotąd nie ruszył. Stary porucznik uczynił to samo, nie mówiąc jednak ani słowa.

— Niechże pan jeszcze nie odchodzi! — szepnął młodzieńcowi kapitan Tiago — zaraz przybędzie Maria Klara; Izabela poszła po nią. I nowy proboszcz pana parafii, święty człowiek.

— Przyjdę jutro, przed wyjazdem. Dziś muszę jeszcze złożyć pewną niezwykłej wagi wizytę.

Po czym oddalił się. Franciszkanin zdążył tymczasem ochłonąć.

— Widziałże pan? — zwrócił się do młodego blondyna, wymachując nożykiem do owoców. — Wszystko przez pychę! Tacy nie mogą znieść napomnienia płynącego z ust księdza. I uważają się za przyzwoitych ludzi. Oto złe skutki posyłania młodzieży do Europy. Rząd powinien tego zakazać.

— No a porucznik? — dodała dońa Victorina wtórując duchownemu. — Cały wieczór nie rozpogodził twarzy; szczęście, że nas opuścił. Taki stary, a jeszcze w randze porucznika!

Dama ta nie mogła zapomnieć przytyku do swych loków i przydepnięcia halek.

4. HERETYK I HIBNSTIER

Ibarra stał chwilę niezdecydowany. Wieczorny wiatr, który w tych miesiącach bywa już dość rzeźwy w Manili, zdawał się spędzać z jego czoła lekką chmurę, która je zaciemniła; odkrył głowę i odetchnął. Koło niego jak błyskawice mknęły powozy i wolno toczyły się wyna-

jęte pojazdy. Młodzieniec ruszył w kierunku placu Binondo owym niedbałym krokiem znamionującym roztargnionych lub niczym nie zajętych; rozglądał się na wszystkie strony, jakby chciał coś odnaleźć. Były to te same ulice, z tymi samymi domami pomalowanymi na biało i niebiesko, o ścianach bielonych lub wymalowanych farbą źle imitującą granit; wieża kościelna, jak dawniej, pyszniła się swym zegarem o przezroczystej tarczy; te same chińskie sklepy z brudnymi firankami i żelaznymi prętami, z których jeden wygiął kiedyś jeszcze jako dziecko Ibarra przykładem wisusów z Manili; nikt tego pręta dotąd nie wyprostował.

— Trzeba iść — szepnął i ruszył dalej ulicą de la Sacristia.

Sprzedawcy napojów krzyczeli jak dawniej: „Sorbetyyy!" Smołowane pochodnie oświetlały sklepiki Chińczyków i kobiety handlujące żywnością i owocami.

— To cudowne! — wykrzyknął Ibarra. — Ten sam sklepikarz co siedem lat temu! I ta sama staruszka! Jakbym tej jednej nocy prześnił siedem lat spędzonych w Europie. Boże mój! Kamienie tak samo nadkruszone jak wtedy, gdy opuszczałem to miejsce...

Istotnie, na rogu ulicy San Jacinto i de la Sacristia pozostał jeszcze ten sam odłupany kamień chodnika.

Podczas gdy Ibarra podziwiał ów cud niezmienności w kraju, gdzie wszystko jest nietrwałe, czyjaś ręka spoczęła na jego ramieniu; podniósł twarz i ujrzał starego porucznika, przyglądającego mu się z lekkim uśmiechem. Wojskowy nie miał już owego twardego wyrazu oblicza i tak charakterystycznego marsa.

— Odwagi, młodzieńcze! Pamiętaj o swym ojcu — rzekł.

— Wybaczy pan, ale wydaje mi się, że żywił pan wielki szacunek dla mojego ojca. Czy mógłby mi pan powiedzieć coś o jego losie? — spytał, patrząc nań, Ibarra.

— Czyżbyś nie wiedział? — zdziwił się wojskowy.

— Pytałem Kapitana Tiago, ale obiecał mi odpowiedzieć dopiero jutro. Może pan wiesz coś w tej materii?

— Wiem. Tak jak wszyscy tutaj. Umarł w więzieniu.

Młody człowiek, cofnąwszy się o krok, obrzucił porucznika uważnym spojrzeniem.

— W więzieniu? Kto umarł w więzieniu? — spytał,

—Na Boga, pański ojciec, którego tam zamknięto! — odparł nieco zaskoczony porucznik.

— Mój ojciec... w więzieniu... Cóż waćpan mówisz? Czy pan wiesz, kim był mój ojciec? — spytał młodzieniec chwytając go za ramię.

— Sądzę, że się nie mylę: don Rafael Ibarra.

— Tak, don Rafael Ibarra! — powtórzył młodzieniec słabym głosem.

— Ależ myślałem, że pan o tym wiedziałeś! — szepnął wojskowy głosem pełnym współczucia, zgadując, co się dzieje w duszy Ibarry. — Przypuszczałem, że pan... Ale bądźże mężny! W tym kraju nie można być człowiekiem honoru i nie znaleźć się w więzieniu!

— Muszę uwierzyć, że pan ze mną nie igra — odrzekł Ibarra cichym głosem po dłuższej chwili milczenia. — Czy mógłbyś mi pan powiedzieć, za co poszedł do więzienia?

Wojskowy zdawał się namyślać.

— Dziwi mnie bardzo, że nikt nie poinformował pana o tych rodzinnych sprawach.

— Ostatni list ojca, sprzed roku, zawierał prośbę, żebym się nie niepokoił, jeśli nie będzie pisał, ma być bowiem bardzo zajęty: polecał, abym dalej prowadził swe studia... błogosławił mnie!

— A zatem właśnie ten list napisał tuż przed śmiercią. Niedługo będzie rok, jak pochowaliśmy go w jego posiadłości.

— Dlaczegóż wtrącono go do więzienia?

— Z powodów bardzo dlań chwalebnych. Ale chodź pan ze mną, muszę iść do koszar, opowiem to panu po drodze. -Oprzyj się na mym ramieniu.

Przez czas jakiś szli w milczeniu: porucznik, gładząc brodę, zdawał się zastanawiać i szukać natchnienia.

— Jak pan dobrze wie — zaczął — ojciec pana był najbogatszym człowiekiem w całej prowincji i choć wielu kochało go i poważało, znaleźli się i tacy, co go nienawidzili i zazdrościli mu. My, Hiszpanie przybyli na Filipiny, nie jesteśmy niestety tacy, jakimi być powinniśmy. Mówię to zarówno o pańskich przodkach, jak i o wrogach pańskiego ojca. Ciągłe zmiany, demoralizacja wyższych sfer, ich uprzywilejowanie, niskie koszta podróży — oto przyczyna wszystkiego. Najgorsze wyrzutki przybywają tu z Półwyspu, a jeśli przybędzie ktoś uczciwy, wkrótce zostaje w tym kraju zepsuty. Co zaś do pańskiego ojca — miał on wielu wrogów wśród Hiszpanów i wśród księży.

Tu na chwilę zawiesił głos.

— W kilka miesięcy po pana odjeździe dała się zauważyć wzajemna niechęć pana ojca i o. Damaso — odraza, której rzeczywistego powodu nie mogłem dociec. O. Damaso zarzucał don Rafaelowi, że się nie spowiada: dawniej też się nie spowiadał, a mimo to byli w wielkiej przyjaźni, jak pan pamięta. Poza tym don Rafael był człowiekiem wielkiej szlachetności i dużo uczciwszym niż wielu tych, co się spowiadają lub spowiadają innych. Ogólnie było wiadomo, że miał swą własną moralność, i kiedy mu napomykałem o owych niesnaskach, zwykł mawiać: senor Guevara, czy sądzi pan, że Bóg przebacza zbrodnię, na przykład morderstwo, skoro tylko wyzna się ją księdzu, człowiekowi, który przecież w końcu ma obowiązek milczeć; lub dlatego, że zbrodniarz boi się smażyć w piekle? Że przebaczy tchórzostwo, bezwstyd? Ja mam inne wyobrażenie o Bogu, mówił. Dla mnie zła nie można naprawić innym złem ani zmazać próżnymi szlochami czy jałmużną. I dawał mi taki przykład: „Jeśli zabiłem ojca rodziny, jeśli uczyniłem jego żonę nieszczęsną wdową, a jego radosne dotąd dzieci pozbawionymi opieki sierotami — czy zadowolę najwyższą Sprawiedliwość, gdy dam się powiesić, gdy powierzę tę swoją tajemnicę komuś, kto musi ją zachować, gdy będę dawał jałmużny księżom, którym to najmniej potrzebne, gdy będę kupował odpusty lub przepłakiwał dni i noce? A wdowa i sieroty? Sumienie mówi mi, że powinienem wtedy zastąpić, o ile to możliwe, osobę, którą zabiłem; poświęcić siebie i całe swoje życie dla dobra rodziny, której wyrządziłem krzywdę. A nawet wtedy, nawet wtedy — któż zastąpi miłość męża i ojca?" Tak rozumował pański ojciec i tę surową moralność wyznawał zawsze; można też rzec, że nigdy nikogo nie znieważył, przeciwnie, starał się dobrymi czynami zmazać niesprawiedliwości, które, jak mówił, popełnili jego dziadowie. Ale wracając do owych nieporozumień: przybrały one ostrą formę. O. Damaso napomykał o tym z ambony i jeśli nie wymienił ojca pańskiego z nazwiska, należy uważać to za cud, bowiem z jego charakterem wszystkiego można się było spodziewać. Przewidywałem, że wcześniej czy później sprawa ta źle się skończy.

Stary porucznik znów zrobił krótką przerwę.

— Jego prowincję odwiedził wówczas pewien eks-artylerzysta, usunięty z naszych szeregów za nieokrzesanie i głupotę. Musiał z czegoś żyć, a nie wolno mu się było jąć pracy fizycznej, jako przynoszącej ujmę naszemu prestiżowi; uzyskał więc, nie wiadomo od kogo, prawo ściągania podatków .od pojazdów. Nieszczęsny nie otrzymał żadnego wykształcenia, na czym Hindusi poznali się bardzo szybko, rzadkością jest bowiem Hiszpan nie umiejący czytać ani pisać. Wszyscy szydzili z nieszczęśliwca, który rumieńcami wstydu płacił za ściągniętą należność, wiedząc, iż jest przedmiotem kpin, co czyniło jeszcze przykrzejszym jego charakter, i tak już zły i gwałtowny. Specjalnie podsuwano mu pismo odwrotną stroną, on zaś udawał, że czyta, i podpisywał niezdarnymi kulfonami tam, gdzie widział wolne miejsce. Hindusi płacili, ale naigrawali się z niego, on zaś przełykał szyderstwa, ale ściągał podatki. Będąc w tym stanie ducha, nie żywił szacunku dla nikogo; stąd też doszło do ostrej wymiany słów między nim a pańskim ojcem.

Pewnego dnia zdarzyło się, że gdy gryzmolił na papierze, który mu podsunięto w jakimś sklepie, pewien chłopak ze szkoły począł dawać znaki swoim towarzyszom, śmiać się i pokazywać poborcę palcem. Człowieczyna słyszał śmiechy i widział, że szyderstwo wyziera z twarzy zebranych; stracił cierpliwość, odwrócił się raptownie i rzucił w pogoń za chłopakami, którzy zaczęli uciekać z wrzaskiem. Oślepiony gniewem, nie mogąc ich dogonić, cisnął w stronę chłopców kijem, raniąc jednego z nich w głowę i powalając na ziemię, po czym podbiegł doń i jął kopać malca — czemu nikt z obecnych nie miał odwagi przeszkodzić. Nieszczęściem przechodził tamtędy pański ojciec. Oburzony podszedł ku poborcy, chwycił go za ramię i skarcił ostrymi słowy. Ten zaś, oślepiony gniewem, podniósł rękę, lecz ojciec pana nie dał mu czasu i z ową siłą godną potomka Basków... cóż... jedni powiadają, że uderzył poborcę, drudzy, że go pchnął; faktem jest, iż człowiek ów zachwiał się i o kilka kroków dalej runął na ziemię, uderzając głową o kamień. Don Rafael spokojnie podjął z ziemi ranne dziecko i zaniósł je przed sędziego. Eks-artylerzysta, któremu krew rzuciła się ustami, nie odzyskał już zmysłów, umarł po kilku minutach.

Oczywistą jest rzeczą, że wmieszały się w to organa sprawiedliwości. Ojciec pana został aresztowany, a wtedy wszyscy jego skryci wrogowie podnieśli głowy. Posypały się oszczerstwa, zarzucano mu, że jest heretykiem i flibustierem. Być heretykiem — to wielkie nieszczęście, zwłaszcza wtedy, gdy burmistrzem prowincji jest człowiek, który obnosi się ze swą pobożnością i razem ze swą służbą głośno odmawia w kościele różaniec — może zresztą po to, aby go wszyscy słyszeli i modlili się wraz z nim. Jednakże być flibustierem to rzecz o wiele gorsza, niż być heretykiem i zabić trzech poborców podatkowych umiejących czytać, pisać i przeprowadzać filozoficzne dysputy. Wszyscy opuścili pańskiego ojca; jego książki i papiery zostały skonfiskowane. Oskarżono go o to, że sprowadza „El Correo de Ultramar" i periodyki z Madrytu, że posyła je panu do Szwajcarii; znaleziono u niego rzekomo listy i portret pewnego zasądzonego księdza i już nie wiem co jeszcze. Miano mu za złe najróżniejsze rzeczy — nawet używanie stroju filipińskiego. Gdyby ojciec pana miał inną naturę, szybko wyszedłby na wolność, znalazł się bowiem lekarz, który stwierdził, iż przyczyną śmierci nieszczęsnego, poborcy był atak apopleksji; zgubiły go jednak jego majątek, jego zaufanie do sprawiedliwości i nienawiść do wszystkiego, co nielegalne i nieprawe. Ja sam, mimo iż wzdragałem się prosić kogokolwiek o łaskę, udałem się do Kapitana Generalnego, poprzednika obecnie sprawującego władzę: dowodziłem mu, iż nie może być flibustierem człowiek, który przygarnia każdego Hiszpana, ubogiego czy emigranta, użyczając mu dachu nad głową i posiłku przy swym stole; że w żyłach tego człowieka płynie szlachetna hiszpańska krew; na próżno ręczyłem własną głową i oficerskim honorem — zyskałem jedynie tyle, że zostałem źle przyjęty, jeszcze gorzej pożegnany i otrzymałem przydomek zarozumialca.

Wojskowy przerwał, by zaczerpnąć tchu, i widząc, że młody człowiek słucha nie patrząc nań, podjął swą opowieść:

— Na prośbę pańskiego ojca robiłem starania w związku z czekającym go procesem. Zwróciłem się do słynnego filipińskiego adwokata, młodego A. Nie chciał jednak zająć się tą sprawą. „Przegrałbym ją — rzekł mi. — Moja obrona mogłaby się stać nowym powodem do oskarżenia i jego, i mnie. Niechże się pan zwróci do pana M. To mówca płomienny, o wielce łatwej wymowie, Filipińczyk, cieszący się tu znacznym poważaniem".

Tak też uczyniłem.- Słynny adwokat podjął się sprawy, broniąc jej po mistrzowsku i z polotem. Lecz wrogów było wielu — a niektórzy spośród nich ukryci i nieznani. Mnożyli się fałszywi świadkowie, a rzucane przez nich oszczerstwa, które w innym wypadku unicestwiłoby jedno ironiczne lub szydercze zdanie obrońcy, tu nabierały ciała i trwałości. Gdy adwokat zbijał zarzuty, wykazując ich sprzeczności, szybko wysuwano nowe. Oskarżano pańskiego ojca, iż zawładnął bezprawnie dużą częścią swych ziem, zażądano odszkodowania za straty; pomawiano go o utrzymywanie kontaktów z bandytami — w celu ochronienia trzody i zasiewów. Wreszcie cała sprawa zagmatwała się do tego stopnia, że pod koniec roku nikt już nic z niej nie rozumiał. Burmistrz musiał ustąpić ze stanowiska; jego miejsce zajął inny, mający opinię sprawiedliwego człowieka, ten jednak, nieszczęściem, sprawował swój urząd zaledwie kilka miesięcy, zaś jego z kolei następca za bardzo lubił konie...

Cierpienia, nieporozumienia, niewygody aresztu i ból zadawany przez tych niewdzięczników — podważyły żelazne zdrowie don Rafaela. Popadł w chorobę, którą tylko grób leczy. Kiedy wszystko już zmierzało ku końcowi, kiedy miał zostać oczyszczony z zarzutu wrogiej dla ojczyzny działalności i zabicia poborcy — umarł w więzieniu, nie mając przy sobie przyjaznej duszy. Ja przyszedłem, by ujrzeć, jak oddaje ducha.

Starzec umilkł; Ibarra nie rzekł słowa. Tymczasem przybyli do bramy koszar. Wojskowy odwrócił się i wyciągając ku młodzieńcowi rękę, rzekł:

— O szczegóły spytaj pan kapitana Tiago. Teraz zaś — dobrej nocy! Muszę zobaczyć, czy nie zdarzyło się nic nowego w koszarach.

Ibarra, milcząc, z wylaniem uścisnął kościstą dłoń i bez słowa powiódł wzrokiem za porucznikiem, aż ten zniknął.

Wtedy odwrócił się z wolna i widząc przejeżdżającą dorożkę dał znak woźnicy.

— Do hotelu Lali! — mruknął.

Ten bez ochyby jedzie prosto z więzienia — pomyślał woźnica popędzając batem konia.

5. GWIAZDA POŚRÓD CIEMNEJ NOCY

Ibarra wszedł do swego pokoju, wychodzącego na rzekę, i rzucił się na krzesło, wybiegając spojrzeniem w przestrzeń rozpościerającą się tuż za otwartym oknem.

Dom naprzeciwko, na drugim brzegu, był rzęsiście oświetlony i aż tu docierały żywe akordy instrumentów, w większości szarpanych. Gdyby nasz młodzieniec mniej był zajęty swymi myślami, a bardziej ciekawy, zechciałby pewnie obejrzeć przez lornetę to, co się działo w kręgu tych świateł; byłby zobaczył piękną, młodą i smukłą dziewczynę, ubraną w malowniczy strój filipiński, stojącą pośrodku półkola utworzonego przez grupę osób żywo gestykulujących: byli tam Chińczycy, Hiszpanie, Filipińczycy, wojskowi, księża, starzy i młodzi. U boku owej piękności stał o. Damaso i uśmiechał się jak człowiek szczęśliwy; o. Sibyla mówił coś do dziewczyny, a dońa Victorina poprawiała na jej wspaniałych włosach sznur pereł i brylantów siejących przepiękne blaski. Dziewczyna była blada, zbyt blada nawet; oczy, które prawie cały czas miała spuszczone, zdradzały, skoro je uniosła, niewinną duszę, kiedy zaś w uśmiechu odkryła piękne białe zęby — chciałoby się rzec, że róża jest tylko zwykłą rośliną, a kość słoniowa tylko zębem słonia. Na przezroczystej tkaninie z ananasowego włókna i na białej, toczonej szyi dziewczyny mrugały żywe oczka brylantowego naszyjnika.

Jeden tylko człowiek zdawał się nie ulegać jej świetlanemu wpływowi, jeśli można się tak wyrazić: był to młody franciszkanin, szczupły, wychudzony, blady, który ją obserwował z daleka, niby posąg znieruchomiały, prawie bez tchu.

Ibarra jednakże nie widział tej sceny; jego oczy 'oglądały co innego: cztery nagie i brudne ściany otaczają małą przestrzeń. W jednej ze ścian, w górze, krata; na brudnej, wstręt budzącej podłodze — mata, a na macie umierający starzec: oddycha z trudem, wiedzie spojrzeniem dokoła i płacząc wymawia jedno imię. Starzec jest sam, od czasu do czasu daje się słyszeć brzęk łańcucha lub jęk zza ściany... A potem, gdzieś indziej, daleko — radosna uczta, pijaństwo; jakiś młodzieniec śmieje się, wykrzykuje, wylewa wino na kwiaty przy aplauzie i pijackim śmiechu innych!

Oto co widział nieszczęśliwy oczyma duszy. Światła pogasły w domu naprzeciw, muzyka i hałas ucichły, lecz Ibarra słyszał jeszcze niespokojny krzyk ojca wzywającego syna w ostatniej swej godzinie.

Milczenie tchnęło pustoszącym powiewem na Manilę i wszystko zdawało się pogrążać w nicości; dało się słyszeć pianie koguta wtórującego zegarom z wież i smętnemu pokrzykiwaniu znudzonych straży. Pojawił się rąbek księżyca; cała natura układała się do spoczynku, tak — nawet Ibarra spał już, znużony widać smutnymi myślami i trudami podróży.

Ale ów młody franciszkanin, którego dopiero co widzieliśmy nieruchomego i milczącego w rozgwarze salonu — ten nie spał. Czuwał. Oparłszy łokieć o parapet okna swej celi, bladą, wychudzoną twarz złożył na dłoni i w milczeniu spoglądał ku dalekiej gwieździe błyszczącej wśród ciemnego nieba. Gwiazda zbladła i znikła, księżyc stracił swój słaby blask — ale franciszkanin nie ruszył się z miejsca: patrzył w stronę odległego horyzontu, zacierającego się w porannej mgle, w stronę pól Bagumbayan, w stronę uśpionego jeszcze morza.

6. KAPITAN TIAGO

Bądź wola Twoja na ziemi

Podczas gdy bohaterowie naszej opowieści śpią lub jedzą śniadanie, zajmijmy się kapitanem Tiago. Nigdy nie byliśmy jego gośćmi, nie mamy więc prawa ani obowiązku okazywać mu lekceważenia, pomijając milczeniem jego osobę, nawet w tak ważnych okolicznościach.

Niskiej postaci, o jasnej karnacji, okrągły na ciele i twarzy dzięki obfitości tłuszczu — który, jak twierdzili jego przyjaciele, niebo nań zsyłało, zaś według zdania jego wrogów pochodził z krwi biednych — kapitan Tiago wydawał się młodszy, niż był w rzeczywistości: dawano mu od trzydziestu do trzydziestu pięciu lat. W czasach, o których mówimy, twarz jego z"awsze miała wyraz wniebowzięty. Jego czaszka, mała, okrągła, pokryta czarnymi jak heban włosami, długimi z przodu i bardzo krótkimi z tyłu, kryła w sobie, jak powiadano, mnóstwo rzeczy; jego małe oczki — wszakże niepodobne do chińskich — nigdy nie zmieniały wyrazu; nos był cienki i bynajmniej nie płaski, i gdyby jego usta nie były zniekształcone nadużywaniem tytoniu i betelu, który, zbierając się pod jednym z policzków, psuł symetrię rysów twarzy — śmiało można by go uznać za przystojnego mężczyznę. Mimo wyżej wspomnianego nałogu, zachował jednak biel zębów: własnych i dwóch wstawionych mu przez dentystę po dwanaście duros za sztukę.

Uchodził za jednego z najbogatszych ludzi w Binondo i za jednego z najpoważniejszych rolników: posiadał ziemie w Pampanga i w Laguna de Bay, gdzie specjalnie wyróżniał San Diego, dzierżawione przezeń co roku. San Diego było jego ulubioną miejscowością ze względu na przyjemne kąpiele, słynne walki kogutów i wspomnienia, które stąd zachował; spędzał tu bowiem przynajmniej dwa miesiące w roku. Kapitan Tiago miał wiele domów w Santo Cristo, na ulicy Anloague i na ulicy del Rosario; miał wraz z pewnym Chińczykiem kontrakt na sprzedaż opium i zbyteczne byłoby nadmieniać, iż ciągnęli stąd ogromne zyski. Dostarczał jedzenie więźniom z Bilibid i paszy wielu gospodarstwom w Manili — ma się rozumieć wszystko to na specjalne umowy. Pozostając w dobrych stosunkach z władzami, zręczny, obrotny, nawet zuchwały w spekulowaniu tym, co innym było niezbędne — był jedynym budzącym obawę rywalem takiego na przykład Pereza, jeśli idzie o dzierżawy czy licytacje godności i urzędów, jakie rząd Filipin powierza zawsze prywatnym rękom. Tak więc w czasach, gdy miały miejsce wyżej opisane wypadki, kapitan Tiago był tak szczęśliwy, jak tylko może być na tych ziemiach człowiek o niewielkim mózgu: był bogaty, pozostawał w zgodzie z Bogiem, z rządem i z ludźmi. To, że nie wadził się z Bogiem, było niewątpliwe, niemal nie do obalenia: nie miał powodów do złych stosunków z dobrym Panem Bogiem, skoro prowadził dostatni żywot na ziemi, skoro nie spotykał się z Nim nigdy ani nie pożyczał Mu pieniędzy. Nigdy nie zwracał się do Boga z modlitwą ani nawet nie szukał wsparcia w największych swych kłopotach; był bogaczem i jego złoto modliło się za niego: do odprawiania mszy i publicznych modłów Bóg stworzył wyniosłych i potężnych księży; do odmawiania nowenn i różańców stworzył On w nieskończonej swej dobroci i ku korzyści bogaczy — biedaków, gotowych za jednego peso odmówić szesnaście „tajemnic" i przeczytać wszystkie święte księgi, włącznie z hebrajską Biblią (to już za podwyższoną opłatą) i jeśli zdarzyło się, że w jakimś wielkim zmartwieniu potrzebował pomocy niebios i nie mógł sobie inaczej poradzić, wtedy zwracał się do świętych, obiecując im wiele rzeczy, aby ich zobowiązać i ostatecznie przekonać o szlachetności swych dążeń. Najwięcej jednak obiecywał i dotrzymywał obietnic Matce Boskiej z Antipolo, Orędowniczce Pokoju i Patronce Podróżnych.

W domu kapitana drzwi z sali jadalnej, zawieszone jedwabną zasłoną, prowadzą do małej kapliczki, której nie może zabraknąć w żadnym filipińskim domu: tu są „lary" kapitana Tiago; mówimy „lary", gdyż człowiek ten o wiele bardziej skłaniał się ku politeizmowi niż ku jednemu bóstwu, którego nigdy nie rozumiał. W pomieszczeniu tym zobaczymy wyobrażenie Świętej Rodziny, z biustami i kończynami z kości słoniowej, oczyma z kryształów, długimi rzęsami i ufryzowanymi blond włosami: piękności rzeźbione w Santa Cruz. Obrazy olejne, malowane przez artystów Paco i Hermita, przedstawiają męczeństwa świętych, cuda Świętej Panienki i tym podobne. Święta Łucja, patrząca w niebo i niosąca na talerzu drugą parę oczu z rzęsami i brwiami, jak te, które można zobaczyć wymalowane w trójkącie Trójcy Świętej lub na egipskich sarkofagach; Święty Antoni Padewski w habicie franciszkańskim, patrzący ze łzami na Dzieciątko Jezus wystrojone niemal w gubernatorskie szaty — w trój graniastym kapeluszu, z szablą i w butach, niczym na dziecięcej zabawie w Madrycie. To ostatnie oznaczało dla kapitana Tiago, że chociaż Bóg popiera swą potęgą potęgę Kapitana Generalnego Filipin, zawsze będą nim, jak lalką, igrali franciszkanie. Znajdował się tam także Święty Antoni Opat ze świnią u boku, która to świnia była dla kapitana równie cudowna, jak sam Święty, toteż nie śmiał mówić na nią „świnia", lecz „stworzenie Świętego Antoniego"; Święty Franciszek z Asyżu z siedmioma skrzydłami, w habicie koloru kawy, umieszczony nad Świętym Wincentym, mającym tylko dwa skrzydła, ale za to odzianym w kornet; Święty Piotr Męczennik, z głową rozpłataną wielkim nożem złoczyńcy; dalej Święty Piotr ucina ucho jakiemuś Maurowi, który zagryza wargi i krzywi się z bólu, podczas gdy kogut pieje, trzepocząc skrzydłami na szczycie doryckiej kolumny. Z tego obrazu kapitan Tiago wyprowadził wniosek, że aby być świętym, można zarówno być ćwiartowanym, jak i ćwiartować innych. Któż zdołałby zliczyć ową armię obrazów i określić ich jakość i stopień doskonałości? Nie starczyłby nam na to cały rozdział! Mimo to nie możemy pominąć milczeniem pięknego Świętego Michała niemal metrowej wysokości, z malowanego i złoconego drzewa. Archanioł, przygryzający dolną wargę, ma płomienne oczy, zmarszczone brwi i czerwone policzki; trzyma grecką tarczę, a w prawej ręce dzierży kris, gotów zranić tego, kto się zbliży (mówi o tym jego postawa i spojrzenie). Kapitan Tiago nigdy się doń nie zbliżał — bał się cudu. Ileż to razy ożywały obrazy, aby zawstydzić i ukarać grzesznika! Mówią, że pewien Chrystus hiszpański, powołany na świadka miłosnych przysiąg, skinieniem głowy potwierdził je przed sądem. Że inny Chrystus otoczył ramieniem Świętą Lutgardę. A czyż on sam, kapitan Tiago, nie czytał świeżo wydanej książki na temat mimicznej przemowy, wygłoszonej przez obraz Świętego Dominika w Soriano? Święty nie powiedział ani słowa, ale z jego gestów można było wywnioskować — czy też wywnioskował to autor książeczki — że zapowiada on koniec świata. Mówiono także, iż Matka Boska Bolesna z miejscowości Lipa miała jeden policzek bardziej pulchny od drugiego i zabłocone brzegi sukni. Czyż nie wykazuje nam to z matematyczną ścisłością, że święte figury również chodzą na spacery (nie unosząc przy tym sukni), a nawet cierpią na ból zębów, być może z naszej przyczyny? Cóż ponadto? My sami widzieliśmy kaznodzieję, pokazującego zgromadzonym chustkę zroszoną krwią i już mieliśmy pobożnie zapłakać, gdy na nieszczęście dla duszy naszej, zakrystian zaczął nas zapewniać, iż był to żart: krew pochodziła od kury, upieczonej i zjedzonej incontinenti mimo Wielkiego Piątku...

Kapitan Tiago zatem, będąc człowiekiem rozsądnym i religijnym, starał się nie zbliżać do krisu Świętego Michała. Strzeżonego Pan Bóg strzeże — mawiał do siebie. — Wiem ja, że to archanioł, ale nie ufam, nie ufam!

Co roku był na odpuście w Antipolo. Dawał wtedy na dwie msze dziękczynne, po czym kąpał się w słynnym źródle, w którym obmywał się sam Święty Obraz. Osoby pobożne widziały jeszcze ślady stóp i włosów na twardej skale. My życzylibyśmy sobie, żeby ów groźny obraz wstrząsnął kiedyś na oczach zebranych dewotek swą świętą fryzurą i położył im stopę na języku lub na głowie.

Tam to, w pobliżu tegoż źródła, kapitan Tiago zjada pieczonego prosiaka, zupę z dalag z liśćmi alibambang i inne mniej lub więcej apetyczne dania. Dwie msze kosztowały tanio, jeśli się weźmie pod uwagę chwałę, jakiej przysporzą Matce Boskiej ogniste koła, rakiety, bomby i moździerze (lub bersos, jak je tu nazywają) — no i jeśli się obliczy wielkie zarobki, jakie dzięki tym mszom przypadną w udziale kapitanowi przez resztę roku.

Ale Antipolo nie było jedynym teatrem dla jego ostentacyjnej pobożności. W Binondo, w Pampanga i w San Diego, kiedy miał walczyć kogut z dużymi zakładami, posyłał proboszczowi złote monety na mszę za pomyślność i, jak Rzymianie radzili się swych augurów przed bitwą, dając jeść świętym kurom, tak kapitan Tiago miał własne swe wróżby, stosowne do naszych czasów i nowych prawd. Bacznie zważał na płomień gromnic, dym kadzideł, głos księdza i tym podobne — i ze wszystkiego starał się wyprowadzić przepowiednię na przyszłość. Powszechnie się uznaje, że kapitan Tiago mało zakładów przegrywa, zaś jeśli traci, to dlatego, iż odprawiający nabożeństwo ksiądz był zachrypnięty, było mało świateł, świece kopciły lub że między monety wśliznęła się jakaś sztuka fałszywa. Skarbnik pewnego bractwa zapewniał go, że te straty były próbami, jakie zsyłało nań niebo, aby upewnić się jeszcze bardziej co do jego wiary i pobożności.

Kochany przez proboszczów, szanowany przez kościelnych, naśladowany przez pracowitych Chińczyków, człowiek ten był szczęśliwym wyznawcą religii na tej ziemi, a osoby poważne i wielkiej pobożności przypisywały mu również przemożne wpływy na Dworze Niebieskim.

Że pozostawał w zgodzie z rządem — nie ulega wątpliwości, choć wydaje się to rzeczą niezwykle trudną. Niezdolny do zawiści i zadowolony ze swego modus vivendi, zawsze gotów był usłuchać pierwszego lepszego urzędnika i posłać mu prezent w postaci szynek, kogutów i chińskich owoców — bez względu na porę roku. Jeśli słyszał, że źle mówią o Filipińczykach, on, który nie uważał się za takowego, podchwytywał ton i mówił jeszcze gorzej; jeśli krytykowano mieszańców-Chińczyków lub Hiszpanów, on krytykował ich także, być może dlatego, iż uważał się już za Iberyjczyka czystej krwi. Pierwszy przyklaskiwał każdemu podatkowi lub kontrybucji, zwłaszcza jeśli węszył w tym jakiś kontrakt lub dzierżawę. Zawsze miał w pogotowiu orkiestrę, aby móc w każdej chwili powitać całą plejadę gubernatorów, burmistrzów i prokuratorów.

Na jego osobie sprawdzały się dwie maksymy — chrześcijańska: „błogosławieni ubodzy duchem" i świecka: „błogosławieni posiadacze". Bezbożnicy mieli go za głupca, biedacy za nielitościwego, okrutnego i żerującego na ich nędzy — poddani za tyrana i despotę.

A kobiety? Ba, kobiety! Nędzne, plecione chaty trzęsły się od plotek i oszczerstw, słychać było szlochy i lamenty zmieszane niekiedy z kwileniem dziecka. Niejedną młodą dziewczynę sąsiedzi wytykali palcami. Ale te sprawy nie mącą jego spokoju. To pewna starucha spędza mu sen z powiek. Starucha, która rywalizuje z nim w pobożności i która od wielu proboszczów zdobyła więcej pochwal i aplauzów niż on za swych najlepszych dni. Między kapitanem Tiago a tą wdową, dziedziczką swych braci i siostrzeńców, istnieje święte współzawodnictwo obracające się na korzyść kościoła, 'tak jak konkurencja między parowcami obracała się wówczas na korzyść społeczeństwa.

Taki jest kapitan Tiago obecnie. Co zaś do jego przeszłości — był jedynym synem cukiernika z Malabon, dość zamożnego, na tyle jednak skąpego, że nie chciał trwonić pieniędzy na edukację syna, dlatego też Santiago został służącym pewnego poczciwego dominikanina, człeka bardzo szlachetnego, który starał się nauczyć go wszystkiego, co sam umiał. Już miał osiągnąć to szczęście, że znajomi zaczęliby nazywać go „logikiem", to znaczy miał zacząć uczyć się logiki — kiedy śmierć jego protektora, a potem śmierć ojca położyły kres studiom i zmusiły go do poświęcenia się interesom. Ożenił się z piękną dziewczyną z Santa Cruz, która pomogła mu zrobić majątek i zyskać wysoką pozycję w społeczeństwie. Dońa Pia Alba nie zadowalała się kupowaniem cukru, kawy i indygo: chciała siać i zbierać, toteż młode małżeństwo kupiło ziemię w San Diego i z tych to czasów datuje się przyjaźń kapitana z o. Damaso i Rafaelem Ibarrą, najbogatszym właścicielem ziemskim w tych stronach. W ciągu pierwszych sześciu lat małżeństwa brak potomka czynił z ich dążenia do gromadzenia bogactw prawie naganną ambicję; a przecież dońa Pia była urodziwa, silna i pięknie zbudowana. Na próżno odmawiała nowenny, na próżno za radą dewotek z San Diego udała się do Najświętszej Panienki z Taal, dawała jałmużny i tańczyła na procesji przed Świętą Panienką z Turumba w Pakil. Aż wreszcie o. Damaso poradził jej, aby udała się do Obando i tam wzięła udział w tańcach ku czci Świętego Paskwalego i aby prosiła o syna, wiadomo bowiem, że w Obando jest Trójca — Matka Boska z Salamban, Święta Klara i Święty Paskwali — która zsyła synów lub córki, zależnie od wyboru. Dzięki tej roztropnej radzie dońa Pia poczuła się matką... lecz — jak ów rybak, o którym Szekspir mówi w „Makbecie", a który przestał śpiewać znalazłszy skarb — tak ona postradała swą wesołość, posmutniała i przestała się uśmiechać.

Kaprysy — mówili wszyscy, razem z kapitanem Tiago. Zgryzoty jej zakończyła gorączka porodowa; dońa Pia osierociła śliczną dziewczynkę, którą do chrztu poniósł sam o. Damaso. I ponieważ Święty Paskwali nie dał syna, o którego był proszony, dziewczynce dano imiona Maria Klara na cześć Matki Boskiej z Salamban i Świętej Klary, milczeniem zaś ukarano Świętego Paskwalego.

Dziewczynka została pod opieką ciotki Izabeli, owej poczciwej staruszki, którą widzieliśmy na początku naszej opowieści; większą część roku mieszkała w San Diego, ze względu na zdrowy klimat i uroczystości urządzane tam przez o. Damaso. Maria Klara nie odziedziczyła po ojcu małych oczek: miała po matce oczy wielkie, czarne, ocienione długimi rzęsami, żywe i wesołe w czasie zabawy, smutne, głębokie i zamyślone — gdy się przestawała uśmiechać. Kiedy była mała, jej kręcone włosy miały kolor niemal jasny; nosek, regularnie zarysowany, nie był ani za cienki, ani zbyt płaski. Buzię zdobiły wesołe dołeczki, skóra miała delikatność skórki cebuli, a białość bawełny, jak twierdzili jej krewni, którzy w małych i foremnych uszkach dziewczynki odnajdywali rys podobieństwa do kapitana Tiago. Ciotka Izabela przypisywała te półeuropejskie rysy kaprysom małżonki kapitana, przypominała, że widziała wielekroć, jak dońa Pia w pierwszych miesiącach ciąży płakała przed Świętym Antonim; inna krewna kapitana Tiago twierdziła to samo, z tą jedynie różnicą, że wiązała to z innym świętym: wydawało jej się, że była to albo Najświętsza Panienka, albo Święty Michał. Słynny filozof, kuzyn kapitana Tinonga, szukał wytłumaczenia tej sprawy we wpływie planet.

Maria Klara, bożyszcze wszystkich, rosła otoczona miłością i uśmiechami. Była tak pełna radości, jej szczebiot był tak niewinnie dziecięcy, że kapitanowi Tiago, do szaleństwa w niej zakochanemu,/nie pozostawało nic więcej, jak błogosławić świętych z Obando i radzić wszystkim nabycie ich wizerunków.

W krajach południowych dziewczynka trzynasto- lub czternastoletnia staje się kobietą — nocą jest jeszcze pączkiem, rano rozkwita kwiatem. W tym okresie przejściowym, tajemniczym i romantycznym, Maria Klara, za wolą proboszcza z Binondo, została umieszczona w Klasztorze Świętej Katarzyny, gdzie miała otrzymać od zakonnic surowe wychowanie religijne. Ze łzami żegnała się z o. Damaso oraz z jedynym przyjacielem, towarzyszem jej dziecięcych zabaw, Chryzostomem Ibarrą, który wkrótce potem także wyjechał — do Europy. W klasztorze, kontaktując się ze światem poprzez podwójną kratę i już pod czujnym okiem siostry socjuszki, dziewczynka była lat siedem. Don Rafael i kapitan Tiago, każdy mając na względzie swe własne cele i rozumiejąc wzajemną skłonność dwojga młodych, postanowili połączyć małżeństwem swe dzieci i utworzyli spółkę handlową. To wydarzenie, które miało miejsce w kilka lat po wyjeździe Ibarry, było obchodzone z równą radością przez dwa serca — na różnych krańcach świata i w zupełnie odmiennych okolicznościach.

7. IDYLLA NA TARASIE

Tego ranka ciotka Izabela i Maria Klara wcześnie udały się na mszę. Dziewczyna, ubrana wytwornie, z różańcem o błękitnych ziarnach, opasującym jej dłoń niby bransoleta; staruszka — uzbrojona w okulary, aby w czasie nabożeństwa czytać „Kotwicę zbawienia".

Zaledwie kapłan zniknął sprzed ołtarza, panna objawiła chęć wycofania się z kościoła — ku wielkiemu zdumieniu i zgorszeniu poczciwej ciotki, która miała swą siostrzenicę za pobożnisię i miłośniczkę pacierzy przynajmniej taką jak każda mniszka. Staruszka wstała z miejsca, zrzędząc i żegnając się. „Już tam dobry Pan Bóg mi przebaczy, musi wszak znać lepiej serca dziewcząt niż ty, ciociu" — chciała jej powiedzieć dziewczyna, aby przerwać te surowe, ale przecież matczyne wymówki.

Teraz są już po śniadaniu i Maria Klara rozprasza swą niecierpliwość pleceniem jedwabnej sakiewki, podczas gdy ciotka stara się zatrzeć ślady wczorajszego przyjęcia, poruszając miotełką z piór. Kapitan Tiago przegląda jakieś papiery. Każdy hałas na ulicy, każdy przejeżdżający powóz wprawiają w drżenie pierś dziewczyny, wstrząsają nią. O, chciałaby teraz znaleźć się w spokojnym klasztorze, wśród przyjaciółek. Tam mogłaby widzieć swego wybranego bez drżenia, bez zakłopotania! Ale czyż nie był on twym przyjacielem od lat dziecięcych? Czyż nie bawiliście się razem, a nawet nie spieraliście czasami? Tych spraw nie będę tłumaczył; jeśli ty, czytelniku, kochałeś kiedy — zrozumiesz mnie; jeśli nie kochałeś, nie ma potrzeby, bym ci coś wyjaśniał: profani nie rozumieją tych tajemniczych spraw!

— Sądzę, Mario, że lekarz ma rację — odzywa się kapitan Tiago. — Powinnaś pojechać na wieś, jesteś bardzo blada, potrzebujesz świeżego powietrza. Co sądzisz o Malabon... lub o San Diego?

Na dźwięk tej ostatniej nazwy Maria Klara poczerwieniała jak polny mak, nie mogąc wykrztusić słowa.

— Pójdziesz zaraz z ciotką Izabelą do klasztoru, zabierzesz swoje rzeczy i pożegnasz się z przyjaciółkami — ciągnął kapitan nie podnosząc głowy. — Już tam nie wrócisz.

Maria Klara poczuła ów niejasny smutek, który ogarnia naszą duszę, kiedy przychodzi nam na zawsze rozstać się z miejscem, gdzie byliśmy szczęśliwi; inna myśl jednak zagłuszyła ów ból.

— I za cztery czy pięć dni, kiedy będziesz miała nowe suknie, pojedziemy do Malabon... Twego księdza nie ma już w San Diego; ów kapłan, którego widziałaś wczoraj wieczorem, to nowy proboszcz, święty człowiek.

— Lepiej jej służy San Diego, kuzynie! — wtrąciła ciotka Izabela — a przy tym dom jest tam wygodniejszy, no i zbliża się święto.

Maria Klara chciała uścisnąć ciotkę, ale usłyszała turkot zatrzymującego się powozu i zbladła.

— A prawda! — zauważył kapitan Tiago i innym już tonem dodał: — To pan Chryzostom!

Maria Klara upuściła trzymaną w dłoniach robótkę, chciała poruszyć się, lecz nie mogła: przebiegł ją nerwowy dreszcz. Na schodach dały się słyszeć kroki, a potem — świeży męski głos. Jak gdyby ów głos posiadał magiczną siłę, dziewczyna otrząsnęła się ze wzruszenia i rzuciła do drzwi, kryjąc się w kaplicy, gdzie ustawione były figury świętych. Dwoje starszych wybuchnęło śmiechem, Ibarra zaś usłyszał jeszcze odgłos zamykanych drzwi.

Pobladłe dziewczę, przyciskając dłonie do bijącego serca, z zapartym tchem słuchało, co mówiono. Usłyszała głos, ów głos tak jej drogi, który przez tyle lat słyszała tylko w snach; młodzieniec pytał o nią. Szalona z radości, ucałowała świętego, który stał najbliżej, Świętego Antoniego (szczęśliwy Święty: i za życia, i wyrzeźbiony w drzewie zawsze na tak piękne wystawiony pokusy!) Potem poszukała dziurki od klucza, aby przyjrzeć się ukochanemu. Uśmiechała się. I kiedy ciotka wyrwała ją z tego zachwycenia, Maria Klara nie wiedząc, co się dzieje, obsypała staruszkę pocałunkami.

— Ależ, głuptasie, co się stało? — zdołała wreszcie wykrztusić ciotka Izabela.

Maria Klara zawstydziła się i krągłym ramieniem zakryła oczy.

— Prędko, uspokój się, chodź! — dodała ciotka czule. — Gdy on mówi z ojcem o tobie... chodź... i nie każ na siebie czekać!

Dziewczyna dała się prowadzić jak dziecko — po chwili zamknęły się w swych pokojach.

Kapitan Tiago i Ibarra rozmawiali z ożywieniem, kiedy zjawiła się ciotka Izabela, prawie ciągnąc za sobą siostrzenicę, której spojrzenie uciekało na boki...

Co rzekły sobie te dwa serca, co powiedziały oczy językiem doskonalszym niż ten, którym władają usta, językiem danym duszy, aby nie mącił uczuciowej ekstazy?...

Kiedy zakochani, kryjąc się przed wznoszącą kurz miotełką ciotki Izabeli, uciekli na taras, aby swobodnie, pogawędzić wśród gałęzi winogradu — cóż takiego sobie powiedzieli, że drżałyście, czerwone kwiatki cabello-de-angel? Opowiedzcie wy, o ożywczej woni i kolorowych wargach; i ty, wietrzyku, któryś nabył rzadkiej śpiewności podczas tajemnych i ciemnych nocy w dziewiczych puszczach; opowiedzcie, promienie słońca, pełna blasku oznako wieczności, jedyna niematerialna w świecie materii, opowiedzcie wy, bo ja umiem mówić tylko o sprawach, prozaicznych.

Skoro jednak nie chcecie, postaram się zrobić to sam.

Niebo było błękitne, świeży wietrzyk poruszał liśćmi i kwiatami powoju, zasuszonymi rybami i chińskimi lampionami. Młodzi słyszeli wyraźnie odgłosy wioseł poruszających mętne wody rzeki, słyszeli pojazdy i wozy toczące się przez most w Binondo, nie słyszeli jednak, co mruczała ciotka:

— A to dobrze! Tam będą was mogli oglądać wszyscy sąsiedzi — mówiła.

Zrazu szeptali sobie same rzeczy błahe, te rozkoszne głupstewka, ale Maria Klara, jako nieodrodna siostra Kaina, jest zazdrosna, pyta więc narzeczonego:

— Czy zawsze myślałeś o mnie? Me zapomniałeś ninie w twych tak licznych podróżach? Tyle wielkich miast widziałeś i tyle pięknych kobiet!...

I on również, brat Kaina, umie dobierać pytania i czasem trochę skłamać.

— Czyż mógłbym cię zapomnieć? — odpowiada patrząc z zachwytem w jej czarne oczy. — Mógłżebym zapomnieć świętą przysięgę? Pamiętasz ów burzliwy wieczór, kiedy widząc mnie płaczącego przy trumnie matki podeszłaś i położyłaś mi dłoń na ramieniu mówiąc: „Straciłeś matkę... ja zaś nigdy jej nie miałam" i płakałaś wraz ze mną. Kochałaś ją i ona cię kochała jak córkę. Padał wtedy deszcz, błyskało, ale mnie zdawało się, że słyszę muzykę i że blada twarz zmarłej rozjaśnia się uśmiechem. Wtedy przysiągłem, iż uczynię cię szczęśliwą, i ponieważ przysięga ta nigdy mi nie ciążyła, teraz ją ponawiam. Myśl o tobie towarzyszyła mi zawsze, ratowała mnie z niebezpieczeństw podróży, była mi dobrą radą w samotności, w dalekich obcych krajach. Wydawało mi się, że jesteś wróżką, duchem, poetyckim wcieleniem ojczyzny; dlatego miłość do ciebie i do kraju stopiła się w jedno... Czyż mógłbym cię zapomnieć?

— Nie podróżowałam jak ty — odpowiada dziewczyna i uśmiecha się, wierzy bowiem we wszystko, co o n mówi. — Znam tylko swoje miasteczko, Manilę i Antipolo. Ale odkąd zamieszkałam w klasztorze, zawsze pamiętałam o tobie, porzucając to wspomnienie tylko wtedy, gdy kazał mi spowiednik, nakładając pokutę. Wspominałam nasze dziecięce zabawy, nasze kłótnie. Wtedy cierpiałam przez te waśnie, ale potem, kiedy przypominałam je sobie będąc w klasztorze, brak mi ich było, chciałabym jeszcze sprzeczać się z tobą i... godzić. Gdy byliśmy jeszcze dziećmi, poszliśmy kiedyś z twoją matką kąpać się w strumyku, w cieniu trzcinowych zarośli. Na brzegach strumienia rosło wiele kwiatów i roślin, mówiłeś mi ich nazwy łacińskie i hiszpańskie, uczyłeś się już bowiem w Ateneo. Nie zwracałam na ciebie uwagi, chciałam biec za motylami i ważkami. Nagle gdzieś się skryłeś, a gdy wróciłeś, niosłeś wieniec z liści i kwiatów pomarańczy. Włożyłeś mi go na głowę, nazywając mnie Chloe; dla siebie zrobiłeś drugi wianek, z powoju. Ale twoja matka zdjęła mi wianek, utłukła go kamieniem, robiąc papkę, w której mieliśmy umyć głowy; łzy stanęły ci w oczach i powiedziałeś jej, że nie zna się na mitologii. „Głuptasie — rzekła twoja matka — zobaczysz, jak ładnie będą wam potem pachniały włosy". Ja się śmiałam, ty byłeś obrażony, nie chciałeś ze mną rozmawiać i byłeś cały czas tak poważny, że z kolei mnie zaczęło zbierać się na płacz. Gdy wracaliśmy do wsi, słońce bardzo prażyło; zerwałam liście szałwi rosnące przy drodze i dałam ci, abyś je sobie włożył do kapelusza i uniknął w ten sposób bólu głowy. Roześmiałeś się, wtedy wyciągnęłam do ciebie rękę i znów była zgoda.

Ibarra uśmiechnął się, szczęśliwy, otworzył portfel i wyjął kartkę papieru, w którą zawinięte były listki: sczerniałe, suche i pachnące.

— Twoje liście szałwi! — rzekł. — To wszystko, co mi dałaś. Teraz ona z kolei szybkim ruchem wyjęła zza gorsu białą kopertę.

— O nie, nie wolno dotykać — rzekła uderzając go po ręce. — To list pożegnalny.

— Ten, który napisałem przed wyjazdem?

— A czy szanowny pan napisał do mnie jakiś inny?

— A com napisał w tym oto?

— Sanie kłamstwa, wymówki niewypłacalnego dłużnika — odparła dziewczyna z uśmiechem, dając tym do zrozumienia, jak miłe jej były owe kłamstwa. — Czekaj, przeczytam ci go, tylko opuszczę uprzejmości, żeby cię zbytnio nie dręczyć.

I unosząc papier do oczu, aby młodzieniec nie widział jej twarzy, zaczęła:

— „Moja droga..." Nie czytam dalszych słów, bo to nieprawda! — i przebiegła oczyma kilka następnych wierszy. — „Ojciec mój pragnie, abym wyjechał, nie zważa na moje prośby. Jesteś mężczyzną, rzekł mi, musisz więc myśleć o przyszłości i obowiązkach. Musisz nauczyć się mądrości życia, tego, czego twoja ojczyzna dać ci nie może — abyś jej kiedyś służył. Jeśli zostaniesz u mego boku, w moim cieniu, w tej pełnej smutku atmosferze, nie nauczysz się patrzeć dalej i w dniu, kiedy mnie zabraknie, będziesz jako ta roślina, o której mówi nasz poeta Baltazar: wyrosła w wodzie i liście jej więdną, skoro tylko przestanie się ją podlewać; wysusza ją jedna chwila żaru. Cóż to? Jesteś już prawie dorosły i płaczesz?» Zranił mnie ten wyrzut i wyznałem ojcu, że cię kocham. Zamilkł, myślał chwilę i kładąc mi rękę na ramieniu rzekł drżącym głosem: «Sądzisz, że ty jeden umiesz kochać? Że twój ojciec cię nie kocha i nie boleje nad rozłąką? Niedawno straciliśmy twoją matkę, zbliża się ku mnie starość, ów wiek, w którym szuka się oparcia i rady młodych, a mimo to zgadzam się na samotność, choć nie wiem, czy cię jeszcze zobaczę. Muszę jednak myśleć o większych sprawach... Przyszłość otwiera się dla ciebie, dla mnie się zamyka; twoja miłość się rodzi, moja zmierza ku śmierci; ogień płonie w twoich żyłach, mróz ogarnia moje, a mimo to płaczesz i nie potrafisz poświęcić twego dziś dla jutra, przydatnego tobie i twej ojczyźnie!" Oczy mego ojca napełniły się łzami, upadłem na kolana u jego stóp, uścisnąłem go, prosiłem o przebaczenie i oświadczyłem, żem gotów jechać..."

Ibarra był tak wzruszony, że dziewczyna musiała przerwać lekturę. Młodzieniec, pobladły, chodził z jednego końca tarasu w drugi.

— Co ci jest? Cóż się stało? — spytała.

— Przypomniałaś mi o moich obowiązkach, o tym, że dziś jeszcze muszę wyjechać! Jutro święto zmarłych.

Maria Klara patrzyła nań przez chwilę wielkimi marzącymi oczyma i zrywając kwiat, rzekła z przejęciem:

— Wszakże ja cię nie zatrzymuję, za parę dni znów się zobaczymy. Połóż ten kwiat na grobie twych rodziców.

W chwilę później młody człowiek szedł na dół po schodach w towarzystwie kapitana Tiago i ciotki Izabeli, a Maria Klara zamknęła się w kaplicy.

— Bądź pan łaskaw powiedzieć Andeng, aby przygotowała dom na przyjazd Marii Klary i Izabeli. Szczęśliwej podróży! — mówił kapitan, gdy Ibarra wsiadał do powozu, który za chwilę ruszył .w kierunku placu Świętego Gabriela. Zaś Marii Klarze, która płakała przed obrazem Matki Boskiej, poradził:

— Idź no i zapal dwie świece, takie po dwa reale: jedną przed Świętym Rochem, drugą przed Świętym Rafaelem, patronem podróżnych. Zapal lampkę przed Najświętszą Panienką Orędowniczką Pokoju i Opiekunką Podróżnych. Lepiej wydać cztery reale na wosk i sześć cuartos na oliwę, niż płacić potem słony okup.

8. Wspomnienia

Powóz Ibarry przejeżdżał przez najbardziej ruchliwe przedmieścia Manili; to, co poprzedniego wieczora przyprawiało młodzieńca o melancholię, w świetle dnia kazało mu się, wbrew wszystkiemu, uśmiechać. Ruch, który wrzał wszędzie, pojazdy pędzące tam i z powrotem, dorożki, powoziki, Europejczycy, Chińczycy, tubylcy — każdy w swym narodowym stroju — sprzedawcy owoców, gońcy, półnagi tragarz, tace z jedzeniem, gospody, restauracje, sklepy, nawet wozy ciągnięte przez beznamiętne i flegmatyczne bawoły, które jakby mimochodem wloką ciężary, co nie przeszkadza im snuć filozoficznych rozważań — wszystko to: hałas, tupot, nawet samo słońce, nawet pewien szczególny zapach, pstrokacizna barw — budziło w jego umyśle cały świat uśpionych wspomnień.

Ulice nie były jeszcze wtedy brukowane. Gdy zabłysło słońce, po dwóch dniach obracały się w pył, który pokrywał wszystko, od którego przechodnie ślepli i krztusili się. Popadało dzień jeden — już tworzyło się bagno, odbijające wieczorem światła powozów, opryskujące z odległości pięciu metrów pieszych na wąskich chodnikach. Ileż kobiet zostawiło w tych błotnych falach swe haftowane pantofle! Widywało się wówczas długie szeregi ubijających ulice więźniów, z ogolonymi głowami, w koszulach z krótkim rękawem, w spodniach do kolan, z błękitnymi numerami; na nogach mieli łańcuchy wpół owinięte w brudne gałgany, chroniące przed otarciem skóry lub przed zimnym dotykiem żelaza;  skuci po dwóch, paleni słońcem, udręczeni upałem i znużeni, byli bici i chłostani rózgami przez innych więźniów, którzy w maltretowaniu drugich znajdowali być może pociechę. Byli to mężczyźni słusznego wzrostu, o mrocznych twarzach, których nigdy nie rozjaśniał uśmiech, tylko oczy im błyskały, kiedy rózga ze świstem opadała na ich plecy lub kiedy jaki przechodzień rzucił niedopałek papierosa, mokry i zgnieciony: chwytał go ten, co był najbliżej, i chował w swym trzcinowym kapeluszu. Pozostali ze szczególnym wyrazem twarzy wpatrywali się w przechodniów. Ibarra jeszcze miał w uszach hałas tłuczonych kamieni, którymi wypełniali wyboje, i głośny brzęk ciężkich kajdan na ich spuchniętych kostkach. Jeszcze teraz wstrząsnął się na wspomnienie sceny, która zapadła głęboko w umysł dziecka: była pora sjesty, słońce rzucało pionowo swe najbardziej palące promienie. W cieniu drewnianego wózka leżał jeden z tych ludzi, bez ducha, z oczyma wpółotwartymi; dwaj inni w milczeniu sporządzali kosze z trzciny — robili to bez gniewu, bez zniecierpliwienia, tak jak leży to w naturze tubylców. Dziś ty, my jutro — mówili sobie.

Ludzie przechodzili koło nich nie zwracając na całą scenę uwagi, spieszyli się; kobiety szły, patrzyły i ruszały w swoją stronę; był to widok powszedni, zahartował wszystkie serca; powozy przejeżdżały, odbijając w swych lakierowanych ściankach promienie słońca błyszczącego na bezchmurnym niebie; tylko jego, Ibarrę, jedenastoletnie wtedy dziecko, dopiero co przybyłe ze wsi, poruszył ten widok, jemu tylko nadchodząca noc przynieść miała koszmary...

Teraz nie istniał już dobry, poczciwy Puentę de Barcas, ów prawdziwie filipiński most, który wszelkimi siłami starał się służyć ludziom, mimo swych wrodzonych niedoskonałości w budowie: podnosił się i opadał zależnie od kaprysów Pasigu, który wielekroć go gnębił i niszczył.

Migdałowce na placu Świętego Gabriela nie urosły, miały po dawnemu rachityczny wygląd.

Młodzieniec mijał powozy ciągnięte przez karłowate koniki: wewnątrz powozów drzemali urzędnicy, zmierzający być może do swych biur, żołnierze, Chińczycy w głupich i śmiesznych pozach, duchowni; kanonicy. Zdawało mu się, że w którymś eleganckim powoziku zobaczył o. Damaso, poważnego, ze zmarszczonymi brwiami; ale pojazd już przejechał i oto pozdrawiał go radośnie kapitan Tinong, podążający gdzieś wraz z żoną i dwiema córkami.

Przy zjeździe z mostu konie przeszły w kłusa, kierując się ku ulicy de la Sabana. Po lewej fabryka tytoniu — słychać hałas, powstający przy gnieceniu tytoniowych liści. Ibarra nie mógł powstrzymać uśmiechu na wspomnienie owej silnej woni, którą nasiąkał Puentę de Barcas o piątej po południu i która przyprawiała go o mdłości, gdy był dzieckiem. Ożywione rozmowy, żarty pchnęły jego wyobraźnię ku dzielnicy Lavapies w Madrycie, gdzie bunt robotnic fabryki papierosów tak fatalne miał skutki dla nieszczęsnych policjantów.

Ogród botaniczny odegnał te wspomnienia: Ibarra porównywał go z podobnymi ogrodami w Europie, w krajach, gdzie trzeba niemało wysiłku i pieniędzy, by wyhodować każdy listek, każdy rozwierający swój kielich kwiat; w koloniach ogrody te są bogate, otoczone troską i w całości dostępne zwiedzającym. Odwróciwszy wzrok, Ibarra spojrzał w prawo i zobaczył starą Manilę: otoczona murami i fasadami, przypominała wątłą dziewczynę, otuloną w pamiętającą lepsze czasy suknię swej babki. I oto widok morza, gubiącego się w dali...

Gdzieś na drugim krańcu tego morza jest Europa — myślał młodzieniec. — Etiopa ze swymi wspaniałymi narodami, ciągle będącymi w ruchu, szukającymi szczęścia, pogrążonymi w marzeniach rankiem, a rozczarowanymi o zmierzchu... Europa szczęśliwa pośród oceanu klęsk! Tak, na drugim brzegu tego morza żyją narody pełne kultu dla ducha, choć nie potępiają materii.

Refleksje te jednak opuściły młodzieńca na widok małego wzgórza na równinie Bagumbayan. Samotny pogórek przy ulicy de la Luneta przyciągnął teraz jego uwagę i pogrążył go w rozmyślaniach.

Myślał o człowieku, który otworzył mu oczy, pomógł zrozumieć dobro i sprawiedliwość. Idee, którymi go natchnął, nie były jałowym powtarzaniem rzeczy znanych. Były to .poglądy, które nie bledną w świetle najjaśniejszych ognisk postępu. Ów człowiek był starym księdzem i słowa, które mu rzekł przy pożegnaniu, jeszcze teraz dźwięczały w uszach Ibarry: „Nie zapominaj, że jeśli wiedza jest dziedzictwem ludzkości, to dziedziczą ją ci tylko, co mają serce. Starałem się przekazać ci to, com otrzymał od moich nauczycieli i co pragnąłbym powiększyć w miarę mych możliwości. Ty zrobisz to samo z twoim dziedzictwem, a możesz je potroić, bowiem do bardzo bogatych udajesz się krajów". I dorzucił z uśmiechem: „Przychodzą tu w poszukiwaniu złota, idźże ty także do ich krajów po złoto, którego my tu nie mamy! Pamiętaj jednak, że nie wszystko jest zlotem, co się świeci". Człowiek ów umarł na tym właśnie wzgórzu.

Wspominając to Ibarra szepnął:

— Nie, mimo wszystko najpierw ojczyzna, najpierw Filipiny, dziecię Hiszpanii, a potem dopiero Hiszpania.

Nie zwrócił uwagi na Hermitę, hiszpańską dzielnicę o domach pomalowanych na biało i niebiesko, pokrytych czerwonym dachem. Nie przyciągają jego wzroku ani Malate, ani koszary osłonięte drzewami, ani mieszańcy, ani chaty z palmowych liści, z dachami w kształcie stożka, skryte wśród bananowców i palm, plecione, niczym gniazda, przez ojców rodzin.

Czasem widok wozu, ciągniętego przez powolnego i ospałego bawołu, ożywiał szerokie, pełne kurzu ulice, skąpane w jaskrawym tropikalnym słońcu. Melancholijnemu i monotonnemu śpiewowi poganiacza, siedzącego na grzbiecie wołu, towarzyszyło przenikliwe skrzypienie koła o ogromnej osi. Czasem ponad pył i kałuże drogi wzbija się głuchy odgłos wrotek lub płóz paragos.

Na polach, na rozciągających się zagonach, pasie się bydło, a wśród bydła białe czaple, spokojnie siadające na rogach zwierząt, które z półprzymkniętymi oczyma przeżuwają trawę; w dali tupią, skaczą i biegają klacze, a za nimi źrebaki o żywych ruchach, długich szyjach i obfitym włosiu: źrebaki rżą i wyrzucają ziemię uderzeniami mocnych kopyt.

Pozwólmy młodemu człowiekowi odbywać tę podróż, rozmyślać lub drzemać: poezja wsi, raz smętnej, raz pełnej życia, nie przyciąga jego uwagi; słońce, co napełnia blaskiem korony drzew, a wieśniakom każe biec, bowiem rozżarzona ziemia pali ich stopy mimo stwardniałych podeszew, słońce, które zatrzymuje wiejską kobietę w cieniu migdałowca i pogrąża ją w zamyśleniu — to słońce nie ma uroku dla naszego bohatera.

Wróćmy do Manili, podczas gdy powóz toczy się chwiejnie jak pijany, po nierównym terenie, przebywa upleciony z trzciny most, podjeżdża pod wysoki brzeg lub zsuwa się po pochyłości.

9. SPRAWY KRAJU

Ibarra nie mylił się: w owym eleganckim powoziku siedział w istocie o. Damaso, zmierzający w stronę domu, który młodzieniec właśnie był opuścił.

— Dokąd to się panie udają? — spytał ksiądz Marię Klarę i ciotkę Izabelę, sposobiące się do wyjazdu. Mówiąc te słowa poklepał dziewczynę po policzku.

— Do klasztoru po moje rzeczy — odparła Maria Klara.

— Aha! Zobaczymy, kto więcej może, zobaczymy... — mruknął z roztargnieniem, pozostawiając w niemałym osłupieniu obie damy. Ze spuszczoną głową, wolnym krokiem, począł wstępować na schody.

— Pewno ma wygłosić kazanie i powtarza je sobie z pamięci — rzekła ciotka Izabela. — Wsiadaj, Mario, bo się spóźnimy.

Trudno nam orzec, czy o. Damaso przygotowywał kazanie, czy też nie; zapewne pochłaniały go jednak bardzo ważne sprawy, nie wyciągnął bowiem ręki do kapitana Tiago, który musiał zrobić głęboki skłon, aby ucałować dłoń proboszcza.

— Santiago! — rzekł duchowny — musimy pomówić o rzeczach wielkiej wagi. Chodźmy do twego gabinetu.

Kapitan Tiago, zaniepokojony, nie zdobył się na żadną odpowiedź, usłuchał jednak i podążył za duchownym, który zamknął za sobą drzwi.

Podczas gdy trwają ich tajemne narady, zbadajmy, co stało się z o. Sibylą.

Uczonego dominikanina nie było w domu: bardzo wcześnie odprawiwszy mszę, udał się do swego klasztoru, położonego u wejścia do Puerta de Isabel II.

Nie zwracając uwagi ani na woń czekolady, ani na brzęk skarbonek i monet, dochodzący z pokoju brata szafarza, zaledwie odpowiedziawszy na pełne szacunku powitanie, o. Sibyla wszedł, minął kilka korytarzy i zastukał do drzwi.

— Proszę wejść! — westchnął czyjś głos.

— Oby Bóg wrócił zdrowie Waszej Wielebności! — rzekł na powitanie młody dominikanin, wchodząc do pokoju.

W wielkim fotelu siedział stary zakonnik, wychudły, o twarzy pożółkłej jak twarze świętych, których malował Rivera. Oczy jego tonęły w głębokich oczodołach, ocienionych gęstymi brwiami, które, niemal zawsze ściągnięte, wzmagały blask konających źrenic.

O. Sibyla patrzył nań wzruszony, skrzyżowawszy ramiona pod szkaplerzem Świętego Dominika. Po chwili skłonił głowę i nie mówiąc słowa zdawał się czekać.

— Ach — westchnął chory — doradzają mi operację, Hernando, operację w moim wieku! Ten kraj, ten straszny kraj! Czerp naukę z mych doświadczeń, Hernando!

O. Sibyla z wolna podniósł wzrok i utkwił go w twarzy chorego.

— I co Wasza Wielebność zdecydował? — spytał.

— Umrzeć! Czyż mi pozostaje coś innego? Cierpię strasznie, lecz... Tylu przeze mnie cierpiało! Spłacam dług! A ty? Jak się czujesz? Co przynosisz?

— Przyszedłem opowiedzieć o zadaniu, które mi ojciec powierzył.

— A! I cóż z tą sprawą?

— Eh! — odparł z niesmakiem młody ksiądz, siadając i odwracając z odrazą twarz w drugą stronę. — Naopowiadano nam bajek. Młody Ibarra to rozsądny młodzik, nie wygląda na głupca, wydaje mi się, że to dobry chłopiec.

— Tak sądzisz?

— Wczoraj wieczorem zaczęła się potyczka.

— Już? No i jakże?

O Sibyla zrelacjonował pokrótce, co zaszło między o. Damaso a Chryzostomem Ibarrą.

— Poza tym — dorzucił na zakończenie — młodzieniec ten żeni się z córką kapitana Tiago, wychowaną w klasztorze naszych sióstr, jest bogaty i nie będzie chciał, stając się naszym wrogiem, tracić szczęścia osobistego i majątku.

Chory poruszył głową potakująco.

— Tak... Z taką żoną i takim teściem zaprzeda nam się ciałem i duszą. A jeśli nie, tym lepiej, jeśli opowie się przeciw nam!

O. Sibyla, zdumiony, spojrzał na starca.

— Ma się rozumieć: tym lepiej dla naszego świętego zakonu — dorzucił chory, oddychając z trudem. — Wolę ataki od głupich pochwał i pochlebstw przyjaciół... Prawdą jest, że za te się płaci.

— Tak sądzi Wasza Wielebność? Starzec popatrzył ze smutkiem.

— Zapamiętaj to dobrze! — odparł, z trudem łapiąc oddech. — Nasza moc będzie trwała, dopóki ludzie będą w nią wierzyć. Jeśli nas zaatakują, rząd powie: atakują ich, bo widzą tu coś, co zagraża ich swobodom, a zatem — wspierajmy ich.

— A jeśli opozycja znajdzie posłuch? Rząd czasami...

— Nie znajdzie posłuchu!

— Ale gdyby rząd, powodowany chciwością, zapragnął tego, co myśmy zdobyli... gdyby znalazł się jakiś zuchwały śmiałek...

— Tym gorzej dla niego! Milczeli przez chwilę.

— Poza tym — podjął chory — trzeba nam napaści, trzeba, aby nas budzono: to nam uświadamia nasze słabości i leczy nas. Przesadne pochwały nas psują, usypiają, a na zewnątrz — ośmieszają; zaś z chwilą gdy staniemy się śmieszni, upadniemy, tak jak upadliśmy w Europie. Pieniądze przestaną płynąć do kościoła, nikt nie będzie kupował szkaplerzy, pokutnych rzemieni ani relikwii, kiedy zaś przestaniemy być bogaci, nie będziemy już mogli podbijać ludzkich dusz.

— Cóż, zawsze jednak będziemy mieli hacjendy, posiadłości ziemskie...

— Stracimy je wszystkie, tak jak straciliśmy w Europie! I, co najgorsze, sami pracujemy na naszą zgubę. Dam ci przykład: gubi nas ów nadmierny wysiłek, aby co roku utrzymać prawo do naszych terenów. Walczyłem przeciw temu na próżno. Hindus czuje się zmuszony do kupowania ziemi gdzie indziej. Boję się, żebyśmy nie zaczęli opuszczać cen: Quos vult perdere Jupiter dementat prius. Dlatego nasze znaczenie nie wzrośnie, lud już szemrze. Myślałem: zostawmy innym regulowanie na tej .ziemi swych rachunków, zachowajmy wpływy, a zważywszy, iż być może wkrótce staniemy przed Bogiem, oczyśćmy ręce... Boże miłosierny, miej litość nad naszą słabością!

— A zatem Wasza Wielebność uważa, że renty i daniny...

— Nie mówmy już o pieniądzach — przerwał z niesmakiem chory. — Mówiłeś, że porucznik obiecał o. Damaso...?

— Tak, ojcze— odparł o. Sibyla z uśmiechem. — Jednakże dziś rano go widziałem i rzekł mi, że bardzo żałuje tego, co zaszło wczoraj wieczór, że kseres uderzył mu do głowy i sądzi, że o. Damaso znajdował się w podobnym stanie. „A pańska obietnica?" — spytałem go żartem. „Księże proboszczu — rzekł mi na to — umiem ja dotrzymać słowa, jeśli tym nie plamię mego honoru. Donosicielem nie jestem i nie byłem nigdy, dlatego mam tylko dwie gwiazdki". .

Pomówiwszy jeszcze o różnych mało znaczących sprawach, o. Sibyla pożegnał się.

W rzeczywistości porucznik nie był w Malacanan, ale Kapitan Generalny dowiedział się o zajściu.

Kiedy rozmawiał ze swymi adiutantami o aluzjach pewnego manilskiego dziennika, jeden z wojskowych zrelacjonował mu sprawę o. Damaso, nawet nieco ją koloryzując, choć formie tego doniesienia nic zarzucić nie było można.

— Skąd pan to wie? — spytał Jego Ekscelencja z uśmiechem.

— Mówił mi Laruja, który dziś rano opowiadał w redakcji całe zdarzenie.

Kapitan Generalny uśmiechnął się znowu, dorzucając:

— Kobieta i ksiądz nie mogą obrazić. Chcę przeżyć w spokoju ów czas, który mam spędzić w tym kraju, nie życzę sobie więcej spraw z ludźmi noszącymi spódnice. Co więcej, dowiedziałem się, że ów prowincjusz kpił sobie z moich poleceń; zażądałem, aby go karnie przeniesiono do innej miejscowości — i cóż? Przenieśli go do innej parafii, dużo lepszej: to te ich księże kawały!

Ale kiedy Kapitan Generalny został sam, uśmiech znikł z jego twarzy.

— Ach, gdyby ów lud nie był tak głupi, prowadziłbym na pasku wielebnych księży! — westchnął. — Lecz każdy naród sam kuje swój los, róbmy więc to, co robią wszyscy.

Tymczasem kapitan Tiago skończył poufną rozmowę z o. Damaso, a raczej o. Damaso zakończył audiencję.

— A zatem uprzedziłem cię! — rzekł mu przy pożegnaniu franciszkanin. — Wszystkiego można było uniknąć, gdybyś się mnie poradził w porę, gdybyś nie kłamał, kiedy cię o te sprawy pytałem. Staraj się nie popełniać więcej głupstw! I ufaj twojemu ojczulkowi!

Kapitan Tiago dwa czy trzy razy okrążył pokój, wzdychając w zamyśleniu; nagle, jakby mu wpadła jakaś dobra myśl do głowy, pobiegł do kaplicy i pośpiesznie zgasił świece i lampkę, które kazał zapalić w celu zapewnienia opieki niebios nad Ibarrą. — Jeszcze jest czas, a droga bardzo długa — szepnął.

10. SAN DIEGO

Miasteczko San Diego leży niemal nad brzegiem jeziora, wśród pól i ryżowisk. Wywozi się stąd cukier, ryż, kawę i owoce lub sprzedaje je za bezcen Chińczykowi, wykorzystującemu naiwność rolników.

Kiedy w pogodny dzień chłopcy wchodzą na szczyt kościelnej wieży, obrośniętej mchem i pnączami, wtedy ze wszystkich ust wyrywają się radosne okrzyki, wywołane pięknem krajobrazu, jaki ukazuje się ich oczom. W tym zbiorowisku dachów z roślinnego łyka, z dachówek, z cynku, oddzielonych od siebie ogrodami i sadami, każdy potrafi znaleźć swój dom, swoje małe gniazdko. Wszystko służy za znak rozpoznawczy: drzewo, tamaryszek o lekkim listowiu, drzewa kokosowe ciężkie od owoców — niczym płodna Astarte — krucha trzcina, palma, krzyż. W dole widnieje rzeka, ogromny połyskujący wąż, śpiący na zielonym kobiercu, od czasu do czasu marszczą jego nurt skalne okruchy, rozrzucone w piaszczystym korycie rzeki; tu i ówdzie koryto zacieśnia się między dwoma wysokimi brzegami, których czepiają się kurczowo drzewa o wystających z ziemi korzeniach; to znów, na łagodnym spadku, wody rozlewają się i zwalniają bieg, jakby usypiając. W oddali mały domek, zbudowany nad samym brzegiem, zdaje się kpić z wysokości, wiatrów i urwisk, a długie pale, na których stoi, upodabniają go do czapli, śledzącej węża. Pnie palm i innych drzew, jeszcze z korą, ruchome i chwiejące się, łączą oba brzegi i jeśli nie najlepszy z nich most, to za to stanowią doskonałą równoważnię, co nie jest do pogardzenia: malców, kąpiących się w rzece, bawi niepokój przechodzącej przez most kobiety z koszem na głowie lub starca, który drży ze strachu i upuszcza do wody laskę.

Na szczególną uwagę zasługuje jednak rodzaj leśnego półwyspu w owym morzu uprawnych pól. Są tam stuletnie drzewa o pustych pniach, które uśmiercił piorun: powiadają, że ogień nie zatacza tu 'szerszych kręgów, tylko kona w tym zacisznym miejscu; są tam ogromne głazy, które czas i natura przybrały aksamitem mchu: pył osiada warstwami we wgłębieniach kamieni, deszcz go umacnia, a ptaki przenoszą nasiona.

Tropikalna roślinność rozwija się swobodnie: zarośla, trawy, firanki pnączy splecionych z sobą przewieszają się z jednego drzewa na drugie, czepiają gałęzi, chwytają korzeni, pełzną po ziemi i jakby bogini Flora jeszcze się tym nie mogła zadowolić — kiełkują jedne na drugich; mchy i grzyby żyją na popękanej korze drzew, a pnące rośliny, wdzięczni przybysze, obejmują uściskiem liście gościnnego gospodarza.

Las ów był otoczony szacunkiem: krążyły wokół niego przedziwne legendy, ale najbardziej prawdopodobna i dlatego najmniej znana i uznawana wydaje się być następująca: kiedy San Diego było jeszcze zbiorowiskiem nędznych szałasów, a na czymś w rodzaju uliczek rosła bujna trawa, w owych czasach, kiedy nocą przychodziły tu jelenie i dziki — pewnego dnia przybył w to miejsce stary Hiszpan o głębokich oczach, mówiący dość biegle po tagalsku. Oglądał okolicę, przebiegając ją we wszystkich kierunkach, po czym zaczął rozpytywać o właścicieli lasu, tryskało tam bowiem źródło wód mineralnych. Zgłosiło się doń kilku ludzi, podając się za takowych, i starzec kupił las w zamian za suknie, klejnoty i pewną ilość pieniędzy. Potem znikł, nie wiedzieć jak. Ludzie zaczęli go już brać za czarownika, kiedy woń zgnilizny dochodząca z lasu zwróciła uwagę pasterzy; poszli za tym zapachem i natknęli się na starca, już w stanie rozkładu, wiszącego na gałęzi drzewa. Za życia budził strach swym głębokim głosem, zapadniętymi oczyma i bezgłośnym śmiechem; teraz jego samobójcza śmierć spędzała kobietom sen z powiek. Niektóre rzucały do rzeki klejnoty i paliły otrzymane od niego suknie, kiedy zaś pochowano go u stóp tego samego drzewa, nie znalazłby się śmiałek, który odważyłby się tam zapuścić. Pewien pastuch, który szukał swych bydląt, opowiadał, że widział tam, światło; chłopcy słyszeli płacz. Jakiś nieszczęśliwie zakochany młodzieniec, chcąc zwrócić uwagę gardzącej nim dziewczyny, obiecał spędzić noc pod owym drzewem, koło którego na dowód miał owinąć długą trzcinę: umarł z nagłej gorączki następnej nocy po wypełnieniu obietnicy. Wiele jeszcze legend i opowieści krążyło na temat owego miejsca.

Po kilku miesiącach przybył do San Diego młody człowiek, z wyglądu hiszpański Metys, który oświadczył, iż jest synem samobójcy, i osiadł w tej okolicy, poświęcając się rolnictwu, a przede wszystkim — uprawie indygo. Don Saturnin był młodzieńcem milczącym, o charakterze gwałtownym, niekiedy okrutnym, ale był bardzo rzutki i pracowity; otoczył murem grób ojca, który odwiedzał od czasu do czasu. Będąc już w kwiecie wieku, ożenił się z pewną dziewczyną z Manili i z małżeństwa tego narodził się syn, Rafael, ojciec Chryzostoma Ibarry.

Don Rafael od wczesnej młodości wzbudzał miłość wieśniaków rolnictwo, rozwinięte przez jego ojca, rozkwitło szybko, napłynęli nowi mieszkańcy, przybyło wielu Chińczyków, mała wioszczyna zamieniła się w dużą wieś i otrzymała tubylczego księdza; potem wieś przekształciła się w miasteczko, proboszcz umarł i zjawił się o. Damaso, lecz stary grób i jego otoczenie w dalszym ciągu były szanowane. Chłopcy zapędzają się tam czasem, uzbrojeni w kije i kamienie, aby zrywać gujawy, papaje i lomboi i zdarza się, że kiedy w najlepsze zrywają owoce lub w milczeniu obserwują zwisający z gałęzi sznur, nagle — nie wiadomo skąd — pada jeden czy dwa kamienie; wówczas z krzykiem „Staruch! Staruch!" rzucają owoce i kije, zeskakują z drzew, biegną poprzez skały i zarośla, nie zatrzymując się, aż wyjdą z lasu, pobladli, jedni dysząc, inni płacząc, niektórzy ze śmiechem.

11. CI, CO RZĄDZĄ

Kto rządził miasteczkiem?

Nie rządził nim za życia don Rafael, choć był tu najbogatszy, miał najwięcej ziemi i niemal wszyscy zawdzięczali mu wiele. Ponieważ był skromny i starał się umniejszyć wartość tego, co czynił, nigdy nie stworzył w miasteczku własnego stronnictwa i widzieliśmy już, że kiedy jego pozycja się zachwiała, wielu zwróciło się przeciw niemu.

Może do miejscowych władców należał kapitan Tiago? Kiedy przyjeżdżał, w istocie bywał przyjmowany z orkiestrą przez swych dłużników, wydawano na jego cześć przyjęcia i obsypywano go prezentami: najlepsze owoce zdobiły jego stół; jeśli zabito jelenia czy dzika, kapitan dostawał ćwierć; jeśli spodobał mu się koń któregoś z dłużników, w pół godziny później widział go w swej stajni. Wszystko to pkawda, ale wyśmiewano się z niego, po cichu nazywając go Zakrystianem Tiago.

A burmistrz?

Ten był nieszczęśliwcem, który nie rozkazywał, lecz słuchał; nie rządził nikim, to nim rządzono; nie dysponował, nim dysponowano; w zamian musiał odpowiadać przed gubernatorem prowincji za to, co mu rozkazano, polecono i zarządzono, tak jakby to wszystko z jego własnej wyszło głowy; lecz ku jego chwale powiedzieć trzeba, że nie ukradł ani nie przywłaszczył sobie owej godności: kosztowała go pięć tysięcy pesos oraz wiele upokorzeń, co, zważywszy płynące z niej korzyści, nie wydawało mu się ceną bardzo wygórowaną.

A więc może Bóg rządził miasteczkiem?

Ach, dobry Pan Bóg nie niepokoił sumień ani nie mącił snów mieszkańcom San Diego.. W każdym fazie nie przyprawiał ich o drżenie i jeśli przypadkiem słyszeli o nim w jakim kazaniu, z pewnością wzdychali w myśli: „Gdyby też był On rzeczywiście..." Dobrym Stwórcą zajmowali się mało — dosyć było roboty ze świętymi. Dla tubylczej ludności Bóg upodobnił się do owych nieszczęsnych królów, otaczających się faworytami: tym właśnie faworytom lud składa hołdy.

San Diego przypominało Rzym, ale nie ten Rzym, którego granice określił zaoranym pasem Romulus, po czym, skąpany w krwi własnej i cudzej, dyktował prawa światu. Nie, San Diego było niczym Rzym obecny, z tą różnicą, że zamiast marmurowych zabytków i koloseów miało domki plecione z trzciny i areny kogucie. Proboszcz przypominał papieża w Watykanie; chorąży Guardia Civil króla włoskiego w Kwirynale, rozumie się, wszystko to w proporcjach trzcinowych domków i koguciej areny. I tu, jak tam, ciągle są nieporozumienia, bowiem każda ze stron chce panować, znajdując, że przeciwnikowi za wiele przypada w udziale. Wytłumaczmy i opiszmy cechy charakterystyczne obydwóch.

O. Bernardo Salvi był owym młodym i milczącym franciszkaninem, o którym mówiliśmy już przedtem. Obyczajem i zachowaniem różnił się wielce od swych braci, a jeszcze więcej od swego poprzednika, o. Damaso. Był szczupły, chorowity, ciągle zamyślony, skrupulatny w wypełnianiu religijnych obowiązków i pilnie strzegący swego dobrego imienia. W miesiąc po jego przybyciu prawie wszyscy stali się zwolennikami trzeciego zakonu, ku wielkiej zgryzocie rywalizującego z nim bractwa różańcowego.

Jak mówiliśmy, o. Salvi bardzo pilnie wypełnia swe obowiązki, a zdaniem chorążego Guardia Civil — nawet zbyt pilnie. Kiedy wygłaszał kazanie — a wielce sobie upodpbał to zajęcie — zamykano drzwi kościoła; przypominał w tym względzie Nerona, który .nie pozwalał nikomu opuszczać sali, gdy śpiewał. Ksiądz jednak czynił to dla dobra, podczas gdy Neron — na zgubę dusz ludzkich. Każdy błąd swych podwładnych zwykł karać grzywną, bił bowiem bardzo rzadko; w tym też różnił się od o. Damaso, który wszelkie sprawy załatwiał szturchnięciami i kijem, robiąc to ze śmiechem i z najlepszą wolą. Nie można mu tego brać za złe: był przekonany, że tylko z kijem w ręku należy podchodzić do Filipińczyków; tak powiedział mu kiedyś pewien braciszek, który pisał książki, a on mu uwierzył, jako że nigdy nie podawał w wątpliwość słowa drukowanego — taka pokora jest udziałem wielu osób.

O. Salvi bił bardzo rzadko, ale jak powiedział stary filozof z miasteczka, ilość nadrabiał jakością, czego wszakże też nie można mu mieć za złe. Posty i wyrzeczenia, rozcieńczając krew, wyostrzyły mu nerwy i jak mówili ludzie, krew uderzała mu do głowy. Wynika stąd, iż dla pleców zakrystianów nie ma wielkiej różnicy, czy proboszcz dużo pości, czy też dużo je.

Jedynym wrogiem owej duchowej władzy ze skłonnościami do burz był, jak mówiliśmy, chorąży. Jedynym — bowiem jak opowiadają kobiety, diabeł ucieka odeń, ponieważ pewnego dnia, kiedy ośmielił się go kusić,, został schwytany, przywiązany do nogi polowego łóżka i wypuszczony na wolność dopiero po dziewięciu dniach. Co za tym idzie, ów, kto po tym wszystkim staje się wrogiem takiego człowieka, doczeka się jeszcze gorszej opinii niż biedne nieostrożne diabły, toteż chorąży zasłużył na swój los. Jego żona, stara Filipinka, używająca wielkiej ilości szminek i różów, zwała się dońa Consolacion; mąż i inne osoby nazywały ją inaczej. Chorąży za nieszczęśliwe małżeństwo mścił się na własnej osobie, upijając się na umór, lub też kazał żołnierzom odbywać ćwiczenia w pełnym słońcu, podczas gdy sam pozostawał w cieniu albo, co zdarzało się częściej, poszturchiwał swą połowicę, która jeśli nie była Barankiem Bożym, zdolnym zmazać wszelkie grzechy, to w każdym razie oszczędzała mu kary w czyśćcu, gdyby przypadkiem się tam dostał, w co wątpiły miejscowe pobożnisie. Oboje, on i ona, niby dla żartu, nawzajem garbowali sobie skóry, dając za darmo przedstawienia sąsiadom: koncert na głosy i orkiestrę, na cztery ręce, fortepian z pedałem i wszelkie inne instrumenty.

'Za każdym razem, gdy echa takiej awantury docierały do uszu o. Salvi, ten uśmiechał się i żegnał znakiem krzyża, po czym odmawiał „Ojcze nasz". Wyzywali go od obłudników i skąpców — o. Salvi uśmiechał się ciągle i jeszcze goręcej modlił.

Chorąży zwykł opowiadać nielicznym odwiedzającym go Hiszpanom następującą historyjkę: wybiera się waćpan do proboszczaświętoszka? Oho, jeśli panu zaproponuje czekoladę (w co wątpię)... lecz jeśli zaproponuje, miej się pan na baczności. Skoro wezwie służącego i powie: „Fulanito, zrób filiżankę czekolady, d o b r z e?" — wtedy można zostać bez obawy. Lecz jeśli powie: „Zrób czekoladę na przyjęcie gościa" — bierz waćpan kapelusz i nogi za pas.

— Czemu? — pyta gość, przerażony. — Daje truciznę? Caramba!

— Nie, do kroćset!

— Czemuż więc?

— Bo gdy nasz proboszcz mówi „dobrze", znaczy to, że czekolada ma być dobra i gęsta, ale gdy powie: „na przyjęcie gościa", znaczy to: nalej wody.

Sądzimy jednak, że to oszczercza plotka, bowiem tę samą anegdotę można dostosować i do wielu innych księży, jeśli nie do całego zakonu...

Aby zrobić księdzu na złość, chorąży, za namową małżonki, zabronił ludności wychodzenia z domu po godzinie dziewiątej wieczorem. Dońa Consolacion twierdziła, że widziała, jak proboszcz, przebrany w koszulę z ananasowego płótna i filipiński kapelusz, spacerował po mieście w późnych wieczornych godzinach. O. Salvi zemścił się w sposób świątobliwy: widząc chorążego w kościele, kazał z cicha zakrystianowi pozamykać wszystkie drzwi, po czym wszedłszy na ambonę jął wygłaszać kazanie, od którego malowani święci aż zamykali oczy, a drewniany gołąbek, symbol Ducha Świętego, szeptał: „łaski!" Chorąży, jak każdy zatwardzialec, nie dał się tym skruszyć, klnąc opuszczał kościół i gdy tylko mógł, złapał zakrystiana, zatrzymał, wygarbował mu skórę i kazał myć podłogę w koszarach i w swoim domu, który nabrał dopiero wtedy przyzwoitego wyglądu. Zakrystian, idąc do proboszcza opłacić grzywnę, którą ksiądz nałożył mu za nieobecność, wyłuszczył tej nieobecności przyczyny. O. Salvi wysłuchał go w milczeniu, pieniądze schował, po czym pośpieszył wypuścić swoje kozy i barany, aby poszły się paść w ogrodzie chorążego, podczas gdy on sam szukał nowego tematu do kazania, które miało być o wiele dłuższe i bardziej budujące.

Te wydarzenia jednak nie przeszkadzały bynajmniej, aby, skoro się spotykali, ksiądz i wojskowy podawali sobie ręce i prowadzili uprzejmą rozmowę.

Kiedy mąż drzemał po winie lub przechrapywał sjestę i dońa Consolacion nie mogła się z nim kłócić, sadowiła się w oknie z cygarem w ustach, odziana w niebieską flanelową koszulę. Ta kobieta, która nienawidziła młodości, kłuła oczyma dziewczęta i śledziła je. Te, bojąc się jej, przechodziły zmieszane, nie śmiąc podnieść oczu, przyśpieszając kroku i wstrzymując oddech. Dońa Consolacion miała jedną wielką zaletę: nigdy chyba nie spojrzała w lustro.

Tacy ludzie rządzą w San Diego.

12. DZIEŃ WSZYSTKICH ŚWIĘTYCH

W jednym może bezsprzecznie człowiek różni się od zwierzęcia — że oddaje cześć tym, których już nie ma. I co dziwniejsze, obyczaj ten wydaje się tym głębiej zakorzeniony, im mniej cywilizowany jest naród.

Historycy piszą, że dawni mieszkańcy Filipin uważali swych przodków za bóstwa; teraz dzieje się coś przeciwnego: zmarli muszą polecać się żywym. Opowiadają również, że mieszkańcy Nowej Gwinei przechowują skrzynie z kośćmi swych zmarłych i rozmawiają z nimi; większa część ludów Azji, Afryki i Ameryki składa zmarłym w ofierze najlepsze potrawy ze swych kuchni lub to, co za życia było ich ulubionym przysmakiem, i urządzają przyjęcia, w których, jak mniemają, zmarli biorą udział. Egipcjanie wznosili zmarłym pałace, muzułmanie kapliczki, lecz mistrzami w tej dziedzinie i najlepszymi znawcami ludzkiego serca jest lud Dahomeju. Ci Murzyni wiedzą, że człowiek jest istotą mściwą, a zatem, mówią, aby uradować zmarłego, nie ma lepszej rzeczy, jak złożyć mu na grobie ofiarę ze wszystkich jego wrogów, ponieważ zaś człowiek jest ciekawy, a przy tym będzie mu brakowało rozrywek na tamtym świecie, więc co roku przesyłają mu prezent w postaci skóry zdjętej z niewolnika.

My różnimy się od wszystkich tych ludów. Mimo nagrobnych napisów nikt prawie nie wierzy, aby zmarli tam odpoczywali, a tym bardziej — odpoczywali w pokoju. Największy optymista wyobraża sobie swych przodków przypiekających się jeszcze w czyśćcu; wie zatem, że jeśli sam nie zostanie potępiony, będzie mógł im towarzyszyć przez długie lata. Kto chciałby temu zaprzeczyć, niech zwiedzi kościoły i cmentarze tego kraju w dniu zmarłych, niech obserwuje, a zobaczy. My jednak, skoro już jesteśmy w San Diego, odwiedzimy tutejszy cmentarz. Obszar ciągnący się ku zachodowi, pomiędzy ryżowiskami, to już nie miasteczko, ale dzielnica zmarłych: prowadzi do niej wąska ścieżka, piaszczysta w dni upalne i tonąca w wodzie podczas deszczu. Drewniana furtka i płot z kamieni, trzciny i kołków zdają się oddzielać cmentarz od miasteczka i od ludzi, lecz nie od kóz księdza proboszcza czy wieprzków z najbliższego sąsiedztwa, które wchodzą tu i wychodzą, odwiedzają groby i swą obecnością ożywiają samotność tego miejsca. W środku szerokiej zagrody wznosi się wielki drewniany krzyż na kamiennej podstawie. Burza pogięła jego blaszane INRI, a deszcz zmył litery. U stóp krzyża, jak na prawdziwej Golgocie, piętrzy się stos czaszek i kości, które obojętny na wszystko grabarz wyrzucił z opróżnionych grobów. Tu będą prawdopodobnie oczekiwać — nie zmartwychwstania, ale nadejścia zwierząt,, które ogrzeją i obmyją ich zimną obnażoną powierzchnię. Obok można zauważyć świeże jamy: tu wgłębienie, tam znów mały pogórek. W całej swej bujności rosną tu tarambulo i pandakaki: pierwsze po to, aby kłuć stopy swymi kolczastymi owocami, drugie, aby mieszać swą woń z odorem cmentarza — jakby ten nie był dość silny.

Jednak ziemię barwią tu gdzieniegdzie kwiaty, które zna tylko ich Stwórca: uśmiech ich płatków jest blady, a zapach jest zapachem grobów. Trawa i pnącza pokrywają kąty cmentarza, wspinają się na mury i nisze, odziewając i upiększając tę nagą brzydotę; czasem, przenikają w szczeliny, poczynione przez trzęsienia ziemi, i zakrywają przed oczyma ludzi czcigodną pustkę grobowców.

W porze, kiedy tu wchodzimy, ludzie zmusili zwierzęta do ucieczki; tylko jeden czy drugi wieprz, zwierzę trudne do odstraszenia, pokazuje małe oczki, wysadzając głowę przez dziurę w ogrodzeniu, wznosi w górę ryj i zdaje się mówić do zatopionych w modlitwie kobiet: „Nie zjedz wszystkiego, zostaw trochę i dla mnie".

Dwaj mężczyźni kopią dół pod walącym się murem: pierwszy grabarz robi to z obojętnością — wyrzuca kości, jak ogrodnik wyrzuca kamienie i suche gałęzie; drugi jest przejęty, poci się, pali tytoń i co chwila spluwa.

— Słuchaj no — odezwał się ów drugi po tagalsku. — Nie lepiej, by wykopać w drugim miejscu? To jeszcze świeży grób.

— Inne groby tak samo świeże.

— Ja już nie mogę! Ta kość, którąś rozłupał, ma jeszcze ślady krwi... a... a te włosy?

— Coś taki delikatny! — robi mu wyrzuty towarzysz. — Niczym? pisarczyk sądowy! Gdybyś, tak jak ja, odgrzebywał dwudziestodniowe zwłoki w nocy, w ciemnościach, w deszczu... Zgasła mi wtedy lampa...

Jego towarzysz wstrząsnął się.

— Trumna się otworzyła, zmarły wyleciał do .połowy, a cuchnął.... I trzeba go było nieść... padało, obaj byliśmy przemoczeni i...

— Brr...! I czemuś go wyjmował z grobu? Grabarz popatrzył nań ze zdumieniem.

— Czemu? A bo to ja wiem? Kazali!

— Kto ci kazał?

Grabarz odstąpił nieco i od stóp do' głów obejrzał swego towarzysza.

— Człowieku! Przypominasz mi Hiszpana. O to samo mnie pytał kiedyś pewien Hiszpan, ale w tajemnicy. A zatem odpowiem ci tak jak i jemu: ksiądz proboszcz mi kazał.

— A! I cóż później zrobił z ciałem? — indagował dalej ów delikatniś.

— Do diabła! Gdybym cię nie znał i nie wiedział, żeś poczciwiec, rzekłbym, żeś hiszpański policjant: pytasz tak jak tamten. No więc... proboszcz mi kazał pogrzebać ciało na chińskim cmentarzu, ale ponieważ trumna była ciężka, a chiński cmentarz daleko...

— Nie, nie! Nie kopię więcej! — przerwał drugi, przerażony, rzucając łopatę i wyskakując z dołu. — Rozpłatałem czaszkę i boję się, że mi nie da spać dziś w nocy.

Widząc, jak się tamten oddala czyniąc znak krzyża, grabarz wybuchnął śmiechem.

Cmentarz począł się zapełniać mężczyznami i kobietami odzianymi w żałobne stroje. Jedni szukali świeżego grobu, zamieniali między sobą słów parę, po czym, jakby skłóceni, klękali — każdy tam, gdzie mu się wydawało dogodniej; inni, ci co mieli rodzinne grobowce w niszach, zapalali świece i pobożnie podejmowali modlitwy; słychać było powstrzymywane, bądź nienaturalnie głośne westchnienia i szlochy. Wkoło rozlegał się już pomruk „Módl się za nami" i „Wieczny odpoczynek".

Wszedł jakiś staruszek o żywym spojrzeniu, z odkrytą głową. Na jego widok rozległy się śmiechy, kilka kobiet zmarszczyło brwi. Staruszek zdawał się nie zwracać uwagi na te demonstracje — podszedł do stosu czaszek, klęknął i czas jakiś błądził spojrzeniem wśród kości; potem uważnie obejrzał stos szkieletów i jakby nie-znalazł . tego, czego szukał, zmarszczył brwi, pokręcił głową, rozejrzał się wokół i wreszcie wstał, kierując się ku grabarzowi.

— Hej, ty! — rzekł. Ow podniósł głowę.

— Nie wiesz, gdzie jest taka piękna czaszka, biała jak miąższ kokosa, ze wszystkimi zębami, którą trzymałem tu, u stóp krzyża, pod tymi kośćmi? Grabarz wzroszył ramionami.

— Patrz no! — dorzucił starzec, pokazując mu srebrną monetę. — Mam tylko to, ale dam ci, jak mi ją znajdziesz.

Blask pieniądza skłonił grabarza do refleksji; popatrzył w stronę stosu kości i rzekł:

— A nie ma jej tam? Nie? No to nie wiem.

— Słuchaj, jak mi zapłacą moi dłużnicy, to ci dam więcej — prosił stary. — To była czaszka mojej żony. Jeśli mi ją znajdziesz...

— Nie ma jej tam? No to nie wiem! Ale jeśli pan chce, mogę panu dać inną!

— Jesteś jak ten grób, który kopiesz! — skarcił go gniewnie starzec. — Nie wiesz nawet, co grzebiesz. Dla kogo ta mogiła?

— A czy ja tam wiem? Dla umarłego! — odparł ze złością grabarz.

— Jak grób, jak grób! — powtórzył staruszek z sarkastycznym uśmieszkiem. — Nie wiesz, co wyrzucasz, i nie wiesz, co pochłaniasz. Kopże, kop!

I odwrócił się, idąc ku furtce.

Grabarz tymczasem ukończył swe zadanie. Przy brzegach jamy wznosiły się dwa pagórki świeżej, czerwonawej ziemi. Mężczyzna wyjął ze swego kapelusza betel i zaczął żuć, obserwując z głupawym wyrazem twarzy przechodzących obok ludzi.

13. ZWIASTUNY BURZY

W chwili gdy starzec wychodził, u wylotu ścieżki wiodącej na cmentarz zatrzymał się powóz, który najwyraźniej miał za sobą długą podróż: był pokryty kurzem, a konie ociekały potem. Wysiadł zeń Ibarra, a za nim stary służący; gestem dłoni młodzieniec odprawił pojazd -i ruszył, milczący i poważny, w stronę cmentarza.

— Choroba i liczne zajęcia nie dały mi tu wrócić — prawił służący lękliwie. — Kapitan Tiago mówił, że zajmie się wzniesieniem grobowca; ja tylko posadziłem kwiaty i ustawiłem zrobiony przeze mnie krzyż.

Ibarra nie odpowiedział.

— Tam, za tym dużym krzyżem, proszę pana! — podjął stary służący, gdy przekroczyli bramę, i wskazał ręką.

Ibarra był tak przejęty, że nie zauważył oznak zdumienia u kilku osób, które go poznały i przerwawszy modły śledziły zaciekawionym okiem.

Młodzieniec kroczył uważnie, omijając groby, które łatwo można było rozpoznać po zapadniętej ziemi. Niegdyś deptał po nich, dziś je szanował: ojciec jego leżał w takim grobie. Przystanął pod wielkim krzyżem i rozejrzał się wokół. Jego towarzysz był stropiony i zmieszany; szukał śladów na ziemi, lecz nigdzie nie widać było żadnego krzyża.

— Czy to tutaj? — mruczał przez zęby — nie, to tam, lecz ziemia jest poruszona!

Ibarra patrzył nań z niepokojem.

— Tak — ciągnął staruszek — pamiętam, że obok leżał kamień, dół był trochę za krótki, grabarz był chory i jego pomocnik musiał kopać grób. Ale, ale — możemy spytać tego tutaj, co się stało z krzyżem.

Podeszli do grabarza, który przyglądał im się ciekawie. Powitał ich zdejmując kapelusz.

— Możecie nam człowieku, powiedzieć, gdzie jest ten grób z krzyżem? — spytał służący.

Zapytany popatrzył we wskazanym kierunku i zastanowił się.

— Duży krzyż?

— Tak, duży — przyświadczył radośnie stary, patrząc znacząco na Ibarrę, którego twarz się ożywiła.

— Krzyż ręcznej roboty, związany lianami? — dopytywał się dalej grabarz.

— Tak, tak, o to, to właśnie! — i służący narysował na ziemi bizantyjski krzyż.

— A na grobie były zasiane kwiaty?

— Oleander, sampagas i bratki, zaiste! — dopowiedział uradowany staruszek i poczęstował grabarza cygarem. — Powiedzże nam, który to grób i gdzie jest krzyż.

Grabarz podrapał się w ucho i wyjąkał:

— Ee, bo... krzyż... ja go już spaliłem!

— Spaliłeś? I czemuś go spalił?

— Bo tak kazał ksiądz proboszcz.

— Który ksiądz proboszcz?

— Który? A ten, co bije, Ojciec Kijaszek. Ibarra przesunął dłonią po czole.

— Ale możecież przynajmniej powiedzieć nam, gdzie jest grób? Musicie go pamiętać.

Grabarz uśmiechnął się.

— Ten zmarły już tam nie leży — odparł spokojnie.

— Cóż ty mówisz?

— A tak — dodał grabarz, jakby naigrawając się. — Jakiś tydzień temu pogrzebałem na tym miejscu jedną kobietę.

— Czyś ty szalony? — spytał służący. — Wszak jeszcze rok nie minął, jakeśmy go tu położyli.

— Ano właśnie! Ale już ładne parę miesięcy będzie, jakem go wykopał. Ksiądz proboszcz mi kazał. Żeby go potem przenieść na chiński cmentarz. Ale że był ciężki i tamtej nocy deszcz padał...

Nie mógł dokończyć. Odstąpił z przerażeniem, widząc minę Chryzostoma, który rzucił się nań, chwytając go za ramię i potrząsając nim.

— I cóżeś zrobił? — spytał młodzieniec nieswoim głosem.

— Niechże się pan nie gniewa, proszę pana — odparł tamten, blednąc i dygocąc. — Nie pogrzebałem go wśród Chińczyków. Lepiej się utopić, niż być między Chińczykami, rzekłem ja sobie i wrzuciłem ciało do wody!

Ibarra położył mu obie dłonie na ramionach i długi czas patrzył w oczy tego człowieka z wyrazem twarzy, którego nie da się opisać.

— Nieszczęsny człecze! — rzekł i szybko wyszedł z cmentarza, depcząc po drodze kości, groby, krzyże, jakby zmysły stracił.

Grabarz, masując ramię, mruczał:

— Ot, i tyle mam z grzebania nieboszczyków! Ksiądz proboszcz mnie kijem obił za to, że będąc chory, pozwoliłem pogrzebać tego umarlaka tutaj, a teraz ten mało mi nie złamał ręki za to, żem ciało wykopał. Oto jacy są Hiszpanie! Czuję, że stracę zajęcie.

Ibarra podążał szybkim krokiem, błądząc spojrzeniem w dali; stary służący szedł za nim płacząc.

Słońce lada chwila miało się skryć; ciężkie chmury przykryły niebo na wschodzie; wiatr trząsł koronami drzew i jęczał wśród palm.

Ibarra szedł z odkrytą głową; z jego oczu nie płynęły łzy, z piersi nie dobywały się westchnienia. Szedł, jakby uciekając przed kimś, może przed cieniem ojca, może przed zbliżającą się burzą. Przeszedł przez miasteczko, kierując się ku okolicom podmiejskim, ku owemu staremu domowi, do którego drzwi nie wracał tyle lat. Dom, otoczony murem, pod którym rosły rozmaite kaktusy, jak gdyby dawał znaki przybyszowi: okna się otwierały, drzewo ilang-ilang kołysało się, poruszając radośnie gałęziami ciężkimi od kwiatów; gołębie fruwały wokół stożkowatego dachu gołębnika, umieszczonego w środku ogrodu.

Ale młody człowiek nie zwracał uwagi na rozkosze, jakie ofiaruje powrót do ogniska rodzinnego: wzrok utkwił w postaci duchownego, który nadchodził z przeciwnej strony. Był to proboszcz San Diego, ów zamyślony franciszkanin, którego już widzieliśmy, nieprzyjaciel chorążego. Wiatr odginał szerokie kresy jego kapelusza, habit przylgnął do ciała, uwidoczniając je, zaznaczając uda, cienkie i krzywawe. W prawej ręce trzymał trzcinową laskę z rączką z kości słoniowej. Widzieli się z Ibarra po raz pierwszy.

Gdy znaleźli się obok siebie, młodzieniec przystanął na chwilę i czas jakiś przyglądał się księdzu. O. Salvi wyminął to spojrzenie, przybierając roztargniony wyraz twarzy.

Wahanie trwało sekundę. Ibarra zwrócił się doń raptownie, zatrzymał go kładąc mu mocno dłoń na ramieniu i spytał ledwo dosłyszalnym głosem:

— Goś zrobił z moim ojcem?

O. Salvi, pobladły i roztrzęsiony, czytając z twarzy młodzieńca, co dzieje się w jego duszy, nie mógł odpowiedzieć; był jak sparaliżowany.

— Coś zrobił z moim ojcem? — spytał ponownie, zduszonym głosem, Ibarra.

Duchowny, coraz bardziej uginając się pod ciężarem dłoni, zdobył się na wysiłek i odparł:

— Pan się myli. Nie zrobiłem nic pańskiemu ojcu!

— Jak to nie? — rzekł młodzieniec, naciskiem ręki zmuszając księdza do padnięcia na kolana.

— Ależ nie, zapewniam pana! To mój poprzednik, o. Damaso...

— Ach! — wykrzyknął Ibarra, puszczając go i uderzając się dłonią w czoło. I pozostawiwszy nieszczęsnego o. Salvi, ruszył co prędzej ku domowi.

Służący pomógł księdzu podnieść się z ziemi.

14. TASIO SZALONY LUB TASIO MĘDRZEC

Dziwaczny starzec błądził, roztargniony, ulicami. Niegdyś był studentem filozofii, które to studia rzucił na żądanie swej starej matki — i to nie z powodu braku środków czy braku zdolności. Stało się tak dlatego, iż matka była bogata i wmówiła sobie, że syn ma talent. Poczciwa kobieta bała się, że dziecię jej stanie się uczonym i zapomni o Bogu, dała mu więc do wyboru: zostać księdzem lub porzucić uczelnię. Młodzieniec był zakochany, wybrał więc to drugie i ożenił się. W niecały rok potem był wdowcem i sierotą, szukał więc w książkach lekarstwa, które miało go uwolnić od smutku, od hazardowania się walkami kogutów, od próżniactwa; za bardzo jednak poświęcił się nauce i stale nabywając księgi, stracił cały. majątek.

Ludzie wykształceni nazywali go don Anastasiem lub Filozofem Tasio, a niewykształceni — a była ich większość — mówili nań Szalony Tasio — z powodu jego oryginalnych wyrażeń i dziwnego sposobu odnoszenia się do bliźnich.

Jak wspominaliśmy, po południu nadciągnęła burza; błyskawice od czasu do czasu rozjaśniały bladym światłem ołowiane niebo; atmosfera była ciężka, a powietrze nadzwyczaj duszne.

Filozof Tasio zdawał się zapomnieć o swej ukochanej czaszce: uśmiechał się teraz, spoglądając w ciemne chmury. Koło kościoła natknął się na mężczyznę odzianego w alpakową marynarkę, niosącego w ręku parę świec i kij z chwaścikiem — insygnia władzy.

— Zdaje się, żeś wesół? — zagadnął go ów po tagalsku.

— W istocie, panie burmistrzu; wesół jestem, bo mam nadzieję.

— A? I na cóż ta nadzieja?

— Na burzę!

— Burzę! Pewno masz zamiar się kąpać? — spytał burmistrz zaczepnie, obrzucając spojrzeniem skromne ubranie starca. -

— Kąpać się... a to i nie taka zła rzecz, zwłaszcza kiedy się człowiek ciągle potyka o śmiecie! — odparł tym samym tonem Tasio,, z niejaką pogardą patrząc w twarz swego rozmówcy. — Lecz spodziewam się czegoś jeszcze lepszego.

— Czegóż to?

— Piorunów, które zabijają ludzi i palą domy! — odparł z powagą filozof.

— Pomódl się od razu o potop!

— Zasługujemy nań wszyscy — i pan, i ja. Pan, panie burmistrzu, ma ze sobą wiązkę świec pochodzących ze sklepu Chińczyka; ja od przeszło dziesięciu lat proponuję każdemu nowemu burmistrzowi zakup piorunochronów, a wszyscy wyśmiewają mnie i kupują petardy i race, i płacą za bicie w dzwony. Co więcej, pan sam następnego dnia po usłyszeniu mej propozycji zamówiłeś u odlewników chińskich dzwon na Świętą Barbarę, podczas gdy nauka udowadnia, ze niebezpiecznym jest dotykać dzwonów w dni burz. I powiedz mi waćpan: czemu to w roku 1870, kiedy w Binan uderzył piorun, uderzył właśnie w kościelną wieżę, niszcząc zegar i jeden z ołtarzy? Co sprawił ów dzwonek Świętej Barbary?

W tym momencie błysnęło.

— Jezus, Maria! Święta Barbaro! — mruknął burmistrz blednąc i czyniąc znak krzyża.

Tasio roześmiał się.

— Godnyś, waćpan, imienia swej patronki! — rzekł do Hiszpana, odwracając się odeń plecami, i ruszył w stronę kościoła.

W kościele zakrystianie ustawiali katafalk, obstawiając go gromnicami w drewnianych lichtarzach. Były to dwa wielkie stoły, umieszczone jeden na drugim, pokryte czarnym płótnem obrzeżonym białymi wypustkami; tu i tam namalowane były ludzkie czaszki.

— Czy robicie to dla dusz zmarłych, czy dla świec? — spytał Tasio   widząc dwóch chłopców, z których jeden miał dziesięć, a drugi siedem lat mniej więcej, podszedł do nich, nie spodziewając się od zakrystianów odpowiedzi na to pytanie.

— Pójdziecie, chłopcy, ze mną? — zagadnął. — Na pewno matka przygotowała wam wspaniałą kolację.

— Kościelny nie pozwoli nam wyjść przed ósmą, proszę pana — odrzekł starszy chłopiec. — Chciałbym pobrać moją zapłatę, żeby -dać pieniądze mamie.

— A! I gdzież pójdziesz?

— Na wieżę, proszę pana, dzwonić za dusze zmarłych.

— Idziecie na wieżę? Uważajcie! Nie zbliżajcie się do dzwonów w czasie burzy.

Po tych słowach starzec opuścił kościół, powiódłszy przedtem pełnym współczucia spojrzeniem za chłopcami, wdrapującymi się właśnie na schody wiodące na chór.

Tasio przetarł oczy, popatrzył znów na niebo i mruknął:

— Teraz żałowałbym, gdyby uderzyły gromy. — I ze spuszczoną głową, zamyślony, ruszył ulicą wiodącą za miasto.

— Wejdźże pan! — ułyszał hiszpańskie słowa dobiegające z jakiegoś okna.

Filozof podniósł głowę i zobaczył mężczyznę lat trzydziestu lub trzydziestu pięciu.

— Cóż to za lektura? — spytał Tasio, wskazując książkę, trzymaną przez tamtego.

— Bardzo aktualna książka: „Kary, jakie w czyśćcu cierpią du-3ze" — odparł mężczyzna z uśmiechem.

— Człowieku! człowieku! człowieku! — powtarzał na różne tony starzec, wchodząc do domu. — Autor tej książki musi być bardzo sprytny.

Na progu domostwa serdecznie powitał go pan domu i jego młoda .żona. Mężczyzna zwał się Filipo Lino, a małżonka jego Teodora Vińa. Don Filipo był porucznikiem i przywódcą partii na poły liberalnej — jeśli tak rzec można i jeśli w filipińskich miasteczkach możliwe jest istnienie jakichkolwiek partii.

— Spotkałeś pan na cmentarzu syna nieboszczyka don Rafaela, co to właśnie przyjechał z Europy?

— Tak, widziałem, jak wysiadał z powozu.

—opowiadają, że poszedł szukać grobu ojca... Straszny to musiał być cios... Filozof wzruszył ramionami.

— Nie współczujesz mu pan w tym nieszczęściu? — spytała młoda gospodyni.

— A czy pani wie, że byłem jednym z sześciu ludzi, którzy odprowadzali zwłoki? To ja właśnie zameldowałem się u Kapitana Generalnego, kiedym zobaczył, że wszyscy tutaj, nawet władze, milczą wobec tak wielkiej profanacji; zrobiłem to, choć zawsze wolę czcić godnego szacunku człeka za życia niż po jego śmierci.

— A zatem?

— Wszakże wie pani, że nie jestem zwolennikiem monarchii dziedzicznej. Owa kropla krwi chińskiej, którą wziąłem po matce, każe mi myśleć na chiński sposób: szanuję ojca z powodu jego syna, a nie syna ze względu na ojca. Niech każdy otrzyma nagrodę lub karę za to, co zdziałał, a nie za to, co zdziałali inni.

Pani domu zmieniła temat rozmowy.

— Czy zakupił pan mszę za swą nieboszczkę żonę, jak to panu wczoraj radziłam?

— Nie! — odparł starzec uśmiechając się.

— Jaka szkoda! — wykrzyknęła kobieta z prawdziwym żalem. — Mówią, że dziś, o dziesiątej rano, dusze zmarłych będą błądziły swobodnie, czekając na modlitwy żyjących; i mówią jeszcze, że msza odprawiona w tych dniach warta jest tyle co pięć mszy odprawianych kiedy indziej. Albo nawet tyle co sześć — tak powiedział dziś rano ksiądz proboszcz.

— Ejże! Znaczy to, że należy wykorzystać ów dogodny termin?

— Ależ Doray — wtrącił don Filipo — wiesz przecież, że don Anastasio nie wierzy w czyściec.

— Nie wierzę w czyściec? — zaprotestował starzec, unosząc się nieco w krześle. — Ależ ja nawet wiem coś niecoś z jego historii!

— Z historii czyśćca? — wykrzyknęli zdumieni małżonkowie. — To ciekawe. Opowiedzże nam!

— Nie znacie jej, a mimo to dajecie na mszę i mówicie o czyśćcowych karach? Niech i tak będzie! Zaczyna padać i wygląda na to, że ulewa potrwa dłużej. Starczy nam czasu i nudzić się nie będziemy — zgodził się Tasio i zamyślił chwilę.

Don Filipo zamknął książkę, a Doray usiadła u jego boku, postanowiwszy sobie nie wierzyć w nic z tego, co powie stary Tasio. Ów zaś rozpoczął tymi słowy:

— Czyściec istniał na długo przedtem, nim przyszedł na świat pan

nasz Jezus Chrystus, i według o. Astete znajdował się w środku ziemi, zaś według mnicha, o którym wspomina o. Girard — znajdował się on w pobliżu Cluny. Zresztą mniejsza o miejsce. Teraz słuchajcie. Któż to piekł się w owym ogniu, który tam płonie od stworzenia świata? Istnienie czyśćca od najdawniejszych czasów potwierdza filozofia chrześcijańska, która mówi nam, iż Bóg nie stworzył nic nowego, odkąd odpoczął po stworzeniu świata...

— Mógł istnieć in potentia, lecz nie in actu — zaoponował porucznik. Błyskawica, a po niej dudniący grzmot sprawiły, że Doray zerwała się z krzesła i rzekła czyniąc znak krzyża:

— Jezus, Maria, Józefie Święty! Zostawię was na chwilę. Spalę święconą palmę i zapalę świece.

Z nieba lały się strumienie deszczu. Filozof Tasio, patrząc za oddalającą się kobietą, podjął swój wywód.

— Nigdy bym nie skończył, gdybym chciał rzec wszystko, co w tej sprawie powiedzieć można i co o niej zostało napisane. Jeśli zechcesz pan podyskutować o tym, przyjdź do mnie któregoś dnia: otworzymy księgi i porozmawiamy spokojnie. Teraz już idę. Nie wiem czemu, ale pobożność chrześcijan ułatwia tego wieczoru kradzieże, ja zaś drżę o moje książki. Jeśliby je ukradziono, aby je przeczytać, pozwoliłbym na to, lecz wiem, że wielu jest takich, co chciałoby je spalić, aby wyświadczyć mi przysługę. Taka zaś przysługa, takie miłosierdzie, godne kalifa Omara, strach we mnie budzi. Są tacy, co z powodu moich ksiąg już mnie uważają za potępionego.

— Myślę jednak, że wierzy pan w potępienie? — spytała z uśmiechem Doray. Weszła niosąc w kadzielnicy suche palmowe liście, z których unosił się dym i przyjemny zapach.

— Nie wiem, pani, co Bóg ze mną uczyni! — odparł Tasio w zamyśleniu. — Konając, bez strachu oddam Mu ducha; zrobi ze mną, co zechce. Lecz myśl pewna przychodzi mi do głowy.

— I cóż takiego?

— Jeśli zbawieni mogą być tylko katolicy, a spośród nich tylko pięć procent, jak to głosi wielu księży, i jeśli, jak twierdzą statystyki, katolicy stanowią dwunastą część ludności ziemi — to wobec tego ileż milionów ludzi zostało potępionych, zanim Odkupiciel przyszedł na świat i umarł za nas? Czyż uratować miało się tylko pięć na każde tysiąc dwieście dusz? Ach, z pewnością nie, to niemożliwe!

— Pomyśl pan o sprawiedliwości boskiej, o boskiej czystości...

— O, lecz sprawiedliwość i czystość boża przewidywała przyszłość przed stworzeniem świata — rzekł starzec wstrząsając się i powstając z miejsca. — Bóg nie powinien był stwarzać człowieka, jeżeli, aby uszczęśliwić jednego, musiał skazać setki innych na wieczne męki — i to za grzechy odziedziczone lub za jedną chwilę w grzechu przeżytą. Nie! Jeśliby tak było, to lepiej, abyś utopiła, pani, twego synka, który śpi tam oto. Jeśli takie wierzenia nie obrażają Boga, który powinien być najwyższym dobrem — to fenicki Moloch, żywiący się ludzkimi ofiarami i niewinną krwią, Moloch, w którego wnętrznościach palono dzieci oderwane od matczynych piersi, ów bóg krwiożerczy, to straszliwe bóstwo jest wobec naszego Boga słodką dzieweczką, przyjacielem, matką ludzkości!

I szalony filozof opuścił domostwo porucznika, biegnąc przez ulicę mimo deszczu i ciemności. Oślepiająca błyskawica, której towarzyszył przeraźliwy grom, rozsiewający w powietrzu mordercze iskry, oświetliła postać starca. Wyciągając ramiona ku niebu, krzyczał:

— Protestujesz! Wiem, żeś nie jest okrutny, wiem, że można Cię zwać tylko Dobrem.

Błyskawice wzmogły się, burza przybierała na sile...

15. ZAKRYSTIANIE

Grzmoty rozbrzmiewały coraz częściej, jedne goniły drugie, a każdy poprzedzał przerażający zygzak piorunu: rzekłbyś, iż Bóg pisze swe imię ogniem, a niebieskie sklepienie drży trwożnie. Deszcz lał strumieniami i, chłostany świszczącym ponuro wiatrem, jak ogłupiały coraz to zmieniał kierunek. Dzwony pełnym strachu głosem zawodziły smętną modlitwę i w krótkich momentach ciszy, jaką pozostawiały rozszalałe żywioły, ich głos zdawał się smutnym śpiewem, płaczliwym jękiem.

Na wieży kościoła znajdowało się dwóch chłopców, których widzieliśmy przelotnie w rozmowie z filozofem. Młodszy, o wielkich czarnych oczach i lękliwym wyrazie twarzy, starał się przytulić do brata, bardzo doń podobnego z rysów, z tą tylko różnicą, że spojrzenie jego było głębsze, a fizjonomia większą przejawiała stanowczość. Obaj mieli ubogie odzienie, pocerowane i pełne łat. Siedzieli na pieńku drzewa, trzymając w rękach każdy po jednym sznurze, którego drugi koniec ginął na szczycie wieży, wysoko w ciemnościach. Deszcz, gnany wiatrem, docierał aż do nich, chwiejąc płomieniem świecy ustawionej na dużym kamieniu, który w Wielki Piątek zakrystianie przetaczają po chórze, uzyskując w ten sposób huk podobny do grzmotów. — Ciągnij za sznur, Kryspinie — rzekł starszy do braciszka. Mały uczepił się sznura i w górze dał się słyszeć słaby jęk, zgaszony zaraz przez grom odbity tysiącznym echem.

— Ach, gdybyśmy teraz byli w domu, z mamą! — westchnął malec spoglądając na brata. — Ja bym się niczego nie bał!

Starszy nie odpowiedział — patrzył na topniejący wosk i wydawał się czymś bardzo zajęty.

— Tam nikt mi nie mówi, że kradnę! — dorzucił Kryspin. — Matka by na to nie pozwoliła! Gdyby wiedziała, że mnie biją...

Starszy oderwał wzrok od płomienia świecy, uniósł głowę i zębami silnie szarpnął gruby sznur, który, pociągnięty, wydobył dźwięki z dzwonu.

— Zawsze tak będziemy żyli, braciszku? — ciągnął Kryspin. — Chciałbym zachorować, chciałbym chorować długo, żeby matka była przy mnie, żebym nie musiał iść do klasztoru. Nie nazywano by mnie złodziejem, nie bito by mnie! I ty, bracie, też mógłbyś ze mną chorować.

—. Nie! — odparł starszy. — Poumieralibyśmy wszyscy: matka ze zmartwienia, a my z głodu. Kryspin nie odpowiedział.

— Ileś zarobił w tym miesiącu? — spytał po chwili.

— Dwa pesos: nałożono mi trzy kary.

— Zapłać za to, co mówią, że ukradłem, to nie będą nas nazywali' złodziejami. Zapłać, braciszku!

— Czyś ty szalony, Kryspinie? Matka nie będzie miała co jeść, kościelny mówi, że ukradłeś dwie uncje, a dwie uncje to trzydzieści dwa pesos.

Mały liczył na palcach, aż doliczył do trzydziestu dwóch.

— Sześć rąk i dwa palce! Każdy palec — jeden peso — szepnął w zamyśleniu. A każdy peso... ile miedziaków?

— Sto sześćdziesiąt.

— Sto sześćdziesiąt? Sto sześćdziesiąt razy po jednym miedziaku? Matko! A ile to sto sześćdziesiąt?

— Trzydzieści dwie ręce — odrzekł starszy. Kryspin przez chwilę patrzył na swoje dłonie.

— Trzydzieści dwie ręce! — powtórzył. — I każdy palec to jeden miedziak... Matko, tyle pieniędzy! Chyba i w trzy dni by tego nie zliczył... i można by kupić buty i kapelusz, żeby chronił głowę od słońca, i parasol na deszcze, i jedzenia, i ubranie dla matki i dla ciebie, i... Zamyślił się.

— Teraz żałuję, żem nie ukradł.

— Kryspinie! — rzekł z wyrzutem brat.

— Nie gniewaj się. Proboszcz powiedział, że zabije mnie kijami, jeśli pieniądze się nie znajdą; gdybym je ukradł, mogłyby się znaleźć... a jeśli umrę... może byście przynajmniej ty i matka mieli za to odzienie! Gdybym tak ukradł!

Starszy milcząc pociągnął za sznur. Po chwili rzekł z westchnieniem:

— Strach, że matka się rozgniewa, jak się o tym dowie.

— Dlaczego? — spytał młodszy zdziwiony. — Powiesz, że mnie wybili, ja pokażę matce sińce i pustą kieszeń. Miałem tylko jednego miedziaka, którego dostałem na Wielkanoc, a i tego proboszcz zabrał mi wczoraj. Nie widziałem piękniejszego pieniążka. Matka nie uwierzy, nie uwierzy, żem ukradł

— Jeśli ksiądz proboszcz jej powie... Kryspin zaczął płakać i szlochając mówił:

— No to idź sam, ja nie chcę. Powiedz matce, żem chory. Nie chcę iść.

— Nie płacz, Kryspinie — pocieszał go brat. — Matka nie uwierzy. Nie płacz. Stary Tasio mówił, że czeka na nas dobra kolacja...

Kryspin, podniósłszy głowę, spojrzał na brata.

— Dobra kolacja! Już dawno nie jadłem; nie chcą mi dać, póki nie znajdą się te dwie uncje... Ale... jeśli matka uwierzy? Powiesz jej, że kościelny kłamie, i proboszcz, który jemu wierzy, też kłamie i że wszyscy kłamią: mówią, żeśmy złodzieje, bo nasz ojciec to przestępca, który...

W tym momencie jednak w głębi schodów pojawiła się czyjaś głowa i ta głowa, jak Meduza, zmroziła słowa w ustach chłopca. Była to twarz wydłużona, obwisła, okolona długimi, czarnymi włosami, ciemne okulary zakrywały brak jednego oka. Był to kościelny, który w ten właśnie sposób, bez uprzedzenia, cichcem, zwykle się zjawiał.

Bracia zdrętwieli.

— Tobie, Basilio, nakładam grzywnę dwóch reali, za to, że nie dzwonisz rytmicznie — rzekł głucho, jakby popękały mu struny głosowe. — Ty zaś, Kryspinie, zostaniesz tu, póki nie znajdzie się to, coś ukradł.

Kryspin spojrzał na brata, wzrokiem prosząc go o obronę.

— Mamy już pozwolenie... matka czeka nas o ósmej — szepnął nieśmiało Basilio.

— Ty także nie wyjdziesz stąd o ósmej; .masz siedzieć do dziesiątej!

— Ależ proszę pana, już o dziewiątej nie można chodzić po ulicach, a dom nasz jest daleko.

— Chcesz mi rozkazywać? — wrzasnął kościelny ze złością i chwytając Kryspina za ramię, usiłował pociągnąć go za sobą.

— Panie! Cały tydzień nie widzieliśmy matki — błagał Basilio, obejmując brata, jakby chciał go bronić.

Kościelny odtrącił jego rękę i pociągną? Kryspina, który począł szlochać i padając na ziemię wołał brata:

— Nie zostawiaj mnie, zabiją mnie tutaj!

Lecz kościelny, nie zważając na te krzyki, pociągnął chłopca w dół po schodach i znikli w ciemnościach.

Basilio stał nie mogąc wyrzec słowa. Słyszał, jak ciało brata uderza o stopnie schodów, słyszał krzyk i razy i wreszcie po trochu te rozdzierające serce odgłosy zaczęły cichnąć.

Chłopiec stał bez tchu: słuchał z oczyma szeroko otwartymi, z zaciśniętymi pięściami.

— Kiedyż wreszcie będę mógł pracować w polu! — szepnął, po czym szybko zbiegł po schodach.

Kiedy znalazł się na chórze, począł uważnie nasłuchiwać: głos braciszka oddalał się gwałtownie i wołanie „Matko! Bracie!" ucichło zupełnie za zamkniętymi drzwiami. Drżący, ociekający potem, zatrzymał się na chwilę; gryzł pięści, aby zdusić krzyk cisnący mu się na usta, i począł rozglądać się po mrocznym wnętrzu kościoła. W głębi słabo tliła się oliwna lampka; w środku stał katafalk; wszystkie drzwi pozamykano, w oknach — kraty.

W nagłym porywie wbiegł na schody, przemknął przez pokoik na wieży, gdzie płonęła świeca, i wdrapał się wyżej. Odwiązał sznury umocowane do serc dzwonów, po czym zszedł z powrotem; był blady, lecz oczy mu błyszczały, wszakże błyszczały nie od łez.

Deszcz tymczasem przestał padać i niebo przecierało się po trochu. Basilio związał sznury, przymocował jeden koniec do słupka balustrady i zapominając zgasić światło począł ześlizgiwać się w ciemną czeluść.

W kilka chwil potem na jednej z ulic miasteczka dały się słyszeć głosy i dwa strzały; nikt jednak się tym nie przejął i wszystko wokół ponownie pogrążyło się w ciszy.

16. SISA

Jest ciemna noc: cisza, sąsiedzi śpią; rodziny, które wspominały swych zmarłych, spokojne i zadowolone, zapadają w sen: odmówiono trzy części różańca z „Wiecznym odpoczynkiem", nowenną za dusze zmarłych i spalono dużo gromnic przed świętymi obrazami. Bogaci i możni odwdzięczyli się krewnym, którzy zostawili im majątek; nazajutrz wysłuchają trzech mszy odprawionych przez trzech księży, dadzą dwa pesos na mszę za swoje dusze i wreszcie kupią odpusty za zmarłych. Zaiste, sprawiedliwość boska nie wydaje się tak wymagająca jak ludzka.

Lecz biedak, nędzarz, który zarabia zaledwie na własne utrzymanie i przekupywać musi urzędników, skrybów i wojskowych, aby go nie trapili — ów biedak nie śpi spokojnie, jak mniemają dworscy poeci, którzy także nie cierpią niedostatku. Ubogi człowiek jest smutny i zamyślony.

Biedna wdowa czuwa pomiędzy synami śpiącymi u jej boku. Myśli o odpustach, które powinna kupić dla ulżenia swym rodzicom i zmarłemu małżonkowi.

Jeden peso — myśli — to tydzień pieszczot z moimi synami, tydzień śmiechu i radości, suknia dla dorastającej córki. „Powinnaś jednak zgasić ten ogień — mówi jej głos, który słyszała z ambony — trzeba się poświęcić". Tak! Trzeba! Kościół nie zbawi za darmo dusz twoich bliskich, nie rozdziela za darmo odpustów. Musisz je kupić, a w nocy, miast spać, będziesz pracowała. Twoja córka niech tymczasem chodzi obdarta. Pość, niebo jest bowiem drogie! Zaiste, zdawać się może, że biedni nie mają wstępu do nieba!

Takie myśli unosiły się pomiędzy sahigiem a palupem, gdzie wisiał hamak, w którym kołysało się dziecko. Oddech jego był lekki i spokojny; od czasu do czasu przełykało ślinę, mrucząc coś: śniło mu się, że je — jego wygłodzony żołądek nie nasycił się tym, co mu dali starsi bracia.

Cykady śpiewały monotonnym głosem, łącząc się swą wieczną, nieprzerwaną pieśnią z trelami świerszcza ukrytego w trawie lub z chrząkaniem kreta, co wyszedł ze swej jamy w poszukiwaniu pożywienia, podczas gdy jaszczurka, nie bojąc się już deszczu, mąciła ów koncert swym proroczym głosem, wysunąwszy głowę z dziupli w stoczonym przez robaki pniu drzewa. Gdzieś na ulicy szczekały żałośnie psy — rzekłbyś ujrzały błądzące w ciemnościach duchy.

Daleko za miastem, o jakąś godzinę drogi, mieszkała matka Basilia i Kryspina, żona człowieka bez serca — starała się żyć dla swych synów, podczas gdy mąż jej wałęsał się i hazardował kogucimi walkami. Ich spotkania były rzadkie, ale zawsze bolesne. Mężczyzna ograbił ją z nielicznych klejnotów, a kiedy nieszczęsna Sisa nie miała już nic, wtedy począł się nad nią znęcać. Kobieta, słabego charakteru, obdarzona większym sercem niż rozumem, umiała tylko kochać i płakać. Mąż był dla niej bogiem, synowie aniołami. On zaś, widząc, jak jest uwielbiany i jaki lęk budzi, zachowywał się tak jak wszyscy fałszywi bogowie: był coraz bardziej okrutny, nieludzki, chciwy.

Kiedy Sisa pewnego razu, widząc męża mniej ponurego niż zwykle, zaczęła się go radzić, czy oddać Basilia na zakrystiana, ów, nie przerywając pieszczot z kogutem, nie rzekł ani „tak", ani „nie", lecz spytał jedynie, czy chłopiec dużo będzie zarabiał. Nie śmiała nalegać, lecz jako że była w potrzebie, a przy tym pragnęła, aby chłopcy nauczyli się czytać i pisać w miejskiej szkole, doprowadziła projekt do skutku. Mąż i wtedy nic nie rzekł.

Tego wieczora, o godzinie pół do dziesiątej, a może jedenastej, gdy gwiazdy błyszczały już na oczyszczonym przez burzę niebie, Sisa siedziała na ławie, patrząc na gałęzie tlące się w palenisku z kamieni. Na trójnogu wisiał garnek, w którym gotował się ryż, a na żarzących się węglach leżały trzy suche sardynki, z tych co to je sprzedają po trzy za dwa miedziaki.

Sisa podparła dłonią brodę, spoglądając w słaby żółtawy płomień, jaki daje palona trzcina, której rozżarzone węgielki rychło rozsypują się w popiół; smutny uśmiech gościł na twarzy kobiety. Przypomniała sobie uroczą zagadkę o garnku i ogniu, którą kiedyś zadał jej Kryspin: „Czarny usiadł, a czerwony go ukłuł i potem narobił hałasu".

Była jeszcze młoda, niedawno kwitła urodą i wdziękiem. Jej oczy, które podobnie jak duszę, odziedziczyli po niej synowie, były piękne, o długich rzęsach i głębokim spojrzeniu; nos miała mały, a usta ślicznie zarysowane. Była, jak to mówią Filipińczyey, kayumangingkaligatan, to znaczy brunetką, lecz o wyjątkowo czystej i jasnej karnacji. Mimo młodego wieku ból — czy też może głód — zaczęły drążyć blade policzki; obfite włosy, niegdyś duma jej i ozdoba, jeśli były jeszcze ułożone, to nie z zalotności, lecz z przyzwyczajenia: skromny kok, bez szpilek ani grzebieni.

Przez wiele dni nie wychodziła z domu, szyjąc garderobę, którą kazano jej jak najprędzej wykończyć. Aby zarobić, nie poszła tego rana na mszę, gdyż na drogę tam i z powrotem zużyłaby co najmniej dwie godziny: ubóstwo skłania do grzechu. Skończywszy robotę, zaniosła ją do klienta, który jednak tylko obiecał zapłacić.

Cały dzień myślała o tym, jakie przyjemności przyniesie jej wieczór: wiedziała, że mają przyjść synowie, i chciała ich ugościć. Kupiła sardynki, zerwała w ogródku najpiękniejsze pomidory, wiedząc, że to ulubiony przysmak Kryspina; poprosiła sąsiada, filozofa Tasio, który mieszkał o pół kilometra od niej, o szynkę dzika i udko dzikiego kaczora — to, co najbardziej lubił Basilio. I pełna nadziei i oczekiwania, ugotowała najbielszy ryż, jaki zebrała z pola.

Byłby to zaiste wspaniały obiad dla biednych malców.

Lecz nieszczęśliwym zbiegiem okoliczności zjawił się mąż i zjadł ryż, dziczyznę, kacze udko, pięć sardynek i pomidory. Sisa nic nie rzekła, choć zdawało jej się, że to jej serce ktoś pożera. Mężczyzna, już syty, przypomniał sobie o dzieciach i zapytał o nie. Sisa zdobyła się na uśmiech — postanowiła w duchu nic nie jeść, bowiem tego, co zostało, nie starczyłoby na troje. Ojciec spytał o synów — znaczyło to dla niej więcej niż obiad.

Po chwili mężczyzna wziął koguta, zbierając się do wyjścia.

— Nie chcesz ich zobaczyć? — zapytała żona z drżeniem. — Stary Tasio mówił, że się trochę spóźnią; Kryspin już czyta i... być może Basilio przyniesie wypłatę.

Na tę ostatnią wzmiankę mąż zatrzymał się, zawahał, lecz... zwyciężyła jednak dobra strona jego charakteru.

— Jeśli przyniesie, to schowaj dla mnie jeden peso — rzekł i wyszedł.

Sisa zapłakała gorzko, ale na myśl o synach otarła łzy. Ugotowała jeszcze ryżu i przyrządziła ostatnie trzy sardynki: każdemu z chłopców przypadnie po półtorej.

Będą mieli apetyt — myślała. — Droga jest długa, a głodne żołądki nie znają litości.

Czujna na każdy hałas, nasłuchiwała odgłosu kroków; mocne i wyraźne to Basilio, lekkie i nierówne — Kryspin — myślała.

Ptak kalao odezwał się w lasku dwa lub trzy razy od czasu jak deszcz ustał, a chłopców wciąż jeszcze nie było. Włożyła sardynki do garnka, aby nie wystygły, i wyszła na próg chaty, popatrzeć na drogę. Chcąc odpędzić złe myśli, zaczęła cicho nucić. Głos miała piękny i kiedy synowie słyszeli ją śpiewającą „Kundiman" , płakali nie wiedząc czemu. Tego wieczoru jednak głos jej drżał i dźwięki leniwie dobywały się z gardła.

Przerwała śpiew i wzrok zagłębiła w ciemnościach. Nikt nie nadchodził od strony miasteczka, tylko wiatr strącał krople wody z szerokich liści drzew bananowych.

Nagle ujrzała przed sobą czarnego psa; węszył coś na ścieżce. Kobietę ogarnął strach, cisnęła kamieniem. Zwierzę rzuciło się do ucieczki, wyjąc złowieszczo. Sisa nie była przesądna, ale tyle słyszała opowieści o czarnych psach, że przelękła się bardzo. Szybko zamknęła drzwi i usiadła przy świetle. Noc sprzyja urojeniom, a wyobraźnia zaludnia przestrzeń zjawami. Usiłowała modlić się, wzywać Najświętszą Panienkę i Boga, aby mieli staranie o jej synów, a zwłaszcza o małego Kryspina! I wreszcie, w roztargnieniu, zapomniała o modlitwie, pogrążając się w myślach o dzieciach, przywołując na pamięć rysy ich twarzy, tych twarzy, co uśmiechały się do niej ciągle we śnie i na jawie. Lecz nagle włosy zjeżyły jej się na głowie, a oczy rozwarły szeroko; sen to czy jawa? Ujrzała Kryspina stojącego przy palenisku, tam gdzie zwykł był siadać, gdy z nią gawędził. Teraz nic nie mówił, patrzył na nią swymi wielkimi, zamyślonymi oczyma i uśmiechał się.

— Mamo, otwórz! Otwórz! — ozwał się z zewnątrz głos Basilia. Sisa wstrząsnęła się i widzenie znikło.

17. BASILIO

Życie jest snem

Zaledwie wszedłszy, Basilio zachwiał się i padł w ramiona matki.

Niewytłumaczone zimno ścisnęło serce kobiety, gdy ujrzała, że chłopiec przyszedł sam. Chciała coś mówić, lecz nie mogła dobyć głosu, chciała uścisnąć syna, lecz brakło jej sił, płakać też nie mogła.

Lecz na widok krwi spływającej po czole Basilia zdołała krzyknąć z głębi zranionego serca:

— Moje dzieci!

— Nie bój się, mamo! — rzekł Basilio. — Kryspin został w klasztorze.

— W klasztorze? Został tam? Żyje? Chłopiec podniósł ku niej oczy.

— Ach, mamo! — zawołał przechodząc od najgłębszego smutku do najżywszej radości.

Sisa zapłakała i uścisnęła syna, pokrywając pocałunkami jego zakrwawione czoło.

— Kryspin żyje! Zostawiłeś go w klasztorze... ale czemu jesteś zraniony, moje dziecko? Upadłeś?

I popatrzyła nań uważnie.

— Kościelny zabierając Kryspina powiedział, że nie będę mógł wyjść przed dziesiątą, a ponieważ to bardzo późna godzina, więc się wymknąłem. W miasteczku żołnierze wołali za mną „kto idzie?", rzuciłem się do ucieczki, strzelili i jedna kula drasnęła mi czoło. Bałem się, że mnie złapią i każą sprzątać w koszarach, tak jak to zrobili z Pablem, który jeszcze do dziś jest chory.

— Boże mój, Boże! — szeptała matka wstrząsając się. — Tyś go uratował, Boże!

I biorąc szmatkę, wodę i ocet dodała:

— Mało brakowało, aby cię zabili, zabiliby mi syna! Policjanci nie myślą o matkach.

— Powiesz, mamo, żem spadł z drzewa, niech nikt nie wie, że mnie ścigano.

— Dlaczego Kryspin tam został? — spytała Sisa, opatrzywszy syna.

Chłopiec spoglądał na nią przez chwilę, po czym, uścisnąwszy matkę, opowiedział po trochu wszystko o domniemanej kradzieży; nie mówił jednak, jak znęcano się nad bratem.

Matka i syn zapłakali razem.

— Mój Kryspin! Oskarżać tak moje dobre dziecko! To dlatego, żeśmy biedni, a my, biedacy, musimy wszystko znosić — szeptała Sisa patrząc pełnymi łez oczyma na dogasającą oliwną lampkę.

Przez chwilę siedzieli w milczeniu.

— Jadłeś obiad? Nie? Mam tu ryż i sardynki.

— Nie mam ochoty. Wody, chcę wody, nic więcej.

— Tak! — rzekła matka ze smutkiem. — Takem myślała, że nie będziesz chciał sardynek. Przygotowałam ci co innego, ale przyszedł ojciec, mój biedny synku...

— Był ojciec? — spytał Basilio i odruchowo popatrzył na twarz i ręce matki.

Na to pytanie serce kobiety ścisnęło się, zrozumiała bowiem aż nadto dobrze jego sens. Pośpiesznie odparła:

— Przyszedł i rozpytywał o was, chciał was zobaczyć. Był bardzo głodny. Powiedział, że jeśli zawsze będziecie tak dobrymi dziećmi, to wróci i zostanie z nami.

— O! — przerwał Basilio, a jego wargi wykrzywiły się z niesmakiem.

— Synu! — upomniała go kobieta.

— Wybacz, mamo — rzekł poważnie. — Ale czy nie lepiej nam we troje: ty, Kryspin i ja? Ale ty płaczesz. Nie chciałem ci zrobić przykrości.

Sisa westchnęła.

— Nie jesz? Kładźmy się więc, już późno.

Zamknęła chatę i przysypała popiołem węgle w palenisku, aby nie zgasły. Tak bywa z uczuciami: przykrywamy je owym popiołem, który zowią obojętnością, aby nie zgasły zupełnie w codziennym obcowaniu z bliźnimi.

Basilio wyszeptał pacierze i położył się koło matki, która modliła się na kolanach.

Gorąco mu było i mróz go chwytał zarazem; starał się zamknąć oczy i myśleć o bracie, który tej nocy też miał spać na łonie matki, a teraz pewnie płakał i drżał ze strachu w ciemnym kącie klasztoru. Basilio miał jeszcze w uszach krzyki, dochodzące aż na kościelną wieżę, lecz zmęczenie w naturalny sposób zamgliło jego myśli i sen spłynął na oczy chłopca.

Ujrzał we śnie pokój, w którym płonęły dwie gromnice. Proboszcz, z rózgą w ręku, posępnie wysłuchiwał kościelnego, który mówił doń dziwnym językiem, z towarzyszeniem przerażających gestów. Kryspin drżał i zapłakanymi oczami rozglądał się wokół, jakby szukając kogoś czy jakiejś kryjówki. Proboszcz zwraca się do niego, wzywa go zagniewany, a rózga świszczę. Dziecko ucieka, chowa się za plecami kościelnego, lecz ten łapie chłopca, przytrzymuje i wydaje na pastwę gniewu księdza: nieszczęśnik walczy, tupie, krzyczy, rzuca się na ziemię, wstaje, ucieka, poślizgując się pada, rękami osłania się od ciosów, po czym z jękiem chowa okaleczone dłonie. Basilio widzi, jak brat skręca się, bije głową o ziemię; słyszy świst rózgi. Zrozpaczony malec wstaje. Szalony z bólu rzuca się na okrutników i gryzie proboszcza w rękę. Ksiądz krzyczy, rózga wypada mu z dłoni; kościelny łapie kij i uderza nim chłopca w głowę: dziecko pada ogłuszone. Proboszcz, widząc krew na swej dłoni, kopie Kryspina, ale ten już się nie broni, nie krzyczy — leży na ziemi bezwładny, a koło niego wilgotne ślady krwi...

Głos Sisy przywołał Basilia do rzeczywistości.

— Cóż ci jest? Czemu płaczesz?

— Śniło mi się:.. O, Boże! — wykrzyknął Basilio budząc się okryty potem. — To był sen. Mamo, powiedz, że to był sen, że to tylko sen, nic więcej!

— Cóż ci się śniło?

Chłopiec nie odpowiedział. Usiadł, aby wytrzeć łzy i pot z twarzy. Chata pogrążona była w ciemnościach.

— To sen, sen! — powtarzał cicho.

— Opowiedz mi, co ci się śniło. Nie mogą spać — rzekła matka, gdy znów się położył.

— No więc... — odparł szeptem — śniło mi się, że poszliśmy zbierać kłosy... na polu pełnym kwiatów... Kobiety miały pełne kosze kłosów... mężczyźni mieli pełne kosze kłosów... i dzieci też... Nie pamiętam więcej, mamo, już nie pamiętam.

Sisa nie nalegała, nie przywiązywała wagi do snów.

— Matko — odezwał się Basilio po kilku minutach milczenia — mam pewien pomysł.

— Jaki? — spytała kobieta. Pokorna wobec wszystkich, była nią nawet wobec własnych synów. Uważała; że są mądrzejsi od niej.

— Mamo, ja już nie chcę być zakrystianem!

— Jak to?

— Posłuchaj, mamo, co wymyśliłem. Dziś przyjechał z Hiszpanii syn zmarłego don Rafaela, który będzie tak samo dobry jak jego ojciec. No więc jutro odbierzesz, mamo, Kryspina, odbierzesz moją wypłatę i powiesz, że już nie będę tam służył. Jak tylko wyzdrowieję, zaraz pójdę do don Chryzostoma i uproszę go, żeby mnie przyjął na pasterza krów lub wołów: już jestem dość duży na to. Kryspin będzie mógł uczyć się u starego Tasio, który nie bije i jest dobry, chociaż proboszcz w to nie wierzy. Po cóż mamy się bać księdza? Czy może z nas uczynić większych biedaków, niż jesteśmy? Wierz mi, mamo, stary Tasio to dobry człowiek. Widziałem go wiele razy w kościele, kiedy nikogo nie było. Klęka i modli się, naprawdę. No więc, mamo, rzucę pracę w kościele — zarobek jest tam mały, a to, co się zarobi, idzie na grzywny. Wszyscy się na to skarżą. Będę pasterzem i pilnując dobrze bydląt, które mi pan powierzy, zdobędę jego miłość. Może pozwolą nam doić dla siebie jedną z krów? Kto wie? Może, jak się będę dobrze sprawował, dadzą nam jedną jałóweczkę? Będziemy się o nią starać i tuczyć ją jak naszą kurę. Nazbieram w lesie owoców i razem z jarzynami sprzedam w mieście, i będziemy mieli pieniądze. Przygotuj sidła i pułapki na ptaki i żbiki, będę łowił ryby, a kiedy podrosnę, zacznę polować. Potrafię także ścinać drzewa — mógłbym sprzedawać lub zanosić panu, by w ten sposób zdobyć jego życzliwość. Kiedy będę umiał orać, poproszę go, żeby mi udzielił kawałka ziemi, i posieję tam trzcinę cukrową lub kukurydzę. Nie będziesz musiała szyć po nocach. Będziemy mieli nowe ubrania na każde święto, a jeść będziemy mięso i duże ryby.

A ja będę wolny, będziemy się widzieli co dzień i razem jedli obiad. Stary Tasio mówi, że Kryspin jest bardzo pojętny do nauki, więc go wyślemy do Manili, żeby się uczył; ja go utrzymam z mej pracy, prawda, mamo? I będzie doktorem. Cóż ty na to?

— Cóż mogę powiedzieć, jak tylko „tak"? — odparła Sisa ściskając syna.

Zauważyła, że chłopiec w swych rojeniach o przyszłości nie wspomniał w ogóle o ojcu, i uroniła kilka cichych łez.

Basilio opowiadał dalej o swych planach, z ową ufnością jego wieku, który widzi to tylko, co chce widzieć. Sisa potakiwała wszystkiemu, wszystko wydawało jej się wspaniałe. Sen po trochu wracał na zmęczone powieki dziecka i tym razem Ole-Lukole z bajek Andersena rozwinął nad nim swój piękny parasol, pełen radosnych obrazów. Śnił, że razem z bratem są pasterzami. Zbierali w lesie gujawy, alpay i inne owoce. Poruszali się między gałęziami lekko jak motyle, wchodzili do grot o błyszczących ścianach, kąpali się w źródłach, gdzie piasek był złotym płynem, a kamienie tak piękne jak te, którymi wysadzana jest korona Matki Boskiej. Rośliny skłaniały ku nim gałęzie obwieszone owocami i pieniędzmi. Potem ujrzał na drzewie dzwon i długi sznur: do sznura przywiązana była krowa, z ptasim gniazdem między rogami, a wewnątrz dzwonu siedział Kryspin. Takie sny przelatywały przez głowę Basilia.

Lecz do matki, która nie miała jego lat, sen nie przychodził.

18. CIERPIĄCE DUSZE

Była siódma rano, kiedy o. Salvi skończył odprawiać ostatnią mszę z trzech odprawianych tego dnia w ciągu godziny.

— Ojciec jest chyba chory — mówiły pobożnisie — nie porusza się z takim dostojeństwem i elegancją jak zwykle.

Nie mówiąc słowa rozebrał się z liturgicznych szat, nie patrzył na nikogo, niczego nie zauważał.

— Oho — szeptali między sobą kościelni słudzy — zły jest, posypią się grzywny! A wszystko przez tych dwóch braci!

Wyszedł z zakrystii i skierował się ku plebanii, na której ganku, stanowiącym jednocześnie izbę szkolną, czekało go, siedząc w ławkach, siedem czy osiem kobiet i jeden mężczyzna spacerujący tam i z powrotem po klasie. Na widok księdza kobiety wstały, a jedna z nich zbliżyła się, aby ucałować jego dłoń; lecz proboszcz zrobił gest pełen takiego zniecierpliwienia, ze kobieta zatrzymała się wpół drogi.

— Ubyłoby co temu skąpcowi? — krzyknęła z szyderczym śmiechem, obrażona odprawą. Nie dać do pocałowania ręki jej, siostrze Rufie! To rzecz niesłychana.

— Nie zasiadał w konfesjonale dziś rano! — dodała siostra Sipa, starucha bez zębów. — A ja chciałam się spowiadać, żeby przyjąć komunię i zyskać odpusty.

— A to współczuję, babciu! — rzekła młoda kobieta o naiwnym wyrazie twarzy. — Ja bo zyskałam w tym tygodniu trzy odpusty zupełne i ofiarowałam je za duszą mego małżonka.

— Nierozsądnieś zrobiła, siostro Juano — rzekła znieważona Rufa. — Jeden zupełny odpust wystarczyłby, żeby go wyciągnąć z czyśćca. Nie powinnaś trwonić świętych odpustów; rób tak jak ja.

— Pomyślałam sobie: im więcej, tym lepiej — odparła z uśmiechem naiwna siostra Juana. ,— Ale powiedzże, siostro, jak ty postępujesz.

Siostra Rufa nie dała odpowiedzi zaraz. Najpierw poprosiła o betel, przeżuła go, obrzuciła spojrzeniem swe audytorium, które czekało w napięciu, splunęła na bok i zaczęła, żując:

— Ja nie tracę ani jednego świętego dnia. Odkąd należę do bractwa, zyskałam czterysta pięćdziesiąt siedem odpustów zupełnych i siedemset sześćdziesiąt tysięcy pięćset dziewięćdziesiąt osiem lat łaski. Notuję wszystkie odpusty, jakie zyskałam, bo lubię czyste rachunki: nie chcę oszukiwać i nie chcę, żeby mnie oszukiwano.

Siostra Rufa przerwała na chwilę, cały czas żując tytoń. Kobiety patrzyły na nią z podziwem, lecz spacerujący mężczyzna zatrzymał się i rzekł z niejaką pogardą:

— Ja zaś tylko w tym roku zyskałem o cztery odpusty więcej niż ty, siostro Rufo, i o sto lat więcej. A wcalem się dużo nie modlił.

— Więcej ode mnie? Więcej niż czterysta pięćdziesiąt siedem odpustów zupełnych i siedemset sześćdziesiąt tysięcy pięćset dziewięćdziesiąt osiem lat? — powtórzyła siostra Rufa z niezadowoleniem.

— Ano tak: o osiem zupełnych i o sto piętnaście lat więcej, i to w ciągu kilku miesięcy — powtórzył mężczyzna, na którego szyi wisiały zatłuszczone szkaplerze i różańce.

— Nie dziwnego — Rufa uznała się za pokonaną. — Jesteś wszak w tym największym mistrzem w całej prowincji.

Mężczyzna uśmiechnął się, rad z pochlebstwa.

— Zaiste, nie jest to dziwne, że zyskuję więcej niż ty, siostro. Prawie rzec mogę, że i we śnie zarabiam odpusty.

— I co z nimi robisz, mistrzu? — spytało cztery czy pięć głosów naraz.

— Ba! — odparł z miną wyrażającą najwyższą pogardę — rozrzucam je na prawo i na lewo!

— Ależ skoro tak, to nie mogę cię w tym pochwalić, mistrzu — zaoponowała Rufa. — Pójdziesz do czyśćca za trwonienie odpustów.

— Już ja będę wiedział, jak się z niego wydostać — rzekł zadufany brat Pedro. — Tyle dusz wyciągnąłem z ognia! Tyle ich uczyniłem świętymi! A ponadto in articulo mortis jeszcze mogę zyskać, jeśli zechcę, najmniej siedem zupełnych i na łożu śmierci będąc ratować innych!

Co rzekłszy, oddalił się dumnym krokiem.

— Jednakże, Juano — podjęła siostra Rufa — powinnaś brać przykład ze mnie, która nie tracę ani dnia i pilnie prowadzę rachunki. Nie oszukuję nikogo i nie chcę, żeby mnie oszukiwano.

— Cóż tedy robisz? — spytała Juana.

— Rób tak jak ja. Dam ci przykład: przypuśćmy, żem zyskała rok odpustu, zapisuję to w mym zeszycie i mówię: Święty Dominiku, bądź tak dobry i zerknij, czy jest w czyśćcu jaka duszyczka, potrzebująca rok odpustu: nie więcej i nie mniej. Następnie rzucam monetę, jeśli wyjdzie twarz — nie, jeśli wypadnie krzyż — tak. Przypuśćmy zatem, że wypada krzyż. Wtedy piszę: „pobrano". Wyjdzie twarz — zatrzymuję odpust i tym sposobem zbieram je sobie w pęczki po sto lat. Szkoda, że nie można z nimi zrobić tego co z pieniędzmi: umieścić w jakim interesie. Można by uratować więcej dusz. Wierząj mi, dobrze zrobisz postępując tak jak ja.

— Ależ ja robię rzecz jeszcze lepszą! — wtrąciła siostra Sipa.

— Co? Coś jeszcze lepszego? — zdziwiła się Rufa. — Być nie może! Nikt nie zdoła lepiej czynić niż ja!

— Posłuchajże mnie chwilę, a przekonasz się, siostro — odparła oschle stara Sipa.

— Powiedzże nam! Słuchamy! — zakrzyknęły pozostałe kobiety. Uroczyście odchrząknąwszy, stara zaczęła:

— Wiecie doskonale, że odmawiając „Zdrowaś" i „Panie mój, Jezu" można zarobić dziesięć lat za każdą zgłoskę...

— Dwadzieścia! Nie, mniej! Pięć! — rozległy się głosy.

— Mniej czy więcej, wszystko jedno! A zatem: kiedy służący stłucze mi talerz, szklankę czy filiżankę, każę mu pozbierać wszystkie skorupy i za każdą, nawet najmniejszą okruszynę zmówić dla mnie „Zdrowaś" i „Panie mój, Jezu". Odpusty zyskane w ten sposób ofiarowuję cierpiącym duszom. W domu wszyscy o tym wiedzą — z wyjątkiem kotów.

— Ależ siostro Sipo — zaoponowała Rufa. — te odpusty zyskują twoi słudzy, nie ty sama!

— A moje filiżanki, moje talerze? Któż mi za nie zapłaci? Służba cieszy się mogąc za nie płacić w ten sposób, a i ja jestem zadowolona. Nie biję ich — czasem dam po głowie czy wytargam za uszy...

— Ja uczynię tak samo! I ja! I ja! — zakrzyknęły niewiasty.

— Lecz jeśli talerz rozbije się zaledwie na,dwa czy trzy kawałki, mało zyskujesz — zauważyła nieprzejednana Rufa.

— Ba! — odrzekła stara. — Wtedy też odmawiają pacierze, a potem każę skleić kawałki i nic nie tracę. A ty nic nie wyprosisz swymi nowennami, jak je będziesz tak klepała.

— Kto? Ja? — oburzona Rufa zerwała się z miejsca. — Nie tak dawno zaginął mi wieprzek, pomodliłam się do Świętego Antoniego i znalazłam go. Jeszczem go dobrze sprzedała, ot co!

— Ejże? A twoja sąsiadka mówiła, że to jej wieprzka sprzedałaś za swego!

— Co? A to bezwstydnica! Ja nie robię tak jak ty!...

„Mistrz" musiał wmieszać się w sprawę, aby uspokoić siostry: żadna już nie pamiętała o modlitwach, wszystkie mówiły o wieprzkach.

— No, no, siostrzyczki, nie będziemy wszak się wadzić o jakiegoś wieprzka! Pismo święte daje nam przykłady: heretycy i protestanci nie wszczynali kłótni z Panem naszym Jezusem Chrystusem, kiedy _ wrzucił do wody stada świń do nich należące, a my, chrześcijanie, i do tego będący w bractwie różańcowym, mielibyśmy powstawać przeciw sobie o jednego prosiaka? Co by o nas powiedzieli rywale nasi, bracia tercjarze?

Niewiasty umilkły, pełne podziwu dla głębokiej mądrości mistrza, jako też pełne obawy co do braci tercjarzy. Mężczyzna, zadowolony z posłuchu, zmieniwszy ton ciągnął dalej:

— Wkrótce wezwie nas ksiądz proboszcz. Trzeba mu powiedzieć, którego kaznodzieję wybieramy: o. Damaso, o. Martina czy o. koadiutora. Nie wiem, czy tercjarze już wybrali; musimy się zdecydować.

— Ojca koadiutora... — szepnęła nieśmiało Juana.

— Ojciec koadiutor nie umie wygłaszać kazań — rzekła Sipa. — Lepiej już o. Martina.

— O. Martin? — wykrzyknęła druga z pogardą. — On ma słaby głos! Lepiej o. Damaso.

— Tak, jego wybierzemy! — zawołała Rufa. — O. Damaso! Ten umie przemawiać niczym aktor! Jego wybierzemy!

— Ale o. Damaso zrozumieć trudno — szepnęła Juana.

— Bo jest bardzo mądry! Ale kazać potrafi znakomicie...

W tym momencie zjawiła się Sisa z koszem na głowie. Pozdrowiła kobiety i weszła na schody.

— Weszła! Chodźmy i my zatem! — rzekły pobożnisie.

Serce Sisy biło gwałtownie, gdy wchodziła: nie wiedziała, co rzec księdzu, aby uśmierzyć jego gniew, ani w jaki sposób wstawić się za synem. Z pierwszym brzaskiem poszła do ogrodu, aby zebrać najpiękniejsze jarzyny, które ułożyła potem w koszyku na liściach bananowych i kwiatach. Udała się nad rzekę w poszukiwaniu pako, wiedziała bowiem, że to ulubiony przysmak proboszcza. Ubrała się w najlepsze suknie i nie budząc syna, z koszem na głowie, wyruszyła do miasteczka.

Weszła na schody powoli, starając się robić jak najmniej hałasu i nasłuchując w napięciu, czy przypadkiem nie odezwie się gdzie znany dziecięcy świeży głosik.

Nie usłyszała jednak ani nie spotkała nikogo, skierowała się więc do kuchni. Rozejrzała się na wszystkie strony: służący i kucharz przyjęli ją zimno. Zaledwie odpowiedzieli na powitanie.

— Gdzie mogę położyć jarzyny? — spytała nie zrażona; tym przyjęciem.

— Ot tam... gdziekolwiek — rzucił kucharz, prawie nie patrząc na jej dary, i pilnie zajął się swą pracą: właśnie skubał kapłona.

Sisa starannie ułożyła na stole bakłażany, karczochy i świeże pako. Na wierzchu ułożyła kwiaty, uśmiechnęła się do siebie i spytała służącego", który wydał jej się bardziej przystępny niż kucharz:

— Mogłabym zobaczyć się z ojcem?

— Chory jest — odparł cichym głosem służący.

— A Kryspin? Nie wie pan, czy jest w zakrystii? Służący popatrzył na nią zdumiony.

— Kryspin? — spytał marszcząc brwi. — Nie jestże u ciebie w domu?

— Basilio przyszedł, lecz Kryspin tutaj został — odparła Sisa. — Chciałabym go zobaczyć...

— A jakże! — na to sługa — został tu, tak, lecz potem... potem uciekł ukradłszy mnóstwo rzeczy. Ksiądz kazał mi iść dzisiaj wczesnym rankiem do koszar, dać znać żołnierzom. Musieli już dotrzeć do twego domu w poszukiwaniu chłopaków.

Sisa otwarła usta, lecz wargi jej na próżno się poruszały: żaden dźwięk nie dobył się z gardła.

— Zabieraj się razem z twymi synaczkami! — dorzucił kucharz.— Tyś dobra kobieta, to wszyscy wiedzą, ale chłopcy wdali się w ojca! Uważaj, żeby młodszy nie zakasował rodziciela!

Sisa, wybuchnąwszy głośnym łkaniem, osunęła się na ławkę.

— Nie płaczże nam tutaj! — wrzasnął kucharz. — Nie słyszałaś, że ksiądz chory? Idź na ulicę ze swymi łzami!

Biedna niewiasta, niemal siłą wypchnięta, zstąpiła po schodach razem z siostrami, które szeptem snuły domysły na temat choroby proboszcza.

Nieszczęsna matka, zasłoniwszy twarz chustką, powstrzymywała szloch. Wyszedłszy na ulicę, niepewnie rozejrzała się wokół, po czym, jakby podejmując jakąś decyzję, szybko się oddaliła.

Koniec wersji demonstracyjnej.

19. OPOWIEŚĆ NAUCZYCIELA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20. Posiedzenie zarządu miejskiego

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21. HISTORIA MATKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

22. ŚWIATŁA I CIENIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

23. POŁÓW

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

24. W LASKU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

25. W DOMU FILOZOFA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

26. W PRZEDDZIEŃ ŚWIĘTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

27. O ZACHODZIE SŁOŃCA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28. LISTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29. NAZAJUTRZ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30. W KOŚCIELE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

31. KAZANIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

32. KOŁOWRÓT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

33. WOLNOMYŚLICIEL  

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

34. OBIAD

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

35. KOMENTARZE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

36. PIERWSZA CHMURA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

37. JEGO EKSCELENCJA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

38. PROCESJA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

39. BONA CONSOLACION

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

40. PRAWO I SIŁA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

41. NIESPODZIEWANI GOŚCIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

42. MAŁŻONKOWIE DE ESPADANA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

43. PLANY NA PRZYSZŁOŚĆ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

44. RACHUNEK SUMIENIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

45. PRZEŚLADOWANI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

46. NA KOGUCIEJ ARENIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

47. DWIE DAMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

48. ZAGADKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

49. GLOS PRZEŚLĄ DOWANYCH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

50. HISTORIA ELIASZA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

51. ZMIANY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

52. SZCZĘŚLIWA KARTA I CIENIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

53. „DZIEŃ NASZ, WIEK NASZ"...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

54. KONSPIRACJA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

55. KATASTROFA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

56. KOMENTARZE I DOMYSŁY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

57. VAE VICTIS

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

58. WYKLĘTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

59. OJCZYZNA CZY WŁASNE DOBRO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

60. ZARĘCZYNY MARII KLARY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

61. POLOWANIE NA JEZIORZE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

62. O BAMASO TŁUMACZY SIĘ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

63. NOC WIGILIJNA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EPILOG

Niedostępny w wersji demonstracyjnej