Stanisław Lack

NOTATKI I UWAGI

Konwersja: Nexto Digital Services

NOTATKI I UWAGI

pisane w latach 1900-1906. Cz. 1, Uwagi o "Lelewelu" Wyspiańskiego oraz uwagi o "Samuelu Zborowskim" Słowackiego

Lack Stanisław

... 23. marca 1906 r. była sto dwudziesta rocznica urodzin Lelewela. Otóż dobra sposobność rzucenia się na wszelkie objawy świadomości powszechnej, żeby w niej znaleźć obraz tego człowieka wyjątkowego. 26. marca szereg artykułów w kilku dziennikach i tygodnikach z powodu tej rocznicy już dobiegł do końca. Wśród lekkiej erudycyi, bardzo poważny respekt: obraz Lelewela w świadomości powszechnej rysowany jest konwencyonalnie, ani jednego rysu odróżniającego, wyłącznie jemu właściwego. Respekt, kilka dat, kilka wiadomości o niemieckiem pochodzeniu, kilka zdań o zasługach naukowych historyka i zasługach obywatelskich i na tem koniec: złożenie do skrzyni, w której w martwym spokoju leżą relikwie. Atoli... czegóż żądać więcej? inaczej, zdaje się, być nie może: trzeba zawsze pamiętać, że te znaki i gesty mają swoją poezyę; jest w nich poczucie jakiejś tajemnicy, z której istnienia ludzie nie zdają sobie sprawy, a której przecież hołd składają w taką rocznicę. Cóż to szkodzi, że oni to inaczej uzasadniają, że wogóle uzasadniają, lub bezmyślnie czynią — mam drogę wolną do rozumienia rzeczy i ludzi.

W taką rocznicę dobrze jest przeczytać "Lelewel" Wyspiańskiego. To jest bowiem ten jedyny autentyczny Lelewel — innego niema. Cóż więc dziwnego, że tamten obraz był konwencyonalny —

Wyspiańskiego nazwiska nie doczytałem się ani razu w tych artykułach. Gdy wszystko już inne zaginie, księgi, dokumenty, papiery, ten obraz pozostanie w świadomości powszechnej, jako ten historyczny Lelewel z dramatu i z "Nocy listopadowej". Ktoś mi tam szepce, że cześć się tu oddaje prawdziwym ludziom, nie tworom poety. Być może; kto potrafi zatrzeć ten obraz, lub nie wchłonąć go w siebie. A zawsze mi się zdawało, że Grecy — dlaczegoż nie wspomnieć właśnie Greków? — czcili nie Jowisza prawdziwego, lecz Fidyaszowego, nie Achilla prawdziwego, lecz Homerowego.

23. marca obraz Lelewela jest szczególnie tragiczny. Z jego słów i gestów starajmy się odczytać przyczyny tego tragizmu. 15. sierpnia 1831 r., Lelewel usłyszał w sali posiedzeń Rządu Narodowego następujące słowa z ust Nieznajomego: "... my twoi ucznie, ideom twoim dajem życie — dzisiaj będzie hucznie!" (akt III). Sytuacya niezwykła. Żaden mistrz na świecie nie znalazł się w takiem położeniu. "Zapaleńce młodzik" Czem to były te idee Lelewela, którym ucznie chcieli dać życie? Logicznie idee Lelewela, to był Lelewel sam, żywy człowiek, który, wedle nieco ironicznych słów księcia Czartoryskiego, "dziwnie działa na umysły". Mistrz, który budził duszę, zmuszał ją do zawołania "jestem!" i do dobycia z siebie największej energii, na jaką ją stać. A otóż zbudziły się w tych duszach uczniów energie nieprzewidziane, bo zależne po części od chwili i kierowane nie jeno ręką mistrza, ale chwilą, wypadkami, otoczeniem. Oto, z czem się nie liczył Lelewel, który miał rząd dusz. Ale nie tak myśli Lelewel. A przedewszystkiem nie tak myślą jego uczniowie — bo ich drogi dziwnie się mimo wszystko rozchodzą. Wśród historyków i krytyków późniejszych, musiały się utworzyć dwa obozy na to, żeby z jednej strony potępiać Lelewela za idee republikańsko-demokratyczne, któremi tłumaczył dzieje Polski, a z drugiej strony, żeby go bronić za te same właśnie idee. To więc były idee Lelewela. Tak, no te były zrealizowane i to w sposób niezwykle piękny, w dziełach historycznych Lelewela, w jego śmiałych konstrukcyach, i tych nie trzeba było dopiero realizować, niejako na nowo. Ale powiedzcież to umysłom młodym i zapalnym! Byłyby starcze, gdyby mogły to zrozumieć, gdyby zrozumiały, albo nawet usłuchały. Nic dla takich umysłów nie jest zrealizowane, wszystko jest nowe, świeże, przyszłe — i oto ich już widzicie, jak gnają i pędzą z szybkością i rozmachem samego Losu. Nie wątpić, że porwą samego mistrza. — Więc tu widocznie nie o te szło idee, lecz o ten ogień, który się palił w samym Lelewelu i który pożądał niepomiernie zrewolucyonizowania samego życia. — W r. 1899 Lelewel sam to nazywa poezyą — straszna wątpliwość, czy to za tą poezyą idą uczniowie. 23. marca obraz Lelewela jest szczególnie tragiczny. Uczniowie jego ukochali jego idee, zapomnieli o mistrzu samotnym. Tragizm polega w tem, że idee Lelewela, to nie były idee praktyczne. To nie były idee, o których powiedziano, że "zostają, chociaż giną osoby" *). Więc to nie były idee praktyczne, które fruwają w powietrzu i, które każdy może pochwycić dla swego użytku. Cóż idee, cóż programy? Idee i programy może wygłaszać, kto umie i chce, każdy człowiek, ale tylko jeden człowiek może starczyć za ideę, bo ta z nim rodzi się, rozwija i ginie. Idee Lelewela, któremi ten człowiek działał na umysły, to nie były idee praktyczne. Dlatego Lelewel nigdy nie był niewolnikiem swoich idei. To nie znaczy znowu, że umiał szanować cudze przekonania, jak brzmi znane powszechnie hasło. To znaczy, że

"mych wrogów widzę jeno w dali,
nie tutaj; — od tych wrogów niechaj nas ocali
Bóg i rycerskie dłonie... " (akt V).

Idee Lelewela, to była poezya. (Co przez tę poezyę należy rozumieć, obaczymy nieco niżej). Tem się tłumaczy, że Lelewel wciąż był porywany, szedł za zdarzeniami, niesiony przemożną siłą, której opierać się nie chciał. To, co zamierzali i wykonali 15. sierpnia jego uczniowie i przyjaciele z klubu demokratycznego, to było bardzo praktyczne. Czy można ustanowić jakiś związek przyczynowy i następczy między tą poezyą a tą praktyką? Filozoficznie nie. Ich idee i jego idee nie mają z tego punktu widzenia nic wspólnego. Ale Lelewel nie był filozofem, chociaż go tak nazywano. Filozof gubi się w dylematach i rozważaniach o istocie czynu. Artysta kieruje swoją poezyę na tory artystyczne. Lelewel nie był niewolnikiem swoich idei. Gdy "wszystko z jednego idzie wątku", niema sprzeczności między ideałem a rzeczywistością.

Spojrzmy, jak oto blask jeszcze głębszego tragizmu pada w tej chwili na obraz Lelewela. Mistrz zawaha się, to prawda, ale ostatecznie nie odtrąci swych uczniów i przyjaciół. Jacykolwiek są i jakiekolwiek ich cele, to pewna, że ci uczniowie i przyjaciele poddali swoje dusze jego rządom, może niemi kierować, może je formować. Cóż to szkodzi, że oni to inaczej uzasadniają, inaczej rozumieją, że wogóle uzasadniają, on — ma drogę wolną do rozumienia rzeczy i ludzi. Tylko do zrozumienia? Tą swoją mocą poetycką przeobraża ich, przeinacza. To jest ta poezya, o której wyżej wspomniałem, to właśnie sam Lelewel, ta moc transfiguracyi, właściwa wszystkim ludziom wyjątkowym, wszystkim poetom. Znamy mistrzów *), którzy uczniów swoich odtrącali — to byli widocznie nauczyciele. Mieć rząd dusz! W tragicznych chwilach niepewności staje przed oczyma na mgnienie inny obraz: tyrania dusz, przeinaczanie, gnębienie. Mieć rząd dusz! Ależ... rządzić można duszą wolną. A któż mu powie, że to nie są dusze wolne: dać im wolność, dać im siebie, a będą wolne, już są wolne. Wziąć na swoje barki wszystkie ich przewinienia — jeżeli są przewinienia — błędy i omyłki — a będą zbawione. Rząd dusz! to znaczy: poddać się duszom, uwolnić je od ciężaru, który je gnębi, ukochać je, zrozumieć chwilę! dać się porwać. Poraz drugi rozognieni uczniowie, teraz już wszyscy razem, stają przed przerażonym mistrzem. Chwila niezwykła. Boska chwila tragicznej niepewności, w której dusza w bezładnym rozgwarze odróżni głos daleki, czysty, niemal szept i usłyszy wołanie Losu. Umieć ją odczuć, odgadnąć, że to właśnie ta, chociaż może tak niepodobna do przewidywanej, wyśnionej, chimerycznej — wszak to cecha poetów i bohaterów. Tragiczna chwila szału. Lelewel jest porwany — poszedł za wołaniem tego głosu, poddał mu się, z tą pewnością i wiarą, że to jest właśnie jego los i przeznaczenie poświęcić się za wszystkich. Stało się! Jakiś chór smukłych niewiast w bolesnych postawach załamuje ręce i wydaje z piersi głęboki jęk. Stało się! U Wyspiańskiego niema chóru. W starożytnej tragedyi chór łagodził tragizm, porwanej widowni wracał przytomność. Ale czyż tragizm można łagodzić? Chóru więc niema, z tem większą tedy mocą czujemy na sobie te losy tragiczne.

A teraz następstwa! Te jednak do nas nie należą. My wiemy, że, jakiekolwiek były następstwa, upadki, niepowodzenia, to te już zostały usunięte przez ową chwilę i przeobrażone. Umysły praktyczne nie wchodzą w takie drobiazgowości wewnętrzne — dla nich to jest sprawa rozłożenia odpowiedzialności. Lecz tu właśnie czeka ich niespodzianka. Przygotowują się na walkę, na tak miłą ich sercu walkę o słowa, spodziewają się tłumaczeń, wybiegów, filozoficznych odgraniczań idei i czynów — nic z tego wszystkiego. Mistrz przyjmuje na się odpowiedzialność za swoich uczniów — cnota poetów i bohaterów. To poczucie odpowiedzialności, to obarczenie się winą wszystkich, rzuca właśnie cienie tak bardzo tragiczne na nasz obraz Lelewela. Nie taki Lelewel będzie czekał, aż się dosłownie ziszczą owe dalekie, przewidywane, niemal chimeryczne losy, przyjmuje wszelki los, umie wszelkie dążenie, w którem iskierkę jeno swego dążenia ujrzy, przetworzyć na swój los konieczny.

Koniec wersji demonstracyjnej.