Jadwiga Papi

NOWE OPOWIADANIA CIOTKI LUDMIŁY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP.

CZĘŚĆ I. — WIEK XVI. PANOWANIE STEFANA BATOREGO.

STRESZCZENIE CZĘŚCI PIERWSZEJ.

CZĘŚĆ II. — WIEK XVI. PANOWANIE WAZÓW I DWÓCH PIASTÓW.

NOWE OPOWIADANIA CIOTKI LUDMIŁY

powieść dla dorastającej młodzieży

Papi Jadwiga

WSTĘP.

O wsi Górce, która leżała na ziemi Mazowieckiej, tam, gdzie Wisła płynie, i o jej mieszkańcach różnie sąsiedzi mówili: jedni chwalili, drudzy ganili; jedni się śmieli, drudzy dziwowali; bo ludzie bywają źli i dobrzy, zazdrośni i szlachetni, więc gdy kto z pomiędzy nich wyróżni się, pójdzie inną drogą, to zaraz go sądzą, mówią o nim, potępiają lub wynoszą We wsi Górce inaczej było, niż w sąsiednich wsiach. Sześćdziesięcioletni jej dziedzic, człowiek jeszcze krzepki, silny, zdrów, sprowadził sobie gdzieś z zagranicy sześcioro siostrzeńców i oddał im rządy wsi.

— Napracowałem się już dosyć, lat czterdzieści mozoliłem się, niechaj teraz młodzi się mozolą — mówił do tych, co go pytali, dlaczego się usunął.

Pędził życie ciche, wygodne i przyjemne; czytywał dużo, sąsiadów odwiedzał, na polowania jeździł i czas mu nie dłużył się. A młodzi pracowali, pracowali gorliwie od rana do nocy: Marcyan, jedyny mężczyzna wśród owych siostrzeńców, pilnował roli, najstarsza z dziewcząt, Terenia, domu strzegła, druga z kolei, Mania, nabiał wzięła w opiekę, pachciarza zastąpiła, Magdzia chorymi się zajmowała i sklep otworzyła, by mieszkańców Górc uwolnić od wyzyskujących ich Żydów; prócz materyałów pożywczych, miała w owym sklepie towary łokciowe i także różne przedmioty stroju, jak wstążki, paciorki itd. Jadzia uczyła w szkole wiejskiej, Aniela kwiaty hodowała. Każde wybrało zajęcie wedle upodobania. Z czasem gromadka ta zmniejszyła się, troje zostało w niej tylko w Górcach. Terenia przeniosła się na cmentarz, pod zieloną mogiłę, krzyżem osłonioną, Aniela poszła za mąż do Warszawy, Magdalena, która dyplom doktora medycyny posiadała, otrzymawszy posadę w sąsiedniem Górc miasteczku, tam się przeniosła, lecz raz na tydzień odwiedzała mieszkańców wsi Górc i zawsze czuwała nad chorymi. Dwie pozostałe w domu siostry rozdzieliły między sobą zajęcia opuszczone. Jadwiga uczyła dzieci w szkole i ogrodem się zajęła, Mania całe kobiece gospodarstwo wzięła na siebie i sklep prowadziła. A dzielne z nich były pracownice. Każdego piątku z Górc do Warszawy na targ wozy wyładowane jarzynami, owocami, masłem, serami itd. Ci, co zawsze źle o bliźnich mówić lubią, ubolewali nad Marcyanem i jego siostrami, że tak ciężko pracują.

— Egoista stary, — mówili — gdyby to były jego rodzone dzieci, nie kazałby im się tak mozolić.

Drudzy na młodych, sarkali.

— Wydarli mu wszystko i za piecem bezczynnie siedzieć każą — szeptali. — Taki to świat dzisiejszy: kurczętom zdaje się, że mądrzejsze od matek. Biedny stary...

I wzdychali głośno, kiwając głowami.

Tymczasem tak on, jak i oni bynajmniej na ofiary nie wyglądali. Pan Gałęzowski odmłodniał od czasu, jak złożył rządy, i nie było dnia, żeby nie powiedział:

— Dobrą, bardzo dobrą dał mi Bóg starość; miła to rzecz, po pracy odpoczynek.

Marcyan i jego siostry z uśmiechem na twarzy zrywali się każdego ranka do pracy i z zapałem brali się do niej; za hasło życia, a raczej za hasło swych zabiegów wzięli piękną dewizę pani Papę Carpentier: "Lepiej, coraz lepiej". I w istocie coraz lepiej spełniali swoje obowiązki, nraca ich coraz większe korzyści przynosiła.

Ze stryjem żyli też w serdecznych stosunkach, bo choć stary abdykował, nie pomijali jednakże i w każdej ważniejszej sprawie wzywał jego rady; gdy chcieli coś nowego wprowadzić; zawsze pierwej go o zdanie pytali.

Wiele rzeczy inaczej było urządzonych, w sąsiednich dworach, a niechętni z ironią odzywali się o tych nowościach, mówiąc, że dziedzice Górc po niemiecku się rządzą. Było w tym trochę prawdy, bo spędzili oni lata dziecinne w Niemczech i wiele sobie od nich przyswoili: oszczędność, systematyczność i porządek. Chaty mieszkańców wsi Górce wielce niemieckie przypominały; z dachami krytymi gontami, miały drzwi i ramy okien malowane, ganki oplecione chmielem; okna można było otwierać, a tym sposobem przewietrzać izby; dla drobiu i trzody chlewnej wznosiły się obok chat osobne komórki, aby zimą ludzie i zwierzęta nie mieszkali razem; ogródki sztachetami były otoczone, przed chatami rosły cieniste lipy. Wszystko to było zasługą Marcyana, który zyskawszy zaufanie kmieci przekonał ich, że zdrowie to skarb, a w brudnej zadusznej chacie zdrowie mieszkać nie może. W ogródkach mieszkańców Górc kwitły malwy, róże, oraz inne piękne kwiaty, rosły różne drzewa i krzewy owocowe, a wszystkie szczepione, dobbrych gatunków, więc smaczne i zdrowe owoce dawały. Ogródki te urządziła Mania, ona nauczyła dziewczęta szczepić drzewa, ona obudziła w nich zamiłowanie do ogrodnictwa i poczucie piękna w nich rozwinęła.

We wsi wznosiły się dwa wielkie budynki, służące do użytku ogólnego: jeden nosił nazwę szkoły, drugi ochronki; w nich było królestwo Jadwisi. W szkole mieszkała stała, przez rząd potwierdzona nauczycielka, ta zimą, jesienią i wiosną uczyła dziatwę miejscową, latem odpoczywała. Jadwiga często tutaj przychodziła, badała postępy dzieci, pomagała w pracy nauczycielce, codzień w południe parę godzin w szkole spędzała. W tym samym budynku co szkoła, mieściła się czytelnia, gdzie każdej soboty wypożyczała Jadwiga wieśniakom książki i pisma do czytania na niedzielę, gdzie w każdą niedzielę popołudniu zbierali się starzy i młodzi, przychodził Marcyan z Jadwigą i albo z nimi gawędzili, albo czytali im coś głośno; opowiadali im co słychać na szerokim świecie, co się w nim zrywa, waży, o czem ludzie myślą, jakich zmian się spodziewają.

Dziwowali się sąsiedzi temu stosunkowi Marcyana i sióstr jego z kmieciami, ruszali ramionami, dziwakami ich nazywając: byli tacy, co wróżyli, że ten stosunek źle się skończy, ale byli i tacy, co zazdrościli Marcyanowi, a jednak dojść do takiego samego u siebie stosunku nie potrafili. Marcyan prostą drogą doń doszedł i uważał, że mu z nim dobrze, lepiej, niż innym, bo otaczali go przychylni, a człowiekowi lepiej wśród przychylnych, niżeli wśród wrogów. Nigdy mu w żniwa nie brakło robotnika, nigdy mu łąk nikt nie wypasł, owoców nie wykradł z ogrodu. Wymagającym był Marcyan, lecz sprawiedliwym i ludzkim dla kmieci, uważał ich za sąsiadów, niższych tylko wykształceniem od siebie, więc starał się ich oświecać, lecz uznawał, że tak oni jak i on są dziećmi jednego Boga.

— Sąsiadem ich jestem — mawiał i jak sąsiadów traktował, odwiedzał ich we własnych chatach, spotykał się .z nimi w czytelni i przyjmował u siebie.

Nawprost dworu wznosiła się olbrzymia, stuletnia może lipa, pod nią stał stół i ławy. Ilekroć który z kmieci przyszedł w porze letniej do dworu, tam go zawsze przyjmował, jak miłego gościa: kazał podawać piwo, mleko, przekąskę i gawędził, jak z sąsiadem. Więc przychodzili śmiało ze skargą, z troską i radością, ten o radę prosić, tamten o sprawiedliwość, ów zaprosić na chrzciny, na wesele lub pogrzeb, inny tak sobie, ot poprostu na gawędkę i nigdy darmo nie przyszli, bo albo pociechę z pod tej starej lipy wynieśli, albo radę rozumną, albo się czegoś ciekawego dowiedzieli, nauczyli pożytecznego.

W kancelaryi Marcyana stała szafa ogniotrwała, na niej wyryty był napis: "Kasa ogniotrwała mieszkańców wsi Górce". Do niej składali kmiecie, Marcyan i jego siostry swe oszczędności, a gdy kto w kasie uzbierał sumkę znaczniejszą, wtedy Marcyan kupował list zastawny, zapisywał go na imię właściciela złożonej sumy i płacił mu regularnie procent. Kmiecie kochali i szanowali dobrego pana, który czuwał tak troskliwie nad nimi, że nad braćmi i dziećmi własnemi lepiej by już nie czuwał.

W ochronce mieszkała stała opiekunka, od dworu płatna, której kobiety, gdy szły w pole, dziatwę młodszą powierzały; mieszkało w niej także parę starych, niedołężnych kobiet, rodziny pozbawionych, niemających z czego żyć, i kilku osieroconych starców, którzy za pożywienie i dach, jakie im Marcyan na starość zapewnił, czuwali nad dziatwą razem z opiekunką ochronki. Tutaj znajdował się też szpital, a matki z ochotą dzieci chore przynosiły, bo je mogły codzień odwiedzić, i pewne były, że stare kobiety, mieszkające w ochronie, czuwają nad nimi troskliwie i spełniają wiernie rady, jakich im udzielała panna Magdalena, która parę razy na tydzień w tym szpitalu bywała.

Wiele bardzo zmieniło się w Górcach od czasu, jak siostrzeńcy ciotki Ludmiły, opuściwszy Meran po jej śmierci, tutaj osiedli. Mrok wieczorny rzucał właśnie szarą swą zasłonę na ziemię i coraz ciemniej, ciszej było na niej; ptaki, które wśród gałęzi drzew miejsce wygodne na noc znalazły, po długim rozhoworze poczynały milknąć nareszcie; jeszcze wron głośne krakanie od czasu do czasu rozlegało się w powietrzu, gdy spiesząc całą gromadą ku lasom, czarnym pasem wioskę obejmujących, przesuwały się nad dworem; od pól dolatywał turkot powracających do domu wozów, ryk pędzonego bydła i pieśni żniwiarzy; złota tarcza słońca coraz niżej i niżej z nieba zstępowała. Coraz ciemniej i ciszej było na ziemi. Motyle dzienne gdzieś znikły, oraz inne' owady, co w słońcu się kąpią, a na ich miejsce pojawiły się ćmy, towarzyszki nocy; czasem nietoperz zatrzepotał skrzydłem, bo ten również noc woli, niż dzień, przeleciał nad głowami ludzi i skrył się w jakiej szczelinie... Coraz ciszej i ciemniej było na ziemi, a w miarę, jak naturę spokój ogarniał, jak milkła ona, w izbie czeladniej dworu wsi Górce robiło się coraz jaśniej i ładniej. Wielka lampa, wisząca u pułapu, rozpaliwszy się dobrze, oświecała wszystkie zakątki izby; na kominie buchał suty ogień, rzucając coraz jaskrawsze światło po ścianach; w pośrodku izby stał wielki stół, na nim leżały jakieś druty, jakieś włóczki, roboty kobiece; pod stołem widać było wielki kosz wyładowany, pod ścianami pieńki drzew ściętych i kilka prostych krzeseł drewnianych. Zrazu nie było tutaj nikogo, lecz po chwili skrzypnęły drzwi i weszły dwie dziewczyny w stroju wieśniaczek. Jedna czarnowłosa o wielkich, piwnych oczach, druga blada, szczupła, siwooka; obie zbliżyły się do pieńków, każda jeden podjęła, postawiły je przy stole, siadły i zabrały się do roboty, a w ich twardych, spracowanych rękach druty tylko migały. Niebawem drzwi znowu skrzypnęły, weszła trzecia, potem czwarta, piąta — coraz ludniej robiło się w izbie czeladnej; razem z dziewczętami zjawiło się i kilku chłopców; wyciągnęli z pod stołu znajdujący się tam kosz, wyładowany patykami i deseczkami różnej wielkości i kształtu, a zasiadłszy na pieńkach naprzeciw dziewcząt, poczęli składać z patyczków i deseczek różne cacka, jak wózki, młyny i t d.

Wieczory jesienne już nadeszły, więc Jadwiga powiedziała młodzieży we wsi, że kto chce zarobić trochę grosza, by przez jesień i zimę codzień wieczorem do dworu przychodził. Chciała dla dziatwy wsi Górce przygotować na gwiazdkę ciepłe ubrania z włóczki, oraz zabawki, więc pomocy potrzebowała, wyuczyła w szkole dziewczęta robić na drutach, chłopców rzeźbić; młodzież chętnie do dworu pospieszyła, gdyż Jadwiga obiecywała, że będzie opowiadać przy robocie ciekawe powieści o dawnych ludziach, którzy niegdyś dobrze innym świadczyli, o dawnych królach i rycerzach. Obietnica tych opowiadań więcej jeszcze nęciła młodzież, niż zarobek.

Szóstej jeszcze nie było, a już wszyscy się zebrali, otoczyli stół, do roboty się wzięli i czekali, ale Jadwigi jeszcze nie było wśród tej rzeszy pracującej.

— Pewnikiem my dziś nie obaczym panienki, — rzekła ze smutkiem siwooka Halka i westchnęła ciężko.

— A czemu nie? — spytała Jagna, która z nią. razem przyszła pierwsza na robotę.

— Antek gada, że goście z Warszawy do niej przyjechali, to z nimi siedzieć będzie — odparła Halka.

— Co mi tam za goście, toć ino nasza panna Anielcia — odparła gruba Magda, która tuż obok Jagny siedziała.

— A skądby ona? zapytało kilka głosów.

— W odwiedziny do sióstr i starszego pana. Szkoda, nie usłyszym powieści. Rada ja zobaczyć ją, bo dobrą była dla nas, niechby przecie latem przyjechała. Szkoda powieści, — dodała — pamiętam, kiedy roku zeszłego panienka nam opowiadała tutaj w tej samej izbie, to ja ino w nią patrzałam, a druty stały i stały.

Jagna się rozśmiała.

— Toć lepiej, jak nie przyjdzie — rzekła — zarobisz co.

Halka ręką machnęła.

— Mam ojca, co własną chatę ma, mniejsza o zarobek.

— Ja tam choć słucham, obracam kozikiem — wtrącił się w rozmowę dziewcząt Antek, żwawy chłopak, o bystrych, siwych oczach i włosach kasztanowatych. — Chcę, żeby przyszła i pewno przyjdzie, jeszcze gości przyprowadzi może.

— Pst! — syknął naraz Józek, siedzący tuż przy Halce — pono idą.

Wszystkich spojrzenia skierowały się ku drzwiom, które w tej właśnie chwili rozwarły się i w progu ich stanęły dwie kobiety. Nie wielka różnica wieku je dzieliła, lecz różnie bardzo wyglądały: jedna blada, nizka, nieładna, skromną czarną wełnianą suknię miała na sobie, druga dorodna, strojna była wielce. Obie prowadziły za sobą siedmioletnie dziewczynki, jasnowłose, o błękitnych oczach, tak podobne do siebie, iż trudno było odróżnić jednę od drugiej. Chłopcy i dziewczęta na ich widok podnieśli się i pokłonili razem wchodzącym.

— Niechaj będzie pochwalony — powitała ich Jadwiga.

— Na wieki wieków — odpowiedzieli jej chórem.

Ona przysunęła się do stołu.

— Czy poznajecie dawną pannę Anielę? — zapytała, wzrokiem siostrę wskazując.

Dziewczęta się uśmiechnęły, chłopcy skłonili się powtórnie, poczem pierwsza Halina podeszła ku dawnej znajomej.

— Jakby jej nie poznać, kiedyśmy ją kochali — rzekła dziewczyna, rumieniąc się i objęła kolana Anieli — pamiętam, cośmy razem lalki stroiły — dodała.

Aniela uśmiechnęła się na to wspomnienie.

— Przedstawiam wam moje córki — rzekła, biorąc obie dziewczynki za ręce. — Tęskno mi do was było, do wuja, sióstr, do Górc, przyjechałam więc tutaj na parę tygodni.

Dziewczęta za przykładem Haliny zbliżyły się kolejno z powitaniem do niej, potem chłopcy, następnie zwrócili się do dziewczynek.

— Uściśnijcie im dłonie — rzekła do córek pani Aniela.

Dziewczynki spełniły jej życzenie: podały wszystkim z uśmiechem rączki i zbliżenie nastąpiło. Aniela i Jadwiga siadły przy stole, obok nich dziewczynki, Tonią i Lusia, dalej wieśniacy i wieśniaczki i poczęli razem rozmawiać o dawnych czasach. Nareszcie Aniela przerwała tę gawędkę.

— Nie trać czasu Jadwiniu — rzekła — rozpocznij opowiadanie; nie chcę, by mój przyjazd przyniósł krzywdę zebranym tutaj; posłucham z ochotą, przypomną mi się dawne czasy, a moje panny skorzystają niezawodnie z powieści.

Halina pokraśniała z radości na te słowa i rzuciła pełne wdzięczności spojrzenie pani Anieli.

— Przeszłej jesieni dociągnęłam moje opowiadanie do połowy XVI. wieku, — poczęła

Jadwiga dźwięcznym głosem, zwróciwszy się do siostry — powtórzyłam im to, co niegdyś słyszałam od ciotki Ludmiły, pamiętasz, w Meran. Terenia po śmierci cioci znalazła dalszy ciąg tych obrazków, które nas tak bardzo zajmowały, zebrała je, przepisała i w całość porządną ułożyła. Opowiadać będę to tylko, co wyczytałam w rękopiśmie.

— A więc będzie to dalszy ciąg "Opowiadań ciotki Ludmiły" — rzekła Aniela.

— Tak jest — odparła Jadwiga, tu zwróciła się do wieśniaków i do wieśniaczek: — O królach z rodu Piasta i o Jagielonach, o różnych sławnych ludziach, co żyli pod ich panowaniem, o wielkich wypadkach, jakie zdarzyły się za nich w kraju, już słyszeliście, obecnie mówić będę o późniejszych czasach. Serca wam rosły, gdym odsłaniała tamte czasy przed wami, teraz serca wasze częściej zapłaczą, niż rozszerzą się radością i dumą szlachetną. Co robić, zmieniają się czasy, zmieniają i ludzie, nic niema stałego na świecie, ale jak dobre, tak i złe mija...

Temi słowami zakończyła Jadwiga przemowę do słuchaczy i rozpoczęła opowiadać dzieje przeszłości.

CZĘŚĆ I. — WIEK XVI. PANOWANIE STEFANA BATOREGO.

I. — KORONACYA KSIĘCIA SIEDMIOGRODZKIEGO.

Słotną i chłodną była wiosna w Krakowie roku 1576., lecz po wielu, wielu dniach pochmurnych nastał wreszcie dzień piękny, pogodny i ciepły, a było to 22-go kwietnia. Ulice Krakowa roiły się w tym dniu ludźmi, a nietylko mieszczan było widać na nich, lecz i kmieci okolicznych i panów możnych; jedni pieszo, drudzy w paradnych kolasach ukazywali się ustawicznie na ulicach, a wszyscy dążyli w jednym kierunku ku bramie Floryańskiej.

Chyba nietylko pogoda była przyczyną tego ruchu i tłoku na ulicach Krakowa, bo za bramą Floryańską, na błoniach tam rozpostartych, rozsiedli się najdostojniejsi z królestwa na paradnych krzesłach, jakie im tam przyniesiono: trony biskupów, krakowski, kujawski i chełmiński, kanclerz, podkanclerz, podskarbi, wielki marszałek nadworny, kilku kasztelanów i wojewodów.

Nie słońce wiosenne zwabiło tych mężów poważnych tutaj, lecz gość dostojny, jakiego już od kilku miesięcy oczekiwali: Stefan Batory, książę Siedmiogrodzki, którego naród wybrał na sejmie elekcyjnym królem, gdy Henryk Walezyusz, który potajemnie uszedł z państwa, zawiódł oczekiwania wszystkich i niepowrócił do Krakowa na termin naznaczony.

Około godziny czwartej po południu na drodze wiodącej do miasta ukazał się liczny i świetny orszak, tak liczny, iż końca jego dopatrzeć nie było można. Na samym przodzie szła pieszo; przyboczna gwardya księcia Siedmiogrodzkiego, Węgry i Polacy, zbrojni w długie arkebuzy, proste noże i halabardy, wszyscy strojni w barwy fioletowe; za nimi siedmiuset rycerzy postępowało na koniach, wiódł ich brat cioteczny księcia Siedmiogrodu, a przed nim prowadzono czternaście rumaków. Następnie jechał Batory na pięknym koniu, w purpurowej, węgierskiej bekieszy, podbitej sobolami. Otaczało go liczne grono panów polskich i węgierskich, za nimi znowu rycerskie hufce, zbrojne, świetne, jedne w skórach lamparcich, inne w niedźwiedzich. Najświetniejszy ze wszystkich był hufiec Jana z Tęczyna, kasztelana węgierskiego: trzy wielbłądy postępowały wśród niego, a przed kasztelanem dwóch murzynów prowadziło za uździennicę pysznego wierzchowca, który zrywał się parskał nozdrzami i wyrwać się usiłował.

Gdy książe Siedmiogrodzki spostrzegł zebranych senatorów, natychmiast zsiadł z konia i poszedł pieszo ich witać. Każdemu dłoń podał, każdemu powiedział uprzejme słowo, a oni witali go łacińskiemi mowami, wyrażając swą radość jego przybycia, poczem książe Siedmiogrodu osiadł napowrót konia, a senatorowie zajęli kosy, jakie na uboczu czekały na nich i razem wszyscy do miasta podążyli. Na ulicach Krakowa tłoczno było, lud witał krzykami radości wjeżdżających, deputacye od mieszczan i od studentów akademii powitały przyzywającego króla pięknemi mowami, a gdy wjeżdżał w bramę zamku wawelskiego, sto wystrzałów uczciło jego przybycie.

Panowie polscy chcieli, aby zaraz w dniu następnym odbyła się koronacya, lecz Batory oparł się temu, bo pomiędzy zebranymi przedstawicielami ziem państwa na zamku, którzy przybyli witać nowego pana, nie było Litwinów, a Batory nie chciał odbyć bez nich koronacyi.

— Wolę lat nawet kilka poczekać, niż dać hasło do braterskiej niezgody — rzekł do nalegających o przyspieszenie koronacyi. — Litwini słusznie mogliby nam wziąć za złe, gdybyśmy ich pominęli.

I odłożono koronacyę, lecz próżno ociągał się Batory, gdyż mijał dzień za dniem, a nikt z Litwy nie przybywał. Książe Siedmiogrodzki łudzić się nie mógł, jasnem było, że Litwa mu nie sprzyja, pozwolił przeto, by naznaczono dzień koronacyi.

— Smutno mi, iż rządy me od niezgód wśród poddanych się rozpoczynają — rzekł do panów w dzień uroczystości — niezgoda, powiadają, gubi rodziny i państwa. Aby na was te słowa nie sprawdziły się.

Pierwszego maja 1576. r. odbyła się koronacya Batorego na króla Polski. Wedle ówczesnego zwyczaju, otoczony duchowieństwem, senatorami i liczną rzeszą ludu, udał się on tego dnia wczesnym rankiem do kościółka na Skałkę; szedł pieszo, a za nim widać było równie pieszo idących biskupów w biretach, panów świeckich w kołpakach sobolowych, zakonników w kapturach czarnych i białych. Straż królewska torowała im drogę wśród tłumu ludu, cisnącego się w około nich; idąc, śpiewali hymny pobożne, a wszedłszy do kościoła, wszyscy padli na kolana i zanucili jednogłośnie "Te Deum", poczem wysłuchawszy pokornie mszy świętej, wrócili na zamek; tutaj marszałek koronny przybrał księcia w suknię, albę, w dalmatykę i koszulę złotogłową, w rękawice i pierścienie, jednocześnie panie zajęły się ustrojeniem Anny, siostry nieboszczyka króla Zygmunta Augusta, którą naród wybrał za małżonkę Batoremu. Otoczeni panami świeckimi duchownymi Batory i Anna, która miała na obie białą, powłóczystą suknię, udali się do katedry. Najprzód postępowali biskupi, za nimi kilku panów świeckich z insygniami koronnemi: Piotr Zborowski, wojewoda krakowski, który niósł na poduszce koronę, Jan Kostka, wojewoda sandomirski, ten dźwigał jabłko, Jan Sierakowski, wojewoda łęczycki, z berłem, Jerzy Niemsta ze szczerbcem Chrobrego, nakoniec Kacper Maciejowski z chorągwią państwa. Za nimi postępował książę siedmiogrodzki, otoczony panami, potem znowu niosło kilku znaki godności królewskiej przed Anną Jagielonką, która otoczona gronem niewiast, szła tuż za nimi. Orszak postępował wśród pieśni pobożnych.

"Oto ja posyłam mego anioła", leciało z wielu ust pod niebiosy.

Gdy weszli do kościoła, panowie złożyli znaki koronne na ołtarzu, poczem Anna zajęła przygotowane dla niej miejsce na chórze u wielkiego ołtarza, za nią stanęło grono matron polskich, za tymi panowie węgierscy, naprzeciw zaś ziemscy posłowie.

Batory zasiadł przed ołtarzem na wzniesionem tam dla niego krześle, panowie świeccy i duchowni go otoczyli, biskup krakowski przystąpił do ołtarza i rozpoczął nabożeństwo. Upadli wszyscy na kolana i korne modły do Boga zanieśli, a głos organów nastrajał ich serca uroczyście.

Po skończonej mszy biskup krakowski zwrócił się do prymasa i rzekł:

— Oto, przewielebny ojcze, żąda po tobie kościół, święta matka nasza, ażebyś obecnego tutaj najjaśniejszego księcia Siedmiogrodzkiego podniósł do godności królewskiej.

Na te słowa wszyscy biskupi i opaci zbliżyli się do ołtarza, poklękli na jego stopniach i zaśpiewali psalm "Niechaj Cię Bóg wysłucha", a chór odpowiedział im: "Wysłuchaj nas Panie w dniu, w którym wołamy do Ciebie".

Po odśpiewaniu psalmu, biskup zwrócił się do księcia Siedmiogrodu i długo pięknie doń przemawiał o cnotach królewskich, o ważnych i trudnych obowiązkach, jakie spłyną na niego, gdy czoło koroną ustroi, nakoniec zapytał go, czy chce królestwa.

— Chcę! — odparł dobitnie Batory i zdjąwszy z głowy kołpak książęcy, ukląkł przed prymasem, który podał mu Ewangelię, a książę położywszy na niej dwa palce, uczynił przysięgę, iż strzedz będzie całości państwa i czuwać nad dobrem poddanych.

— Tak mi Boże dopomóż i ty święta Ewangelio! — tymi słowami zakończył przysięgę, a prymas nad klęczącym odmówił modlitwę, poczem Batory padł krzyżem na kamienną posadzkę i cicho się modlił. Otaczający go biskupi śpiewali tymczasem psalm: "Prosimy Ciebie, wysłuchaj nas, Panie, i tego wybrańca na króla, mającego się koronować, racz pobłogosławić". Chór zaś odpowiadał: "Błagamy Ciebie, wysłuchaj nas!"

Nareszcie śpiewy umilkły, uroczysta cisza zaległa kościół, książę podniósł się z kolan, a wśród milczenia panującego w świątyni rozległ się poważny, uroczysty głos marszałka:

— Czy chcecie tutaj zebrani, aby prymas włożył księciu Siedmiogrodzkiemu koronę Chrobrego na głowę?

— Chcemy! — ozwał się głos jeden, potężny, złożony z tysiąca głosów, głos narodu całego, który brzmiał harmonijnie, jak akord złożony ze zgodnych tonów.

Prymas zasiadł przed wielkim ołtarzem, Batory ukląkł przed nim, biskupi zdjęli z niego dalmatykę i płaszcz, a prymas umaczawszy wielki palec w podanym mu oleju, namaścił nim prawe ramię klęczącego, czyniąc to, mówił: "Namaszczam cię na króla poświęconego, w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego, amen, pokój niechaj będzie z tobą!"

Teraz Piotr Zborowski zbliżył się z koroną, a marszałek znowu głos zabrał i zapytał zebranych, czy chcą, aby księcia Siedmiogrodzkiego ukoronować na króla Polski.

Już prymas ujął w dłonie koronę i wzniósł ją nad głową klęczącego, już zebrani w katedrze znowu mieli dać zgodną i zezwalającą odpowiedź, gdy wtem, jak zgrzyt fałszywej struny, wzbił się pod sklepienie świątyni głos pojedynczy:

— Nie chcemy! nie pozwalamy! Zdziwienie i zgroza wstrzymały na ustach przychylną odpowiedź stronników Batorego, w katedrze powstało zamieszanie.

— Co to znaczy? kto to? — pytali jedni drugich, a nikt odpowiedzi dać nie potrafił.

Lecz w końcu dowiedzieli się prawdy. To poseł od Litwy wybrany, przybył tutaj w dniu tym uroczystym, by protestować, by wybór Batorego obalić, a posłem tym był książę Massalski.

Oburzona młodzież chciała rzucić się na wyrodka, co kłócił świętą zgodę ogólną i byłaby świątynia znieważoną, dzień tak uroczysty sprofanowanym, lecz starsi uśmierzyli zbyt gorących.

— Głos jednego wobec ogólnej zgody znaczenia mieć nie może, — rzekli — stłumi go głos tysiąca, więc potwierdźmy wybór uczyniony.

— Chcemy! chcemy! — wołać poczęli zebrani i zagłuszyli głos nieprzychylnych.

Prymas włożył koronę Piastów na czoło Batorego, poczem podał mu berło i jabłko, przypasał miecz, a za każdym razem marszałek pytał zebranych, czy chcą, by to uczynić, zebrani zaś odpowiadali: "Chcemy! niech żyje Stefan Batory, król Polski, Litwy, Żmudzi, Inflant i Prus", a krzyczeli tak głośno, by fałszywa struna, która już raz harmonię skłóciła, nie zadźwięczała silniej od ich głosów.

Ukoronowawszy króla, prymas wezwał następnie Annę Jagielonkę przed ołtarz i ustroił jej czoło koroną, poczem odśpiewawszy hymny dziękczynne, opuścili wszyscy katedrę i na pokoje zamkowe się udali.

Wypadek, jaki zamącił na chwilę akt koronacyjny, jednakie na wszystkich wywarł wrażenie. Jak w dzień pogodny i jasny odgłos gromu dalekiego przeraża nas myślą, iż burza grozi, tak i tutaj niejeden zląkł się grożącej im w oddali nawałnicy, postać domowej waśni mającej, i smutny opuścił świątynię.Świetna uczta, na jaką nowy król zaprosił panów do siebie, nie zatarła tego wrażenia, nie rozpogodziła czoła zaniepokojonych losem kraju. I nie dziw, bo niema nic smutniejszego nad niezgodę w domu, w rodzinie, a czemże jest państwo, jak nie wielkim domem; czemże naród, jeśli nie wielką, liczną rodziną...

Podczas uczty król i królowa siedzieli pod złotym baldachimem, a panowie trzymali przy obojgu znaki królewskie: jabłka i berła. Po uczcie starostowie zamków pogranicznych złożyli hołd wierności królowi, poczem wszyscy przeszli na dziedziniec zamkowy, gdzie do zmierzchu młodzież wedle uświęconego zwyczaju odprawiała gonitwy rycerskie, a król i królowa, senatorowie i damy dworskie z lóż, urządzonych dla nich chwilowo na gankach zamkowych, przypatrywali się tym zapasom, oklaskami zachęcali, zwycięzców obdarzali wieńcami.

Turnieje czyli gonitwy były w owych czasach najmilszą zabawą młodzieży, oddawali się im panowie polscy z równą ochota w XVI. w., jak za czasów Piastów.

Nazajutrz po koronacyi Stefan Batory odebrał na rynku krakowskim hołd mieszczan, a w parę dni potem zwołał sejm koronacyjny, aby rozpatrzyć na nim, jakie ulepszenia trzeba w państwie zaprowadzić, jakie poczynić zmiany.

II. — KOZACY.

Nad zatoką Konstantynopolitańską, która tworzy morze Czarne, w prześlicznej okolicy, na siedmiu pagórkach wznosi się stolica państwa tureckiego, Konstantynopol, błyszcząca zdala złocistemi kopułami swych licznych minaretów.

Jest to noc, noc cicha, spokojna, mieszkańcy Konstantynopola już śpią dawno, w ulicach głucho, pusto i ciemno, na niebie błyszczy tylko gwiazd miliony, wtem wpośród tej ciszy jakiś plusk się rozległ, ścichł wprawdzie zaraz, lecz po chwili drugi podobny dał się słyszeć, potem trzeci, czwarty, widocznie po morzu ktoś wiosłuje. I w istocie na Czarnem morzu suną jakieś łodzie, ale odmienne od zwykłych łodzi rybackich : szerokie, a wysokie przy końcach, wewnątrz smołą wylane i oblepione sitowiem, po bokach deskami obite, ławy mają olchowe, na nich siedzą jacyś ludzie w czarnych obcisłych kaftanach, w czerwonych czapkach w szerokich szarawarach i butach po kolana. U boku ich wiszą szable, za pasami noże błyszczą i toporki, na plecach mają strzelby, u nóg spisy, a w ręku trzymają wiosła do kierowania łodziami, jakie czajkami zowią. W pośrodku każdej czajki sterczy maszt wysoki, przy nich białe żagle powiewają, u stóp masztów znajduje się ochronka z desek na proch. Moc niezliczona tych łodzi sunie długim sznurem po gładkiej powierzchni wód, ślizga się tak szybko, jakby ptakami były, jakby skrzydła miały... Lecz któż są ci ludzie? gdzie dążą oni?

To Kozacy, mieszkańcy pięknej, urodzajnej Ukrainy, zamieszkanej przez lud słowiańskiego pochodzenia, których obowiązkiem było, strzedz granicy Rzeczypospolitej od napaści Turków. Nazywano ich Kozakami od wyrazu tatarskiego "Kozak" oznaczającego żołnierza konnego, uzbrojonego lekko, ruchliwego bardzo, jakimi to przymiotami zalecali się Kozacy.

Mieszkańcy Ukrainy dzielili się na dwa rodzaje: jedni mieszkali po siołach, mieli chaty, rodziny, uprawiali ziemię, chodzili za pługiem, a w razie potrzeby używani byli do obrony miast i zamków; drudzy mieszkali latem na wysepkach rozrzuconych na Dnieprze, powznosili sobie na nich forteczki zwane zasiekami, nie wiedli życia rodzinnego, nie mieli żon i dzieci, chaty i roli. Żoną ich, jak sami mawiali, była strzelba, chatą czajka, ojczyzną Dniepr, a zatrudnieniem najmilszem utarczki z pogaństwem tureckiem i tatarskiem, lub połów ryb, których rzeka dostarczała obficie.

Dla odróżnienia się od Kozaków, mieszkających na stałym lądzie Ukrainy, przybrali imię Zaporozkich Kozaków, a to dlatego, iż wysepki, które zamieszkiwali zwały się: "porohami". Śmiałe czyny Zaporożców, walki, jakie staczali z Turkami i Tatarami, uczyniły imię ich głośnem nie tylko w Polsce, ale i w Turcyi. Lękał się ich sułtan, lękał han tatarski, a królowie polscy darzyli przywilejami i pozwalali wybierać sobie osobnego wodza, który zwał się: atamanem koszowym. Ataman przemieszkiwał zwykle w Siczy, czyli w jednej z większych fortec Ukrainy i używał wielkiego szacunku. Lecz Zaporożcy poczęli z czasem nadużywać przywilejów im nadanych i nie pytając o pozwolenie napadali na Turcyę, lub na tatarskie koczowiska.

I teraz oto nie opowiedziawszy się nikomu, wsiedli uzbrojeni do czajek i Dnieprem wypłynąwszy na morze Czarne śpieszą do Konstantynopola. Drużynie przewodzi ataman Teodor Bohdan, obok niego przy maszcie powiewa chorągiew malinowa, na niej świeci Michał Anioł w zbroi, na koniu z mieczem w dłoni. Konstantynopol słynie z bogactw, nęci on Kozaków. Dniepr dostarcza im ryb tylko, w Konstantynopolu znajdą złoto, drogie szaty, droższe jeszcze klejnoty i konie piękne, więc wiosłują żwawo, czajki mkną hyżo i coraz bliżej są celu wyprawy. Już dotarli do brzegu, a miasto śpi jeszcze, już wyskoczyli z łodzi, do pali je przywiązali, a w ulicach głucho. Naraz złowrogie ura! ho! ura! okrzyk, z jakim zwykle Kozacy napaści rozpoczynali, zabrzmiał na przedmieściach stolicy Turcyi. Zrywają się mieszkańcy, chwytają za broń, lubo nie wiedzą, jakie im grozi niebezpieczeństwo, a Kozacy już wpadli do miasta, już rozbiegli się na wszystkie strony: pod niebiosa, gwiazdami gorejące lecą krzyki, jęki, przekleństwa, wznoszą się krwawe słupy ognia, rozpraszając noc ciemną. Teraz Turcy już wiedzą z kim mają do czynienia, czerwone płomienie ukazały im Kozaków, zbierają się więc, zbroją, by odeprzeć napastników, lecz zanim wypadli uzbrojeni, już Kozacy nabrawszy bogatych łupów, dopadli czajek, chwycili za wiosła i znowu łodzie ich suną długim szlakiem po cichej powierzchni wód suną hyżo, równo, czasem woda pluśnie, zaświeci kilka srebrnych kropelek, spadnie z dźwiękiem do morza i znowu cicho na morzu. Ale gwiazd niema teraz na niebie, tylko jedna jutrzenka na wschodzie świeci wspaniale, czarna noc uchodzi, dzień świtać powoli zaczyna. Czajki kozacze mkną coraz hyżej, jakby chciały dopłynąć do domu zanim słońce wejdzie, wreszcie ukazał się im Dniepr. Okrzykiem radości powitała go zbrojna drużyna: Ura ho! niech żyje ataman, niech nam długo ataman!" wrzasnęli Kozacy, zakłócając ciszę poranku. Na Dnieprze widać setki wysepek zielonych, porosłych sitowiem i wierzbiną, między nimi sterczą gdzieniegdzie ściany skał, woda się przy nich pieni i burzy, jak gdyby z gniewu, że jej w boju przeszkadzają, a za Dnieprem widać równą, zieloną płaszczyznę, samotną, bez chat, mogił i świątyń... to stepy ukraińskie, jak oko dosięgnąć może, tak daleko rozciąga się owa równina... ,Na widok tych wysp i tych stepów, nowy okrzyk radości wydarł się z ust Kozaków: "Ura ho! ura! niech żyje nasz ataman! — wołają, — a z tym okrzykiem czajki ich rozbiegły się wśród porohów, wsunęły się między sitowia i znikły bez śladu, na morzu i na rzece znowu cisza zapanowała, lecz, gdy wiatr powieje, to leci po Dnieprze jakieś głuche echo, jakby krzyków oddalonych, bo na Siczy życie wre. Ataman wysiadłszy na brzeg, kazał znieść przed swój namiot wszystkie łupy na wyprawie zdobyte i dzieli je między Kozaków. Ten dostał sznur pereł białych pięknych, więc czapkę nimi ustroił i wzniósłszy ją w górę krzyczy: "ura! ho! ura!" tamten kosztowną materyę, więc owinął się nią cały i woła na braci, by nań patrzali.

Pełno krzyku, gwaru, radości na Siczy.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

"Skąd te łuny na niebie, skąd te czarne słupy dymu?" pytają mieszkańcy Wołynia. To domy miasta Ostroga i chaty sąsiednich mu wiosek płoną, Tatarzy je podpalili z rozkazu sułtana który w ten sposób zemścił się za napad Kozaków na Konstantynopol. Spadli na Wołyń niespodzianie jak burza, zniszczyli setki jego wiosek, ludność wymordowali, lub uprowadzili ze sobą, uszli również prędko, jak się zjawili, uszli, lecz przejście swe krwawymi śladami naznaczyli. Tam gdzie rano jeszcze żniwiarki i żniwiarze, śpiewając pieśni, pracowali nad zagonem; tam gdzie dziatwa w progach chat swych ojców, bawiąc się wesoło, wybuchała głośny śmiechem, tam głucho i pusto teraz, sterczą tylko niedopalone szczątki belek... Tam gdzie zielone ogrody nęciły dojrzałymi owocami, gdzie niwy złociste szumiały, tam ziemia stratowana kopytami koni, pustynię przedstawia, a na tej. pustyni tu i ówdzie wśród śladów zniszczonej pracy ludzkiej leżą martwe, zimne ciała, okrutnie pomordowanych. Zdala widać jeszcze oddalających się spiesznie oprawców tego zniszczenia Tatarów, którzy obładowani łupami, pędzą na małych swych konikach, goniąc bydło pojmane i ludzi wziętych do niewoli. Z pod ich baranich kożuchów, futrem na wierzch wywróconych, wyciągają drobne swe rączki dzieci porwane przez nich; unoszą je dzicy najezdnicy z sobą, by na Tatarów wśród stepów swoich wychować. Nieszczęśliwa dziatwa krzykiem rozpaczy wzywa pomocy, lecz krzyku jej nikt nie słyszy, bo w wioskach spalonych niema już nikogo.

Nie pierwszy to raz napady Kozaków na Konstantynopol, takie nieszczęście ściągnęły na Rzeczpospolitą polską. Mądry i czynny król Stefan Batory postanowił raz koniec złemu położyć. Poznał Kozaków, oceniał ich należycie, wiedział, że są dzielni, w boju pożyteczni, lecz nadto swobodni, że nie umieją dobrze korzystać ze swobody i postanowił ująć ich w karby. W tym zwołał sejm, na którym razem z panami [...]zono następujące postanowienia względem Ukrainy, oraz jej mieszkańców.

Widząc różność kozactwa ukraińskiego (1) od [...]rozkiego sejm zachował tę różnicę; pierwszym nadał te same przywileje, jakie miała szlachta Rzeczypospolitej, z drugich utworzył wojsko stałe, którego obowiązkiem było w każdej chwili spieszyć na wezwanie króla. Wojsko to podzielił na sześć pułków, każdy pułk składał się z 600 ludzi, nosili oni nazwę rejestrowych o w rejester zapisani byli i poddani władzy otmańskiej. Hetman zwany atamanem wybierany mógł być przez Kozaków, lecz król musiał ten wybór potwierdzić; ataman winien był złożyć przysięgę wierności królowi, po której to przysiędze otrzymał od króla buławę i pieczęć znamiona władzy atamańskiej. Ataman miał mieszkać w Baturynie, nowo założonym mieście na Ukrainie, do pomocy miał dqdanych kilku urzędników: oboźnego, assauałę, pisarza i chorążego!

Batory urządził Kozaków roku 1578., atamanem mianowany został wówczas Jan Orzyszywski, któremu król po odbyciu uroczystości przysięgi, ofiarował znaki władzy: buławę, pieczęć, buńczuk (chorągiew) kotły i trąby do zwoływania podwładnych.

Odtąd Kozacy stali się pożytecznymi Rzeczypospolitej, bo służyli w jej obronie dzielnie, a zaprzestawszy zbrojnych napaści na Konstantynopol, nie ściągali napaści Tatarów na państwo.

Rozumny i pracowity Stefan Batory wiele jeszcze innych pożytecznych spełnił rzeczy podczas swego panowania. W tym samym roku, w którym urządził Kozaków ustanowił on osobny trybunał dla Małopolski i dla Wielkopolski. Dotychczas wszelkie spory, sprawy zażalenia, rozpatrywano tylko w Krakowie, tam bowiem był sąd najwyższy: nieraz pokrzywdzony czekał całe lata, by mu sprawiedliwość wymierzoną była, bo sędziowie rady dać sobie nie mogli, tyle spraw mieli do sądzenia; teraz nietylko w Krakowie, lecz w Piotrkowie i w Lublinie, otworzono sądy, czyli trybunały; odtąd w Piotrkowie sądzić miano sprawy Wielkopolski, w Lublinie Małopolski, postanowienie to było prawdziwem dobrodziejstwem dla całego państwa.

Troszczył się też Batory i o oświatę, a choć Litwa zrazu mu nieprzychylną była, jednak gdy go uznała królem i waśni domowych nie szerzyła, zwrócił uwagę sejmu, że niema na Litwie szkoły wyższej i za jego radą otworzoną została w Wilnie akademia.

Odważny, szczerze przywiązany do kraju, którego opiekunem został, strzegł pilnie jego granic. Gdy Iwan groźny, książę moskiewski, ciał zagarnąć Inflanty, które dobrowolnie połączyły się z Rzecząpospolitą, kiedy jeszcze panował w niej Zygmunt August Jagielończyk, wypowiedział mu wojnę i zmusił do wycofania swych wojsk z Inflant.

Dobry dla poddanych, umiał być stanowczym w razie potrzeby, karał tych co swary i nieporządek w państwie szerzyli. "Lalką malowaną nie jestem, lecz królem waszym, słuchać mnie powinniście", mawiał nieraz do panów.

Sprawiedliwy i hojny, ludzi zacnych, pożytecznych krajowi, nagradzał wspaniale. Jana Zamojskiego za to, że był pracowitym i rozumnym, że dzielnie bronił orężem kraju i radą chętnie mu zawsze służył, mianował wielkim hetmanem koronnym, to jest wodzem wszystkich wojsk Rzeczypospolitej i kanclerzem koronnym, wszystkie papiery rządowe, listy, jakie król do monarchów europejskich pisywał i od nich odbierał, były pod opieką Zamojskiego, on też korespondował z królami. Czasy panowania Stefana Batorego do szczęśliwszych w dziejach naszego narodu się liczą, do złotego wieku, bo również było dobrze poddanym pod jego rządami, jak pod rządami Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta Jagielonów, których panowania "złotym wiekiem" zowią.

(1) Dzieje Polski Józefa Szujskiego patrz tom III. 19 (Urządzenia Kozaków).

III. — WIELKIE ŁUKI.

Gdy Stefan Batory zajęty był urządzaniem kraju wewnątrz, car Moskwy, Iwan Groźny, który na wschód Rzeczypospolitej miał swoje państwo, zebrawszy liczne wojska, wkroczył do Inflant. Nie po raz pierwszy kusiła się Moskwa o zdobycie tej krainy; jeszcze za panowania Zygmunta Augusta prowadziła Rzeczpospolita z nią wojnę o posiadanie Inflant, a teraźniejsza była tylko odnowieniem poprzedniej. Dowiedziawszy się o wkroczeniu wojsk carskich, Stefan Batory zwołał natychmiast sejm do Warszawy, by panom oznajmić, iż trzeba się będzie wybrać na wojnę. Panowie oporu nie stawiali, złożyli nawet pieniądze na uzbrojenie wojska i niebawem ruszyło rycerstwo z królem na czele ku państwu moskiewskiemu. Batory miał do pomocy dzielnych wodzów, jakimi byli: Jerzy i Mikołaj Radziwiłł, Jan Zamojski, Filon Kmita i Bazyli Ostrowski. Prócz wojsk polskich i litewskich, szli także i Węgrzy, których król najął. Rycerstwo sprawiło się dzielnie, zdobyło kilka twierdz, lecz z powodu braku pieniędzy Batory nie mógł dalej wojny prowadzić. Ponieważ zima się zbliżał; więc cofnął się na Wilno, kazał w niem rycerstwu pozostać, sam zaś do Warszawy podążył i sejm zwołał. Zebrali się znowu panowie, ale tym razem niechętnie; wiedzieli, po co zaprasza ich król, że potrzebuje pieniędzy, by wojnę da lej prowadzić, a dać więcej nie mieli ochoty. Posępne były twarze tych, co zajęli senatorskie krzesła i ławy poselskie, złowróżbne szemrania obijały się o ściany sali obrad.

— Sławy się chce królowi i dlatego wojnę przedłuża — szeptali jedni — grosz wyłudza od narodu, by chwały sobie' przysporzyć.

— Nie pozwolę na uchwalenie podatków — mówił drugi — nieprzyjaciel po dawnych porażkach nie pośle swych wojsk więcej do Inflant, i po cóż wojnę przedłużać?

— Kraj potrzebuje jeszcze niejednej naprawy wewnątrz, szkoda grosza na boje marnować — sarkał trzeci.

Z tych szemrań wnosić było można, że sejm nie przychyli się do życzenia króla, że zamiast podziękowań za odniesione zwycięstwa, przykrości czynić mu będzie.

Wtem w progu drzwi sali obrad ukazał się Stefan Batory. Wszedł wolno, krokiem poważnym, otoczony panami; najbliżej niego postępował Jan Zamojski, kanclerz koronny i hetman wielki. Inaczej wyglądał dziś król, niż przed kilku miesiącami, kiedy w tej samej sali oznajmił zebranym o napadzie wojsk obcych na Inflanty. Dziś włos jego był przypruszony siwizną, na czole przybyło brózd kilka, a w całej postawie znać było zmęczenie, trudy wojenne i troski. Szmery nieprzychylne ucichły, król skinieniem głowy powitał zebranych, wstąpił na stopnie tronu i zasiadł na nim, panowie powstali, na ukłon ukłonami odpowiedzieli, poczem zajęli swe miejsca, cisza uroczysta panowała w sali.

— Krótko się sprawię — zabrał głos pierwszy król i powstał z tronu — wiadomo jest waszmościom, jak dzielnie walczyło nasze rycerstwo w wyprawie, z której powracam, której pył, proch) rudy noszę jeszcze na sobie; o czynach naszych opowiadać nie będę, bom nie po to was zwołał, lecz po to, by wam rzec: "Niebezpieczeństwo jeszcze nie usunięte, musimy wojnę dalej prowadzić, musimy nowe podatki uchwalić, by dzieło rozpoczęte chlubnie skończyć".

Ponure milczenie było zrazu całą odpowiedzią na tę mowę, treściwą, ale jasną, po chwili kilka głosów ozwało się nieśmiało:

— Kraj pokoju potrzebuje.

Batory zmarszczył surowo czoło, chciał coś odpowiedzieć, lecz wyręczył go Jan Zamojski.

Szlachetna twarz kanclerza gniew wyrażała, podniósł się z krzesła.

— Azaliż w Polsce jestem — przemówił silnym, dobitnym głosem — azaliż widzę przed sobą synów Rzeczypospolitej, gotowych zawsze do obrony kraju, chętnych, by życie i mienie złożyć w potrzebie; zaiste, zdaje mi się, iż Katylina (1). zjawi się niebawem pomiędzy nami.

W sali powstały szepty, naradzali się zebrani, słowa kanclerza uczyniły wrażenie, przeciwnicy króla zawstydzili się, lecz zrazu nie wiedzieli, co postanowić. Nareszcie Świętosław Orzelski. jeden z wymowniejszych posłów, powstał z ławy zbliżył się do tronu i skłoniwszy się z szacunkiem królowi, podziękował mu w imieniu braci za dzielne prowadzenie wojny, przytem oświadczył, że Polacy gotowi są do nowych ofiar. I zgodził się sejm na uchwalenie podatków, utworzono nowe hufce, zaopatrzono się w żywność i gdy mrozy nieco zelżały, ruszył Batory do Wilna, gdzie wyczekiwało go rycerstwo, poczem już razem posunęli się pod Wielkie Łuki.

Wzniesiony na wzgórzu zamek Wielkich Łuk, otoczony był prawie ze wszystkich stron jeziorami, a od południa broniła doń przystępu rzeka Łatwa. Wysoki mur, na którym w kilku miejscach wznosiły się mocne wieże okalał go, tuż przy zamku rozsiadło się miasto. Prócz jezior i muru strzegł jeszcze wejścia do zamku i miasta wał obronny, obsadzony działami, pokryty darnią. Podzieliwszy swe wojska na dwa wielkie oddziały, Batory z dwóch stron jednocześnie zbliżał się ku miastu, sam szedł na czele jednego oddziału, drugi powierzyć Zamojskiemu.

Odpoczywając parę razy dziennie, wojska posuwały się zwolna, lecz systematycznie; zbroje rycerzy mieniły się w blaskach słonecznych niby łuski rybie, mieszkańcy Wielkich Łuk drżeli ze strachu, patrząc na zbliżającą się ku nim potęgę i czynili przygotowania do obrony. Dotarłszy do miasta, oddziały Zamojskiego i króla złączyły się i na Woniach je otaczających rozbiły namioty. Noc właśnie zbliżała się, więc oblężeni spokojni byli, iż Batory szturmu nie rozpocznie i zostawiwszy straż na murach, udali się na odpoczynek, by sił do pracowitego dnia nabrać. I noc w istocie spokojnie upłynęła, lecz rankiem przekonali się, że Batory czuwał i działał w nocy: na jednym z jezior, które broniły przystępu do miasta, ujrzeli most świeżo wzniesiony. Jeszcze nie rozpatrzyli się dobrze, czy wróg nie utorował sobie więcej takich dróg, gdy wtem rozległ się straszliwy huk w powietrzu. Batory kazał swojej załodze, nocą w jednem miejscu pod wał miasto okalający, podsypać proch, a teraz przyłożono z jego rozkazu do owego miejsca lont zapalony; część wału poszła w powietrze i nowa droga otworzyła się dla oblegających.

Widząc wzmagające się niebezpieczeństwo, mieszkańcy Wielkich Łuk, wylegli na mury fortecy, a najliczniej tam stanęli, gdzie nieprzyjaciel miał utorowaną drogę. Kilku ochotników otrzymawszy pozwolenie króla, puściło się ku murom, nie zważając na rusznice ku nim skierowane, na kamienne pociski; lecz nie doszli do celu: pociski oblężonych, którzy zajadle bronili swego grodu, obaliły ich na ziemię. To odebrało odwagę innym: teraz nikt nie ważył się iść pod mury, zdala tylko rzucali na nie ogniste kule, lecz te niewiele szkody sprawiały z powodu wilgotnej darni, jaka osłaniała mury.

Wtem z pomiędzy piechoty wysunął się kmieć Wieloch, pokłonił się królowi i prosił, by mu pozwolił iść pod mury miasta i zapalić drewnianą twierdzę, która wznosiła się na nich, naprzeciw rozerwanego prochem wału. Król pozwolił, Wieloch wziął w jedną rękę tarczę i wzniósł ją, jak baldachim nad swoją głową, w drugą pochodnię i skierował się ku twierdzy. Z murów Wielkich Łuk posypały się pociski i padły gradem na tarczę, lecz nie przebiły jej, twarde jest żelazo; stoczyły się z tarczy na ziemię nie zraniwszy Wie-locha... Kmieć hardo, głowę podniósł, szedł dalej jeszcze odważniej, nareszcie stanął pod murami, sięgnął po wilgotną darń je zasłaniającą i zdarł ją. Okrzyk radości uczcił ten czyn odważny, rzuciło się rycerstwo polskie w ślady Wielocha; jedni z drabinami, drudzy z toporami, wdzierali się na szczyty murów, wyrywali strzelby z rąk stojącej tam załogi, szablami ją płoszyli, obalali toporami stawiane im przeszkody. Popłoch i zgiełk powstały wśród oblężonych. Tymczasem Wieloch skierował się ku drewnianej wieżycy, sterczącej na murach, wdarł się do okna, wybił je toporem i rzucił przez otwór do środka wieży pochodnią zapaloną. W wieżycy były złożone ubrania załogi, zajęły się one łatwo, płomień wybiegł przez okno, wspiął się po drewnianej ścianie, dotarł do dachu, począł sypać iskrami, roznosić pożar w mieście i w zamku, z tego dostał się do składu prochu, znajdującego się w pobliżu. Z ogłuszającym hukiem zapalony proch wysadził w powietrze skład, oraz kilka sąsiednich budowli, a spadające następnie gruzy ich na ziemię, śmierć siały w mieście. Odwaga opuściła mieszkańców Wielkich Łuk, zwątpili o obronie i poddali się Batoremu.

Stąd skierowały się wojska pod Psków i zdobyły tę twierdzę i byłyby dalej jeszcze poszły, lecz Iwan Groźny, który pragnął zakończyć tę wojnę niepomyślną dla siebie, udał się z prośbą do papieża, by nakłonił Batorego do pokoju. I zawartym został rozejm między Moskwą i Polską, car przyrzekł, iż więcej nie będzie napadać na Inflanty.

Zapewniwszy sobie z tej strony bezpieczeństwo, Batory zamierzał wypowiedzieć wojnę Turcyi, by bratnie Polakom ludy słowiańskie Serbów i Bułgarów, które Turcy ujarzmili, wyswobodzić z ciężkiej niewoli. Już listownie powiadomił papieża Sykstusa V-go o swoich projektach, już otrzymał jego pozwolenie i obietnicę pomocy, już wszedł w układy z Filipem IIgim królem Hiszpanii i ułożono że Stefan Batory stanie na czele zbrojnych zastępów i powiedzie je do Konstantynopola; już zwołane sejmiki, zgodziły się na uchwalenie podatków, by zebrać potrzebną sumę pieniędzy na prowadzenie wojny, gdy śmierć przerwała te szlachetne przygotowania i obaliła zacne zamiary.

Umarł Batory roku 1586, mając dopiero lat 53, umarł niestety zawcześnie dla Polski i dla całej Słowiańszczyzny. Gdy wiadomość o jego śmierci doszła do Rzymu, papież Sykstus V, rzekł słowami pisma Świętego:

"Izrael stracił odkupiciela".

Chciał przeto powiedzieć:

"Polacy stracili swego Zbawcę".

(1) Rzymianin, który spiskował przeciw rządowi.

Koniec wersji demonstracyjnej.

STRESZCZENIE CZĘŚCI PIERWSZEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ II. — WIEK XVI. PANOWANIE WAZÓW I DWÓCH PIASTÓW.

IV. — KIRHOLM.

V. — CAREWICZ DYMITR.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej