Claude Adrien Helvetius

O CZŁOWIEKU JEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP

Rozprawa pierwsza

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

Rozprawa druga

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV

Rozprawa trzecia

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

Rozprawa czwarta

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV

Rozprawa piąta

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

Rozprawa szósta

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

Rozprawa siódma

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

Rozprawa ósma

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV

ROZDZIAŁ XXV

ROZDZIAŁ XXVI

Rozprawa dziewiąta

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV

ROZDZIAŁ XXV

ROZDZIAŁ XXVI

ROZDZIAŁ XXVII

ROZDZIAŁ XXVIII

ROZDZIAŁ XXIX

ROZDZIAŁ XXX

ROZDZIAŁ XXXI

Rozprawa X

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XL

ZAKOŃCZENIE

O CZŁOWIEKU JEGO ZDOLNOŚCIACH UMYSŁOWYCH I WYCHOWANIU

Claude Adrien Helvetius

WSTĘP

Szeroki to zakres wiedzy o człowieku i długo a żmudnie trzeba ją sobie przyswajać. Człowiek bowiem to niby model oglądany przez różnych artystów, w którym każdy dostrzega tylko jakąś jedną z jego cech, żaden natomiast nie zgłębił go jeszcze na wylot. Zna człowieka malarz i muzyk, ale zna go jedynie z różnego odcienia jego źrenic i rozmaitego dźwięku jego głosu.

Zgłębiają go i tacy, jak Corneille, Racine czy Voltaire, każdy z nich jednak bierze pod uwagę tylko doznania wywoływane w nim pod wpływem czegoś wzniosłego czy pod działaniem rozrzewnienia, uczucia litości albo gniewu. Nieco od innej strony próbowali patrzeć na człowieka Moliere i La Fontaine.

Kiedy zaś nad człowiekiem zatrzyma się filozof, wtedy za przedmiot swych rozważań obiera problem jego szczęścia. A szczęście to, uzależnia się od praw, które kierują ludzkim życiem, oraz od otrzymanego przez człowieka wychowania. Jakość praw i wartość wychowania zaś zakłada uprzednio znajomość ludzkiego serca i umysłu, znajomość postępowania jednego i drugiego, a wreszcie i tego wszystkiego, co zwykło stawać na przeszkodzie w rozwoju nauki i moralności, polityki i wychowania. Bez tej znajomości bowiem trudno myśleć o skutecznych sposobach udoskonalenia i bardziej pełnego uszczęśliwienia ludzkości. Zadaniem filozofa będzie zatem zdobywanie znajomości podstawowych zasad i prawidłowości umysłowego rozwoju człowieka i nurtujących go namiętności, gdyż tylko ta znajomość może mu wskazać stopień możliwości doskonalenia, na które mogą wpływać ich własne prawa i ich wyzwolenie oraz odkryć przed nim całą potęgę wychowania w tej dziedzinie.

Umysł ludzki, moralność i w ogóle co tylko w człowieku nieprzeciętnego — to wszystko uważam za wynik wychowania. Założenie to postawione kiedyś w książce O umyśle nadal uważam za niewątpliwe, choć może jeszcze nie zawsze dostatecznie uargumentowane. Nie ma więc sprzeciwu co do tego, że na to, co w człowieku genialnego, na usposobienie zarówno jednostki, jak i społeczeństwa wychowanie wywierać zwykło znacznie większy wpływ, aniżeli się normalnie przypuszcza. Była to chyba jedyna rzecz, co do której się ze mną zgodzono.

Otóż zbadanie tego właśnie przeświadczenia będzie głównym zadaniem, jakie sobie stawia niniejsza książka. Chcąc bowiem człowieka wychować, wykształcić i uczynić szczęśliwym, jest sprawą nader ważną, aby sobie wpierw uprzytomnić, jakie w ogóle tkwią w nim możliwości jego wychowania i do jakiego szczęścia jest on naprawdę zdolny. Zanim jednak zajmę się samym zagadnieniem, chciałbym się najpierw krótko zatrzymać 1-o nad ważnością tego problemu, 2-o nad tym, co jak dotąd mylnie zwykło się nazywać doktryną wychowawczą, i 3-0 powiedzieć coś niecoś o niezbyt może ciekawym samym przedmiocie niniejszych rozważań i związanych z nim trudnościach.

O tym, jak ważne jest samo zagadnienie

Przyjmując za coś bezspornego, że uzdolnienia i moralna siła jakiegoś narodu stanowią rękojmię jego potęgi i zarazem podstawę jego szczęścia, trudno o ważniejsze niż postawione przeze mnie zagadnienie. Jest to mianowicie założenie, że w każdym osobniku zdolności i jego moralna wartość wynikają bądź z jego struktury organicznej, bądź też z takiego wychowania, jakie się mu zapewnia. Osobiście uważam, że o wszystkim decyduje właśnie wychowanie, i to będę się starał tu wykazać w sposób o tyle bardziej udokumentowany, że problem ten w książce O umyśle został może przeze mnie zaledwie tylko dotknięty.

Jeśli uda mi się wykazać, że w istocie człowiek jest tym, czym go zrobiło wychowanie, to niewątpliwie będę tym, który przekaże narodom jedną z prawd na skalę dziejową. Dowiedzą się bowiem wówczas, jakie to narzędzie potęgi i własnego szczęścia dzierżą w swoim ręku i że trzeba tylko zadbać o udoskonalenie nauki o wychowaniu, aby tym samym zapewnić sobie szczęście i znaczenie.

Jedynie na podstawie pogłębionej analizy tego zagadnienia można człowieka przekonać, że tylko dzięki wychowaniu jest tym, kim jest. Badania takie warto przeprowadzać, nawet gdyby chwilowo jeszcze nie wszystko można rozważać, gdyż nie bez korzyści będzie, jeśli każdy poczuje się w obowiązku sobie samemu nieco poświęcić uwagi. Wszak to prawie nagminne, że człowiek nawet dla tego, kto nim kieruje, pozostaje istotą zupełnie nieznaną. A przecież nawet chcąc pokierować kukiełką trzeba znać nitki służące do jej pociągania. Nie ma więc czemu się dziwić, że na skutek nieznajomości tej dziedziny postępowanie staje się sprzeczne z tym, czego spodziewa się po nim ustawodawca.

Gdyby więc w dziele na temat człowieka tu i ówdzie były nawet jakieś błędy, to jako takie zawsze pozostanie to dzieło cenne. Ileż to wiedza o człowieku mogłaby nauczyć nasze sfery rządzące! Jeśli koniuszy tylko wtedy naprawdę odpowiada swemu zadaniu, jeśli się zna na ujeżdżanych przez siebie koniach, to minister pełniąc swoje funkcje nie może nie wiedzieć tego wszystkiego, czego mu wolno żądać od kierowanego przez siebie społeczeństwa.

Przecież wiedza o człowieku jest częścią umiejętności rządzenia w ogóle, którą minister winien łączyć ze znajomością spraw państwowych, gdyż wtedy dopiero może on wprowadzić dobre ustawy.

Dlatego więc niechaj filozofowie coraz głębiej sięgają do ludzkiego serca, niechaj odnajdują w nim to, co kieruje jego porywami, a dopiero później minister, korzystając z tych filozoficznych osiągnięć, niechaj w zależności od pory, miejsca i sytuacji szuka i znajduje dla nich właściwe zastosowanie w życiu.

Jeśli się więc przyjmie, że dla ustawodawcy poznanie człowieka jest czymś bezwzględnie koniecznym, wtedy też i przebadanie zagadnienia, które zakłada ten naczelny problem, okaże się zadaniem o wielkim znaczeniu.

Gdyby ludzie, skądinąd na to nawet obojętni, zastanowili się nad tym zagadnieniem mając tylko dobro powszechne na względzie, zrozumieliby, że jedną z największych przeszkód hamujących poziom doskonalenia się nauki o wychowaniu jest pojmowanie uzdolnień i wartości moralnych jako czegoś, co bezpośrednio wynika z ludzkiej budowy organicznej. Nie ma poglądu, który by bardziej zgubnie odstręczał wychowawców od troski i wszelkiego wysiłku w spełnianiu swych obowiązków. I w istocie, skąd prawo do robienia wymówek nauczycielowi, że niczego swych uczniów nie nauczył i że wypuścił nieuków, jeśli się założy, że o wszystkim w człowieku decyduje jego organiczna struktura. Trudno mu również coś rozsądnie odpowiedzieć, jeśli powie, że przecież nie można wychowania obwiniać za to, co źle zrobiła natura, ani też wyrzekać na paradoksalne wnioski, które logicznie wynikają z raz przyjętej zasady.

Przeciwnie, łatwo pobudzać nauczyciela do wzmożenia wysiłku, zaradzać jego opuszczaniu się w obowiązkach i powodować, aby robił wszystko, jeśli idzie o wykorzenianie wad i wszczepianie dobrych nawyków, jeśli go naukowo przekonać, że zarówno zdolności, jak i sama moralna wartość człowieka należą do rzędu tych jakości, które się nabywa. Być może, że ktoś genialny i zarazem w szczególny sposób oddany ulepszaniu metod wychowania w wielu drobnych przypadkach, często dziś nie docenianych, dopatrzy się utajonych korzeni ludzkich wad, zalet, zdolności i niejednej również miernoty. Trudno przewidzieć, czego w tej dziedzinie mógłby dokonać jakiś odkrywczy ludzki geniusz. Ale na razie jedno tylko może być pewne, a mianowicie to, że obecnie prawie zupełnie nie zna się podstawowych zasad wychowania i że sprowadza się je na ogół do uprawiania kilku z gruntu spaczonych dyscyplin, gdzie triumfuje nieuctwo tych, którzy je podają.

O wiedzy zafałszowanej i o tym, że nieuctwo się nabywa

O ile człowiek przychodzi na świat bez żadnego wrodzonego sobie poznania, o tyle znowu nie tylko, że nie rodzi się głupim, ]ale nawet musi się dobrze natrudzić, aby zgłupieć. Trzeba bowiem w tym celu nie lada sztuki i zarazem metody, aby dojść do podobnego stanu i stłumić w sobie wszystko, nie wyłączając naturalnie zdrowego rozsądku. Gdyby o to obwiniać wykształcenie, musiałoby ono nadziewać nas fałszem na fałszu, a każda świeżo przeczytana książka musiałaby być nowym źródłem mnożenia w nas zawartych w niej niedorzeczności.

Stąd też chyba tylko na skutek niewłaściwego kształcenia i wychowania przez niby to uczonych oraz w wyniku czytania dzieł pozbawionych rzetelnej wiedzy może się zdarzyć, że w krajach cywilizowanych umysłowa tępota okaże się stanem nagminnym. Z książką bowiem podobnie jak z człowiekiem, kiedy mowa o dobrym lub złym towarzystwie. Tylko że, niestety, dobrą książkę prawie wszędzie umieszcza się na indeksie ksiąg zakazanych. Kiedy na rynku wypatruje jej rozum i zdrowy rozsądek, natenczas wypełza wroga bigoteria, która węsząc za wszechwładzą robi wszystko, aby tylko siać ciemnotę. Jej celem bowiem jest mamienie człowieka i beznadziejne nurzanie go w powodzi fałszywych doktryn. Ale to nie wszystko jeszcze, kiedy się stwierdzi, że ktoś jest nieukiem. Samo bowiem nieuctwo jest zazwyczaj czymś pośrednim między poznaniem prawdy a przyswojeniem sobie czegoś, co tchnie fałszem. Stąd też można nawet powiedzieć, że o ile nieuk stoi wyżej od pseudouczonego, o tyle znowu znajduje się poniżej człowieka przeciętnie rozsądnego. Fanatyk zabobonu chciałby, aby człowiek był głupcem, i nic mu bardziej nie odbiera snu jak to, aby się człowiek nie oświecił.

Dlatego zadanie ogłupiania ludzi składa w ręce scholastycznych teologów, owo plemię wśród Adamowych synów najbardziej duchowo ograniczone i zarazem bezgranicznie pyszałkowate. Zdaniem bowiem Rabelais „scholastyczny teolog w społeczności ludzkiej zajmuje takie miejsce, jakie w masie zwierząt przypada temu, które ani przy pługu jak wół nie natęża grzbietu, ani jak muł nie sapie pod jukami, ani jak pies nie szczeka na złodzieja, ale przynależny do rodziny małp, wszystko tylko zaśmieca i łamie, każdego gryzie i nikogo nie puści bez jakiejś psoty".

Scholastyk jest niezrównanym paplą, a klęska, jeśli mu przyjdzie tylko trochę pomyśleć. Dlatego ucząc ludzi jedynie mędrkowania pozostawia w spadku zadufanego głupka. Już wspomniałem, że istnieją dwa rodzaje głupoty: jedna wrodzona i druga nabyta; jedna wynika z nieuctwa, druga zaś z fałszywie podanej wiedzy. Najtrudniej uleczyć z tej drugiej. Można bowiem jeszcze czegoś nauczyć tego, kto w ogóle nic nie wie, trzeba tylko rozniecić w nim nieco ciekawości. Ale jeśli się ktoś już czegoś uczył i był przekonany, że stopniowo mądrzeje, a w rzeczywistości głupiał, taki zbyt drogo okupował własną głupotę, aby mógł ją następnie lekkim sercem zarzucać. Trudno już o prawdę temu, kto jest przepojony nieuctwem pozorującym naukę. Po prostu umysł nie jest już wtedy skłonny do poszukiwań prawdy, gdyż świadomość posiadanej kiedyś wiedzy zostaje u kogoś takiego zastąpiona zapomnieniem aktualnych danych poznawczych. Po to bowiem, aby w pamięci takiego człowieka móc zatrzymać określoną ilość prawdziwej wiedzy, należałoby wpierw z niej wyrzucić tyle samo fałszywej. Na to, niestety, trzeba czasu, a kiedy zaś ma się już i czas, wtedy przeważnie za późno, aby zaczynać od nowa. Dziwi często niejednego, jak stosunkowo wcześnie parali się z tym Grecy i Rzymianie. Już we wczesnej ich młodości ileż w nich wszechstronnych uzdolnień! W dwudziestym roku życia, dojrzały umysłowo i zarazem już znakomity wódz, Aleksander ruszał kiedyś na podbój Wschodu. W tym samym wieku Scypion i Hannibal podejmowali dziejowe zadania i realizowali wiekopomne przedsięwzięcia. Po zwycięstwach w Europie, w Azji i Afryce, zanim jeszcze doszedł do pełnoletności, Pompejusz był już sławny w całym niemal ówczesnym świecie. Czemuż to zatem przypisać, że często w jednej i tej samej osobie, jako myśliciele, mówcy, wysocy oficerowie czy mężowie stanu, owi Grecy i Rzymianie okazywali się w swoim państwie zdolnymi do tak różnorodnych funkcji, dokonywali wszelakiego rodzaju czynów, a nawet niekiedy już schodzili w cień w wieku, w którym dziś rzadko kto czułby się na siłach stawać do tak odpowiedzialnej pracy. Czy może ówczesny człowiek odznaczał się czymś szczególnym w porównaniu z dzisiejszymi ludźmi, czy też może przysposabiała go do tego jakaś lepsza niż obecnie budowa fizyczna? Nie ulega chyba wątpliwości, że tak nie było, zwłaszcza że przecież wiadomo, jak człowiek dzisiejszy bezsprzecznie przewyższa starożytnego w takich dyscyplinach i umiejętnościach, jak nauki przyrodnicze, żeglarstwo, mechanika, matematyka i inne.

Wydaje się dlatego, że to raczej właściwemu wychowaniu należy przypisywać fakt, że starożytni tak długo nie mieli sobie równych w dziedzinie moralności, polityki i w zakresie ustawodawstwa. Wychowanie młodzieży bowiem zlecano wówczas nie zrutynizowanym teologom, lecz filozofom, w których założeniach już leżało, aby wychowywać bohaterów i znakomitych obywateli, a za nagrodę wystarczało im dobre imię ucznia, które również i nauczyciela okrywało sławą.

Taki cel, niestety, przestał przyświecać dzisiejszemu nauczycielowi. Nic go obecnie nie pobudza do troski o duszę i umysł powierzonych sobie wychowanków, bo w planie jego pracy leży tylko kaleczenie ich charakterów, utrzymywanie w zabobonie, oskubywanie, że tak powiem, im skrzydeł, które mogłyby ich ponosić ku czemuś wyższemu, wyplenianie z ich umysłu wszelkiego rzetelnego poznania oraz wykorzenianie z ich serc wszelkiego uczucia przywiązania do własnej ojczyzny.

Dlatego złotym wiekiem scholastycznego doktrynerstwa była epoka, w której przed Lutrem i Kalwinem świat cały pogrążano w mrokach nieuctwa. Ponury przesąd, jak pisze jeden z filozofów angielskich, owładnął wówczas całą ludzkością. „Niby za urzeczywistnieniem się szaleńczego pragnienia Nabuchodonozora, ludzie przemieniani w nierozumne zwierzęta i juczne muły zostali jakby napiętnowani, pozbawieni wszelkiej samodzielności i beznadziejnie przytłoczeni ciężarem, spod którego jedynie niewielu mułom udało się jakoś gwałtem wygrzebać i zrzucić z siebie zarówno juki, jak i rozprawić się z poganiaczem".

Oto dlaczego jak długo wychowanie zostanie w ręku scholastycznych teologów, tak długo niepodobna nawet myśleć o jego naprawie. Jeśliby bowiem poprzestać na takich nauczycielach, wtedy przekazywana za ich pośrednictwem wiedza nigdy nie wyszłaby z kręgu umiejętności nauczania fałszu. Oto dlaczego, jak wspomniałem, bynajmniej nie dzięki bardziej doskonałej budowie organicznej, ale na skutek wyżej stojącej u nich umiejętności nauczania starożytni nie przestaną górować nad człowiekiem współczesnym tak w dziedzinie moralności, jak i w polityce czy ustawodawstwie.

O tym, że omawiane zagadnienie nie jest zbyt ciekawe i o trudnościach związanych z jego rozpracowaniem

Zbadanie postawionego przeze mnie problemu wymaga ścisłego i pogłębionego rozpracowania, tylko że, niestety, każda tego rodzaju analiza zwykła bywać na ogół dość nudna.

Wcale by mnie nie zaskoczyło, że nawet ktoś, komu naprawdę leżą na sercu sprawy dotyczące człowieka i kto w dużej mierze posiadł już umiejętność trzymania swojej uwagi na uwięzi, książkę tę będzie czytał z pewną trudnością. Gdybym jednak z góry zakładał, że na to, aby mogła być ona pożyteczna, jej lektura musi być również przyjemna, o to musiałbym się postarać. Jakżeż jednak w przyjemnej formie podawać tak trudny i poważny przedmiot, zwłaszcza jeśli przede wszystkim człowieka jak najbardziej przeciętnego chce się czegoś nauczyć. A wiadomo przecież, że w każdym niemal kraju człowiek taki nie bywa zazwyczaj zbyt wdrożony do uwagi i łatwo zniechęca go wszystko, co wymaga większego wysiłku, i że w takich właśnie ludzi Francja szczególnie obfituje.

A i tak zwani ludzie ze świata również coraz bardziej obojętnieją dla książek, których nie można czytać bezmyślnie. Pociągają ich bowiem rzeczy lekkie, które nie zakłócając spokoju pozwalają im dowcipem błysnąć w towarzystwie. Dlatego też od tej strony już z góry trudno mi się nawet spodziewać jakiegoś uznania. Jakkolwiek jednak nie przyjdzie mi to łatwo, tym niemniej nie omieszkam dołożyć wszystkich starań, aby omawiane przeze mnie skądinąd mało powabne i trudne zagadnienie zawsze przedstawiać w sposób jak najbardziej przystępny.

Chciałbym jednak dodać, że gdyby Francuzów oceniać tylko i wyłącznie na podstawie wydawanych u nich książek, okazałoby się, że albo naród francuski jest znacznie głębszy i bardziej poważny, aniżeli się na ogół przypuszcza, albo też musiałoby wyjść na jaw, że sposób myślenia jego uczonych różni się w sposób nader zasadniczy od narodowej umysłowości francuskiej jako takiej. A przecież trudno tego, co owi uczeni podają, nie uznać za coś niepospolitego i naprawdę podniosłego. Dlatego nie wolno im zaprzestać pisania, choć może i odbiegają od przeciętnie francuskiego sposobu myślenia, i nie wolno im się zniechęcać na myśl, że nie wszędzie znajdą się tacy, którzy ich docenią. Jeśli zaś idzie o mnie, to mogę im doradzić, aby umieli się zdobyć na odwagę i mniej liczyć na wziętość w łonie jakiegoś jednego narodu, pamiętając, że umysł naprawdę głęboki dostrzega raczej jedynie takie zagadnienia, za które cała ludzkość zwykła okazywać mu swoją wdzięczność.

Za taki uważam również i problem przeze mnie postawiony. Do poglądów wyłożonych przeze mnie w książce O umyśle zamierzam nawiązywać o tyle tylko, o ile wypadnie je nieco pogłębić albo tak naświetlić w nowy sposób, że będzie można z nich dobywać jakieś nowe wnioski. Jak w geometrii bowiem, gdzie każde zagadnienie nie rozwiązane w sposób ostateczny może być przedmiotem ponownego rozpatrywania, podobnie też można postępować w dziedzinie moralności i polityki. Oto dlaczego warto się nie uchylać od prowadzenia badań nad tak ważnym zagadnieniem, jakkolwiek jego rozwiązania będą jeszcze wymagać skądinąd dalszego tłumaczenia prawd dotychczas jeszcze niedostatecznie znanych.

Przedmiotem podejmowanych przeze mnie badań będzie zatem zagadnienie, czy nierówny poziom umysłowy wśród ludzi za przyczynę ma ich różną budowę organiczną, czy też jego powodem jest różne otrzymywane przez nich wychowanie.

Rozprawa pierwsza

O tym, że z konieczności niejednolite wychowanie u poszczególnych ludzi, być może, jest powodem nierówności umysłowej, którą dotychczas przypisywano różnemu wyrobieniu narządów zmysłowych

ROZDZIAŁ I

O TYM, ŻE KAŻDY DOSTAJE INNE WYCHOWANIE

Nadal utrzymuję, że jak dotąd wychowanie moje jeszcze bynajmniej się nie skończyło. Dobiegnie ono dopiero wówczas swego końca, kiedy już w ogóle nie będzie można mną kierować, czyli kiedy przestanę żyć. Okazuje się zatem, że całe moje życie jest niejako jednym długim procesem wychowawczym. Chcąc dwum osobnikom zapewnić pod każdym względem takie samo wychowanie, należałoby spowodować, aby należeli oni bezwzględnie do tej samej sfery społecznej i przebywali dokładnie w tych samych warunkach życiowych, co w istocie rzeczy jest czymś nie do pomyślenia. Oczywiste więc, że każdy człowiek otrzymuje inne wychowanie.

Czy zastanawiając się nad kresem wychowania musimy aż myśleć o końcu naszego życia? A może słuszniej będzie zajmować się nim na przestrzeni tych lat, które nazywa się okresem szkolnym, a więc w dzieciństwie i w wieku młodzieńczym? Osobiście uważam, że to zupełnie wystarczy, i dlatego zatrzymam się na tym właśnie okresie ludzkiego życia, próbując wykazać, że w zasadzie jest czymś w ogóle niemożliwym, aby dwum osobnikom udało się przekazać najdokładniej ten sam zasób wiadomości.

ROZDZIAŁ II

O TYM, KIEDY WYCHOWANIE SIĘ ROZPOCZYNA

VVychowanie dziecka rozpoczyna się już w pierwszycn chwilach życia i przyjścia na świat, a niekiedy nawet i wcześniej, już w łonie matki, kiedy dziecko rozwija się zdrowe albo chore. Po opuszczeniu łona matki dziecko zaczyna się poruszać, płacze i odczuwa głód. Odczuwa ono, że mu czegoś brak, co powoduje u niego odruch rozchylania warg, chwytania i łapczywego ssania karmiącej go piersi.

Po kilku miesiącach, jego wzrok reaguje już normalnie, a pozostałe organy stają się na tyle rozwinięte, że z wolna mogą się poddawać działaniu każdej niemal podniety. I wtedy za pośrednictwem wzroku, słuchu, smaku, dotyku i powonienia jego dusza szeroko się otwiera na świat, przyjmując tym samym całe mnóstwo wrażeń zewnętrznych, które w pamięci zaczynają tworzyć nieskończoną ilość pojęć. Doznawane wrażenia będą zatem w tym okresie dla dziecka jego najbardziej niezawodowym nauczycielem. Każde doznanie będzie zatem zawsze swego rodzaju zdobyciem nowej wiadomości.

Jest to filozoficzny pogląd na wychowanie, inny od tego, który wyznają ci, którzy mylnie sądzą, że wystarczy do dwojga dzieci przyjąć wspólnego nauczyciela — który by je zapoznawał z alfabetem, uczył czytać i wbijał im w głowę katechizm czy inne wiadomości — a tym samym zapewnił im już jednakie wychowanie. Według filozofa właściwymi nauczycielami dziecka, są otaczające je rzeczy, którym zawdzięcza ono każde z przyswojonych sobie pojęć.

ROZDZIAŁ III

O TYM, CO WYCHOWUJE DZIECKO

Krótki opis dzieciństwa człowieka pozwoli nam go tym samym poznać. Zaledwie dziecko przyjdzie na świat, a już tysiące dźwięków uderza o jego ucho i zewsząd dokucza mu chaotyczny szum. Oglądane przez niego rzeczy są cieniami rozpływającymi się we mgle. Dopiero stopniowo dziecko uczy się nasłuchiwać, powoli nabiera umiejętności widzenia i odczuwania oraz prostowania doznań jednego zmysłu poprzez wrażenia dostarczane za pośrednictwem innych zmysłów.

Doznając tych samych wrażeń przy równoczesnym oddziaływaniu takich podniet, dziecko tym silniej będzie zachowywać ich wspomnienia, im częściej powtarzać się będzie takie samo działanie ze strony podniet. Stąd też tego rodzaju oddziaływanie świata zewnętrznego ma bodaj największy wpływ na jego wychowanie.

Z kolei dziecko podrasta, zaczyna stawiać kroki i chodzić bez pomocy. Wtedy pojawiają się upadki, które uczą je zachowywać równowagę i utrzymywać się na nogach. Im upadki takie bardziej bolesne, tym bogatsze ich dlań doświadczenia, i im więcej chodzi, tym bardziej staje się zgrabnym, uważnym i ostrożnym dzieckiem.

Kiedy dziecko na tyle się wzmocni, że już biega, a nawet i przeskakuje wodne przekopy w ogrodzie, wtedy poprzez wielokrotnie powtarzane próby i upadki, zależnie od szerokości rowu, uczy się ono należycie mierzyć nieodzowne odbicia przy skoku. Innym znowu razem, widząc, jak kawałek ocembrowania odrywa się i stacza na dno albo jak polano utrzymuje się na powierzchni wody, nabywa ono pierwszych pojęć o sile ciężkości. A jeśli z przypadku albo na skutek nieostrożności podniesiony z wody ów kawałek kamienia czy lżejsze odeń polano spadnie mu na nogę, wtedy znowu pod wpływem odczucia różnego bólu wywołanego uderzeniem tych dwóch przedmiotów jeszcze silniej ugruntowuje się w jego pamięci wspomnienie ich nierównego ciężaru i różnicy zawartej w nich masy. Rzuciwszy zaś owym twardym kawałkiem w wazon czy w jedną z ustawionych wzdłuż przekopu skrzyń z pomarańczowymi krzewami, dziecko znowu spostrzega, że pod takim uderzeniem niektóre przedmioty się tłuką, inne zaś pozostają nietknięte.

Każdy więc, kto tylko umie patrzeć, ten niechybnie spostrzeże, że ile rzeczy na świecie, tyle w nim twórczych współczynników naszego wychowania w dzieciństwie.

Nie dla każdego jednak mają one jedno i to samo wychowawcze znaczenie, ponieważ przypadek uwarunkowujący nasze życie nikomu nie towarzyszy dokładnie w ten sam sposób. Nawet przy założeniu, że to upadki uczą dwoje dzieci stawiania kroków, biegania i skakania, uważam, że gdyby im kazać robić taką samą ilość upadków i gdyby te upadki były tak samo bolesne, to będzie rzeczą niemożliwą, aby u jednego i drugiego przypadek mógł uwarunkować przyswojenie sobie takiej samej zaprawy.

Wystarczy dwoje dzieci zaprowadzić na łąkę, do lasu, na jakieś przedstawienie, towarzyskie spotkanie czy do pierwszego lepszego sklepu i nic nie robiąc zostawić je sobie samym, a można się przekonać, że każde z nich zacznie na co innego zwracać uwagę i każde z nich dozna innych wrażeń. Zresztą i bez tego, ileż to co dzień zupełnie nieprzewidzianych zjawisk rzuca się w oczy tychże samych dzieci!

Oto dwóch braci odbywa podróż z rodzicami i w drodze do domu muszą przebyć długie pasmo górskie. Starszy udał się z ojcem po spadzistych, ale i krótszych ścieżkach, z których roztaczał się groźny widok przyrody. Skute lodowcem i spowite chmurami górskie pasma, nad głowami podróżnych zawisłe skalne bloki, bezdenne przepaście i nagie ogołocone z roślinności masywy, spod których ze straszliwym łoskotem wytryskiwały wody. Młodszy tymczasem pozostał przy matce i podążał z nią bardziej uczęszczaną drogą, skąd można było oglądać przyrodę w swej najpiękniejszej krasie. Czego on tam nie widział! Zewsząd usłane winnicą i sadami zbocza i wszędzie rozległe doliny poprzerywane wstęgami rzek, ramionami oplatającymi pastwiska pełne pasącego się bydła.

Okazuje się więc, że w czasie jednej i tej samej podróży dwaj owi bracia mieli możność zetknięcia się z różnymi całkowicie widokami i zaznania z gruntu innych wrażeń. Podobne wyniki może dawać tysiące innych tego rodzaju przypadkowych okoliczności. Całe nasze życie bowiem to nic innego jak jeden długi splot takich właśnie nieprzewidzianych wydarzeń. Nie ma zatem powodu do złudzeń, aby dwojgu dzieciom można było zapewnić pod każdym względem takie samo nabywanie wiadomości.

Pytanie jednak, jaki wpływ może wywierać na umysł takie czy inne nauczanie uwarunkowywane mało znacznymi nieraz różnicami, jeśli idzie o oddziaływanie otoczenia. Czy szukając na to odpowiedzi naprawdę tak trudno sobie uświadomić, że nawet stosunkowo nieduża liczba pojęć, z chwilą kiedy się skojarzy z tymi pojęciami, które dwaj osobnicy posiadają wspólnie, może w nich zrodzić zupełnie odmienny sposób patrzenia i sądzenia?

A zresztą gdyby nawet przyjąć, że zrządzeniem przypadku jakieś dwie osoby doznawać będą zawsze tych samych podniet, to czy przypadek taki nigdy ich nie zawiedzie i czy psychicznie nastawi je zazwyczaj tak właśnie, jak tego wymagają podniety, aby mogło wywołać dokładnie takie same wrażenia?

ROZDZIAŁ IV

O TYM, ŻE RZECZY POWODUJĄ W NAS RÓŻNE DOZNANIA

Jest faktem, że rozmaite przedmioty wywołują w nas nader różnorodne wrażenia. Również i samo doświadczenie wskazuje, że zależnie od naszego chwilowego usposobienia te same przedmioty mogą w nas powodować bardzo różne doznania. Dlatego też, czy w tym właśnie zróżnicowaniu doznań nie trzeba będzie prawdopodobnie dopatrywać się głównego źródła rozmaitości i nierównego poziomu umysłowego wśród ludzi wyrosłych w tym samym kraju, dojrzałych w tych samych zwyczajach i obyczajach i przed których oczyma stawać zwykł mniej więcej ten sam świat zewnętrzny.

Są nieraz takie chwile duchowej równowagi i spokoju, kiedy żaden najlżejszy nawet powiew namiętności nie mąci nam serca. Wtenczas zupełnie przypadkiem spotykane rzeczy skupiają na sobie niekiedy całą naszą uwagę, skutkiem czego ma się więcej danych, aby móc obserwować ich poszczególne cechy i w sposób bardziej wyraźny oraz bardziej trwały utrwalać je w pamięci.

Szczególnie często zdarza się to w młodości. Bo i cóż robi dziecko, kiedy karząc za jakąś psotę samotnie zamykamy je w pokoju? Zaczyna oglądać stojące na oknie kwiaty, potem próbuje je obrywać, przygląda się ich barwie i tak ni stąd, ni zowąd uczy się rozróżniać ich kolory. Przymusowa bezczynność zdaje się w nim wyostrzać zmysł wzroku, ponieważ dziecko w takich warunkach poczyna zachowywać się tak, jak postępuje niewidomy. Ten bowiem dlatego ma bardziej wyczulony zmysł słuchu i dotyku, że nic jasnego nie rozprasza jego oczu, co pozwala mu bardziej skupiać uwagę oraz, jak powiada Diderot, aby uzupełnić zmysł, którego nie posiada, znacznie bardziej usprawnia działanie pozostałych narządów zmysłowych.

Tak to doznawane przez nas pod wpływem podniet wrażenia w znacznej mierze uzależniają się od tego, jak nas podmiotowo takie oddziaływanie podniet znajduje przygotowanych. W przytoczonym przykładzie dziecko znajduje się niejako w stanie uwagi przymusowej w stosunku do znajdujących się wokół niego przedmiotów, co w barwie, jak i w kształcie kwiatów pozwala mu dostrzegać takie subtelne różnice, których z pewnością by nie widział, gdyby jego wzrok był bardziej narażony na roztargnienie lub gdyby tylko od niechcenia wodził po nich oczyma. Oto w jaki sposób nagana albo czysty przypadek może często decydować o poczuciu smaku u młodego człowieka, po czym jakiś malarz kwiatów nauczy go może przeżywania takiego uroku, a wreszcie i roznieci w nim znawstwo tego rodzaju obrazów. Ileż to podobnych przypadków i zupełnie nieprzewidzianych okoliczności składa się na całokształt wychowania w dzieciństwie. I doprawdy trudno by chyba uwierzyć, aby proces taki mógł być czymś bez reszty takim samym u dwóch sobie różnych osobników. A poza tym, ile to skądinąd innych też przeszkód, aby szkoła czy dom rodzinny mogły dać dziecku takie samo pod każdym względem wychowanie!

ROZDZIAŁ V

O WYCHOWANIU SZKOLNYM

Utarło się mniemanie, że jeśli dzieci są wychowywane tylko w jednej i tej samej szkole, przyswajają sobie również i te same wiadomości. Jak wiadomo, dziecko zaczyna chodzić do szkoły w siódmym albo w ósmym roku życia. W tym wieku posiada ono już pewien zasób wiedzy, którą sobie przyswoiło bądź z przypadku, bądź też pod wpływem domowego otoczenia. Wiedza taka zazwyczaj pozostaje w jakiejś zależności od tego, kim są rodzice dziecka i od ich stanu posiadania i możliwości finansowych. Nie ma więc czemu się dziwić, że dziecko przychodzi do szkoły z nader różnorodnym zasobem wiadomości, że z różnym zapałem może się ono garnąć do nauki i okazywać takie czy inne zainteresowanie dla poszczególnych przedmiotów, że to, co już wie, zaczyna się mieszać z tym, co otrzymuje zazwyczaj w szkole, i że posiadane wiadomości mogą się zmieniać, a nawet z gruntu przekształcać. I trudno nieraz przewidzieć, co może wynikać z tak pomieszanych wtedy, a często i zniekształconych pojęć. Oto skąd się wywodzi tak nierówny poziom umysłowy i tak różnorodny charakter upodobań u uczniów jednej i tej samej szkoły.

A czy podobnie również przedstawia się sprawa wychowania domowego?

ROZDZIAŁ VI

O WYCHOWANIU DOMOWYM

Wychowanie domowe stwarza niewątpliwie najlepsze warunki ukształtowania charakteru dziecka i nadania temu procesowi jednolitości. Wychowując bowiem dwóch braci w domu zapewnia się im wspólnego nauczyciela, takie samo otoczenie i daje się im do rąk te same książki. W tym wypadku można by co najwyżej mówić o różnicy wieku. Abstrahując od tego i przyjmując, że bracia owi są bliźniakami, zadajmy sobie dalsze pytanie, czy wykarmiła ich ta sama pierś, gdyż to również w tym wypadku nie jest bez znaczenia. Usposobienie osoby karmiącej bowiem nie pozostaje bez wpływu na kształtowanie się charakteru dziecka. Nawet już Grecy byli o tym głęboko przekonani i dlatego do karmienia niemowląt przyjmowano u nich tylko Spartanki.

Według Plutarcha mały Spartańczyk już przy piersi potrafił hamować płacz, nie bał się i był cierpliwy, gdyż do tego przyzwyczaiła go jego mamka. Tak więc i we Francji, podobnie jak kiedyś w starożytnej Grecji, nie powinno być sprawą obojętną, kogo się przyjmuje do karmienia dziecka.

Zakładając nawet, że jedna i ta sama mamka wykarmiła równocześnie dwoje bliźniąt i równie pieczołowicie je wyhodowała, nie mamy pewności, że kiedy odda je rodzicom, ojciec czy matka w równym stopniu kochać będą jedno i drugie dziecko i czy przypadkiem nawet nieświadome okazywanie jednemu z nich więcej względów nie wpłynie w jakiś sposób na jego wychowanie. A choćby nawet rodzice darzyli je bezwzględnie tym samym uczuciem i nie dopuszczali żadnych różnic, wówczas również nie wiadomo, czy podobnie zachowa się służba, czy jedno z nich nie stanie się w domu pupilkiem nauczyciela i czy wreszcie na dłuższy okres da się ukryć, że jedno z dzieci korzysta z większych przywilejów. Czy nie pozostanie tu również bez wpływu jakieś zniecierpliwienie ze strony nauczyciela, innym razem jego zbytnia wyrozumiałość i pobłażliwość w czasie lekcji albo nadmierna surowość. A wreszcie trudno również przewidzieć, czy i zdrowie obu tym bliźniakom dopisze w tej samej mierze.

Gdyby bowiem na skutek jakiegoś niedomagania jeden z nich musiał pozostać opóźniony w studiach i nauce, które razem rozpoczęli, i drugi go zbyt wyprzedził, już tym samym nauka dla pierwszego stałaby się szczególnie uciążliwa, gdyż dziecko, które traci nadzieję możliwości wyróżnienia się i czuje się zmuszone inne dzieci uważać za lepsze od siebie, zniechęca się do wszelkiego wysiłku i nic go już we wspólnej pracy nie pociąga. Wtedy nawet lęk przed karą nic nie pomaga. Strach w tym wypadku może jeszcze zmuszać dziecko do uwagi, pod przymusem można je uczyć i żądać wykonywania swoich obowiązków, ale strachem nie da się mu wpoić pełnej zapału żarliwości, która jedynie może mu zapewnić większe powodzenie. Genialne bowiem jednostki rodzą się tylko w atmosferze współzawodnictwa, a talenty wschodzą tam, gdzie nie stłumiono nadziei wybicia się. Na to, aby człowiek mógł umysłowo się rozwijać, musi odczuwać wzrastające wciąż pragnienie sławy. Oto dlaczego zawsze byłem mniemania, że cała umiejętność wychowywania daje się w rzeczywistości sprowadzać do znajomości tych środków, za których pomocą można by ustawicznie podsycać chęć współzawodnictwa. Wiadomo przecież, że wystarcza niekiedy jedno przypadkowe słowo, aby chęć tę rozbudzić lub też ją przygasić. Jedna pochwała pilności dziecka, jaką ono okazuje przy uczeniu się jakiegoś przedmiotu czy też zdawaniu zeń sprawy, wystarcza nieraz, aby je umocnić w przekonaniu, że należy być uważnym, co kiedyś w przyszłości może być właśnie źródłem jego nieprzeciętnej umysłowości. Śmiało więc można stwierdzić, że niezależnie od tego, gdzie się dziecko wychowuje, w szkole czy w domu, zawsze wychowanie u dwóch uczniów będzie się nieco różnić.

Od dzieciństwa przejdźmy z kolei do wychowania w wieku młodzieńczym. Ze względu na szczególną wagę tego drugiego okresu zagadnienia tego pod żadnym względem nie wolno lekceważyć. Dlatego też warto się zapoznać i z innymi wychowawcami, których ma człowiek w tym czasie. Ważne jeszcze będzie i to, że właśnie w wieku młodzieńczym zaczynają kształtować się w człowieku jego upodobania i uzdolnienia. Chciałbym jeszcze dodać, że choć ten drugi etap wychowania bywa zwykle szczególnie różnorodny i zarazem jak najbardziej podatny na działanie przypadku, właśnie on zdaje się szczególnie przekonywająco potwierdzać słuszność moich poglądów w tej dziedzinie:

ROZDZIAŁ VII

O WYCHOWANIU WIEKU MŁODZIEŃCZEGO

Kiedy kończąc szkołę człowiek wchodzi na szeroki świat, wtedy zaczyna się wychowanie wieku młodzieńczego. Jest ono bardziej złożone i znacznie więcej zróżnicowane aniżeli wychowanie w okresie dzieciństwa, a co za tym idzie, w większym stopniu również narażone na działanie przypadku i tym samym bez porównania ważniejsze. W tym bowiem okresie człowiek odbiera dużo więcej zmysłowych doznań, ponieważ otoczenie działa nań w szerszym zakresie -i, co najważniejsze, działa nań szczególnie silnie. Właśnie w tym okresie, kiedy w młodym człowieku zaczynają się budzić namiętności, nawet błahe sprawy świata zewnętrznego znajdują w nim silny oddźwięk. Wtedy też i jego nauka staje się bardziej skuteczna, gdyż utrwala w nim jego upodobania i zaczyna kształtować charakter, poczucie zaś większej samodzielności oraz świadomość tego, że się coś znaczy, a rozbudowane namiętności wiodą do ugruntowywania się w nim nie tylko nawyków, ale często również i całej jego życiowej postawy.

U dziecka bowiem trudno nawet uchwycić jakieś większe zróżnicowanie umysłowe czy bardziej osobiste cechy charakteru. Wiadomo, że w swym zewnętrznym wyglądzie dziecko podobne jest do drugiego dziecka, gdyż w zasadzie uczy się w ten sam sposób, odwołuje się do tych samych norm wychowawczych, stawia się te same wymagania i, co najważniejsze, nie podlega ono jeszcze namiętnościom. Nie zdążyło się jeszcze ukształtować czy też nie daje jeszcze o sobie znać u dziecka to, co w przyszłości okaże się w nim zarodkiem tylu upodobań. Według mnie dwoje dzieci można by przyrównać do dwóch osobników, którzy odwróceni plecami siedzą na tym samym gruncie. Kiedy w pewnej chwili się podniosą i zaczną iść przed siebie, z wolna jeden będzie coraz dalej od drugiego, aż wreszcie znikną sobie z oczu, chyba że przypadkiem zmieniwszy kierunek znowu się kiedyś spotkają.

Dzieci upodabnia do siebie stosowany w szkole przymus, który przestaje działać, kiedy dziecko szkołę kończy, i wówczas, jak wspomniałem, zaczynacie, drugie wychowanie człowieka zdane jeszcze w większym stopniu na przypadek, ponieważ nigdy nie wiadomo, czym on na arenie świata obdarzy młodego człowieka. Im w otoczeniu więcej i bardziej różnorodnych spraw i rzeczy, które nań oddziałują, tym ojciec lub nauczyciel może być mniej pewny skuteczności swego wychowawczego wpływu i tym samym udział ich w wychowywaniu młodego człowieka poważnie maleje.

Nowymi i głównymi wychowawcami młodzieży stają się wtedy ustrój państwowy i obyczaje, jakie ten ustrój wprowadza w życie danego społeczeństwa. Tym wychowawcom jako czemuś najbardziej ważnemu, jakkolwiek niekoniecznie jedynemu, podporządkować się muszą zarówno ci, których powołaniem jest wychowywanie, jak i ci, których się wychowuje. Poza tym do rzędu czynników wychowawczych zaliczam również stanowisko w świecie, jakie młody człowiek zajmuje, towarzyszącą mu biedę albo zamożność, nawiązywane przezeń stosunki towarzyskie, wreszcie jego przyjaciół, czytane przezeń książki i kobiety. A przecież wiadomo, że to najczęściej przypadek decyduje o czyjejś zamożności albo biedzie, dziełem przypadku jest równie towarzystwo, w jakim człowiek przebywa, przypadek stwarza mu przyjaciół, podsuwa książki i stawia na jego drodze kobiety. A zatem większość czynników, które oddziałują na nasze wychowanie, jest dziełem przypadku. Można nawet powiedzieć, że w zależności od przypadkowego zbiegu okoliczności budzą się w młodym człowieku lub zanikają albo też zmieniają się jego upodobania i namiętne porywy, z czego wynika, że i w kształtowaniu czyjegoś charakteru przypadek ma także niemały udział. Charakter człowieka bowiem wywodzi się bezpośrednio z nurtujących go namiętności, które znowu rodzą się w nim z tego wszystkiego, co go z zewnątrz otacza.

Jak z dużej ilości połączonych włókien konopi powstaje mocna lina, tak i charakter człowieka kształtuje się zwykle pod wpływem całego splotu drobnych i nie dających się często przewidzieć okoliczności. W każdej sytuacji życiowej może się w pewnej chwili przejawić charakterotwórcza rola przypadku. Jego w tym udział bywa często trudny do uchwycenia, gdyż wymaga to bardzo szczegółowej i ścisłej samokontroli, a to, niestety, nie zawsze jest możliwe w pogoni za przyjemnościami, niekiedy zaś lekkomyślność, czasem ambicje czy jakieś życiowe potrzeby stają temu na przeszkodzie. Tak już jakoś bywa, że wszystko człowieka odciąga.

A zresztą wiadomo, jak to niezwykle trudno umieć się krytycznie do siebie ustosunkowywać, kiedy skądinąd siebie samego zwykło się najwięcej poważać i najwyżej oceniać własne postępowanie, jako że według każdego najbardziej ono wydaje się być rozumne i ze wszech miar przemyślane. Dufny w sobie człowiek nie lubi się badać, a nie ma nikogo, kto by przynajmniej w pewnym stopniu nie ulegał próżności.

Jak widać zatem, wychowanie nasze w dużej mierze i w sposób konieczny uzależnia się od przypadku. Pozornie drobne zdarzenia mają czasem wprost decydujący wpływ na przebieg naszego życia. Przez próżność niewątpliwie trudno się nam do tego przyznawać, gdyż ważkim sprawom lubi ona przypisywać również ważkie przyczyny, które je spowodowały. Dlatego też, aby wreszcie móc położyć kres złudzeniom, których źródłem jest najzwyklejsza zarozumiałość, postaram się wykazać na podstawie faktów, że niejeden najbardziej znakomity obywatel uzdolnienia swoje zawdzięcza po prostu nieraz zupełnie niepokaźnym przypadkom. Z tego następnie będę usiłował wyciągnąć wniosek, że jakkolwiek działanie przypadku bywa zwykle podobne w przypadku każdego człowieka, to w odniesieniu do umysłowości przeciętnych bywa ono mniej widoczne, gdyż i tego rodzaju umysły niczvm specjalnym na ogół się nie odznaczają.

ROZDZIAŁ VIII

O TYCH PRZYPADKOWYCH OKOLICZNOŚCIACH, KTÓRYM CZĘSTO ZAWDZIĘCZAMY WIELKICH LUDZI

Aby zacząć od przykładu, wspomnę tu o de Vaucansonie, którego matka miała spowiednika zajmującego nieduże pomieszczenie tuż w sąsiedztwie sali zegarowej, tworzącej coś w rodzaju przedpokoju. Kiedy matka dość często odwiedzała swego duchownego kierownika, towarzyszył jej do przedpokoju również syn i podczas kiedy sama wynurzała się przed swoim spowiednikiem, on nudził się pozostawiony samemu sobie. Zważywszy jednak, że człowiek nie ma na ogół ochoty do beznadziejnego zapłakiwania się i nudy i że nawet wtedy, kiedy nic nie robimy, otoczenie wywiera na nas wpływ, młody Vaucanson zaczął się wkrótce interesować jednostajnym tykaniem zegarowego wahadła i postanowił zbadać, co wprawia je w ruch. Trawiony ciekawością podchodzi wiec do zegarowej szafy i poprzez szpary zaczyna śledzić zębate posplatane kółka. I wystarczyło mu przypatrzyć się jednej części mechanizmu, aby z kolei odgadnąć resztę. Wtedy próbuje sam zrobić coś podobnego z drewna zwyczajnym kozikiem, co mu się, jako tako udaje. Buduje nawet dość udany zegar. Zachęcony tym pierwszym powodzeniem, znajduje coraz większe upodobanie w mechanice, w ślad za czym poszedł rozwój odpowiednich uzdolnień, i wówczas ta sama nieprzeciętna pojętność, która mu umożliwiła wykonanie owego drewnianego zegara, pozwoliła mu również dojrzeć możliwość skonstruowania mechanicznego automatu znanego w historii jako joueur de flute.

Podobny przypadek zaważył również i na losach Miltona. Kiedy syn Cromwella po śmierci ojca zajął jego miejsce i został wypędzony z Anglii, Milton podzielił z nim wspólny los, stracił stanowisko sekretarza u dotychczasowego swego protektora i, najpierw uwięziony, a następnie wypuszczony, musiał uchodzić na obczyznę. Wreszcie osiadł na wsi, gdzie, pogrążony w samotności i ciągle w niełasce, ponownie zabrał się do poematu, który kiedyś zaczął w młodości i który po ukończeniu postawił go w rzędzie najbardziej znakomitych ludzi.

I Shakespeare nigdy nie zostałby pisarzem ani nie zdobyłby owej wielkiej sławy, gdyby kierując się zdrowym rozsądkiem poszedł w ślady swojego ojca i jak on zajął się handlem wełny, gdyby następnie wskutek złego prowadzenia się nie musiał porzucić kupiectwa i uchodzić z dala od rodzinnego domu, gdyby się nie wdał w lekkie życie i nigdy nie kradł danieli na lordowskich łowiskach — za co siłą rzeczy wszedł w kolizję z prawem — i gdyby ukrywając się w Londynie nie związał się z jakąś teatralną trupą i nie zaczął z nudów zawodu trzeciorzędnego aktora. Gdyby tego wszystkiego nie było, zostałby może nawet niezłym w swej branży kupcem, ale nigdy by swym imieniem nie wsławił Anglii.

Podobny niemal przypadek zdecydował również kiedyś o teatralnych upodobaniach Moliere'a. Jego dziadek był wielbicielem teatru i często go tam z sobą zabierał. W takich razach młody człowiek wprost wpadał w trans, co widząc ojciec podobno 'raz w gniewie wołał: do czego to wszystko doprowadzi, chyba nie do tego, aby z mego syna zrobić komedianta. Na to wówczas miał dać odpowiedź dziadek, że byłby naprawdę wdzięczny Bogu, gdyby wnuk wyrósł na takiego aktora, jakim jest Montrose. Słowa te tak głęboko zapadły w serce młodego Moliere'a, że porzucił swoje dotychczasowe zajęcie. Tak zupełnie przypadkowe powiedzenie spowodowało, że Francja uzyskała swego największego komediopisarza. A przecież nawet jako najlepszy znawca dywanów nigdy by chyba Moliere nie był się znalazł wśród ludzi, przed którymi chylą się dziś czoła jego narodu.

Z miłości pisząc wiersze dla swojej ukochanej, Corneille staje się prawdziwym poetą, tworzy Melitę, Cynnę, Rodogunę i inne sztuki, jest chlubą swojego kraju i przedmiotem uwielbienia potomnych. Gdyby był bardziej stateczny, wyszedłby niewątpliwie na adwokata, ale pisałby już tylko i wyłącznie pozwy sądowe, które się zapomina równie szybko, jak szybko zacierają się w pamięci sprawy, których się w sądzie broniło. Oto jak pobożność matki, śmierć Cromwella, jakaś tam kradzież danieli, przypadkiem posłyszane słowa starca i nadobna kobieta dały Europie pięciu znakomitych ludzi w różnych dziedzinach.

I trudno doprawdy byłoby mi skończyć, gdybym chciał zestawiać pełny wykaz znanych pisarzy, którzy talenty swoje zawdzięczają podobnym przypadkom. Wielu filozofów podziela pod tym względem również mój pogląd. Taki choćby Bonnet, podobnie zresztą jak i ja, porównuje geniusza do ogniskującej promienie soczewki. Obaj bowiem jesteśmy zdania, że tylko usilne i całkowite koncentrowanie się nad jakąś tematyką w dziedzinie sztuki czy nauki, któremu równocześnie towarzyszy upodobanie, tworzy geniusza. A warto zaznaczyć, że upodobanie takie nie jest bynajmniej czymś człowiekowi wrodzonym, gdyż nie mając żadnych pojęć w chwili przyjścia na świat, nie ma też człowiek żadnych upodobań. Upodobania więc będą raczej czymś, co się dopiero nabywa na skutek działania bliskiego nam otoczenia. A zatem i geniusz będzie chyba jakimś dalszym wytworem mniej więcej podobnych do wspomnianych przeze mnie okoliczności i nieprzewidzianych wypadków.

Tylko Rousseau zdaje się pod tym względem być innego zdania, choć równocześnie nikt inny tylko on właśnie jest najbardziej namacalnym przykładem takiego to przemożnego działania przypadku.

Przecież to było zrządzenie losu, że w chwili wejścia w świat zbliżył się do otoczenia pewnego dyplomaty. Jakieś nieporozumienia z nim sprawiają, że porzuca karierę polityczną na rzecz literatury i nauki, by stanąć w obliczu wyboru pomiędzy publicystyką a muzyką. Mając równe możliwości startu w jednej i drugiej dziedzinie przez jakiś czas widać u niego wahanie, aż znowu dziwny zbieg okoliczności każe mu wybierać publicystykę. Gdyby los zrządził inaczej, w wypadku tym mógłby był równie dobrze pójść za muzyką. Nie wiadomo bowiem, czy przypadkowe względy jakiejś uroczej śpiewaczki nie zrobiłyby zeń muzyka, gdyż prawdopodobnie miłość taka przekształciłaby francuskiego Platona w Orfeusza. Osobiście nie wiem, i to już niewątpliwie pozostanie tajemnicą Rousseau, jaki to znowu szczególny przypadek spowodował to, że w końcu pozostał wierny publicystyce. Można co najwyżej powiedzieć jedno, że wystarczyło w tej dziedzinie, być może, jego jedno powodzenie, aby już nie myślał o zmianie swoich planów.

Kiedy Akademia w Dijon ogłosiła konkurs na rozprawę pod dość dziwnym tytułem: „Czy nauki okazały się bardziej szkodliwe niż pożyteczne dla społeczeństwa, jedynym wówczas sposobem potraktowania zagadnienia, aby sobie zyskać rozgłos, było zajęcie negatywnego stanowiska w stosunku do nauki. Rousseau to przejrzał i na ten temat napisał pełną wymowy rozprawę, którą przyjęto rzeczywiście z bardzo dużym uznaniem. Okazuje się więc, że tylko powodzenie zdecydowało w tym wypadku o jego dalszym życiu, ono też następnie stało się źródłem zarówno jego sławy, jak i przyczyną niepowodzeń oraz wielu głoszonych przez niego niedorzeczności.

Oszołomiony powodzeniem swojej rozprawy, jako błyskotliwy publicysta zaczyna swe płoche maksymy przenosić na filozofię i zaraziwszy się manierą rzucania paradoksami, nie widzi już przed sobą nic trudnego. Jeśli dla obrony własnych poglądów trzeba zająć stanowisko, że człowiek w stanie natury, bez żadnych umiejętności ani techniki i na bez porównania niższym szczeblu kultury niż jakiekolwiek ze znanych plemion pierwotnych, jest lepszy i szczęśliwszy aniżeli cywilizowany mieszkaniec Londynu czy Amsterdamu, to stanowisko takie rzeczywiście zajmie.

Upojony własnym krasomówstwem i nadęty rolą kaznodziei, obojętnieje na to, czy nazywać go będą filozofem, i w ten sposób jego pierwsze powodzenie okazuje się główną przesłanką wszystkich późniejszych nieporozumień. Tak to często z małej chmury leje wielki deszcz. Zgorzkniały następnie na skutek kierowanych przeciwko sobie ataków, a może też i w znacznej mierze już zdziwaczały, Rousseau opuszcza Paryż, rozstaje się z przyjaciółmi, aby zaszyć się w Montmorency, gdzie pisze i wydaje Emila i dokąd również podąża za nim niechęć, ciemnota i zawiść hipokrytów. Kiedy bowiem cała Europa wielbi w nim mistrza słowa, w tym samym czasie prześladuje go Francja. Dlatego też można by do niego zastosować znane powiedzenie: Cruciatur ubi est, laudatur ubi non est — wyrzucony przez swoich, przyjęty został wśród obcych. Zmuszony wreszcie osiedlić się w Szwajcarii, w stanie coraz to większej beznadziejności pod wpływem prześladowania, układa tam głośny list do arcybiskupa Paryża. I oto na Rousseau właśnie można sprawdzić, czy czyjeś myśli, czyjeś słowa i niepowodzenia jakąś tajemniczą siłą zdają się wszystkie z sobą sprzęgać już niemal od pierwszego zrobionego kroku i jak wielu innych wybitnych ludzi podobnie jak on może uchodzić za arcytwory nieobliczalnego w skutkach działania przypadku.

Prosiłbym więc, aby mi nie stawiano zarzutów, że może zbyt długo zatrzymywałem się tu nad tymi czynnikami, którym wielcy ludzie często zawdzięczali swoje talenty, ponieważ zagadnienie jest naprawdę tego warte. Starałem się tu nie zagłębiać w szczegóły, gdyż dobrze mi wiadomo, że ogółowi, który zwykł uwielbiać wielkie talenty, niewiele zależy na tych wszystkich, niekiedy drobnych czynnikach, które się na nie składały. Przecież ja sam z przyjemnością przypatruję się rozległym nurtom rzeki, jak dumnie po równinie toczy swoje fale,. ale trzeba mi olbrzymiego wprost wysiłku wyobraźni, abym wracając do jej źródeł mógł tam te zwały wód wtórnie zlokalizować. Tak już bywa, że wszystko zwykliśmy widywać w jakiejś całości i tylko z trudem udaje nam się to rozdzielać na poszczególne elementy. Wiem, ile to kosztuje, aby przekonać siebie samego, że kometa, która przecina przestworza i grozi światu zagładą, jest tylko masą złożoną z mniejszej lub większej ilości atomów nie dających się uchwycić okiem.

Podobnie jak w przyrodzie, tak i w dziedzinie moralności szczególnie silnie oddziaływać zwykło to wszystko, co wzniosłe. W rzeczach wielkich chciałoby się również widzieć jakiegoś ich wielkiego sprawcę, coś tak jakby każda rewolucja czy upadek jakiegoś państwa musiały być zapowiadane przez znaki na niebie. A tymczasem w rzeczywistości ileż to wypraw, które się przygotowuje albo zawiesza, ile takich rewolucji, które doprowadza się do wybuchu albo którym się zapobiega, ileż powstrzymanych albo wydanych wojen tylko na skutek intryg jakiegoś duchownego, kobiety albo dyplomaty. Tylko z braku pod ręką pamiętników czy tajnych akt nie można się przekonać, co w każdej sprawie może zdziałać choćby taki urok, jaki roztaczała księżna de Marleboroughs.

Przenosząc z kolei na zwyczajnego człowieka to, co mówiłem w odniesieniu do państw, można również się przekonać, jak jego powodzenie albo klęska, jego szczęście czy niedola sprowadzają się ostatecznie do podobnych zbiegów okoliczności i tak samo trudnych do przewidzenia pozornie błahych przypadków. Takie niepozorne wydarzenia, od których zależą zwykle wielkie sprawy naszego życia, przyrównałbym chętnie do włośników, które u roślin pokrywają końce korzeni i które potrafią się wcisnąć nawet do ledwie zarysowanych skalnych szczelin, gdzie rosnąc rozsadzają z czasem potężne bloki.

Takie więc jest znaczenie przypadku w naszym wychowaniu, a zwłaszcza jeśli idzie o kształtowanie ludzi wybitnych. Gdyby zaś takich ludzi chciało się mieć więcej w danym społeczeństwie, wtedy należałoby właśnie jak najuważniej śledzić te wszystkie sposoby, jakimi posługuje się przypadek, aby niecić w człowieku chęci wybijania się ponad innych. Gdyby zaś je znaleźć, wtedy z pełną świadomością i możliwie jak najczęściej należałoby stwarzać dla nich takie sytuacje, które zazwyczaj z przypadku zdarzają się tylko z rzadka, i w ten sposób znalazłoby się środek, za którego pomocą można by było dowolnie zwiększać liczbę ludzi genialnych.

Wychowanie moralne w naszych czasach jest również sprawą przypadku. W celu jego udoskonalenia dobrze by było w tej dziedzinie opracować taki plan, który by nawiązywał do tego, co korzystne dla społeczeństwa, i który by opierał się na stałych i. niezmiennych kryteriach. Jest to jedyne wyjście, jeśli idzie o osłabienie tego wszystkiego, co w wychowaniu, tylko przypadkowe, i o przezwyciężenie tych wszystkich sprzeczności, jakie się znajdują i znajdować muszą w obrębie założeń dzisiejszego wychowania.

ROZDZIAŁ IX

O TYM, JAKIE SĄ PODSTAWOWE ŹRÓDŁA SPRZECZNYCH POGLĄDÓW NA WYCHOWANIE

W Europie, a przede wszystkim w krajach katolickich, poglądy na wychowanie dlatego na ogół pozostają z sobą w sprzeczności, że właściwie zajmują się publicznym nauczaniem dwie zwierzchności, które w tym mają swoje nader odmienne cele i tym samym stosują przeciwne sobie i bardzo różnorodne wychowawcze zasady. Mowa tu z jednej strony o władzy duchownej, z drugiej zaś o władzy świeckiej.

Potęga i znaczenie tej ostatniej zwykła pozostawać w ścisłej zależności od siły i znaczenia zwierzchniego państwa. Panujący bowiem całą swą potęgę zawdzięcza znaczeniu własnego narodu i kiedy upada, upada z nim również i jego panujący. Dlatego winien on dokładać wszelkich starań, aby nie gasła wśród jego poddanych dzielność ani przedsiębiorczość, aby byli oni zawsze narodem oświeconym i zarazem prawym. Na odmiennych przesłankach opiera się władza duchowna, która kieruje się zupełnie innymi celami. Podstawą znaczenia kleru jest lęk przed nieznanym i ludzka naiwna łatwowierność. Władzy duchownej nie zależy na tym, aby ludzie byli oświeceni, gdyż im mniej w nich wiedzy, tym łatwiej nimi kierować autorytatywnie. A zatem w interesie władzy duchownej nie znajdzie się nic, co by miało na celu dobro społeczeństwa, gdyż we wszystkim, ma ona tylko względy wyznania, na widoku.

Kiedy dwa narody prowadzą z sobą wojnę, to papieżowi jest obojętne, który z nich padnie, a który zostanie zwycięzcą, ponieważ zarówno zwyciężony, jak i zwycięzca musi mu na równi ulegać. Jakież to bowiem może mieć znaczenie, czy Francuzi padną pod naporem Portugalii albo czy po Bourbonach tron obejmie dynastia z Bragancji, kiedy papieża interesuje tylko jedno, a mianowicie, czy przyczyni się to do zwiększenia jego władzy. Klerowi nie zależy na tym, czy jakiś naród wybija się dzięki swym zdolnościom, czy właściwym sobie zaletom, gdyż oczekuje on od niego tylko ślepej uległości, bezgranicznej wiary i dziecinnie panicznego strachu. I nie dziw. że w Hiszpanii i Portugalii i wszędzie zresztą, gdzie władza duchowna jest postrachem, tam też nieznane są wielkie talenty ani wielkie cnoty.

Trzeba i to powiedzieć, że ostatecznie ambicje jednej i drugiej zwierzchności są takie same, tylko sposoby jej zaspokajania będą inne. Kiedy władza duchowna, aby dochowywać szczytu swej potęgi, musi w człowieku tłumić jego zrywy, to władza świecka potrzebuje właśnie, aby były one jak najsilniejsze.

Troszcząc się o dobro publiczne, o sprawiedliwość, dobrobyt i znaczenie, zwierzchność świecka przygotowuje sobie wojowników, urzędników, przedsiębiorców i uczonych. Dzięki stosunkom handlowym w podległych sobie miastach i wartości swojego wojska, na skutek praworządności swojego ciała doradczego i genialnych możliwości swoich uczonych, panujący wsławia podległe sobie społeczeństwo wśród innych narodów i w ten sposób silne, ale zarazem ku dobru powszechnemu kierowane dążenia służą do umocnienia jego potęgi.

Jeśli zaś idzie o instytucjonalizm kościelny, to ten, przeciwnie, swoje wpływy zakłada raczej na wykorzenianiu takich dążeń. Wprawdzie duchowny lubi mieć o sobie wysokie mniemanie, ale nie na rękę mu takie mniemanie u człowieka świeckiego, ponieważ zwykło ono krzyżować jego własne plany. Już bowiem w zamierzeniach kleru leży, aby pozbawiać człowieka wszelkich pragnień, aby obrzydzać mu dobra ziemskie i powodować, by stały mu się obojętne zaszczyty, by z kolei wykorzystując jego bierność jedno i drugie zagarniać dla siebie. Są to założenia, na których opiera się system władzy duchownej.

Wiadomo, że w pierwszym okresie swego istnienia chrześcijaństwo głosiło wspólnotę mienia i dopiero duchowny był tym, który przywłaszczył sobie opiekę nad oddanym do wspólnego użytku majątkiem. On to złamał umowę i zabrał złożone mienie. Ilekroć również zaczynała się szerzyć wieść o końcu świata, duchowny zwykł robić wszystko, aby wiaty tej nie osłabiać, gdyż była mu ona bardzo na rękę. Spodziewał się bowiem, że pod wpływem panicznego strachu ludzie porzucą wszystko, by zająć się tylko jedną, może zaiste i ważną sprawą: zbawieniem własnej duszy. Nie zaprzestawano też wmawiać człowiekowi, że dobra tego świata nie są trwałe i że prawdziwe życie czeka go dopiero w niebie, a wobec tego, po co przywiązywać się do ziemi. Jakkolwiek może słowa takie nie zawsze zdołały człowieka świeckiego całkowicie oderwać od jego ziemskich spraw, ostudzały w nim jego rodzinne uczucia, jego chęć wybijania się, względy dla dobra ogółu i przywiązywanie do ojczyzny. Nic dziwnego zatem, że ludzi na miarę dziejową jest coraz mniej i że omamieni mirażem większej władzy w królestwie niebieskim, panujący godzili się niekiedy na odstąpienie klerowi części swej władzy. Kler oczywiście niczym w tej dziedzinie nie gardził i dla utrzymania tego, co wyłudził, nie omieszkał dokładać starań, aby pomniejszać znaczenie tego, co naprawdę nieprzeciętne i co jako dobre warte uznania. Sprzeciwiał się więc, aby czcią otaczać takich ludzi, jak Minos, Likurg, Kodros, Arystoteles, Tymoleon i tych wszystkich, którym dobro i całość ojczyzny leżały na sercu i ich przykłady zastępował innymi wzorami. Z jego zarządzenia pojawiły się w kalendarzu nowe imiona i na miejsce starożytnych bohaterów wstawiono św. Antoniego, św. Kryspina, św. Klarę, św. Fiakra Ogrodnika, św. Franciszka, a wreszcie i wszelakiego rodzaju pustelników, którzy ze względu na niebezpieczeństwa, jakie dla ludzkiej społeczności mogły wynikać z ich niecodziennie uprawianej świętości, musieli się zamykać po klasztorach albo i przebywać na pustkowiach, aby wlec swój nikomu niepotrzebny żywot i bezużytecznie tam umierać.

Oto na podstawie jakich wzorów kler chlubił się, że uczy ludzi patrzeć na życie jak na przejściową tylko ziemską wędrówkę. Był bowiem przekonany, że, wyzbywszy się przywiązania do dóbr ziemskich i tłumiąc w sobie wszelkie uczucie dla współtowarzyszy swej życiowej podróży, człowiek przestanie myśleć zarówno o szczęściu własnym, jak i tych wszystkich, którzy po nim przyjdą. Istotnie, po co troszczyć się o wszystko, co się dzieje na ziemi, jeśli życie ma być snem jednej tylko nocy. Wszak żaden podróżny nie myśli o kapitalnym remoncie schroniska, w którym ma tylko przenocować.

Wynika stąd, że dla ugruntowania własnej potęgi i dla zaspokojenia swoich ambicji zwierzchność świecka i duchowna musiały się w poszczególnych krajach posługiwać nader różnymi środkami. Nic dziwnego również, że podejmując się wspólnie starań o publiczne nauczanie nie mogły one serc i umysłów ludzkich nie przepajać zasadami, które musiały się wzajemnie wykluczać i pozostawać w jakimś związku z tym, co dla obu tych potęg byłoby korzystne, skutkiem czego jedna z nich musiała pobudzać człowieka do zrywu, druga zaś go hamować.

Mogę się ostatecznie zgodzić, że obie te zwierzchności w zasadzie wypowiadają się za tym, co uczciwe. Niestety, zarówno jedna, jak i druga pod nazwą tą rozumie zupełnie coś innego i z pewnością w Rzymie współczesnym pod rządami papieskimi cnotę pojmuje się inaczej aniżeli kiedyś w Rzymie starożytnym za konsulatu pierwszego pod rządami Brutusów.

Jakżeż daleko jeszcze do jakiegoś ostatecznie ustalonego programu nauczania! Z braku wzajemnego zrozumienia zarówno rodzice, jak i nauczyciele dotąd właściwie jeszcze sami nie wiedzą, czego mają dzieci nauczać. Mając bowiem tylko niejasne pojęcie o wychowaniu stawiają w tej dziedzinie żądania, które wprost oburzają, jeśli się przejrzy ich wewnętrzne sprzeczności.

ROZDZIAŁ X

O TYM, JAKIE SPRZECZNE POJĘCIA I ZASADY OTRZYMUJE SIĘ W PIERWSZEJ MŁODOŚCI

Nliechaj mi nie bierze się za złe, że ze względu na samo zagadnienie i dla lepszego zrozumienia sprzeczności, jakie nurtują zasady naszego wychowania, będę zmuszony sięgnąć do spraw bardziej przyziemnych. Sprzeczności te występują szczególnie silnie w zakładach prowadzonych przez siostry zakonne, które zajmują się wychowywaniem młodych dziewcząt. Wejdźmy więc do klasztoru. Ósma godzina rano, pora spotkania uczennic z przełożoną, która prowadzi lekcję na temat skromności mającej głównie polegać na tym, aby nie strzelać oczyma za mężczyznami. Z wybiciem godziny dziewiątej w rozmównicy pojawia się nauczyciel tańca. Zaczyna się nowa lekcja, w czasie której uczennice słyszą, że trzeba umieć zgrabnie stawiać kroki, głowę mieć podniesioną i ni mniej, ni więcej tylko właśnie patrzeć w oczy tancerzowi. I kogo ma teraz taka uczennica słuchać, nauczyciela tańca czy przełożonej? Zdezorientowana, nie przyswaja sobie ani wdzięku, jakiego ją chce nauczyć nauczyciel, ani też nie nabywa skromności zalecanej przez zakonnicę. Takie sprzeczności w wychowaniu dadzą się tylko wtedy w pełni zrozumieć, jeśli się sobie uświadomi, jak sprzeczne również dążenia przejawiają rodzice, którzy by chcieli, by ich córka była powabna i równocześnie skromna, a więc aby łączyła wstydliwość mniszek z wdziękiem teatralnej artystki. A przecież podobne pragnienia oznaczają połączenie rzeczy, które się wzajemnie wykluczają

Jedynie może najbardziej konsekwentny, jeśli się zważy, czego w tym kraju zwykło się wymagać od kobiet, będzie sposób wychowywania w Turcji.

Jeśli zasady wychowania bowiem nie są podporządkowane jakiemuś zasadniczemu celowi, wówczas zawsze pozostaną one nader nieokreślone i mgliste. Otóż celem tym może być tylko jedno, a mianowicie jakiś rzeczywiście wielki pożytek dla ogółu, a więc jakieś maksimum przyjemności i doskonałe szczęście, które przeciętnie okaże się osiągalne dla większości ludzi.

Nie mając takiego celu przed oczyma, rodzice zaczynają wychowywać na ślepo, kierując się wówczas jedynie tym, co modne. W ten sposób nabierają przekonania, że chcąc córkę nauczyć muzyki wystarczy opłacić odpowiedniego nauczyciela, ale równocześnie nie chcą w żaden sposób zrozumieć, że warto by jej również przydać nauczyciela moralności, którzy by w niej kształcił jasne poglądy na to, co dobre.

Weźmy np. matkę, która się zajmuje wychowaniem swojej córki i rano, kiedy sama się różuje, poucza dziecko, że piękność nie ma najmniejszego znaczenia i że przede wszystkim trzeba dbać o to, aby być dobrym i utalentowanym człowiekiem. Przypuśćmy, że ktoś w takiej chwili wejdzie do buduaru matki i powie małej, że jest ładna, ale nikt nie wspomni o tym, że jest utalentowana czy dobra. I jak tu żądać, żeby mała nie interesowała się swą urodą, kiedy i tak w nagrodę za pilność i za to, że będzie dobra, obiecuje się jej nie co innego, jak tylko stroje. Ileż to zamętu w jej głowinie spowoduje podobne postępowanie!

Niewiele bardziej konsekwentne bywa również wychowanie młodego chłopca. Jednym z jego pierwszych obowiązków jakie się mu zaleca, jest przestrzeganie wymogów prawa, ale równocześnie każe się mu je łamać, gdy go ktoś na przykład obraża. Pod groźbą hańby bowiem w razie osobistej zniewagi musi on stawać do pojedynku. Jeśli zaś chce się go przekonać, że poważanie na tym świecie i chwałę w niebie zdobywa się poprzez zasługi oddane ojczyźnie, to jakież wówczas przedstawić mu wzory do naśladowania? Otóż wtedy nie pozostaje nic innego jak wzór mnicha i rozfanatyzowanego, a przy tym leniwego derwisza, u których brak tolerancji spowodował w państwach już tyle niepokoju i wielkiego spustoszenia.

Czasem znów ojciec zaleca synowi wierność w dotrzymywaniu danego słowa. Tymczasem pojawia się byle teolog, który z kolei przy tym samym młodym człowieku utrzymuje, że żadne słowo nie obowiązuje wobec wrogów Pana Boga i dlatego też Ludwik XIV postąpił słusznie odwołując wydany przez swoich poprzedników edykt nantejski, co zresztą stwierdził i sam papież, kiedy oświadczył, że może unieważniać każdy traktat zawarty pomiędzy panującym, który jest heretykiem, a władcą katolickim, i kiedy temu ostatniemu przyznał prawo anulowania podobnych umów.

Innym razem znowu kaznodzieja poucza z ambony, że Bóg chrześcijański to sama prawda i że właśnie po bezwzględnym potępianiu kłamstwa można poznać jego wiernych wyznawcówi. A tymczasem ten sam kaznodzieja, kiedy zejdzie z ambony, zaczyna utrzymywać, że roztropnie jest czasem prawdę przemilczać i że on sam wysoko ceniąc prawdę dobrze nieraz musi uważać, aby jej nie rozgłaszaći. Istotnie, gdyby w krajach katolickich znalazł się ktoś taki, kto by pisząc historię powiedział prawdę o tym, co się w jego czasach działo, ten niewątpliwie ściągnąłby na siebie gniew każdego z czcicieli owego Boga prawdy. Dlatego też tylko niemy, niespełna rozumu albo kłamca może w owych krajach czuć się wolny od prześladowania.

Kiedy wreszcie na skutek usilnych starań jakiś nauczyciel potrafi swego ucznia przepoić duchem łagodności i rozpalić w jego sercu miłość do człowieka, wtedy pojawia się spowiednik, który wdraża chłopcu, że można darować człowiekowi grzechy, ale nie wolno mu wybaczać jego błędnych wierzeń, pobłażanie takie bowiem jest występkiem, za który karą jest tylko stos dla każdego, kto w tych sprawach inaczej myśli.

Oto jaka ciemnota i jaki duch sprzeczności tkwią w teologu, który w tym samym czasie, kiedy wychowanka swego usiłuje zachęcać, aby w nim przytłumić działanie namiętności, zapomina, że chęć wybijania się ponad innych jest wyrazem namiętności, i to, jeśli sądzić po skutkach, namiętności niezwykle silnej.

Całe wychowanie jest więc szeregiem sprzeczności, wynikających z nieznajomości podstawowych zasad tej dyscypliny, o której miewać się zwykło tylko bardzo niejasne wyobrażenia. Należałoby to ludziom wyjaśnić, ale cóż kiedy temu sprzeciwia się znowu kler. Być może, że nawet niekiedy i przed nim pojawia się błysk prawdy, niestety, religianckie mroki jego szkolarskiej doktryny przesłaniają jej przebłyski. Zakłamanie i występek nie znoszą bowiem światła i dlatego jedno lubi niejasność słów, drugie mroki nocy. Mówiąc o wychowaniu, trzeba również pamiętać, że nie tylko teologii należy przypisywać to wszystko, co w nim sprzeczne, gdyż nie brak również i takich sprzeczności, których źródeł należałoby się dopatrywać w błędach ustrojowo-społecznych. Jakżeż można przekonać młodego człowieka, że trzeba być wiernym, czuć się bezpiecznie w społeczeństwie i szanować tajemnicę bliźniego, skoro nawet władze angielskiecenzurują listy prywatne i pod byle pozorem podkopują publiczne zaufanie?.I jakżeż to uczynić, aby napawać odrazą młode serca przed donosicielstwem i szpiegostwem, kiedy sami widzą, że szpiegów się odznacza i taką się ich otacza troską, że chyba ptasiego tylko brak im mleka.

Chciałoby się, aby po opuszczeniu szkoły młody człowiek zaczynał bywać towarzysko, bywał mile widziany i zarazem, by przez to nie ponosił żadnego uszczerbku na swojej skromności. I oto pytanie, czy w okresie, kiedy pragnienie miłości odzywa się w człowieku szczególnie silnie, można swobodnie bywać w towarzystwie kobiet i zarazem nie reagować na ich wdzięki? Kiedy na koszt państwa wznosi się teatry i kiedy rozpowszechnia się zwyczaj, że młodym nie broni się do nich wstępu, to chyba tylko bardzo naiwni rodzice mogą się łudzić, że w trosce o zachowanie swojej niewinności młody człowiek zdobędzie się na obojętne uczestniczenie w przedstawieniach, w których wszystko, i zrywy serca, i przyjemności, i sztuka kochania, otrzymuje jak najbardziej żywą i wymowną oprawę i miłość poprzez każdy zmysł przenika w ludzkie serca?

Nigdy bym nie skończył, gdybym chciał przedstawić pełny wykaz wszystkich sprzecznych elementów w wychowywaniu, które nazywamy europejskim, a nie ma mowy, aby je wszystkie wyliczyć w wychowaniu katolickim. Nawet sam katolik często się w nich gubi, gdyż trudno w powodzi mrocznych przykazań rozeznać się i powiedzieć, co właściwie jest dobre. Nic dziwnego zatem, że z braku silnych w tej dziedzinie zasad nawet i katolik staje się dobry lub zły, często w zależności od okoliczności, od tego, co wyczytał w jakiejś książce, jakimi się otacza przyjaciółmi, a nierzadko i od przypadku, jaką spotka na swej drodze kobietę. Czy wobec tego jest jakiś sposób, aby wychowanie człowieka bardziej uniezależnić od tak przypadkowych okoliczności, a jeśli tak, to jak skutecznie się do tego zabrać?

Jest na to chyba rada, a mianowicie, aby nauczać jedynie i wyłącznie tego, co zgodne z prawdą, gdyż tylko fałsz jest pełen sprzeczności, nigdy zaś prawda.

Za żadną cenę nie wolno się godzić, aby człowieka wychowywały dwie interesami wzajemnie skłócone zwierzchności, które nigdy się nie wyrzekną nauczania dwóch sprzecznych ze sobą moralności.

Czas najwyższy, aby pod czujnym okiem prawych nauczycieli moralności przedstawiciele państwa zakładali ją na takich zasadach, które by zgodnie mogły odpowiadać dobru powszechnemu i o których poszczególni członkowie społeczeństwa mogliby sobie wyrabiać jasne i trafne poglądy. Powstaje tylko pytanie, czy jednak taką pryncypialność i jednolity charakter owych zasad dałoby się jakoś pogodzić z całą różnorodnością ludzkich namiętności?

Trzeba by w odpowiedzi stwierdzić, że aczkolwiek mogą się pomiędzy sobą różnić ludzkie pragnienia, to sam sposób patrzenia u każdego człowieka jest taki sam i dlatego choć ludzie źle postępują, nie przeszkadza to, że każdy w zasadzie widzi dobrze. Nikt bowiem nie przychodzi.na świat ze zdeprawowanym rozumem i każdy może pojąć to, co prawdziwe, byleby mu to jasno przedstawić. Jeśli zaś idzie o młodzież, to łaknie ona prawdy, gdyż nie nauczyła się jej omijać, ani też nie ma w tym żadnego interesu, aby rzeczy widzieć inaczej, aniżeli wyglądają one w rzeczywistości. Nie lada bowiem trzeba trudu, aby wypaczyć młode umysły. Trzeba na to niezwykłego wysiłku i całej perfidii współczesnego wychowania, które i tak jeszcze zawodzą, bo przynajmniej od czasu do czasu pod wpływem naturalnego rozsądku młodzież potrafi przejrzeć i dostrzec całe zakłamanie poglądów, którymi usiłowano obciążać jej ducha. Jeśliby ktoś chciał wiedzieć, kiedy też otrzyma ona w tej dziedzinie poglądy zdrowe, to odpowiedzieć można, że wtedy, kiedy cały system życia religijnego zleje się w jedno z systemem, który tylko szczęście całego narodu ma na celu, wtedy więc, kiedy poszczególne wyznania religijne, które pełnią funkcję narzędzi i z których pomocą kler zaspokaja swoje wygórowane roszczenia, zaczną z kolei służyć powszechnemu szczęściu.

ROZDZIAŁ XI

O TYM, KTÓRE Z RELIGII SĄ FAŁSZYWE

Według Hobbesa każde wierzenie religijne, o ile opiera się na lęku przed jakąś niewidzialną siłą, jest swego rodzaju podaniem, które przekształca się w religię, jeśli podanie to uzna całe społeczeństwo; jeśli zaś to samo społeczeństwo je odrzuca, wtedy takie podanie nazywa się zabobonem. W ten sposób podanie o dziewięciu wcieleniach Wisznu wchodzi w skład religii w Indiach, a w Norymberdze uchodzi tylko za fantastyczną legendę.

Posługując się takim określeniem religii, nie mam bynajmniej zamiaru-wypowiadać się na temat jej prawdziwości. Chciałbym bowiem osobiście już pozostać przy tym, czego się nauczyłem od mojej matki i nauczyciela, a mianowicie, że jedynie przeze mnie wyznawana religia jest prawdziwa, każda zaś inna fałszywa. Nie wszyscy jednak na świecie uważają ją za taką i ziemia jak dotąd nadal jeszcze ugina się pod ciężarem wielu przybytków fałszu. Nie ma bowiem fałszu, którego by gdzieś nie uważano za religię.

Na podstawie dziejów Numy, Zaroasta, Mahometa i wielu innych założycieli istniejących dziś wyznań łatwo można się przekonać, że każde z nich jest jakąś polityczną kategorią, która silnie oddziaływała na losy narodów. Zważywszy, że od czasu do czasu ludzka pomysłowość jeszcze nadal stwarza takie czy inne nowe religie, byłoby według mnie szczególnie ważne, aby przemyśleć normy, których należałoby się trzymać przy ich, zakładaniu i w ten sposób móc możliwie jak najskuteczniej zapobiegać ich szkodliwemu oddziaływaniu.

Błędne więc będzie każde wyznanie religijne z wyjątkiem religii chrześcijańskiej, której jednak nie chciałbym utożsamiać z rzymskim katolicyzmem.

ROZDZIAŁ XII

O TYM, ŻE RELIGIA RZYMSKOKATOLICKA POCHODZI Z USTANOWIENIA LUDZKIEGO

W oczach człowieka rozsądnego religia rzymskokatolicka to wierutne bałwochwalstwo. Zresztą i sam Kościół katolicki widzi w niej niewątpliwie tylko jedną z form ludzkich społeczności, zwłaszcza jeśli się zważy, w jak niegodziwy sposób zwykł się nią posługiwać, robiąc z niej narzędzie, z którego korzysta w zaspokajaniu własnej chciwości i w ugruntowaniu swojego panowania, w ułatwianiu papieżom przeprowadzania ich niegodziwych planów i w uprawomacnianiu ich nienasyconych roszczeń oraz wygórowanych ambicji. Jeśli się jednak to powie, wtedy katolicy zaczynają mówić, że są to tylko oszczercze szkalowania Kościoła.

Tym niemniej, aby wykazać, że to, co powiedziałem, nie odbiega od prawdy, zapytam, jak to być może, że przełożeni zakonni, chociaż przekonani o boskim pochodzeniu swojej religii, tak dalece powodowali się jednak względami materialnymi swoich klasztorów, że wielokrotnie wydawali zarządzenia podległym sobie zakonnikom, aby nie grzebać nikogo na miejscu poświęconym, kto bez żadnego na ich rzecz zapisu zeszedł z tego świata. Czy przywłaszczając sobie majątki, które z racji sprawowanej nad ubogimi opieki winni by właśnie pomiędzy nich rozdzielać, nie wystawiają oni sobie wymownego świadectwa, że tylko pozornie wierzą w to, -co publicznie wyznają? Niepodobna, by papieże byli naprawdę przekonani, że postępują sprawiedliwie i daleki im nawet cień jakiejś pychy, kiedy nie mając ku temu żadnych prawnych podstaw, rościli sobie prawa rozporządzania losami państw kontynentu amerykańskiego, kiedy tyczyli granice i dzielili tę część świata na rzecz Hiszpanii i Portugalii, lub też kiedy nie zaniedbywali żadnej okazji, aby okazywać swą wyższość nad panującymi świeckimi, mieszać się do ich spraw i dowolnie szafować tronami.

Warto, o katolicy, byście spróbowali się zastanowić, jak na przestrzeni wieków postępował wasz Kościół. Czy to naprawdę leżało w jego założeniu, aby w każdym niemal państwie opłacać rzymskie oddziały wojskowe i trzymać przy sobie na żołdzie pokaźną liczbę ludzi? Przecież tak postępuje jedynie takie wyznanie, które rozsadza wewnętrzna buta. I czy nie z tego powodu właśnie powoływał on całe mnóstwo zakonnych instytucji, zabiegał, aby nie szczędzono grosza na fundację i wyposażenie olbrzymiej wprost liczby klasztorów, i dopiął wreszcie tego, że cała ta kościelna policja żyła na koszt każdego z tych państw, w którym za jego staraniem była wprowadzana.

To samo było również powodem, dlaczego Kościół tak dbał o liczbowy wzrost duchowieństwa świeckiego i dlaczego tak szafował sakramentami. Społeczeństwo bowiem, aby zapewnić sobie w nich udział, musiało tym samym zwiększyć u siebie liczbę duchownych. i cóż w tym dziwnego, że niby egipska szarańcza kler mógł się tak szybko mnożyć? Żyjąc na koszt państw katolickich, to on jak szarańcza pożerał ich wszystkie dochody. Z kolei chcąc jeszcze bardziej związać z sobą księdza i wziąć go bez reszty w swoje posiadanie, Kościół wprowadził przymusowe bezżeństwo księży, by żyjąc bez żon i dzieci mogli oni pędzić wygodny i beztroski żywot, który by z dnia na dzień dlatego właśnie jeszcze, pogłębiał ich przywiązanie do swego stanu. Ale i to jeszcze nie wszystko. Mając na uwadze konieczność zwiększania swego stanu posiadania oraz potrzebę zwiększania zasięgu swoich wpływów, pod nazwą świętopietrza, od każdego z państw Kościół zażądał płacenia sobie specjalnych danin. W tym celu utworzył on dalej coś w rodzaju domu bankowego, którego zadaniem miało być załatwianie spraw finansowych pomiędzy Ziemią a Niebem i pod nazwą odpustów zarządził nań wpłaty, które na tym świecie miały być obliczane w srebrze na rzecz obligacji zwrotnych bezpośrednio w niebie.

I jakżeż wobec tego nie można jeszcze nabrać przekonania, że ci, którzy w tym wypadku mieli w swym ręku wyznaniowe kierownictwo, w religii tej widzieli tylko i wyłącznie narzędzie, za którego pomocą mogli zdobywać władzę i skarby tego świata; kiedy na przestrzeni wieków dla władzy i posiadania kler poświęcał wszystko, co można by tylko nazwać uczciwością, i kiedy patrząc na dzieje papiestwa, na historie jego politycznej Działalności, jego roszczeń, obyczajów, a wreszcie i samego postępowania, jak nie dojrzeć istniejącej przepaści pomiędzy tym, co ono robi, a tym, co robić zalecają ewangelie. W ten sposób biorąc na dowód obyczaje i styl życia kleru zakonnego, duchowieństwa świeckiego i przedstawicieli hierarchii kościelnej, dla wykazania słuszności własnych wierzeń i nie bez korzyści dla całego szeregu państw, byle protestant, moim zdaniem, może bez trudu wykazać, że katolicyzm to instytucja, która pochodzi tylko, i wyłącznie z ustanowienia ludzkiego. Powstaje jednak przy tym pytanie, dlaczego jak dotąd wszystkie wyznania religijne miały raczej charakter wyłącznie krajowy i czy wobec tego nie byłoby możliwe stworzenie jakiejś takiej innej religii, która by mogła stać się religią powszechną.

ROZDZIAŁ XIII

O RELIGII, KTÓRA BY OBOWIĄZYWAŁA POWSZECHNIE

eligia, która by powszechnie obowiązywała, musiałaby zakładać wieczne i niezmienne zasady, które niby pewniki geometryczne można by naukowo ściśle wyprowadzać, ponieważ znajdywałyby one swoje źródła w naturze ludzkiej i w rzeczywistości świata. Zasady takie niewątpliwie istnieją i gdyby je poznać, nic by nie stało na przeszkodzie, aby zgodzić się na nie mogło każde bezwzględnie społeczeństwo, ponieważ ewentualne różnice odnosiłyby się raczej do niektórych ich tylko praktycznych zastosowań w zależności od krajów, które poszczególne narody zrządzeniem losu muszą zamieszkiwać.

Wśród takich podstawowych i stałych zasad czy prawidłowości, na które zgodzić by się mogło każde bez wyjątku społeczeństwo, będzie takie prawo, które zapewni każdemu własność mienia, życia i osobistej wolności.

Kto bowiem nie czuje się pewny na swojej włości, ten również nie będzie myślał o uprawie swego pola czy utrzymaniu swego ogrodu, i wówczas w społeczeństwie takim już tylko krok od klęski głodu. Podobnie również kiedy się jest niepewnym swojego życia i zagrożoną się widzi wolność osobistą, wtedy człowiek, pod wpływem ciągłej obawy, zaczyna tym samym "upadać na duchu i tracić chęć do wszystkiego, ponieważ w ciągłej trosce o własne bezpieczeństwo, i zahukany, nie zdobywa się już na jakieś szersze spojrzenie, dobro powszechne przestaje mu leżeć na sercu, obojętne mu poznanie człowieka i ani na myśl mu nie przyjdzie zajmować się swymi dążeniami i pragnieniami. A przecież dopiero dzięki tej właśnie zdobytej znajomości człowieka można z kolei zapoznawać się z tymi wszystkimi prawidłowościami, które w swych skutkach dobro powszechne mają na celu.

Pytanie więc, na skutek jakiego zbiegu okoliczności prawa te, których znajomość dla każdego społeczeństwa jest tak nieodzowna, pozostają w nim nadal czymś obcym? Czy niebiosa nie mogły ich jak dotąd w jakiś sposób objawić? Niestety, ale niebiosa, jak sądzę, właśnie chciały, aby człowiek sam sobie wypracował szczęście i aby w licznych skądinąd społeczeństwach dzieło doskonałego ustawodawstwa, podobnie jak to się dzieje w dziedzinie innych dyscyplin naukowych, dokonywało się na podstawie doświadczenia i w oparciu o wysiłek mądrego prawodawcy.

Sam Bóg zdaje się wskazywać na to, kiedy mówi człowiekowi: dałem ci istnienie, zaopatrzyłem cię w pięć zmysłów, przysposobiłem w pamięć, a zatem i w rozum. Było w moich zamiarach, by rozum ten pobudzony najpierw twoimi potrzebami, które musisz zaspokajać, następnie zaś wzbogacony doświadczeniem, pomagał ci w odnajdywaniu środków do życia, pouczał, jak skutecznie uprawiać ziemię i doskonalić narzędzia rolnicze, umożliwiał ci przyswajanie umiejętności w dziedzinie rolnictwa i całej tej wiedzy, której w szczególny sposób potrzebujesz do życia. Było i to wolą moją, byś doskonaląc swój umysł, poznawał również to, czego wymagam w dziedzinie moralności, a więc byś wiedział, jakie masz obowiązki społeczne, z jakich powinieneś korzystać środków, by w społeczeństwie zachować ład, i że jest również twoim obowiązkiem, aby zapoznawać się z możliwie jak najlepszym ustawodawstwem.

Oto jedyna forma religijnego kultu, do jakiego życzyłbym sobie, aby mogła dojść jednostka ludzka, i to jedyna religia, która ma dane, by się stać powszechną i okazać się godną Boga, który by mógł ją zatwierdzić i przeciwko której nic by nie miała prawda. Każda zaś inna religia ma w sobie coś z ludzkiego skażenia, coś oszukanego i coś zakłamanego. Albowiem wolą dobrego i sprawiedliwego Boga jest tylko jedno, aby synowie tego świata czuli się naprawdę szczęśliwymi i by ich na krok nie odstępowała radość życia, której dobro powszechne byłoby jedynym źródłem.

Taką też tylko prawdziwą religię winni filozofowie nieść pomiędzy narody. Jedynymi świętymi w niej powinni być tacy dobroczyńcy ludzkości, jak Likurg, Solon albo Sydney czy też jedynie twórcy jakiejś nie znanej dotąd umiejętności i jakiegoś nowego, byleby zgodnego z dobrem powszechnym szczęścia. I w związku z tym żadnego innego w niej potępienia, jak tylko tych, których się uzna za społecznych szkodników i ponurych przeciwników życiowej radości.

Gdyby zaś postawić pytanie, czy może się kiedyś zdarzyć, że duchowny zacznie apostołować na rzecz takiej religii, to odpowiedzieć, niestety, trzeba, że interes kleru zawsze temu będzie stawać na przeszkodzie. Na skutek polityki kleru bowiem nad moralnością i ustawodawstwem zawisły tak ciężkie chmury, że całkowicie przesłoniły ich zasady, które w rzeczywistości przecież należą do jednej i tej samej wiedzy. Stąd też nie pozostaje nic innego, jak tylko znieść większość z istniejących dotychczas religii i dopiero na ich gruzach z kolei zakładać w państwach podstawy pod jakąś nową j zdrową naukę moralną. Daj Boże, oczywiście, aby można znaleźć jeszcze takich księży owianych jakimś wyższym powołaniem, którzy by w naturze ludzkiej zechcieli się doszukać owych niezmiennych praw, na których zgodnie z życzeniem natury i nieba należy zakładać społeczne szczęście! Dałby wreszcie Bóg, aby wyznania religijne mogły się stać dla ogółu rękojmią spokoju, nad którym pieczę można by bezpiecznie poruczyć kapłanowi! Z pewnością bowiem zyskałby on wtedy uznanie i w oparciu o wdzięczność ogółu wzrastałoby następnie jego znaczenie, gdyż co dzień mógłby z dumą powtarzać, że to dzięki niemu tak oto ludzie mogą żyć naprawdę szczęśliwie. Cóż z tego, niestety, kiedy taka godność i tak nieprzemijająca sława nie ma dlań dziś żadnego uroku ani też żadnej specjalnej wartości. Tak to wy, słudzy ołtarzy, -wolicie panować nad ciemnymi masami niewolników, mogąc się stać bożyszczami ludzi oświeconych i dobrych. I nie dziw, że dziś uważa się was za społeczną plagę i że odwraca się od was każdy uczciwy człowiek, ponieważ zburzyliście prawdziwą moralność i unieszczęśliwiliście całe narody.

A zatem jedynie prawdziwą religią to rnoralność oparta na słusznych zasadach. Gdyby już jednak chodziło o ludzi, którzy tylko w religii objawionej mogliby odnajdywać zaspokojenie swoich wierzeniowych tęsknot, to niechaj przynajmniej nie zapominają zwolennicy nadprzyrodzoności, że jeżeli już mowa o takich religiach, aby wybierać spośród nich ostatecznie taką, której wprowadzenie byłoby jak najmniej groźne dla społeczeństwa.

ROZDZIAŁ XIV

O WARUNKACH, KTÓRE MUSI SPEŁNIAĆ RELIGIA, ABY NIE ZAGRAŻAŁA DOBRU DANEGO NARODU

Szkodliwą niewątpliwie religią jest ta, która nie uznaje tolerancji i której kult pociąga za sobą niewspółmierne wydatki. Na dłuższy czas bowiem nietolerancja taka przyczynia się do wyludniania państwa, zbyt zaś kosztowny kult powodować zwykł jego gospodarczy upadek. Nie brak przecież państw katolickich, które liczą do 15 tysięcy zakonnych domów, 12 tysięcy klasztorów, 15 tysięcy rezydencji, tysiąc trzysta opactw, do 90 tysięcy księży obsługujących 45 tysięcy parafii, a ponadto całą jeszcze plejadę zwykłych duchownych, studentów teologii i różnego rodzaju kleru. Wszystko to razem można w przybliżeniu ustalić na 300 tysięcy ludzi. To, co się łoży na ich utrzymanie, mogłoby wystarczyć na wystawienie całej floty lub na olbrzymią armię lądową. Oto dlaczego religia taka, która w ten sposób obciąża państwo, na dłuższy okres nie może być wyznaniem, którym mogłoby się kierować jakieś oświecone i cywilizowane społeczeństwo. W tych warunkach bowiem lud pracowałby tylko i wyłącznie na dostatnie i wygodne życie księży, każdy obywatel zaś byłby jedynie niewolnikiem kleru.

Na to, aby jakieś wyznanie religijne było dobre, musiałoby ono społeczeństwo mało kosztować i zarazem być tolerancyjne. W tym celu należałoby doprowadzić do tego, by jego przedstawiciele nie mieli żadnej władzy nad przeciętnym obywatelem, gdyż lęk przed duchownym upadla umysł, tumaniąc rozum, i poniża ducha, pacząc charakter. Czy podobna puszczać w niepamięć zbrodnie powodowane na skutek nietolerancji przez sługi ołtarzy i czy można jeszcze zeizwalać im kiedykolwiek na posiadanie władzy? Ileż to przez nich krwi ludzkiej wylanej, którą po dziś jeszcze ziemia paruje! Ale nie wolno też zapominać, że dla utrzymania pokoju na świecie nie wystarczy tylko tolerancja ze strony władzy świeckiej. Ten sam cel musi również przyświecać i sferom kościelnym. Każdy głoszony przez nie dogmat niesie bowiem zarzewie niezgody i waśni, sianej między ludźmi. Dopiero wtedy religia stanie się naprawdę tolerancyjną, kiedy podobnie jak pogańska odrzuci w ogóle wszelki dogmat, albo też, jak to ma miejsce w deistycznych poglądach filozofów, całą swą doktrynę sprowadzi do racjonalistycznej i trzeźwej nauki o moralności, która kiedyś w przyszłości stanie się niewątpliwie religią ogólnoświatową.

Poza tym religia powinna się odznaczać duchem łagodności i zrozumienia dla wszystkiego, co ludzkie, bez śladu posępności ni skostnienia w swych obrzędach, zawsze pełna prawdziwego uroku i wdzięku, zdolna do budzenia w człowieku głębokich przeżyć, które by mu zawsze dawały zrozumienie tego, co dobre dla ogółu. W przeciwnym razie religia, która tłumi podobne uczucia, rodzi talapończyków, bonzów i braminów, nigdy zaś ludzi na miarę bohaterów, ani też wybitnych obywateli.

Coś radosnego w danej religii każe również zakładać w niej istnienie jakiejś podniosłej wiary w dobroć Istoty najwyższej. Bo doprawdy, jakżeż można robić z Boga kogoś w rodzaju wschodniego tyrana i byle przewinienie kazać mu je karać wiecznymi mękami? Czy pod wizerunkiem diabła godzi się kłaść święte imię boże? Po co grozą strachu przygniatać serca, po co je pozbawiać zrywów i z wyznawców Jezusa robić spodlonego i wystraszonego niewolnika? Chyba tylko ludzie źli mogą dopatrywać się w Bogu jedynie istoty zagniewanej, aby czcząc go takim, mieć możność ukrywania własnych nieprawości.

Od zakładanego sobie społecznie ostatecznego celu zbacza w istocie każda ta religia, która uczy, że jakkolwiek prawy i dobry dla swoich bliźnich, jakkolwiek godny uznania dla swoich talentów i moralnej postawy, tym niemniej żaden człowiek nie może być bezwzględnie pewny wiecznego zbawienia, ponieważ byle nieopatrzna chęć czy odruch gniewu, byle nieobecność na nabożeństwie może spowodować jego nieodwołalną utratę.

Chyba czas wobec tego, aby przyobiecywane w danej religii niebieskie nagrody przestawały być ceną dewocyjnego krętactwa, które z gruntu zniekształca pojęcie o wieczności i paczy poglądy na to, co moralnie prawdziwie dobre. Czas, aby tej zapłaty nie łączyć już z postem, włosiennicą, z żądaniem ślepego posłuszeństwa czy też z byle wysmaganiem się po plecach.

Dla kogo bowiem tego rodzaju uczynki uchodzą za coś cnotliwego, to dlaczego cnotą również nie mógłby być dla niego choćby zawód linoskoczka, taniec czy umiejętność skakania? Przecież dla społeczeństwa to właściwie obojętne, czy jakiś młody człowiek się smaga, czy też przewybornie skacze.

Jeśli nawet w gorączce dopatrywano się kiedyś czynnika nadprzyrodzonego, to nic chyba nie staje na przeszkodzie, aby i temu, co dobre dla ogółu, nadać jakiś boży sens, wypracować dlań specjalny kult religijny, zbudować świątynie i poustanawiać kapłanów. Z zaparcia się samego siebie można by wówczas zrobić jedną z cnót najbardziej wzniosłych, gdyż poczucie ludzkości to w człowieku chyba jedna z najbardziej porywających zalet, którą głównie i przed każdą inną religią winno się wpajać człowiekowi, jako że zawiera ona w sobie wszystkie inne ludzkie wartości.

Ostatecznie w klasztorze można się wysilać na pokorę i daj Boże, by to stało się tam jednym zajęciem! Skądinąd zresztą sprzyja ona klasztornemu gminowi i ucieczce przed rzetelną pracą. Pokora jednak nie może być nigdy zaletą społeczną, gdyż dla stroskanego o swoje imię narodu jest nią przede wszystkim pełna godności duma. Stąd u Greków i Rzymian owo lekceważenie podbitych przez siebie ludów, stąd u nich też pełne godności i słuszne poczucie własnej siły oraz własnego męstwa, które wespół z ich ustawodawstwem umożliwiło im podbój świata. A jeśli ktoś powie, że duma przywiązuje człowieka zbyt do ziemi, to właśnie dobrze, gdyż w ten sposób okazuje się, że jednak czemuś ona służy. A zresztą religia nie tylko że nie powinna zwalczać w człowieku jego przywiązanie do ziemi, ale, przeciwnie, tak je w nim umacniać, aby każdy człowiek danego społeczeństwa mógł się zająć bez reszty sprawą szczęścia, sławy i potęgi swojej ojczyzny. Tak więc niechaj każde wyznanie zajmie się podnoszeniem tego wszystkiego, co dla większości pożyteczne, i każdej instytucji, która służy sprawie jakiegoś pożytecznego dobra, niechaj nadaje charakter czegoś świętego, i nigdy czegoś takiego nie skazuje na zagładę. Czas, aby zjednoczyć i utożsamić z sobą cele, które sobie stawia zwierzchność świecka i duchowna, aby je obie, jak to ma miejsce w Rzymie, skupić w ręku tych, którzy rządzą państwem. Czas nareszcie, by odtąd głos z nieba zawsze nakazywał to, co dobre dla ogółu, i by wszelkie. boże objawienie było równocześnie potwierdzeniem tych wszystkich praw, których troską jedyną jest szczęście ludu.

ROZDZIAŁ XV

O TYM, KTÓRE SPOŚRÓD FAŁSZYWYCH RELIGII OKAZAŁY SIĘ NAJMNIEJ SZKODLIWE DLA DOBRA SPOŁECZNEGO

Z religii, które społecznie były najmniej szkodliwe, na pierwszym miejscu wymieniłbym religię pogańską, choć warto dodać, że już od swego zarania domniemana ta religia miała raczej charakter symbolicznego tłumaczenia świata przyrody. W Saturnie uosabiano czas, w Cererze materię, w Jowiszu zaś ducha tworzyciela. W ten sposób każda mitologiczna legenda zawierała w sobie jakieś symbole tkwiących w świecie prawidłowości. Przyjmując więc mitologię jako swego rodzaju system religijny, nie można znowu powiedzieć, aby pod różnymi nazwami oddawanie czci atrybutom bożym miało być aż tak czymś niedorzecznym.

W świątyniach Minerwy bowiem, Wenus, Marsa, Apollina czy w przybytku Przeznaczenia czczono w istocie Jowisza, którego uprzytamniano sobie raz jako wszechwiedzącego, innym razem znowu jako uosobienie piękna, siły, światła czy źródła wszechrzeczy. A czy to, że dziś na cześć Najwyższego buduje się kościoły pod wezwaniem św. Eustachego, św. Marcina albo św. Rocha, jest dowodem czegoś bardziej rozsądnego niż to, co robili poganie, którym się zarzuca, że cześć boską oddawali posągom z drzewa albo z kamienia? Przecież i katolicy robią dziś zupełnie to samo i gdyby sądzić tylko po ich zewnętrznym zachowaniu, można by powiedzieć, że w większym poważaniu mają oni swoich świętych aniżeli samego Boga.

Zresztą i mnie samemu zależy, aby się okazało, że religia pogańska jest naprawdę niedorzeczna, co, jak wiadomo, jest dla religii nie byle jaką szkodą, ponieważ niedorzeczność taka może -mieć nieobliczalne skutki. Tym niemniej niedorzeczność owa nie musi być aż tak groźna, zwłaszcza jeśli zasady takiej religii nie mierzą bezpośrednio w dobro ogółu i jeśli jej założenia można by pogodzić z tym, co słuszne i pożyteczne dla całego społeczeństwa. Wtedy taka religia, jeśli się ją porówna z innymi wyznaniami, nie będzie jeszcze najgorsza.

Chyba w istocie religia pogańska naprawdę była taka, gdyż nigdy, zaiste, nie stawała w poprzek planów ojczyzny stroskanego prawodawcy. Obca wszelkiemu dogmatowi, miała tylko człowieka na celu i dopuszczała różnice w poglądach. Nie znała doktrynalnych kłótni i nie było w niej miejsca na żadne takie nieporozumienia pomiędzy jej wyznawcami, któremu by władze państwowe nawet bez specjalnego wysiłku nie mogły zapobiegać. Zresztą i jej obrzędowość nie wymagała specjalnie wielkiej liczby kapłanów i tym samym zbytnio nie obciążała państwa.

Aby zaspokoić religijne potrzeby przeciętnego człowieka, w zupełności wystarczał codzienny kult larów i bóstw domowych. Aby zaś religijności ludzkiej stało się zadość publicznie, wystarczało kilka świątyń, i to przeważnie po większych miastach, parę kapłańskich kolegiów i niewiele publicznych uroczystości świątecznych. Uroczystości takie, obchodzone przeważnie po zakończeniu robót polnych, umożliwiały mieszkańcom wsi zetknięcie się z miastem i były dla nich zarazem czymś w rodzaju godziwej rozrywki. Jakkolwiek często nawet bardzo wystawne, ale obchodzone z rzadka, święta owe nie pociągały za sobą zbyt dużych wydatków i dlatego też religia pogańska nie posiadała w istocie nic z tego wszystkiego, co tak zazwyczaj razi w katolicyzmie.

Tego rodzaju naturalna religijność była więc człowiekowi jakoś bardzo bliska i zarazem mogła w nim budzić nader silne przeżycia, na których też i samemu ustawodawcy niekiedy bardzo zależało. Ustawicznie podsycana nią wyobraźnia, cały niemal świat przyrody osłaniała urokiem poezji, we wszystkich dopatrywała się życia i wszystko wypełniała jakąś myślą. Ona to oreadami, faunami, błędnymi duchami, hamadriadami, trytonami i nereidami zaludniała górskie szczyty, rozległe równiny, ciemne bory, źródła strumieni i morskie głębiny. Bogowie i boginie współżyli z ludźmi, uczestnicząc w ich uroczystościach, w walce i w ich miłości. Neptun bywał zapraszany na uczty u władców Etiopii, urocze nimfy i bohaterowie wraz z bogami zasiadali przy stołach. Swoje ołtarze miała Latona, a uznany za boga Herkules mógł poślubić córkę Jowisza. Pomniejsi bohaterowie zamieszkiwali znowu pola i elizejskie gaje. Pola owe, fantastycznie później przedstawione przez Mahometa, który zaludnił je hurysami, były miejscem pobytu sławnych wojowników i innych znakomitych ludzi. Tam to po swej ziemskiej wędrówce nadal oddawali się swemu wojennemu rzemiosłu Achilles, Patrokl, Ajaks, Agamemnon i inni bohaterowie, którzy walczyli pod Troją. Tam również Homer i Pindar nadal opiewali olimpijskich zwycięzców i sławili Helladę.

W ten sposób do podziemi towarzyszyły im zamiłowania, każdy ziemski czyn bohatera i każda za życia wyśpiewana pieśń poety. Stąd i sama śmierć nawet była w rzeczywistości tylko dalszym przedłużeniem ich ziemskiego bytowania.

Przy takiej religijności jedno tylko gorące pragnienie ożywiało pogan i jeden wyłącznie przyświecał im cel, aby swymi talentami, odwagą, uczciwością i tym wszystkim, co w nich tylko szlachetne i wartościowe, służyć ojczyźnie. Nic dziwnego zatem, że tak im zależało, aby zdobywać sobie życzliwość tych, z którymi kiedyś mieli współżyć w podziemiach. Taka religia, oczywiście, nie tylko że nie tłumiła zapału, który starało się w nich niecić mądre ustawodawstwo dla tego wszystkiego, co dobre i korzystne dla wzrostu talentów, ale, przeciwnie, jeszcze go bardziej podsycała. Dobrze wiedząc, ile to pożytku można uzyskać z ludzkich namiętności, starożytni ustawodawcy nawet nigdy nie próbowali ich tłumić. Wiadomo bowiem, że w społeczeństwie, w którym brak namiętnych zrywów ducha, można spotkać co najwyżej mnichów, nigdy zaś ludzi interesu, wodzów, żołnierzy, nie uczonych ani zdolnych ministrów.

Naród bez inicjatywy ni odwagi, biedny i zarazem głupi, od swego już niemal zarania będzie niewolnikiem byle sąsiada, który nie przebierając w środkach zechce mu narzucić kajdany. Ludziom trzeba jakiegoś namiętnego zrywu i religijność pogańska nigdy w nich nie tłumiła jego ożywiającego i wzniosłego zarzewia. Być może nawet, że religie wyznawane na Półwyspie Skandynawskim, które niczym specjalnie nie różniły się od religijności Greka i Rzymianina, jeszcze bardziej nakłaniały człowieka do dobrego. Wśród tamtejszych mieszkańców bowiem opinia publiczna była czymś w rodzaju bóstwa. Odeń też jedynie spodziewano się nagrody. Każdemu zależało, aby być kimś w opinii publicznej, i w bardach widziało się rzeczników swojej sławy i zarazem kapłanów przy świątyni Głosu Publicznego. Blady strach padał na wojowników, a nawet i na samych panujących, ilekroć bard zaprzestawał mówić. O kim Głos Publiczny milczał, temu pozostawała tylko hańba. Ówcześni poeci bowiem jeszcze nie umieli kłamać. Stąd też i mieszkańcy tego zaiste szczęśliwego zakątka ziemi, surowi w obyczajach i wolni od zepsucia, nie znali zdradliwej słodyczy pochlebstwa. A zresztą i żaden poeta nie ośmieliłby się tam kogokolwiek opiewać, czyjego imienia nie uświęciłaby wpierw opinia, na co znowu trzeba było zasług dla ojczyzny. Tak więc owiane duchem religijności, zarazem żywe pragnienie zdobycia nieśmiertelnej sławy było w tych warunkach dla człowieka zachętą do wyróżniania się czymś, co uchodziło za dobre i co wskazywało na jego talenty. Jak bardzo zatem podobna religia, skądinąd zresztą nawet wyższa niż pogańska, sprzyjała rozwojowi danego narodu.

Znając jednak przywiązanie ludu do własnego wyznania i dla zwyczajowo uznawanych świętości oraz pamiętając o jego lęku przed wprowadzeniem nowej religii, należałoby się poważnie zastanowić, w jaki sposób religię taką można by zaprowadzić w zorganizowanym już społeczeństwie oraz jak w tej dziedzinie zmienić tradycją ustalone poglądy.

Być może, że sposób na to okaże się nawet znaczniej prosty niż to się zwykło na ogół mniemać. Byleby tylko w społeczeństwie nie zabijać poczucia zdrowego rozsądku, a już znajdzie on środek, jak każde wyznanie zastąpić religią Opinii Publicznej. Ileż dobrego dla ludzkości wynikałoby z wprowadzenia samego tylko deizmu, chociaż kult taki niewątpliwie nie utrzymałby się zbyt długo w swej pierwotnej postaci, ponieważ masy ludowe są nadto przyziemne i prędzej czy później religia przybiera wśród nich postać zabobonu. Świątynie na cześć Odwiecznego w krótkim stosunkowo czasie przeszłyby na kult jego takich czy innych atrybutów, które ciemnota nie omieszkałaby z pewnością przekształcić w tyleż różnorodnych udzielnych bogów. Ale niech tam! na to jeszcze państwo mogłoby przymknąć oczy. Znalazłszy się jednak już w takiej sytuacji, z uwagi na konieczność zahamowania pochodu ciemnoty, a zwłaszcza zabobonu, państwo wtedy nie mogłoby już iść za daleko. Musi ono tę ciemnotę rozeznawać niezależnie od tego, pod jaką postacią będzie się ona ukrywać, i musi stawiać silny opór wszelkim próbom wprowadzania jakiegokolwiek dogmatu czy zasad niezgodnych z prawą moralnością, czyli z tym, co dobre dla ogółu.

Każdy dba o swe dobre imię. Gdyby podobnie jak w Rzymie sprawujący władzę połączył w swojej osobie godność senatora i tego, który pełni obowiązki przy ołtarzu, wówczas funkcja kapłana przyporządkowywałaby się w nim funkcji senatora, a religia temu, co służy szczęściu powszechnemu.

Zdaniem ks. de St. Bierre jedynie w charakterze rzecznika moralności kapłan może być naprawdę pożyteczny. A czy nie kto inny, jak ten właśnie, kto sprawuje władzę, ma najwięcej danych, aby z tej zaszczytnej funkcji móc się bez zarzutu wywiązywać? Nie ma zaiste drugiego, który by mógł lepiej od niego szerzyć rozumienie zarówno postulatów dobra ogółu, na których się opierają szczegółowe sformułowania praw, pozytywnych, jak i wskazywać na nierozerwalną spójnie, jaka łączy dobro jednostki z tym, co dobre dla ogółu.

Jakiż wpływ miałyby na umysły wskazania moralne, których rzecznikiem byłby senat i jakiż respekt jego w tej dziedzinie postanowień znajdowałby wśród ludu. Dlatego też jedynie ze strony jakiegoś ciała ustawodawczego można by oczekiwać wprowadzenia tak w skuttach dobroczynnej religii, która będąc niezbyt kosztowna i zarazem tolerancyjna w swych założeniach, dawałaby naprawdę tylko wielkie i wzniosłe pojęcie o Bogu, w sercach ludzkich nieciłaby tylko przywiązanie do tego, co dobre i nieprzeciętne oraz podobnie jak prawo nie miałaby wreszcie nic innego na celu jak to jedynie, co może przyczynić się do szczęścia ludzkości.

Z chwilą kiedy w ręku przedstawicielstwa państwowego skupi się zarówno zwierzchność duchowna jak i świecka, wtedy zniknie również wszelka sprzeczność pomiędzy założeniami wyznaniowymi a wskazaniami, które mają na względzie ojczyznę. Natenczas każdy mieszkaniec kraju zacznie się kierować tymi samymi normami moralnymi i każdy bez specjalnej różnicy będzie zdobywał wiedzę, co do której jest sprawą tak niezwykłej wagi, aby ją każdy na równi sobie przyswajał.

Być może, że upłyną jeszcze wieki, zanim w fałszywych religiach dokonają się takie zmiany, jak tego wymagałoby szczęście ludzkości. Zanim jednak do tego dojdzie, ludzie nadal jeszcze posługiwać się będą tylko mętnymi zasadami moralnymi, narzucanymi sobie przez okoliczności i przypadek, który nawet dwojgu ludziom nie dając -nigdy dokładnie tych samych warunków istnienia, nie zapewnia im również możliwości ani takiego samego wychowania, ani też przyswajania sobie dokładnie takich samych wiadomości. Stąd według mnie wniosek, że między różnymi ludźmi spotykanej zwyczajnie umysłowej nierówności niepodobna uważać za coś, co by potwierdzało, że już jakoby z natury mieli być oni umysłowo mniej przysposobieni.

Rozprawa druga

O wspólnych uzdolnieniach umysłowych ludzi normalnie rozwiniętych

ROZDZIAŁ I

O TYM, ŻE WSZYSTKIE NASZE POJĘCIA MAJĄ SWE ŹRÓDŁO W ZMYSŁACH. STĄD WNIOSEK, JAKOBY UMYSŁ UZALEŻNIAŁ SIĘ OD LEPSZEGO ALBO GORSZEGO WYROBIENIA FIZYCZNEGO

Przyjmując na podstawie teorii Locke'a, że nasze pojęcia pochodzą od zmysłów, a zatem że z nich również wywodzi się nasz umysł i zważywszy, iż u poszczególnych osobników istnieją różnice zarówno w narządach zmysłowych, jak i w samym umyśle, można by w wyniku tego przyjąć pogląd, że taka nierówność umysłowa wywodzi się z różnorakiego przysposobienia narządów zmysłowych,

Tak prawdopodobny i pozornie zgodny z faktami pogląd ma tym więcej danych, aby go powszechnie przyjąć, że sprzyja ludzkiemu lenistwu oraz oszczędza człowiekowi trudu zbędnych badań.

Gdyby mimo to jednak doświadczenie wykazało coś wręcz przeciwnego, że umysłowa wyższość nie jest uzależniona od takiego czy innego wyrobienia pięciu zmysłów, wówczas dla wyjaśnienia tego zjawiska należałoby się rozejrzeć za innym jego źródłem.

Wśród uczonych istnieją dziś na ten temat dwa poglądy. Jedni twierdzą, że umysł wywodzi się z pewnego określonego usposobienia i wewnętrznej struktury człowieka. Nikt dotąd jednak przeprowadzając badania nie zdołał wskazać właściwego narządu, usposobienia ani takiego pokarmu, w którego wyniku można by mówić o powstawaniu umysłu. Dlatego też owe mało jasne i pozbawione materiału dowodowego twierdzenia można by wyrazić w ten sposób, że nie wiadomo, z jakiego źródła lub z jakich ukrytych przed nami właściwości wywodzi się umysł, choć określa się je zwykle mianem usposobienia czy też strukturą fizyczną.

Tymczasem według Kwintyliana, Locke'a i moim zdaniem można poznać przyczynę umysłowej nierówności i stwierdzić, że jest nią niejednolity sposób wychowywania.

Dla uzasadnienia pierwszego poglądu — na podstawie wielo- krotnych doświadczeń — należałoby wykazać, że wyższość umysłowa uzależniała się rzeczywiście od takiego, a nie innego narządu zmysłowego czy też usposobienia. Takie badania trzeba jednak dopiero przeprowadzić. Wydaje się zatem, że chcąc w sposób oczywisty wykazać, co powoduje umysłową nierówność, to korzystając z podanych przeze mnie założeń ostatni pogląd zasługuje na szczególną uwagę.

Jeśli znana przyczyna tłumaczy pewne zjawiska, to nie ma powodu, aby je odnosić przyczynowo do czegoś nieznanego, do jakiejś nie wyjaśnionej właściwości, której wątpliwe zazwyczaj istnienie niczego nie tłumaczy, czego by i bez jej pomocy nie można było wyjaśnić.

Aby wykazać zatem, że każdy normalny człowiek posiada zawsze możliwości umysłowego rozwoju, trzeba by sięgnąć do samego jego źródła i odpowiedzieć, czym ono jest.

Wszystko w człowieku zasadza się na jego zmysłowej wrażliwości. Zdaje się, że zagadnienia tego me omówiłem dostatecznie w książce O umyśle. Pozostaje mi więc z kolei wykazać w sposób bardziej dogłębny i zarazem poprzeć dowodami to, co może uprzednio tylko pobieżnie zaznaczyłem, że każde działanie umysłowe sprowadza się do doznań zmysłowych. Mam też wyjaśnić, w jaki sposób nasze pojęcia wywodzą się ze zmysłów, i zarazem opierają się na doświadczeniu mam udowodnić, że takiej lub innej chłonności naszego umysłu nie zdobywamy na skutek jakiegoś szczególnego wyrobienia tychże samych zmysłów.

Jeśli takie założenie zdoła pogodzić dwa stanowiska pozornie przeciwstawne, wówczas wyciągnę wniosek, że wyższość umysłowa nie jest owocem usposobienia, ani też wynikiem mniej lub bardziej zaznaczonego wysubtelnienia zmysłowego czy jakiejś bliżej nie znanej właściwości, ale rezultatem dobrze znanych zasad wychowania. I wtedy wreszcie w miejsce często na ten temat powtarzanych różnego rodzaju mętnych mniemań będzie można przedstawić ściśle sformułowane poglądy.

Sądzę jednak, że przed szczegółowszym omówieniem tego zagadnienia, aby je móc przedstawić w sposób bardziej oczywisty i nie mieć na pieńku z teologami, dobrze będzie wykazać przede wszystkim różnicę pomiędzy umysłem a tym, co zwykło się nazywać substancją duchową.

ROZDZIAŁ II

O RÓŻNICY POMIĘDZY UMYSŁEM A SUBSTANCJĄ DUCHOWĄ, CZYLI DUSZĄ

Bezwzględnie rzecz biorąc nie ma wyrazów o dokładnie tym samym znaczeniu. Prawda ta, nie znana jednym i pomijana przez drugich, bywa częstym źródłem mieszania pojęcia umysłu z tym, co nazywa się substancją duchową albo duszą. Jak te pojęcia jednak rozróżnić i cóż to jest dusza? Zastanawiając się nad tym w oparciu o starożytnych oraz dawnych Ojców Kościoła, dusza oznacza jakąś niezwykle subtelną i wszystko przenikającą materię, która niby prąd elektryczny utrzymuje w nas żywotne siły. A może warto tu przypomnieć, co myślały o tym poszczególne ludy i różne szkoły filozoficzne. Otóż panowały w tej dziedzinie poglądy nader nieokreślone, mętne i chyba bez większego znaczenia. Jedynie mieszkańcy dawnej Persidii mówiąc o tym wyrażali się w sposób szczególnie podniosły. Ilekroć mieli zabrać głos nad grobem jakiegoś znakomitego człowieka, tak oto wówczas wołali: „O, ziemio, wspólna macierzy wszystkich ludzkich istnień, racz przyjąć przynależne do siebie ciało tego oto tu bohatera. Niechaj wszystko, co w jego żyłach tchnie wilgocią, wyparuje w powietrze i w postaci kropel rosy zrasza góry, niechaj wypełnia strumienie, użyźnia doliny i połączy się z morskim żywiołem, z którego kiedyś w oparach wschodziło! Niechaj żar nagromadzony w tym ciele wzięci ku słońcu, skąd światło i ciepło wszelakie! Niechaj z więzienia jego członków wyzwoli się wszystko, co lotne, i na wsze strony świata niech rozprószą to wiatry! A wreszcie ty, coś tchnieniem życia, jeśliś przypadkiem jest czymś oddzielnym, stań się znów jednym z owym Nieznanym w jestestwie, co ci kiedyś dawało istnienie! Jeśliś zaś tylko zespołem uchwytnych dla oka części, po rozproszeniu się we wszechświecie zbierz ponownie kiedyś rozsiane cząstki, aby powstać mógł równy tobie w zasługach człowiek".

Oto pełne powagi wyobrażenia i prawdziwie podniosła umiejętność wysławiania się, używana w sposób porywający przez mieszkańców Persidii dla wyrażenia tego, co rozumieli przez duszę. Filozofia jednak bardziej ostrożna w stawianiu zagadnień waha się, jeśli idzie o określenie istoty duszy, i trudno jej zdobyć się na ostateczne rozwiązanie tego problemu. W swych badaniach bowiem filozof wsparty na doświadczeniu posuwa się krok za krokiem i zatrzymuje się z tą chwilą, kiedy mu tych danych zaczyna brakować. Jedno mu tylko niewątpliwie wiadomo, a mianowicie to, że każdy doznaje wrażeń, że tkwi w nim wówczas jakieś źródło życia i że jeśli nie chce korzystać z teologicznych przesłanek w procesie poznania naturalnego, trudno mu dociec jego istoty.

Do filozofii jako nauki o najbardziej ogólnych zasadach sprowadza się wszystko, co jest zależne od doświadczenia, reszta natomiast to dziedzina teologii albo scholastycznej metafizyki.

Co było jednak powodem, że mimo pomocy ze strony doświadczenia umysł ludzki nie mógł dotychczas się zdobyć na ścisłe zdefiniowanie albo, dokładniej, na zrozumiały i pełny opis tego, co właściwie jest źródłem życia? Było tak może dlatego, że prawidłowość tę trudno uchwycić nawet przy najbardziej skrupulatnie przeprowadzanym doświadczeniu i że jest ona czymś więcej niż to, co się na ogół rozumie pod mianem umysłu. Nie przeszkadza to jednak, aby bez obawy przed zarzutem głupoty czy lęku przed fanatyzmem bigotów prowadzić skądinąd w tej dziedzinie badania i nad tym zagadnieniem się zastanawiać. Dlatego też spróbuję rozważyć kilka ważniejszych rozróżnień między umysłem a tym, co nazywa się duszą.

Rozróżnienie pierwsze

Dusza w całości istnieje zarówno w dziecku, jak i w młodzieńcu. Dziecko zarówno jak dorosły jest wrażliwe na to, co przyjemne i co fizycznie bolesne, brak mu jednak dostatecznej ilości pojęć, wskutek czego nie ma ono jeszcze takiego rozeznania umysłowego jak dorosły. Jeśli zatem u dziecka dusza istnieje już w całości przy równoczesnym braku rozeznania umysłowego, to najwidoczniej istnieje jakaś różnica pomiędzy tym, co się nazywa duszą, a tym, co zwykło się rozumieć przez umysł. Gdyby jedno i drugie bowiem było jednym i tym samym, wówczas chcąc uzasadnić wyższość osobnika dojrzałego od dziecka wypadałoby przyjąć, że dorosły ma w sobie więcej czegoś z duszy i tym samym stwierdzić, że to coś duchowe pozostaje w nim w proporcjonalnym stosunku do wzrostu jego ciała, co przy założeniu, że umysł jednak różni się od tego czegoś duchowego, byłoby jakimś przypuszczaniem zupełnie dowolnym i całkowicie bezużytecznym.

Rozróżnienie drugie

Dusza opuszcza nas dopiero z chwilą śmierci. Jak długo natomiast żyję, tak długo mam w sobie coś duchowego. Ale z umysłem, niestety, sprawa wygląda inaczej, ponieważ za życia mogę go nieraz stracić, choćby w wypadku zaniku pamięci, z której on prawie całkowicie się wywodzi. Grecy matkę muz dlatego nazywali Mnemozyną, że uważnie obserwując człowieka, doszli do przekonania, że zarówno jego zdolność tworzenia sądów, jak i sam umysł w dużej mierze wynikały z pamięci.

Po jej utracie, z braku wrażeń, które tym samym uległy zapomnieniu, nie ma już nic, na podstawie czego człowiek mógłby tworzyć sądy. Gdyby zaś szło o wrażenie doznawane na bieżąco, to dla rozróżnienia dwóch aktualnych wrażeń trzeba by co najmniej takiego minimalnego przedłużenia ich w pamięci, aby mogła ona wzajemnie je dostatecznie porównać, czyli kolejno przyjrzeć się różnicy oddziaływania na podmiot przez takie dwie podniety. Otóż beż takiego współdziałania pamięci, która by przechowywała doznane wrażenia, jakżeż dostrzec różnice nawet pomiędzy wrażeniami doznawanymi na bieżąco, jeśliby one w każdej chwili w procesie odczuwania miały być w świadomości i natychmiast zapominane. Bez pamięci zatem ani mowy o wydawaniu sądów, o zdobywaniu pojęć ani też o istnieniu umysłu. Idiota, którego się sadza na progu jego mieszkania, jest człowiekiem częściowo lub całkowicie pozbawionym pamięci, który dlatego nie odpowiada na stawiane mu pytania, że poszczególne zwroty językowe bądź to nie przywodzą mu na pamięć żadnych określonych treści pojęciowych, bądź też dlatego, że słysząc ostatni wyraz zdania zupełnie nie pamięta innych wyrazów, które go poprzedziły. Zresztą i na podstawie doświadczenia trudno nie przyznać, że pojęcia swe i zdolność myślenia człowiek zawdzięcza pamięci, która zakłada uprzednio istnienie zdolności doznawania wrażeń.

Bez tego czegoś duchowego nawet niepodobna mówić o wrażeniach zmysłowych. Bez pamięci niemożliwe się okaże doświadczenie, zniknie możność przedmiotowego porównania czy jakiekolwiek pojęcie i człowiek będąc w podeszłym wieku byłby tym samym, czym był w dzieciństwie.

Wprawdzie nieuka nazywa się również idiotą, ale jest nim ktoś naprawdę dopiero wtedy, kiedy przestaje w nim działać pamięć. A przecież można stracić pamięć nie wyzbywając się tego czegoś duchowego. Wystarczy do tego jakiś upadek, porażenie apoplektyczne lub coś w tym rodzaju. Umysł zatem różni się istotnie od tego, co w człowieku duchowe, ponieważ jedno można stracić za życia, drugie natomiast tylko wraz z życiem.

Rozróżnienie trzecie

Powiedziałem, że na ludzki umysł składa się cały zbiór pojęć, bez których nie ma żadnych możliwości umysłowego działania.

Czy podobnie jest z duszą, której istnienia nie warunkuje koniecznie ani myślenie, ani też umysł. Człowiek posiada duszę tak długo, jak długo nie utraci wrażliwości. A zatem możliwość doznawania wrażeń zmysłowych stanowi o istocie tego, co duchowe. Usuwając z duszy to, co właściwie do niej należy, jak to ma miejsce z narządem zapamiętywania, pozostawiamy u niej tylko ową właśnie możność doznawania wrażeń. W przeciwnym razie dusza nie miałaby nawet świadomości własnego istnienia, gdyż świadomość taka zakłada jakiś pojęciowy ciąg, a zatem i pamięć. Taki jest stan duszy, kiedy jeszcze nie znalazło zastosowania samo posługiwanie się narządem, za pomocą którego dokonuje się zapamiętywania.

W wypadku nagłej utraty pamięci wskutek uderzenia, jakiegoś upadku lub choroby pozbawiona tego narządu, z wyjątkiem cudu czy innego specjalnego zrządzenia bożego, dusza popada w podobny stan umysłowego odrętwienia, w jakim się kiedyś znajdowała w ludzkim płodzie. A więc i myślenie również nie jest bezwzględnie koniecznym warunkiem istnienia tego, co duchowe, które w nas jest tym samym, co zdolność odczuwania. Oto powód, jak wykazuje Locke, oraz fakty wzięte z doświadczenia, dlaczego wszystkie nasze pojęcia pochodzą ze zmysłów.

Okazuje się, że to z pamięci wywodzą się moje pojęciowe zestawienia i sądy, a z tego, co duchowe, tylko moje wrażenia, które w sposób istotny, a nie myśli, jak chciał Descartes, stwierdzają istnienie we mnie duszy. Ale czymże jest jednak w nas owa zdolność" odczuwania? Jest ona czymś nie przemijającym i niematerialnym? Rozum, niestety, nie daje na to odpowiedzi i tylko objawienie o tym poucza. Może się ktoś sprzeciwić i powiedzieć, że będąc tylko jakąś zdolnością odczuwania dusza w swym działaniu, podobnie jak to, co cielesne, działając na inne jakieś ciało, podlegać zwykła wskutek tego zawsze jakiejś konieczności i musi być zatem pojmowana jako coś istotnie biernego. Tak rozumował Malebranche i tak publicznie nauczano jego filozofii.

Jakkolwiek dzisiejsi teolodzy go odrzucają, tym niemniej sami oni popadają w sprzeczność, z której sobie skądinąd nic nie robią. Jak długo zresztą ludzie rodzić się będą bez znajomości dobra i zła, to obojętnie, jakie stanowisko zajmą teolodzy, nigdy nie pptrafią mnie przekonać, jakoby myślenie należało do istoty duszy i że dusza albo możność odczuwania nie mogłyby jakoś istnieć bez równoczesnego działania, to znaczy, abyśmy zarazem nie posiadali jakichś pojęć lub też wrażeń.

Organy bowiem istnieją nawet wtedy, gdy nie wydają dźwięku. W czasie pobytu w łonie matki również i człowiek bezwładny i bez jakiejkolwiek wyobrażeniowej podniety znajduje się w stanie głębokiego uśpienia. A zresztą jeśli na podstawie naszego poznania można również klasyfikować nasze pojęcia i jeśli ostatecznie nikt nie ginie z braku znajomości matematyki, fizyki, nauki o moralności, mechaniki czy innych dyscyplin, to filozoficznie nie jest czymś niemożliwym, by można było posiadać duszę i zarazem nie mieć ani jednej myśli w głowie.

Niewiele ich ma człowiek pierwotny, a mimo to istnieje w nim jakaś dusza. U niektórych zaś ani śladu pojęcia tego, co słuszne, ani nawet znajomości wyrazu, którym by można to coś określić. Przykładem tego może być nagle uzdrowiony głuchoniemy, który wyznał, że przed powrotem do zdrowia nie miał najmniejszego pojęcia o Bogu ani o śmierci.

Ilościowo nie można się więcej duszy doszukać u króla praskiego, księcia Henryka, Huma, Voltaire'a i innych niż u Berthiera, Lignaca, Seguya czy Gauchata. Umysłowo jednak owi pierwsi w podobnym stopniu wyprzedzają drugich, jak i ci ostatni przewyższają małpy i inne zwierzęta oprowadzane po jarmarkach. Niewysoki poziom umysłowy wykazują również Chaumeix, Caveirac i inni, a mimo to zawsze się o nich powie, że coś przez nich przemawia, coś z nich bywa wypowiadane na piśmie i że to nawet jest czymś z duszy. Ograniczenie umysłowe nie idzie zatem w parze z ograniczeniem duchowym i pojęciowe treści nie są jakąś częścią duszy, ani też nie należą do istoty jej bytu. Dusza zatem może istnieć zupełnie niezależnie od wszelkich pojęć i od wszelkiego umysłu.

Spróbujmy wreszcie na zakończenie rozdziału zebrać razem ważniejsze różnice pomiędzy duszą a umysłem. Pierwszą z nich będzie to, że na świat przychodzi się już w pełni duchowego, ale nie umysłowego rozwoju. Drugą, że umysł można stracić za życia, duszę zaś wraz z życiem. Trzecią zaś, że myśl nie jest warunkiem koniecznym dla istnienia duszy.

Podobnie niewątpliwie sądzili teolodzy, kiedy za Arystotelesem utrzymywali, że dusza otrzymuje pojęcia od zmysłów. Byłoby jednak błędem uważać, że umysł jest czymś zupełnie niezależnym od duszy. Bowiem bez możności odczuwania nasza pamięć jako jego przyczyna sprawcza nie mogłaby działać, wskutek czego musiałaby też przestać istnieć. Wynika z tego, że fakt istnienia w nas myśli i umysłu zakłada tym samym istnienie w nas zdolności odczuwania. Stąd wniosek, że jakkolwiek dusza nie utożsamia się z umysłem, tym niemniej umysł wywodzi się z duszy jako zdolności odczuwania.

ROZDZIAŁ III

O TYM, NA JAKIE RZECZY UMYSŁ ODDZIAŁYWA

Na naturę składa się zbiór wszystkich rzeczy jako całość wszechistnień. Zadaniem umysłu we wszechświecie jest badanie związków, jakie istnieją pomiędzy rzeczami i między rzeczami a nami. Nie'wiele jest związków między rzeczami a mną. Jeśli mi ktoś pokaże kwiat róży, wtedy jej barwa, kształt lub zapach może mi sprawiać przyjemność albo też może mi się nie podobać i to jest wszystko, co mógłbym nazwać związkiem pomiędzy mną a różą. W sumie każdy tego rodzaju związek sprowadza się ostatecznie do czegoś przyjemnego albo przykrego, spowodowanego we mnie przez taki czy inny przedmiot. Wyczulenie na wykrywanie podobnych związków stanowi o poczuciu smaku i zarazem o zrozumieniu jego zasad.

Co się zaś tyczy wzajemnych związków pomiędzy rzeczami, jest ich zazwyczaj tak wiele, jak wiele jest przedmiotów, z którymi mógłbym na przykład zestawiać kształt, kolor albo zapach wspomnianej róży. Liczby tego rodzaju związków nie da się wprost ustalić i umiejętność ich wykrywania już bardziej bezpośrednio wchodzi w zakres poszczególnych dyscyplin naukowych.

ROZDZIAŁ IV

O TYM, JAK UMYSŁ DZIAŁA

Wszelkie działanie umysłu sprowadza się do wykrywania podobieństwa i różnic, zgodności i niezgodności, jakie istnieją między różnymi rzeczami i między rzeczami i nami. Sprawność umysłu w tym wypadku uzależnia się od natężenia uwagi, z jaką się takie obserwacje przeprowadza.

Chcąc poznać związki istniejące między niektórymi rzeczami, postąpię w ten sposób, że przynajmniej dwie jakieś rzeczy postaram się mieć bezpośrednio przed oczyma lub uprzytomnić je sobie w pamięci, aby je móc następnie ze sobą porównywać. Porównywanie zaś polegać będzie na kolejnym i uważnym prześledzaniu pojsżćzególnych wrażeń doznawanych przeze mnie pod wpływem tych dwóch istniejących przede mną lub tylko uprzytamnianych sobie przedmiotów. Po zakończeniu obserwacji zaczyna się rozumowana ocena, to znaczy dokładne określenie doznanego wrażenia. Jeśli mi na przykład bardzo zależy na rozróżnieniu jakichś dwóch prawie że nieuchwytnych odcieni tej samej barwy, aby móc ustalić, który z tych odcieni okaże się ciemniejszy, wtedy na przemian i przez dłuższy czas powinienem dobrze się przypatrywać dwu skrawkom materii o tych różnych odcieniach. Wtedy je z sobą porównuję, czyli po prostu kolejno je oglądam. W ten sposób, w miarę jak mienią się odcienie owych próbek, uczulam się na różnice wrażeń doznawanych przez mój wzrok, co wreszcie pozwala mi ocenić jedną z nich jako ciemniejszą od drugiej, to znaczy dokładnie określić doznane wrażenie. Każda inna ocena w tym wypadku byłaby niezgodna z prawdą. Wszelki osąd zatem to tylko twierdzenie, które zostało sformułowane bądź to na podstawie wrażeń bezpośrednio doznawanych, bądź też w wyniku ich pamięciowego odtwarzania.

Ilekroć usiłuję prześledzić związki, jakie zachodzą pomiędzy rzeczami a mną, tyle razy podobnie staram się uważnie przyjmować wrażenia, które mogą być przyjemne albo przykre. W każdym z tych wypadków wydawanie sądu będzie po prostu polegało na wypowiadaniu tego; co się czuje. Kiedy odczuwam silny ból na skutek uderzenia w głowę, wówczas proste wypowiedzenie, że się coś takiego czuje, jest już sformułowaniem przeze mnie sądu.

Chciałbym jeszcze do tego dodać, że wśród twierdzeń, którymi oceniamy wzajemne związki rzeczowe lub związki między rzeczami a nami, możliwa jest pewna różnica, która jakkolwiek pozornie mała, warta jest jednak uwagi. Mając bowiem oceniać jakiś związek pomiędzy rzeczami, należałoby przynajmniej dwa przedmioty mieć przed oczyma. Kiedy mowa natomiast o ocenie jakiejś rzeczy w związku, w jakim pozostaje w odniesieniu do nas, to zważywszy, że już nawet każdy pojedynczy przedmiot może w nas wywoływać pewne wrażenia, możemy stwierdzić, że w tym wypadku jeden tylko przedmiot wystarcza dla sformułowania sądu.

Ze spostrzeżenia tego wyciągam wniosek, że wszelkie twierdzenie na temat związków, jakie zachodzą między rzeczami, zakłada równocześnie wzajemne ich z sobą porównywanie, to zaś wymaga jakiegoś trudu, który z kolei musi mieć coś ważnego na celu, aby warte go było podejmować. I przeciwnie, jeśli mowa o jakimś związku między rzeczą a mną, czyli kiedy idzie o samo wrażenie, wtedy byleby dostatecznie żywe, już jako takie staje się silną podnietą, która mnie skłania do uwagi. Każde zatem tego rodzaju wrażenie zawsze pociąga za sobą jakiś osąd. Aby już dłużej nie zatrzymywać się nad tym faktem, ograniczę się do powtórzenia tego, co powiedziałem wyżej, że w każdym wypadku wydawanie sądów oznacza to samo, co odczuwanie wrażeń.

Przy takim założeniu każde działanie umysłowe sprowadza się do czystych wrażeń, wskutek czego nie ma powodu, aby rozróżniać w nas zdolność wydawania sądów jako coś odrębnego od zdolności odczuwania. A przecież trudno nie przyznać, że rozróżnienie takie powszechnie się przyjmuje i nawet niepodobna, aby mogło być inaczej. Wiadomo, jak to się mówi: jeśli coś odczuwam, wtedy to jakoś z czymś zestawiam, mam zatem w sobie jakąś zdolność rozumowania i wnioskowania zupełnie odrębną od zdolności odczuwania. I takie uzasadnienie wystarcza, aby o jego słuszności przekonać większość ludzi. A jednak warto by tylko jaśniej określić ów wyraz „porównywać'', aby wykazać, jak błędny będzie taki pogląd. Po wyjaśnieniu bowiem tego wyrazu łatwo stwierdzić, że nie oznacza on naprawdę żadnego realnie odrębnego działania umysłu, że — jak zaznaczyłem — proces porównywania jest w istocie tylko samouczuleniem na różne wrażenia wywołane w nas za pośrednictwem rzeczy, które bezpośrednio oglądamy bądź też które tylko uprzytomniamy sobie w pamięci, i że w wyniku tego sąd będzie jedynie sformułowaniem w twierdzeniu doznawanych we wrażeniu podniet.

Jeśli jednak sądy wydawane na podstawie porównywania szeregu przedmiotów zmysłowych zaliczają się do rzędu czystych wrażeń, to czy podobnie również można powiedzieć o każdym innym sposobie wydawania sądów?

ROZDZIAŁ V

O SĄDACH, KTÓRE WYNIKAJĄ Z WZAJEMNEGO PORÓWNYWANIA POJĘĆ ODERWANYCH, ZBIOROWYCH I INNYCH

Takie wyrazy, jak słabość, ważność, znikomość, wielkość, zbrodnia i tym podobne, nie posiadają w sobie nic realnie substancjalnego, czyli nie są żadnymi konkretnymi rzeczami. Jakżeż zatem sprowadzać do rzędu zwykłych wrażeń sądy, które wynikają z zestawienia z sobą podobnych wyrazów albo pojęć? W odpowiedzi na to muszę stwierdzić, że określenia owe jako takie nie posiadają żadnej pojęciowej treści i bez odniesienia ich do czegoś obiektywnie konkretnego niepodobna o nich niczego orzekać. Z chwilą natomiast kiedy skojarzy się je z jakimś obrazem albo bezwiednie nawet z byle jaką konkretną rzeczą, wówczas wyraz „wielkość" zaczyna oznaczać jakiś stosunek, czyli jakieś podobieństwo lub różnicę postrzeganą między rzeczami bezpośrednio nam dostępnymi albo też istniejącymi w naszej pamięci. W takim rozumieniu i tu również orzekanie o pojęciach, które zostały skonkretyzowane, będzie moim zdaniem tylko sformułowaniem w twierdzeniu doznawanych we wrażeniu podniet.

Może mnie ktoś ponadto zapytać, co było powodem, że człowiek stworzył i wprowadził do języka owe, że tak powiem, algebraiczne tajne znaki, które bez powiązania ich z konkretami niczego w rzeczywistości nie oznaczają ani też nie wyrażają żadnej określonej treści pojęciowej. Odpowiem na to, że według mnie chciano w ten sposób łatwiej, szyb9iej, a nawet i dokładniej móc sobie wzajemnie przekazywać własne myśli. I to chyba było powodem, dlaczego w każdym poszczególnym języku powtarzano tyle określeń przymiotnikowych i rzeczownikowych, które jakkolwiek same przez się nic nie mówią, okazują się jednak tak pożyteczne. Spośród tych nic nie oznaczających wyrazów weźmy dla przykładu określenie linii, którą w geometrii rozumie się jako coś, co nie ma żadnej rozciągłości, szerokości ani grubości. Tak rozumiana linia nie wywołuje w umyśle żadnego pojęciowego przedstawienia. W rzeczywistości nie istnieje ona również w świecie przyrody i dlatego niepodobna sobie o niej wyrobić umysłowego obrazu. Kiedy zaś nauczyciel posługuje się podobnym określeniem, chce wtedy tylko ucznia pouczyć, że należy się skupić na jakimś przedmiocie wyłącznie pod kątem widzenia długości, z pominięciem wszystkich innych jego wymiarów. Dla ułatwienia sobie obliczeń ilekroć w tej dziedzinie na miejsce określonych wielkości podstawi się znaki A i B, wtedy i one dają jakieś umysłowe przedstawienie i oznaczają jakąś rzeczywistą wielkość. Stąd też w języku algebraicznym pod znakami A i B rozumie się to samo, co w mowie potocznej wyraża się takimi słowami, jak 'słabość, ważność, znikomość czy wielkość. Wyrażenia te bowiem oznaczają tylko jakieś bliżej nie określone wzajemne związki rzeczowe i tak długo nie dają nam jasnych i rzeczywistych przedstawień umysłowych, jak długo nie odniesie się nich do jakiegoś konkretu i póki ten konkret nie zostanie porównany z innym konkretem. Dopiero wtedy wyrazy te, że tak powiem, w formule wynikania albo w zestawieniu zaczynają dokładnie oznaczać związki rzeczowe. Zanim do tego dojdzie, to taki choćby wyraz jak „wielkość" wywołuje w moim umyśle przedstawienia nader różnorakie, w zależności od tego, czy odnosić go będę do muchy, czy też określę nim wieloryba. Podobnie również i z tym, co w człowieku nazywać się zwykło ideą, czyli przedstawieniem pojęciowym, albo myślą. Jako takie wyrażenia te niczego nie oznaczają. Iluż to błędów jednak były one powodem i jakże często spierano się w szkołach, że dusza dlatego w sposób nie budzący zastrzeżeń jest niematerialna, ponieważ myślenie jest zupełnie poza tym, co rozciągłe i materialne. Muszę przyznać, że nigdy, niestety, z tej , niby naukowej gadaniny niczego nie rozumiałem. Bo i co naprawdę ma oznaczać ów wyraz „myśleć"? Będzie on albo zupełnie czymś wyjałowionym z treści, albo też podobnie jak słowo „poruszać się" wyraża tylko określony sposób zachowania się człowieka. Nie ulega wątpliwości, że ilekroć się mówi o jakimś sposobie czy zwyczaju bycia, to nie uważa się tego za coś konkretnie materialnego ani też nie wiąże się tego z czymś, co jest rozciągłe, uważam jednak jako coś zupełnie niedorzecznego chcieć sposób taki uznawać za coś niezależnie istniejącego, a nawet za bliżej nieokreśloną niematerialną istotę.

A cóż jeszcze bardziej nieokreślonego niż wyraz „przestępstwo"? Trzeba by go dopiero powiązać z jakąś kradzieżą, morderstwem czy jakimś innym występkiem, aby ów rzeczownik zbiorowy mógł w moim umyśle wywołać jasno określone przedstawienie. Ludzie powynajdywali sobie takie wyrazy, aby tym łatwiej lub przynajmniej bardziej sprawnie mogli się dzielić wzajemnie własnymi myślami. Można by założyć, że gdzieś zaczyna formować się społeczeństwo, do którego będą mogli należeć ludzie tylko o wyjątkowej uczciwości. Wtedy zamiast się trudzić długim ustalaniem występków niedopuszczalnych w podobnym społeczeństwie wystarczyłoby zastrzec za pomocą jakiegoś określonego powiedzenia, że wyklucza się zeń każdego, kto by się okazał splamiony jakimś występkiem. Ale nawet i wtedy użycie wyrazu „przestępstwo" niczego by jasno nie oznaczało. Przeznaczony bowiem jedynie na utrzymywanie owego społeczeństwa w czujności przed wszelkim szkodliwym występkiem, jakiego nie wolno dopuszczać się żyjącym w nim ludziom, wyraz ten przypominałby im jedynie potrzebę kontroli własnego postępowania. Ostatecznie więc będzie on tylko dźwiękiem treściwym, a przy tym i możliwie nader zwięzłym sposobem utrzymywania w tym wypadku czujności społeczeństwa.

A także w wypadku konieczności ustalania przewidzianych kar za zbrodnie, kiedy miałbym sobie wyrabiać w tej dziedzinie jasne i dokładnie określone pojęcia, wtedy musiałbym sobie kolejno przywodzić na pamięć to wszystko, co w ogóle człowiek mógłby złego popełnić; musiałbym dokładnie badać, które z tych występków mogą się dla społeczeństwa okazać szczególnie szkodliwe, i dopiero potem mógłbym formułować takie czy inne orzeczenie, które, jak już tylokrotnie stwierdzałem, byłoby tylko wyrażeniem doznanych wrażeń przy okazji uprzytamniania sobie owych przestępstw.

W ten sposób więc każde pojęciowe przedstawienie daje się ostatecznie zawsze sprowadzać do jakiegoś zjawiska albo zmysłowego wrażenia. W rozważaniach tego rodzaju wiele niejasności powoduje często brak dostatecznego ustalenia znaczeniowego, niejasność niektórych wyrazów i sam nawet trud," jaki sobie trzeba nieraz zadawać, aby wydobyć z nich należycie określoną treść. Możliwe również, że niekiedy trudno jest szczegółowo analizować takie czy inne z tych wyrażeń i sprowadzać je do zasadniczego ich znaczenia, jak to ma miejsce przy chemicznej analizie niektórych ciał złożonych. Niemniej jednak przy tego rodzaju badaniach wystarczyłoby zastosować właściwą metodę i posłużyć się nieodzowną w tym wypadku uwagą, a można by osiągnąć dobry wynik.

To, co powiedziałem, powinno chyba wystarczyć, aby wykształconego czytelnika przekonać, że każde pojęciowe przedstawienie i każdy osąd daje się sprowadzić do jakiegoś zmysłowego doznania. Dla wyjaśnienia poszczególnych funkcji umysłowych byłoby zatem bezcelowe przyjmować w nas istnienie jakiejś odrębnej sprawności orzekania i porównywania, która by jakoś zasadniczo różniła się od możności doznawania wrażeń zmysłowych. Mógłby co najwyżej ktoś jeszcze spytać o źródło albo powód, który nas skłania do wzajemnego porównywania rzeczy i udziela nam zdolności do wykrycia zachodzących między nimi związków. Otóż tym. motywem będzie dopatrywanie się jakiejś użyteczności, która, jak to postaram się wykazać, wywodzi się również z wrażliwości na doznania zmysłowe.

ROZDZIAŁ VI

O TYM, ŻE GDZIE BRAK WIDOKÓW NA KORZYŚCI, TAM RÓWNIEŻ NIEPODOBNA MYŚLEĆ O WZAJEMNYM PORÓWNYWANIU RZECZY

Każde porównywanie rzeczy zakłada konieczność skupienia uwagi, ta z kolei wymaga pewnego trudu, wszelkie podjęcie zaś jakiegoś trudu potrzebuje powodu, dla którego warto go sobie zadać. Gdyby znaleźć człowieka, który by niczego nie pragnął, i gdyby taki człowiek w ogóle mógł istnieć, wtedy nie mógłby się on zdobyć na żadne porównanie rzeczy między sobą ani też nie sformułowałby żadnego sądu. Gdyby jednak wrażenie wynikłe z działających nań podniet okazało się szczególnie silne, wtedy wbrew wszystkiemu mógłby je mimo to jeszcze jakoś oceniać. Takie bowiem natężenie powodując skupienie uwagi samo przez się spowodowałoby wydanie sądu. Gdyby natomiast wrażenie owo było zbyt słabe, sprawa wyglądałaby inaczej, gdyż z powodu braku świadomości owego człowieka nie doszłoby również i do wydania sądu. Człowieka otacza całe mnóstwo rzeczy, które dostarczają mu nieskończonej ilości wrażeń, na których temat choć wypowiada się bez ograniczeń, zawsze jednak pod ich wpływem. Dzieje się tak dlatego, że w rzeczywistości jego sądy pozostają istotnie w łączności z treścią doznawanych przezeń wrażeń. Jeżeli zaś wrażenia te są ledwie postrzegalne i jeszcze niedostatecznie odczute, a już zapomniane, wtedy podobne też będą wydawane o nich sądy. Zabraknie mu po prostu możliwości do w pełni świadomego ich sformułowania. W rzeczywistości każdy niemal człowiek, nie zdając sobie nawet sprawy, co dzień w sposób nieświadomy przeprowadza całe mnóstwo takich rozumowań. Dla przykładu można by wskazać choćby te wszystkie osądy, które zdają się wyprzedzać nawet najszybsze reakcje naszego organizmu.

Kiedy bowiem w tańcu Vestris woli kabrioleta niż hołupca lub gdy w walce na szpady Mote odparowuje raczej tercją niż kwartetem, wtedy zakładając, że wszystko ma jakąś swoją przyczynę, trzeba by przyjąć, że zarówno Vestris, jak i Mote w takich wypadkach dawali się powodować jakąś tak szybką myślą, że nie zdążyli jej sobie uświadomić. Jest to coś takiego, jak odruch ręki, która samorzutnie osłania moje oko, ilekroć grozi mu uderzenie. Do tego więc sprowadza się takie rozumowanie.

Wiadomo mi z doświadczenia, że moja ręka może bezboleśnie uprzedzić uderzenie takiego czy innego przedmiotu, który mógłby mi wybić oko. W tym wypadku droższe mi oczy niż ręka. A zatem dla ratowania wzroku trzeba poświęcić rękę.

W takich wypadkach każdy rozumuje zupełnie tak samo, tylko że rozumowanie owo bywa zazwyczaj tak szybkie, że znacznie wcześniej przesłania się ręką oczy aniżeli sobie ktoś uświadamia to, co robi, i że wpierw pomyślał, zanim tak właśnie postąpił. Ileż to takich doznań, które niemal powszechnie stanowią o istocie tego rodzaju rozumowań zwyczajowych, ileż ledwie dostrzegalnych wrażeń, które uchodzą zwykle uwagi, nie docierając do naszej świadomości i nie budząc ani śladu wspomnienia!

Są zresztą i takie chwile, kiedy nawet bardzo silne wrażenia mijają bez echa. Mogę być draśnięty w pojedynku i mimo to dalej walczyć, nie zdając sobie sprawy z otrzymanego cięcia. Wynika to stąd, że w trosce o własne bezpieczeństwo, na skutek gniewu i zapalczywości, zostaję niejako znieczulony na uderzenia, które w każdym innym wypadku nie mogłyby ujść uwagi. I na odwrót, nie brak również chwili, kiedy bywa się świadomym niemal byle dotknięcia. Występuje to zwłaszcza wtedy, kiedy takie namiętności, jak strach, żądza sławy, chciwość, zawiść czy inne im podobne zdają się bez reszty pochłaniać całe nasze jestestwo. Wystarczy dać się wciągnąć w spisek, a wtedy byle ruch czy spojrzenie nie ujdzie czujnemu i podejrzliwemu oku współzaprzysiężonemu. Gdybym był malarzem, to każdy ciekawszy odcień nie dawałby mi spokoju. Będąc jubilerem, nie pominąłbym nawet najmniejszej skazy na diamencie. A gdybym dał się opanować zawiści, nie byłoby wady, której w wielkim człowieku nie wykrywałoby moje oko. A zresztą i te same namiętności, które skupiają moją uwagę na niektórych rzeczach, w tym wypadku będą mnie wysubtelniać na najbardziej nieuchwytne doznania i równocześnie znieczulać na cały szereg innych wrażeń.

Powiedzmy, że jestem zakochany, że pożera mnie zazdrość, chorobliwa ambicja czy niepokój i w tym stanie ducha zwiedzam wspaniałe, królewskie pałace. Na próżno wówczas promieniują pięknem spotykane na każdym kroku marmury, posągi i obrazy. Na to, abym mógł skupić uwagę, trzeba, aby coś zupełnie mi nie znanego i nowego potrafiło mną wstrząsnąć. Bez czegoś podobnego będę nadal obojętnie nieczuły, głuchy i nieświadom tego, co mnie otacza.

I kiedy, na odwrót, w skupieniu i spokoju zacznę przemierzać te same pałace, wtedy okażę się wrażliwy na te wszystkie wspaniałości, których im nie szczędziła natura i sztuka, dusza moja się im podda i pozwoli się całkowicie pochłonąć. Wówczas już nie poprowadzi mnie podejrzliwe oko kochanka ani zjadliwy wzrok zazdrośnika, który dostrzega jedynie to, co chce zobaczyć; wtedy też przestaną widzieć, jako to bywa zazwyczaj u nich, to tylko, czego szuka namiętność. Będąc mniej wyczulonym, stanę się wówczas bardziej przystępny na wszystko, czego mogę doznać.

Oto gdzieś nad ocienionym wiekowymi dębami i obrosłymi krzewami kanałem, wśród wonnego kwiecia przechadzają się światowiec i botanik. Pierwszemu z nich zabraknie spojrzenia botanika, którego uwagę przykuwają wzajemne podobieństwa i różnice dostrzegane między kwiatami i krzewami, ponieważ pociąga go tylko nurt toczącej się fali, sędziwy wiek dębów, bogactwo splątanych zarośli oraz upajająca woń kwiatów. Dlatego dostrzega to jedynie, co go w jakiś sposób zajmuje. Niewątpliwie, że i on dozna niejednego wrażenia, a nawet coś powie, ale uczyni to jednak zupełnie nieświadomie. Jedynie botanik z prawdziwego zdarzenia poprzez uważne śledzenie wszystkiego, co dotyczy kwiatów i roślin krzewiastych, może się w szczególny sposób uczulić na doznawane wrażenia oraz na to wszystko, co o nich w sądach wypowiada.

A zresztą, jak już powiedziałem, ponieważ świadome lub nieświadome doznawanie wrażeń w niczym nie zmienia ich istoty, każde więc odczucie wnosi z sobą jakiś osąd, którego istnienie jakkolwiek nie uświadomione z tego powodu, że samo doznanie nie zdołało na siebie ściągnąć naszej uwagi, tym niemniej jednak pozostanie w pełni realne.

Z rozważań zawartych w tym rozdziale wynika zatem, że każdy wniosek wyprowadzany z -wzajemnego porównania rzeczy zakłada w nas istnienie jakiegoś powodu, dla którego takie porównywanie zostało podjęte. Powód taki, który z konieczności pochodzi u nas z przywiązania do własnego szczęścia, musi się rodzić z wrażliwości zmysłowej, ponieważ z niej wywodzi się wszystko, co dla nas bolesne, i wszystko, co przyjemne. Dlatego też na podstawie przeprowadzonych rozważań wysuwam wniosek, że wszystko, co fizycznie sprawia nam ból albo przyjemność, będzie owym mało znanym jak dotąd źródłem każdego ludzkiego postępowania.

ROZDZIAŁ VII

O TYM, ŻE WRAŻLIWOŚĆ ZMYSŁOWA JEST JEDYNYM ŹRÓDŁEM NASZEGO POSTĘPOWANIA, MYŚLI, NAMIĘTNOŚCI I NASZEJ SKŁONNOŚCI DO ŻYCIA W SPOŁECZEŃSTWIE

O działaniu

Rzemieślnik i chłop myśli, zastanawia się i pracuje po to, aby się ubrać, wystroić przyjaciółkę albo własną żonę dostarczyć im rozrywek, zapewnić sobie i rodzinie utrzymanie, a wreszcie aby zażyć również i przyjemności, jakich się doznaje z zaspokojenia potrzeb stawianych przez życie. Uwrażliwienie na to wszystko, czego dostarcza nam świat zewnętrzny, jest zatem jedynym motorem, który skłania człowieka do działania. W związku z tym, jak to postaram

się wykazać, okazuje się on uwrażliwiony na dwojakiego rodzaju przyjemności i przykrości: do jednych należą przykrości i przyjemności, których bezpośrednio może doznać za pośrednictwem zmy,słów, do drugich zaś takie, które rodzą się w nich na podstawie wyrozumowanych przedstawień lub też wskutek pamięciowego uprzytamniania.

O cierpieniu

Znam tylko dwa rodzaje cierpień: cierpienie, którego bezpośrednio doznaję, i cierpienie, które mnie może dopiero czeka. Ilekroć jestem naprawdę głodny, tylekroć bezpośrednio odczuwam coś bardzo przykrego. Jeśli natomiast wydaje mi się, że czeka mnie śmierć głodowa, wtedy dokucza mi coś, co dopiero może nadejść, i odczucie tego zacznie się stopniowo boleśnie tym silniej wzmagać, im ta możliwość będzie coraz bliższa i na skutek tego bardziej nieuchronna. Zbrodniarz, kiedy staje pod szubienicą bezpośrednio nie doznaje jeszcze żadnej męki, ale świadomość tego, co go czeka w najbliższej przyszłości, tę rnękę w nim już zapoczątkowuje.

Obawy

Obawa oznacza w zasadzie przewidywanie jakichś fizycznych cierpień, które grożą nam wskutek popełnionego przewinienia. Rodzi się ona w nas z możliwości doznań zmysłowych. Drżeniem napawa nas widok rozżarzonych węgli, widok koła tortur i batów, które w wyobraźni malarza albo poety buchają ogniem, ze zgrzytem się kurczą i świszczą w piekielnej otchłani. Jeśli ktoś kpi sobie ze strachu i za nic ma prawo, ten gotów jest zrobić wszystko, jeśli mu tylko może to przynieść jakąś korzyść i jeśli nie nabył jeszcze nawyku uczciwości. Nabyty bowiem nawyk uczciwości nie daje się tak usuwać, aby równocześnie nie odczuwać jakiegoś lęku i niepokoju, znanego pod nazwą wyrzutów sumienia. Wiadomo zresztą z doświadczenia, że wszelki uczynek, za który nie grozi nam sankcja prawna ni groźba infamii, bywa popełniany bez większej obawy. Wszak Solon i Platon, jak sami wyznają, dlatego właśnie biegali za kobietami, a nawet i młodymi chłopcami. Ponieważ w Sparcie kradzież nie podlegała karze, kradziono tam bez skrupułów. Wschodni władcy nie szczędzili ciężarów swym poddanym, gdyż byli przekonani, że na tym właśnie polega ich władza. Inkwizytor nie poczuwając się do odpowiedzialności mógł dlatego również palić na stosie każdego, kto inaczej od niego myślał w zakresie teologii, i bez cienia obawy torturami mścić każdy opór okazany sobie przez byle żyda czy jakiego innowiercy. Jeśli zatem mowa o obawie, to źródłem jej zawsze jest strach przez karą albo hańbą, które, jak rzekłem, sprowadzają się ostatecznie do jakiegoś cierpienia fizycznego.

O przyjaźni

Na skutek głębokiego przeżycia płyną łzy, którymi zraszam prochy mojego przyjaciela. Po jego śmierci opłakuję w nim człowieka, z którym obcowanie wyrywało mnie z nudy, która jako wyraz złego samopoczucia jest w rzeczywistości również cierpieniem fizycznym. Płaczę za nim, ponieważ za cenę własnego życia i mienia ochronił mnie przed zgubą i cierpieniem, a także ponieważ pochłonięty moim szczęściem, nie wiedział już, czego mi przychylić, aby mnie uczynić jeszcze szczęśliwszym. Tak to wystarczy wnikać w siebie i trochę poszperać w swoim sercu, a w każdym jego drgnieniu odnajdzie się zalążki tego, co przyjemne albo fizycznie przykre. I nic nie jest w stanie taki ból zatamować. Dzięki niemu byle władający ujawnia każdy występek i unieszkodliwia zbrodniarza.

O przyjemności

Podobnie jak dwa rodzaje cierpień istnieje również podwójna przyjemność. Jedna będzie ta, która bezpośrednio wynika ze zmysłowego doznania, druga zaś z przewidywania na podstawie wyobrażenia czegoś, co może nam ją zapewnić. Kto lubi ładne niewolnice lub piękne obrazy, ten wychodzi z siebie, ilekroć w tej dziedzinie spotka coś rzadkiego. Chociaż zgodzę się, jeśli ktoś powie, że wtedy jeszcze daleko do jakiejś bezpośrednio odczuwanej przyjemności z powodu zaspokojenia pragnienia posiadania, a przewidując dalsze podobne możliwości, tym samym odczuwa się jakąś przyjemność. Bez namiętności jednak do ładnych niewolnic i pięknych obrazów brakłoby też i powodu do uganiania się za tego rodzaju rzadkościami.

Przyjemności przewidywane zakładają zawsze istnienia przyjemności zmysłowych. Dlatego nadzieje szczęśliwego jutra z ukochaną czyni mniej szczęśliwym już dziś. W ten sposób uprzytamnianie sobie lub też jedynie pamięć tego, co może nam zapewnić przyjemność, już tym samym zmienia się w rzeczywistą przyjemność. Powstaje tylko pytanie, dlaczego, ilekroć spotyka mnie jakiś nowy dowód uznania i względów czy też zdobywam więcej majątku, a nade wszystko znaczenia, za każdym razem doznaję jakiegoś miłego uczucia? Dzieje się tak chyba dlatego, że świadomość własnego znaczenia uważa się na ogół za najbardziej niezawodny środek do pogłębienia własnego szczęścia.

O ważności swego znaczenia

Człowiek kocha się w sobie. Każdy pragnie szczęścia i każdy uważa, że posiadałby je bez reszty, gdyby mógł zapewnić sobie każdą bez wyjątku przyjemność. Stąd gonitwa za własnym znaczeniem wywodzi się z przywiązania do tego, co przyjemne.

Załóżmy, że ktoś utracił wszelką wrażliwość. Wtedy usłyszę odpowiedź, że nie będzie w nim ani śladu myśli, że otrzymamy martwy posąg. Oczywiście, że tak. Przyjmijmy jednak, że mimo to ktoś taki mógłby istnieć, a nawet i myśleć. Co by on też wtedy zrobił z władzy i królewskiego berła. Z pewnością byłoby to dla niego zupełnie obojętne. Bo jakie szczęście mógłby ten ogrom władzy dorzucić do błogiego samopoczucia człowieka nieczułego.

Ambitny dlatego tak wszędzie walczy o własne znaczenie, że przez nie spodziewa się znaleźć dla siebie coś przyjemnego. W tym wypadku „coś znaczyć" to podobnie jak „mieć pieniądze", gdyż w skutkach czyjeś znaczenie ma tę samą wartość, co portfel pełen czeków. Najważniejsze, by go mieć, a obojętne, gdzie. W Londynie czy w Paryżu mając czek mogę podjąć 100 tysięcy franków lub talarów i tym samym kupić każdą przyjemność, na którą mnie wtedy stać. Podobnie również, kiedy otrzymuję dowody uprawnienia czy jakiegoś urzędu. W oczach moich współobywateli mogę wówczas zgodnie z tymi uprawnieniami żądać zarówno określonej ilości artykułów spożywczych, jak i tego, co przyjemne. W skutkach zatem nie ma różnicy między bogactwem a znaczeniem, ponieważ być bogatym, oznacza tym samym coś móc.

W kraju, gdzie pieniądz byłby nieznany, daniny pobierano by niezawodnie w naturze, to znaczy w zbożu, winie, w bydle, paszy, w ziarnie, dziczyźnie i tym podobnych artykułach. Handel opierałby się tam na wymianie. Wobec tego sam pieniądz należałoby raczej uważać za łatwy do przenoszenia towar, za pomocą którego, dla ułatwienia sobie handlu, uzgadniano by wzajemną wymianę towarową w ogóle. Nic by chyba nie stało na przeszkodzie, aby dojść do podobnej umowy, jeśli idzie o godności i uznanie, jakimi społeczeństwa cywilizowane zwykły nagradzać zasługi oddane ojczyźnie. W rzeczywistości bowiem każda godność jest poniekąd jakąś wartością, za którą można nabywać środki do życia i zarazem osiągać jakaś przyjemność.

Gdyby założyć, że istnieje gdzieś kraj, w którym zaszczyty nie miałyby żadnego znaczenia, i gdyby przyjąć, że istnieje jakiś naród o tak głębokim poczuciu wolności i tak godny, że nie do pomyślenia byłoby dopuszczenie w nim do zbyt rażącej nierównowagi społecznej, gdzie jedni mogliby uciskać drugich, to powstaje pytanie: w jaki sposób podobny naród mógłby nagradzać czyny wielkie i zarazem skuteczne dla ojczyzny? Zdaje się, że tylko przez wyrażenie zgody na rozdział dóbr i przyznawanie przyjemności w naturze, to znaczy że do piwnic czy spichlerzy jakiegoś bohatera przekazywano by określoną ilość ziarna, piwa, paszy, wina czy innych tego rodzaju naturaliów lub też obdarowywano by go pewną ilością uprawnej ziemi albo jakimiś ładnymi niewolnicami. Już zresztą Grecy oddaniem Bryzeidy w ten sposób kiedyś nagrodzili męstwo Achillesa. U Skandynawów, u Saksończyków, Scytów, Celtów, u Samnitów i Arabów nagrodą za odwagę, talenty i cnoty była piękna kobieta lub też uczestnictwo w uroczystych biesiadach, w czasie których przy wybornych jadłach i napojach wojownicy z zachwytem słuchali urzekających pieśni bardów.

Jasne jest więc, że kiedy u wielu narodów cywilizowanych pieniądz i zaszczyty uchodzą za nagrodę za wszelkie szlachetne poczynania, to w społeczeństwach mniej zasobnych, a mających poczucie wolności, w zrozumieniu tych samych wartości dóbr i tego, co przyjemne, nagradzano bohaterów datkami w naturze, dla których zdobycia' ci ostatni stawali na wszystko gotowi. I przeciwnie, gdyby wyjść z założenia, że godności owe i wyróżnienia nie miałyby jakiegoś równoważnika, choćby w środkach żywności i w tym, co przyjemne, byłyby jedynie pustymi frazesami; wówczas takie wyróżnieniewkrótce by zlekceważono, a nawet w niedługim czasie przestałyby nęcić. Niestety, aby żołnierz szedł na podkop, trzeba, aby wypłacany mu talar naprawdę przedstawiał wartość litra wódki albo zapłatę nocy spędzonej z markietanką. Pod tym względem żołnierz się nigdy nie zmienia. Taki sam pozostaje również człowiek, który po wsze czasy za tę samą cenę pełni taki sam uczynek. Gdyby go bowiem uznać za zobojętniałego na to, co przyjemne lub przykre, to trzeba go również uznać i za niezdolnego do czynu. Nie wstrząśnie nim bowiem wtedy już żaden wyrzut sumienia, nie poruszy przyjaźń, nie pociągnie bogactwo ani odurzy władza. Komu bowiem obrzydła przyjemność, ten również będzie obojętny na jej źródła. Tylko ze strachu bowiem przed niewygodami życia i dla jego uprzyjemnienia toczy się walka o posiadanie i władzę. Ponieważ człowiek dobrze wie i pamięta, czym jest złoto i osobiste znaczenie dla zdobycia przyjemności, dlatego ubieganie się za jednym i drugim tyle mu sprawia zadowolenia. Tak więc w człowieku wszystko opiera na tym, czego może wrażeniowe doznawać, i z tego usposobienia wywodzi się nawet jego skłonność do życia w społeczeństwie.

ROZDZIAŁ VIII

O SKŁONNOŚCI DO ŻYCIA W SPOŁECZEŃSTWIE

Człowiek z natury jest roślino- i mięsożerny. Skądinąd jednak słaby i źle przysposobiony do walki, żyje pod groźbą niebezpieczeństwa ze strony silniejszych od siebie zwierząt i dlatego musi szukać towarzystwa drugiego człowieka, aby zapewnić sobie środki do życia i znaleźć ochronę przed lwem czy tygrysem. Takie wiązanie się ludzi miało z początku na celu wspólne polowanie na zwierzynę", przeznaczoną na pokarm lub dla ratowania przed nią owoców i innych roślin jadalnych. Z biegiem lat ludzie się rozmnożyli i stąd wynikła potrzeba uprawy roli, aby utrzymać się przy życiu. Dla zachęty do podejmowania takiej pracy postanowiono, aby zbiory pozostawały własnością rolnika. W tym celu zaczęto się wiązać umowami i przystąpiono do ustanowienia praw. Prawa te przyczyniły się do zacieśnienia więzów, które bezpośrednio również wywodziły się z doznawanych przeżyć, ponieważ ich konieczność była dyktowana odczuwanymi potrzebami. Czy mimo to jednak nie należałoby uważać ludzkiej skłonności do życia w społeczeństwie za coś wrodzonego, coś w rodzaju wartości moralnej? Cóż, kiedy na tyle, na ile wiadomo z doświadczenia, równie dobrze u człowieka, jak i u zwierzęcia skłonność do życia gromadnego zdaje się być wynikiem jakiejś jego potrzeby. Konieczność samoobrony bowiem gromadzi w stado zwierzęta trawożerne, woły, konie, owce i inne, a potrzeba tropienia, łapania i pożerania zdobyczy również tworzy watahy drapieżnych lisów i wilków.

Zapotrzebowanie więc i odczuty przymus jego zaspokojenia to źródła, z których wywodzi się wszelki pęd do życia gromadnego. Jest to jedyna zasada, jakkolwiek rzadko jasno stawiana, na podstawie której człowiek zbliża się do człowieka. Dlatego też i siła tej spójni uzależnia się zwykle zawsze od stopnia wyrobionego nawyku wspólnego życia oraz od natężenia jego potrzeby. Z chwilą kiedy jakiś młody członek na pół dzikiego plemienia albo podrosły odyniec poczuje się na siłach, aby już móc o siebie zadbać, wtedy młodzieniec opuszcza rodzinne koczowisko, odyniec zaś leża swych starych. Podobnie orzeł porzuca orlęta, kiedy okazują się już na tyle wprawne, że błyskawicznie rzucają się na zdobycz i tym samym nie wymagają już dalszej opieki.

Tak bywa, że więzy, które łączą dzieci z ojcem i ojca z dziećmi, są znacznie słabsze, niż to na ogół się mniema. Zbytnia niezłomność tych więzów mogłaby się nawet okazać niepożądana dla społeczeń- stwa. Główną namiętnością obywatela bowiem winno być całkowite przywiązanie do obowiązujących praw i do tego, co dobre dla ogółu. Przykro mi poniekąd tak mówić, ale, niestety, ludzkie przywiązanie synowskie musi się przyporządkować miłości ojczyzny, gdyż jeśli ta nie przeważy każdego innego uczucia, to ani marzyć o znalezieniu kryteriów dla tego, co złe albo dobre, bez czego musi skończyć wszelka moralność.

Ponieważ podświadomie wyczuwano niebezpieczeństwo, jakie mogło grozić człowiekowi z przesadnego przywiązania do rodziny, przykazano mu nade wszystko kochać Boga i to, co dobre. Gdyby bowiem uprawomocnić przesadną miłość rodzinną i uznać ją za najważniejszą, wtedy dla potrzeby lub dla wygody ojca syn byłby w prawie obrabować sąsiada albo i ograbić skarb państwa. Ile rodzin, tyle byłoby wówczas interesami skłóconych społeczności, które żyłyby we wzajemnej i nigdy nie kończącej się wojnie.

Każdy pisarz okłamałby tylko przeciętnego człowieka i dawałby mu błędne pojęcie o tym, co moralne, gdyby głosząc inne poglądy, skłonność do życia w społeczeństwie chciał uzasadnić czymś innym niż naturalną i życiową potrzebą.

Leżało bowiem niewątpliwie w zamierzeniach natury, aby wdzięczność i przywiązanie stanowiły w człowieku coś w rodzaju prawa ciążenia, które kierowałoby go ku ojcu i matce. Ale wolą natury jest również, aby człowiek w naturalnym dążeniu do własnej niezależności odnajdywał i drugie prawo, a mianowicie siłę odśrodkową, która by przynajmniej równoważyła nadmiar tego, co go pociąga. Tym się tłumaczy, dlaczego córka chętnie porzuca matkę, aby zamieszkać z mężem, lub dlaczego syn bez wahania opuszcza dom rodzinny dla jakiejś posady w Indiach czy stanowiska na prowincji albo po prostu dlatego, że chce podróżować.

Mimo domniemanej siły miłości, mimo przyjaźni czy przywiązania niemal codziennie, również i w Paryżu, przenoszą się ludzie z dzielnicy do dzielnicy, zmieniają znajomości i towarzystwo. I dla ukrycia tego zaczynają przesadnie prawić o przywiązaniu albo przyjaźni, a skłonność do życia w społeczności chcą uważać za miłość lub za coś wrodzonego. Czy podobna więc naprawdę nie pamiętać, że w istocie źródło tego wszystkiego leży w zakresie doznań zmysłowych?

Temu źródłu zawdzięcza się wyłącznie zarówno przywiązanie do siebie samego, jak i silne umiłowanie niezależności. Czy boży prawodawca musiałby ludziom nakazywać wzajemną miłość oraz miłość ojca i matki gdyby, jak to się zwykle mówi, człowiek ciągnął do człowieka na podstawie jakiejś wzajemnej i nieodpartej siły? Czy wtedy raczej nie zostawiłby tego samej naturze, która przecież bez sięgania po przykazanie zmusza głodnego do jedzenia, a spragnionego do picia, do rozszerzania się źrenic na światło i odruchowego usuwania palca od ognia?

Zresztą i doświadczenia podróżników nie dostarczają nam bynajmniej danych na potwierdzenie rozpowszechnianego dość mniemania, jakoby przywiązanie człowieka do człowieka było czymś aż tak bardzo powszechnym. Dlatego też i uratowany z okrętu rozbitek, kiedy stanie na nie znanym sobie lądzie, nie rzuci się z otwartymi ramionami na szyję pierwszego z brzegu napotkanego człowieka, ale, przeciwnie, najpierw raczej przycupnie pod jakimś krzakiem i stamtąd dość długo śledzi zachowanie się tubylców, zanim dopiero później, i to jeszcze z lękiem, do nich podejdzie.

Powie mi ktoś może, że kiedy jakiś okręt europejski przybija do nie znanej wyspy, wtedy tubylcy masowo gromadzą się na brzegu. Takie zjawisko jest niewątpliwie dla nich wielkim wydarzeniem. Mają bowiem wtedy okazję obejrzeć nie znaną sobie odzież i zbroję, broń i narzędzia, które budzą ich ciekawość . Ale, niestety, po tym pierwszym wrażeniu rodzi się w nich chęć posiadania tego wszystkiego, co im się tak podoba. I wtedy stają się już mniej przyjaźni, bardziej zachłanni i myślą tylko o znalezieniu sposobu, aby bądź podstępem, bądź siłą zdobyć upragnione rzeczy. W tym celu czyhają tylko na sposobność, aby mogli okraść, splądrować, a nawet i wymordować Europejczyków, którzy zresztą przez podboje Meksyku czy Peru dali im pierwsi przykład takiego właśnie bezprawnego i okrutnego postępowania.

Zakończeniem tego rozdziału niechaj będzie zatem postulat, aby zasady moralności i polityki, jak zresztą zasady każdej innej naukowej dyscypliny, były ustalone na podstawie dostatecznej ilości zebranych faktów i danych doświadczenia. Z posiadanych zaś dotychczas doświadczeń w zakresie moralności wynika, że wzajemne zbliżenie się ludzi pochodzi z konieczności obopólnej pomocy oraz z całego mnóstwa potrzeb, które wiążą się z tą właśnie zmysłową wrażliwością, którą uważam za źródło naszych poczynań, błędów i naszych zalet.

Nie wyrzekając się zatem niczego z moich dotychczasowych poglądów uważam, że mam prawo do wystąpienia w obronie książki O umyśle i przeciwstawienia się niedopuszczalnym zarzutom stawianym jej w kołach, w których rządzi obłuda i głupota.

ROZDZIAŁ IX

O SŁUSZNOŚCI ZASAD PRZYJĘTYCH W KSIĄŻCE O UMYŚLE

Kiedy ukazała się książka O umyśle, teolodzy nazwali mnie wichrzycielem obyczajów. Zarzucono mi, że opierając się na Platonie i Plutarchu oraz korzystając z doświadczenia głoszę, jakoby pożądanie kobiety mogło niekiedy prowadzić mężczyznę do cnoty.

W tym wypadku na szczęście rzeczywistość mówi za siebie, a ich wyrzekania, to wierutna niedorzeczność. Można by ich bowiem zapytać, że jeżeli za pracę i włożony wysiłek nagrodą może być chleb, to dlaczego nie kobieta? Wszak bez ofiarności dla ojczyzny w ogóle trudno na cokolwiek zasłużyć i dlatego wszystko, co warto by zapragnąć, może się w tym wypadku okazać również podnietą do cnoty.

W czasach kiedy groźba napadów z północy i strach przed mnóstwem band stale trzymały mieszkańców pod bronią i kiedy kobiety często zdane na łaskę i niełaskę zdobywców ustawicznie potrzebowały obrony, wtedy tylko waleczność mogła być w cenie. W tych warunkach również i względy kobiece stawały się nagrodą .dla tych, którzy byli najdzielniejsi. Oto dlaczego każdy mężczyzna, któremu na tych względach zależało, chcąc na nie zasłużyć, musiał się wysilać na nieprawdopodobne często dowody odwagi, jaka przed czterema jeszcze wiekami wyróżniała każdego walecznego rycerza.

Jedyną "zaletą więc, jaką w owych czasach naprawdę ceniono, była waleczność, a umiłowanie tego, co przyjemne, było tym, co do niej wiodło. Kiedy zaś nastąpiła zmiana obyczajów i wskutek wyższego poziomu kultury w społeczeństwie wszystko zaczęło się ze sobą .wiązać, kobieta poczuła się bardziej bezpieczna, już mniej zależało jej na obrońcach, ponieważ porywanie kobiet przestało być nagminne. W ten sposób kobiecy entuzjazm dla waleczności zaczai się zmniejszać, w miarę jak strach ustępował z serca kobiety; dzisiejsze zaś jeszcze tu i ówdzie istniejące uznanie dla męstwa to już tylko dalekie echa tradycji. I nie ma się czemu dziwić, jeżeli obecnie woli się raczej młodego kochanka, który może być na każde skinienie, który jest wytworny, a nade wszystko ma czym płacić. Dzisiejszej kobiecie to wystarcza.

Tak więc w zależności od zmian obyczajowych i ustrojowvch względy kobiece pozostają nadal lub też przestają być podnietą- do przyswajania sobie takich czy innych zalet. Miłość zatem jako taka nie jest czymś bezwzględnie złym i wobec tego dlaczego każdą przyjemność uważać zaraz za źródło społecznego zepsucia obyczajów. Przecież mężczyźni zawsze mieli mniej więcej te same potrzeby i zawsze je zaspokajali. Im więcej w jakiejś epoce społeczeństwo składało hołd miłości, tym więcej w nim było mężczyzn silnych i rosłych. Jak wynika ze skandynawskiej mitologii Eddy, z irlandzkich poematów ersyjskich, a wreszcie z całej historii, epoki uznane za najbardziej heroiczne i prawe bynajmniej nie były tymi, w których by szczególnie dbano o wstrzemięźliwość.

Młodość ciągnie do kobiety, gdyż silniejszy u młodego niż w starości jest żar rozkoszy, a minio to młodość ma w sobie coś więcej z ludzkiej życzliwości i z cnoty lub przynajmniej okazuje więcej zapału, który przecież bynajmniej nie jest wadą.

Wcale nie miłość ani haremy skorumpowały Azję i nie one zdeprawowały obyczaje Medów, Asyryjczyków, Hindusów i innych ludów. Grecy, Saraceni czy Skandynawowie nie byli również bardziej powściągliwi ani bardziej wstydliwi niż Persowie czy Medowie, a przecież nigdy nie uważano ich za narody specjalnie zniewieściałe ni przeżyte.

Źródłem zepsucia mogą być raczej tylko te względy kobiece, które się zdobywa za pieniądze, kiedy mianowicie przyjemność tę można u nich kupić, kiedy miast być nagrodą wypłaconą za talenty lub zasługi, pieniądzem opłaca się intrygi i pochlebstwa, kiedy wreszcie jakiś satrapa lub nabab na skutek samowoli i przemocy może od władcy uzyskać zgodę na prześladowanie, a grabienie własnych poddanych i przywłaszczenia sobie ich mienia.

Kobiety mają coś wspólnego z pożądanymi przez ludzi zaszczytami, które czasem mogą być nagrodą nieprawości, kiedy dla ich zdobycia trzeba schlebiać możnym, dla kogoś mocniejszego podeptać słabszego i dla wygody panującego zdradzić dobro narodu. Zaszczyty wtedy, pomyślane pierwotnie jako nagroda i wyraz uznania za zasługi i talenty, przemieniają się w źródło moralnego rozkładu. Jak wynika zatem, kobiety podobnie jak zaszczyty, zależnie od epoki i panujących obyczajów, mogą zarówno wieść do grzechu, jak i zachęcać do cnoty. Nie środki więc służące do zdobywania przyjemności stanowią narzędzie społecznego zepsucia obyczajów. Często tak bywa, że surowy kaznodzieja moralności — kiedy bez wytchnienia piorunuje na wszystko, co rodzi przyjemność — jest tylko tubą swojej kochanki lub tego, przed kim wyznaje własne grzechy. Jakże bowiem pogodzić chęć stłumienia w człowieku wszelkiego porywu z zamiarem utrzymania w nim mimo to zapału do działania! Do niczego już taki człowiek i ani śladu w nim chęci do myślenia, jeśli zabraknie mu celu, o który warto by walczyć.

ROZDZIAŁ X

O TYM, ŻE TO, CO ZMYSŁOWO PRZYJEMNE, NAWET NIEŚWIADOMIE JEST DLA LUDZKOŚCI NAJSILNIEJSZYM BODŹCEM POSTĘPOWANIA

To, co sprawia przyjemność lub cierpienie fizyczne, jest tym, co człowieka skłania do działania. Głód dlatego jest szczególną podnietą ludzkiego działania, że wśród wielu potrzeb występuje on najczęściej i daje się najdotkliwiej odczuwać. W życiu leśnym właśnie głód i trudności w znajdywaniu środków do jego zaspokajania zapewniają zwierzętom mięsożernym przewagę nad zwierzętami roślinożernymi. Głód powoduje u pierwszych różne przejawy sprytu w szukaniu i łapaniu zwierzyny i on również zmuszał człowieka pierwotnego do wielomiesięcznej włóczęgi po mokradłach i leśnych uroczyskach, uczył go sprawnego napinania łuku, zaciągania sieci i zakładania sideł na upatrzoną zdobycz. W społeczeństwach cywilizowanych również głód działa na człowieka ożywczo, skłania go do uprawy roli, zmusza do wyuczenia się zawodu i do sumiennej pracy. W trakcie tej pracy zwykło się tylko zapominać o tym, co spowodowało jej przyjęcie, ponieważ umysł ludzki zwraca mniej uwagi na potrzeby, bardziej zaś uczula się na to, co może mu posłużyć do ich zaspokojenią. Trudniej bowiem jedzenie przygotować niż je spożyć. Gdyby nieba uwolniły człowieka od potrzeb i gdyby przyroda bez jego współudziału zatroszczyła się o to, by miał co jeść i bez niego zadbała o powietrze i o wodę, pogrążyłby się wówczas na zawsze w nieróbstwie. Biedny, a z nim większa część ludzi, dlatego idzie do pracy, że cierpi głód. Człowiek zaś wolny od trosk tego rodzaju, a więc zamożny, działa raczej dlatego, że sprawia mu to przyjemność. Jeśli natomiast mowa o przyjemnościach, to te, które może kobieta nam zapewnić, mają w życiu niewątpliwie największą wagę i wydają się nam szczególnie korzystne. Sama już bowiem natura czyniąc je tak wdzięcznymi miała na celu, aby stały się one jednym z najpotężniejszych źródeł naszej aktywności.

Nie ma innej namiętności, która by mogła równie przekształcać człowieka. Ulegają jej nawet i zwierzęta. Lękliwe bowiem i wobec najsłabszego przeciwnika pierzchliwe stworzenie nabiera energii, kiedy przychodzi nań chwila miłości. Na jej zew prężnieje, zapomina o strachu, uderza i zaczyna walczyć nie tylko z sobie równym, ale nawet i z silniejszym rywalem. Żadne niebezpieczeństwo ani żaden trud nie zahamuje miłości, w której tkwi przecież źródło życia. Dopiero w miarę wygasania jej siły zanika ludzka żywotność, a czuje się zbliżanie śmierci.

Z tego, co przyjemne i fizycznie bolesne, każda również zwierzchność czerpie swe istotne i jedyne uznanie godne bodźce postępowania. Wszak nikt nie ubiega się nigdy o sławę, bogactwo czy zaszczyty dla nich samych, ale szuka jedynie tego czegoś przyjemnego, co niesie z sobą wielkie imię, zamożność albo zdobyta godność. I cokolwiek by się mówiło, trudno nie uznać nad nami wszechwładztwa tego, co może nam sprawić zmysłowa przyjemność, jak długo choćby napiwek będzie dla robotnika fizyczną podnietą do pracy.

Okazuje się zatem, że społeczne zepsucie obyczajów nie jest bynajmniej czymś, co by występowało na skutek ubiegania się za takimi przyjemnościami. W rzeczywistości bowiem jedynie ten naród pozostanie zniewieściały i moralnie zepsuty, który użyje sposobów występnych do zdobycia tychże samych przyjemności, jakie poprzez szlachetne poczynanie stają się udziałem narodów wielkich.

Człowiek to mechanizm, który puszczony w ruch przez siłę zmysłowych doznań musi już iść pod ich napędem. Jest on jakby kołem obracanym wodą, które podnosi tłoki i ciągnie wodę przeznaczoną do zapełniania basenów.

Wykazawszy w ten sposób, że wszystko w nas sprowadza się do wrażeń i pamięci i że wrażeń doznaje się tylko za pomocą pięciu zmysłów, a chcąc z kolei zbadać, czy umysłowa sprawność uzależnia się od stopnia wyrobienia narządów zmysłowych, trzeba by się przekonać, czy rzeczywiście umysłowa wyższość pozostaje w jakimś stosunku do wyczulenia zmysłów i większej możliwości zapamiętywania. Gdyby na doświadczeniu wykazać, że niższy poziom umysłowy wynika ze słabszych zmysłów i z bardziej ubogiej pamięci. wtedy nie byłoby już żadnej wątpliwości co do jedynej przyczyny stałej nierówności umysłowej. A zatem całe postawione tu zagadnienie sprowadza się teraz wyłącznie do przebadania tego zjawiska.

ROZDZIAŁ XI

O NIERÓWNEJ MOŻLIWOŚCI ZAPAMIĘTYWANIA

W związku z tym zagadnieniem ograniczę się jedynie do powtórzenia tego. co już wyłuszczyłem w książce O umyśle, i dlatego pewne rzeczy tylko przypomnę.

l-o. Tacy jak Hardouin. Longuerue, Scaliger i inni wybitni pamięciowcy nie zdradzali na ogół równie wielkiego umysłu i nigdy nie można by ich ocenić na tej samej płaszczyźnie, co Machiavellego, Newtona czy Tacyta.

2-o. Wybitna umysłowość nie musi koniecznie iść w parze z jakąś szczególną pamięcią, jeśli obojętnie,'w jakiej dziedzinie chce pokazać coś nowego i zasłużyć na miano odkrywcy czy człowieka genialnego, gdyż na to. jak stwierdza Descartes. trzeba raczej więcej samodzielnie myśleć niż biernie tylko czegoś się uczyć.

Jeśli się chce posiadać zdolność zapamiętywania, należy dbać o pamięć i codziennie wytrwale ją ćwiczyć. Również aby przyswoić sobie nawyk myślenia, trzeba się doń przyzwyczajać przez codzienne rozważania. Trawić jednak czas na rozmyślaniach, nie oznacza wcale zapamiętywania jedynie wszelkiego rodzaju faktów. Człowiek bowiem, który wiele myśli i zastanawia się. o tyle mniej zazwyczaj ma pamięci, o ile rzadziej z niej korzysta. A zresztą wybitna pamięć nie jest jeszcze wszystkim, zwłaszcza jeśli się zważy, że pamięć przeciętna człowiekowi wybitnemu w zupełności może wystarczyć. Już bowiem sama znajomość języka ojczystego zapewnia człowiekowi dostateczny zasób pojęć. Aby natomiast zasłużyć na miano człowieka rozumnego, wystarczy tylko umieć te pojęcie rozważać i w ten sposób zdobywać nowe i ciekawe lub przynajmniej pożyteczne albo niosące z sobą coś miłego wnioski. Pamięć zaś w tym wypadku zasobna w słowa z zakresu danego języka i bogata w myśli nurtujące takie lub inne społeczeństwo jest niby paletą z roztartymi farbami. Malarz na takiej palecie odnajduje coś w rodzaju surowego materiału, z którego wyczarowuje wspaniały obraz. Z kolei od niego zależy, aby te farby mieszać i tak je nakładać na płótno, by dobywać najbardziej trafne odcienie, osiągać właściwy koloryt i stworzyć wreszcie piękny obraz.

Zresztą zupełnie przeciętna pamięć ma znacznie większe możliwości, niż to się zazwyczaj stwierdza. Bez znajomości trzech lub czterech języków obcych trudno w Niemczech lub w Anglii nazwać człowieka dobrze wychowanym. Gdyby taką naukę języków objąć zwykłym planem nauczania, to nie trzeba by do niej specjalnych zdolności, każdy człowiek ma z natury więcej pamięci, niż by była potrzeba do wykrycia jakiejś wielkiej prawdy. Warto przy tym wspomnieć, że jeśli wyższość umysłowa, jak utrzymuje Hobbes. polega głównie na znajomości istotnej treści oznaczanych wyrazów, i że jeśli nie ma nikogo, kto by przez analizę określeń, jakie znajduje we własnym języku, nie stawał wobec takiej obfitości problemów, dla których rozwiązania za krótkie okazałoby się najdłuższe życie, to chyba nikt nie ma prawa do uskarżania się na własną pamięć. Można co najwyżej powiedzieć, że jedni zapamiętują coś łatwiej, inni znowu trudniej, i to w zasadzie jest słuszne, gdyż na ogół łatwiej się pamięta słowa używane we własnym języku niż wyrazy w języku obcym, zwłaszcza jeśli się nim tylko rzadko mówi. Stąd wniosek, że o tyle łatwiej można sobie zapamiętywać, o ile to coś będzie jakoś bardziej bliskie. Istnieje jedyna rzeczywista różnica pomiędzy tą czy inną pamięcią, to jest nierówność zasięgu pamięci. A zatem, jak już wykazałem, jeżeli każdy normalny człowiek posiada taką pamięć, że może opanować najtrudniejsze pojęcie, to sam geniusz nie musi być koniecznie wyrazem jakiejś szczególnie zasobnej pamięci. Warto by tu przejrzeć trzeci rozdział w trzeciej rozprawie książki O umyśle, gdzie zagadnienie to omówiłem wszechstronnie. Doświadczenie chyba wystarczająco potwierdza, że, ogólnie rzecz biorąc, nie na niedostatek pamięci należy składać braki umysłowe.

Gdyby ktoś jednak nadal utrzymywał, że braki te pochodzą z nierównego rozwoju pozostałych narządów, wówczas nad tym należałoby się zastanowić.

ROZDZIAŁ XII

O RÓŻNYM WYROBIENIU ORGANÓW ZMYSŁOWYCH

Przyjmując, że w człowieku wszystko się sprowadza do wrażliwości zmysłowej, dochodzimy do wniosku, że ludzie różnią się między sobą tylko odcieniem doznawanych przez siebie wrażeń. Narzędziem tych wrażeń jest każdy z pięciu zmysłów, przez które niby przez pięć wejść wyobrażenia przedostają się do głębi duszy. Czy u każdego jednak wszystkie te wejścia będą w ten sam sposób przystępne, czy też, przeciwnie, w zależności od różnej budowy wzroku, słuchu, dotyku, smaku i powonienia każdy na swój sposób odczuwa, smakuje, posługuje się dotykiem, widzi i słyszy? Wobec tego, czy ludzie zmysłowo najbardziej uczuleni nie winni się okazać tym samym i umysłowo najbardziej rozwinięci, a może to wyłącznie tacy mogą nimi być?

Doświadczenie w tym wypadku, moim zdaniem, nie zgadza się jednak z takim rozumowaniem. Chociaż z doświadczenia jasno wynika, że pojęcia nasze wywodzą się ze zmysłów, to bynajmniej nie oznacza, że miernikiem umysłu zawsze się okaże mniejsze lub większe wysubtelnienie zmysłowe. Bo na przykład kobiety, u których skóra w większej mierze niż u mężczyzn wydelikacona, czyni je wrażliwszymi na dotyk, umysłowo nie stoją' wcale wyżej ód Voltaire'a.

Wiadomo, że Homer i Milton już we wczesnej młodości utracili wzrok. Taka przedwczesna ślepota zatem już w samej strukturze oczu winna by zakładać jakiś brak, a tymczasem jaką to wspaniałą posiadali wyobraźnię! Podobnie rzec można i o Buffonie, który jest krótkowidzem, a przecież co to za otwarta głowa i jakżeż barwny jego styl! Ilekroć sięgnie się po doświadczenie, ono zawsze potwierdzi, że każda wyższość umysłowa pozostaje niezależna od takiego czy innego wyrobienia narządów zmysłowych i że ludzie normalni, zdrowi na tyle z natury rozporządzają zmysłową wrażliwością, że mogą wykrywać najtrudniejsze do poznania problemy w dziedzinie matematyki, chemii, w polityce, w fizyce czy w innych dyscyplinach.

Gdyby bowiem umysłowy polot naprawdę zakładał konieczność jakiegoś szczególnego wyrobienia narządów zmysłowych, wtedy przed dopuszczeniem kogoś do trudnych studiów i przed skierowaniem go na drogę naukową czy do działalności politycznej należałoby się wpierw przekonać, czy ktoś taki ma wzrok orli, czy dysponuje wrażliwością czułka i czy zna, co to jest lisi węch albo kreci słuch.

Wartość psa lub konia uzależnia się na ogół od czystości jego rasy. Zanim się więc kogoś zatrudni na jakimś stanowisku, trzeba by najpierw zbadać, czy jego ojciec był kimś naprawdę rozsądnym, czy też umysłowo ograniczonym. Dlatego jednak nikt nie pyta o podobne sprawy, że bardzo rozsądni ojcowie miewają nieraz głupawe dzieci i że ludzie o końskim zdrowiu specjalnie raczej nie grzeszą rozumem, a zresztą i samo wreszcie doświad- czenie potwierdza bezsens podobnych pytań. Ono właśnie wskazuje, ,że genialnych można spotkać wśród ludzi o różnym wzroście i róż- norakim usposobieniu, że mogą być nimi sangwinicy, cholerycy i flegmatycy, słusznego i małego wzrostu, otyli i wychudzeni, o budowie atletycznej, drobni i melancholicy oraz że nie zawsze najwięcej rozumu zdradzają ci, którzy odznaczają się wyjątkową siłą i tryskającym zdrowiem.

I cóż z tego. że ktoś, załóżmy, będzie się odznaczał szczególnie wyostrzonym zmysłem, że potrafi odczuwać coś, co zupełnie uchodzi doznaniu zwykłego człowieka i czego inni nie potrafią przeżywać, ponieważ zmysły mają mniej wyczulone. Nie oznacza to bynajmniej, że ktoś taki okazać się musi również umysłowo lepiej rozwinięty, ponieważ doznania zmysłowe, obojętne zazwyczaj, kiedy się ich wzajemnie nie porównuje, nie miałyby pomiędzy sobą żadnego bliższego związku. Gdyby zaś czyjś umysł był równie subtelny jak jego zmysły, wtedy wykrywałby prawdy dostępne tylko zaledwie dla dziesięciu lub dwunastu wybranych osób na świecie, wskutek czego przeciętny umysł człowieka pozostałby całkowicie poza możliwościami rozwoju. Dodam jeszcze to, że osobnicy tak wyczuleni musieliby siłą rzeczy osiągać takie wyniki naukowe, które niepodobna byłoby uprzystępnić przeciętnemu człowiekowi. A przecież nikt nie zna czegoś tak nieprzystępnego.

Cała wiedza bowiem zawarta w dziełach Locke'a czy Newtona może być przyswajana przez każdego normalnie rozwiniętego człowieka, mimo że nikt nie musi być przy tym jakoś specjalnie uwrażliwiony w smaku, powonieniu, we wzroku, słuchu czy dotyku.

Pamiętając, że w przyrodzie nic się dwukrotnie tak samo nie powtarza, można by śmiało twierdzić, że pod niektórymi względami nawet osobnicy szczególnie uwrażliwieni mogą się pomiędzy sobą jeszcze także różnić. W takiej sytuacji każdy winien by doznawać wrażeń i zdobywać myśli, których by w żaden sposób niepodobna było przekazać innym. A wiadomo, że takich myśli nie ma w żadnym wypadku, gdyż każdy, byleby jasno myślał, łatwo może się z innymi porozumieć. Dla człowieka normalnie rozwiniętego wszystko zatem stoi otworem.

Jednym z czynników, który mógłby najbardziej wpływać na umysły, byłyby ewentualnie różnice klimatyczne i sposób odży wiania się. Tymczasem i pod tym względem, jak wspomniałem, opasły Anglik wyhodowany na maśle i mięsie w klimacie wilgotnym na pewno umysłowo nie stoi niżej od chudego raczej Hiszpana przyzwyczajonego do czosnku i cebuli w warunkach klimatycznych szczególnie suchych. A oto co na temat ludów mauretańskich opowiada angielski lekarz Shaw, który zasługuje na pełne zaufanie równie ze względu na wierny i dokładny charakter czynionych przez siebie obserwacji, jak i dlatego, że stosunkowo niedawno ukończył swoje podróże po Afryce północnej. „Powodem opóźnienia ludów tych w dziedzinie nauki i techniki, pisze, nie jest bynajmniej jakaś wrodzona nieudolność czy umysłowe upośledzenie. Mauretańczycy bowiem odznaczają się dobrze rozwiniętym, , a nawet niemal genialnym umysłem. Nauką jednak nie zajmują się oni dlatego, że nie odczuwają potrzeby jakiegoś współzawodniczenia w tej dziedzinie, gdyż władcy ich nie zostawiają im ani swobody, ani też wypoczynku, tak nieodzownego przy uprawianiu i doskonaleniu naukowej działalności. Jak większość ludów wschodnich Mauretańczycy, od urodzenia niewolniczo skrępowani, do każdego wysiłku nauczyli się odnosić wrogo i nie podejmują niczego, co by wprost nie dotyczyło ich, tylko jakiegoś osobistego interesu". Jedynie poczucie wolności zatem może w społeczeństwie rozniecać święty żar pragnienia sławy i chęć wzajemnej o nią walki. A jeśli, niby rzadki ptak zapędzony nagłą wichurą, w jakiejś epoce ni stąd ni zowąd zjawia się w jakimś kraju wybitny człowiek, to niech nikt nie sądzi, że stało się to wskutek tylko splotu czysto przyrodzonych okoliczności, ale raczej niech dopatruje się w tym przyczyn o charakterze moralnym. Byle bowiem umieć godnie nagradzać talenty, to obojętnie w jakim ustroju, niby z nasienia zębów kadmusowego smoka, z takiego uznania zrodzą się właściwi ludzie. Kolebką znakomitości nie jest przecież panowanie Augusta, ani Ludwika XIV, ale opieka, jaką państwo otacza wielkich ludzi.

Mylą się ci, którzy próbują utrzymywać, że dzieła, które rozsławiły swych twórców, to owoce ich pierwszego młodzieńczego zapału lub, że tak powiem, świeżości ich wrażeń. Prawda, że Racine przed trzydziestym rokiem życia napisał Aleksandra i Andromachę, tym niemniej po pięćdziesiątce bynajmniej nie gorszą od poprzednich stworzył Atalię. Drobne niedomagania zdrowia nie muszą gasić geniuszu. Sądowy obrońca co roku wygrywa lub przegrywa ogólnie mniej więcej tę samą ilość prowadzonych przez siebie spraw, lekarzowi udaje się wyleczyć albo też nie uratować tej samej liczby pacjentów, a człowiek genialny, nawet jeśli nic go nie rozprasza, nic nie pociąga, nic nie wprowadza w stan szczególnego napięcia ani nawet kiedy nie odczuwa żadnych dolegliwości, daje co roku niemal tę samą produkcję twórczą, choć przecież nikt na świecie nie czuje się w każdym roku wciąż tak samo.

Niezależnie więc od różnic w sposobie odżywiania się w takim czy innym społeczeństwie, niezależnie od szerokości geograficznej zamieszkania' czy zmian klimatycznych nie zmieniają się w niczym zdolności umysłowe człowieka. Takie lub inne zalety umysłowe nie zależą od zdrowia fizycznegoJ ani od werwy, z jaką oddziaływają organy zmysłowe, ani też od mniej lub bardziej wyczulonej zmysłowej wrażliwości. Niewiele tu nawet znaczy, czy ten stan rzeczy znajduje potwierdzenie w doświadczeniu, bo jeśli nawet tak jest naprawdę, to mogę ponadto wykazać, że jest tak dlatego, ponieważ inaczej być nie może. Okazuje się więc, że wyjaśnienia faktu umysłowej nierówności trzeba jeszcze nadal się doszukiwać w jakimś nie znanym dotąd innym czynniku.

Sądzę więc, że na potwierdzenie słuszności takiego poglądu, kiedy się okazało, że w człowieku wszystko ostatecznie sprowadza się do wrażeń zmysłowych, należy przypuszczać, że jakkolwiek ludzie wzajemnie się różnią, to zawsze różnią się tylko w odcieniach ich doznań zmysłowych.

ROZDZIAŁ XIII

O RÓŻNYM SPOSOBIE ODCZUWANIA

Ludzie mają różne upodobania, które w równej mierze mogą pochodzić z nabytych przyzwyczajeń, z braku jednolitego wychowania, jak i z nierównego w swym wyrobieniu usposobienia. To już np. sprawa przyzwyczajenia, że Murzyn woli hebanową płeć Afrykanki niż śnieżnobiałe i różowane twarze naszych Europejek. Z przyzwyczajenia też, zależnie od zamieszkiwanego kraju, ktoś przepada bardziej za taką, a nie inną muzyką, w wyniku czego jakoś szczególniej uwrażliwia się na określone przeżycia słuchowe. Nie mam bynajmniej zamiaru poświęcać więcej uwagi wszelkiego rodzaju upodobaniom wrodzonym albo nabywanym pod wpływem różnego wychowania, lecz chciałbym jedynie omówić wielorakość upodobań powstałych wyłącznie z różnicy wrażeń doznawanych wskutek oddziaływania tych samych podniet.

Trzeba by doprawdy kolejno być sobą i przemieniać się w innych, aby posiąść dokładne rozeznanie takiej różnicy. Zawsze jednak, niestety, pozostaje się sobą. Dlatego, aby w tej dziedzinie czegoś się dowiedzieć, ze szczególna uwaga należy analizować całą różnorodność wrażeń, jakie u poszczególnych ludzi wywołują te same podniety. Każdy, kto pod tym względem wejrzy nieco w siebie, zobaczy, że porozumienie i wzajemne wśród ludzi przekazywanie sobie myśli byłoby czymś wręcz niemożliwym, gdyby jeden widział kwadratowe to, co dla drugiego jest okrągłe, jeden widział mleko białe, inny zaś czerwone i gdyby w róży dostrzegać tylko ciernie, a potworów w Egmont i Forcaląuier! A przecież jednak ludzie rozumnie i wzajemnie dzielą się myślami. Widoczne zatem, że te same podniety budzą w nich mniej więcej te same doznania.

Dla lepszego uwypuklenia samego problemu spróbujemy na jakimś przykładzie zobaczyć, na czym właściwie polegają różnice i podobieństwa pomiędzy ludźmi.

A zatem w czymże każdy z nas podobny jest do drugiego człowieka? W tym, że każdy, jak tylko może, ucieka przed nudą, że każdy z nudy goni za jakąś rozrywką, i w tym, że im u kogoś jakieś doznanie jest silniejsze, tym również na ogół milsze, byleby tylko nie przekraczało szczytu napięcia i tym samym nie stawało się przykre.

Różnią się natomiast ludzie w tym, że natężenie przeżycia, które u jednych jest szczytem przyjemności, u drugich może już być początkiem czegoś, co sprawia przykrość. Natężenie światła dla mnie nawet miłe, może razić oczy mojego przyjaciela, jakkolwiek zgodnie obaj uważamy światło za jedno z najpiękniejszych zjawisk przyrody. Skąd zatem taka jednomyślność oceny przy równoczesnym sprzecznie zróżnicowanym przeżyciu? Chyba stad. że podobne zróżnicowanie w rzeczywistości jest nader słabe i że przy słabym natężeniu świetlnym oko wyczulone dozna wrażenia równie miłego, jak przy pełnym blasku dziennym doznało oko zdrowe, chociaż nie tak uczulone. Pomijając dziedzinę przyrodniczą, w zakresie moralności jeszcze mniej jest różnic w sposobach reagowania człowieka na te same podniety, co widać choćby z tego, że w Chinach znane są te same przysłowia, które powtarzamy również i w Europie. Sądzę więc, że nie należy przeceniać nieznacznych różnic organicznych występujących u poszczególnych ludów, gdyż poprzez wzajemne porównania tych rzeczy każdy z nich osiąga te same wyniki.

Innym dowodem na istotną równość umysłową są zdobycze w dziedzinie tych samych umiejętności wszędzie tam, gdzie tylko zaistniało na nie podobne zapotrzebowanie i gdzie te umiejętności znalazły poparcie ze strony zwierzchności państwowej. Aby uzasadnić ten pogląd, warto by jeszcze wspomnieć o podobieństwach, jakie u różnych narodów istnieją w zakresie ustawodawstwa i państwowych form ustrojowych. I tak, zdaniem Poivre'a, w większości przez Malajów zaludniona Azja w rzeczywistości rządzi się naszym starym prawem feudalnym. Malajowie bowiem, podobnie jak i nasi przodkowie, nie mają w sobie niczego z łagodnego usposobienia rolnika, 'ale, przeciwnie, są bojowniczy i odznaczają się niemal szaleńczą odwagą. Okazuje się zatem, że rycerska odwaga to bynajmniej nie jakaś wyjątkowa koncepcja stworzona na europejskim gruncie społecznym. Widać zatem, że wbrew powszechnemu mniemaniu człowiek na ogół jest bardzo podobny do człowieka, a jeśli się różnimy, to raczej tylko w rozmaitym natężeniu tego, co wspólnie przeżywamy. Prawie na każdego poezja na przykład oddziaływa w sposób przyjemny. Z równym prawie przejęciem wyśpiewa każdy ów hymn do słońca, jaki znajdujemy na początku trzeciej pieśni Raju utraconego. Ten ulubiony przez wszystkich fragment dlatego każdemu tak przypada do serca, że przedstawiając niewysłowiony urok światłości poeta posługuje się wyrazem, który chociaż nie określa cech żadnego z konkretnych dni, tym niemniej każdemu pozwala widzieć rzeczy w takim oświetleniu, jakie każdy dla siebie uzna za najbardziej wdzięczne. Oto dowód. W przeciwnym razie, gdyby promienie świetlne na każdego tak silnie i głęboko nie oddziaływały, to nie do pomyślenia, aby w powszechnym mniemaniu mogły one uchodzić za najbardziej urocze zjawiska w świecie. A rozszalały żywioł ognia, który u wszystkich prawie ludów stał się symbolem boskiego majestatu, czy również nie potwierdza zgodności wrażeń doznawanych pod wpływem działania tych samych podniet? Bez tej zgodności jakże niewiele czegoś pewnego mogliby zdobywać filozofowie w szukaniu piękna i bezwzględnego dobra i gdzież bez niej szukać by można kryteriów w ustalaniu zasad dobrego smaku?

Każdy pozostaje pod wrażeniem prawdy i porywającego piękna zjawisk świata zewnętrznego. Chociaż nie wywierają one na wszystkich jednakiego wrażenia, to — jak wiadomo z doświadczenia — doznania te nie zawierają, jakichś zasadniczych różnic. Go bowiem bardzo miłe dla jednych, pozostaje zazwyczaj mniej lub więcej takie samo i dla drugich. I próżno by się spierać, że podobne przeżycia wywoływane pod wpływem działania uroku poezji są tylko złudzeniem i że w dużej mierze wynikają one z nie określonego bliżej znaczenia wyrazów i czegoś w nich trudnego do uchwycenia, co jednak wiernie odpowiadało różnorodnym przeżyciom wywoływanym pod wpływem tych samych podniet. Nawet gdyby i to przyjąć, nie można zaprzeczyć, że istnieją również dzieła, które znalazły powszechne uznanie i istnieją na nich urabiane zasady dobrego smaku, których przestrzeganie umożliwia każdemu przeżywanie piękna. Trzeba tylko nieco głębiej się nad tym zastanowić, aby dojść do przekonania, że w całej skali sposobów przeżywanie przez ludzi wrażeń doznawanych pod wpływem tych samych podniet, różnica doznań uzależnia się bardziej od czynnika moralnego niż fizycznego.

Z rozważań zawartych w tym rozdziale wynika, że różnorodny charakter ludzkich upodobań tylko w nieznacznym stopniu zakłada jakieś zróżnicowanie w samych doznaniach. Przeciwnie, wspólny sposób myślenia, potwierdzany prawie wszędzie oznakami tej samej ludowej mądrości; podobieństwo w zakresie prawodawstwa i form ustrojowych; bliskie wszystkim zamiłowanie do poezji oraz wrażliwość na prawdę i piękno zjawisk przyrody — wszystko to zgodnie potwierdza, że w każdym podobne podniety wywołują takie same doznania, a jeśli się różnią, to chyba tylko nierównym natężeniem samych wrażeń.

ROZDZIAŁ XIV

O TYM, ŻE NIEZNACZNE ZRÓŻNICOWANIA W NOWYCH DOZNANIACH NIE MAJĄ ŻADNEGO WPŁYWU NA UMYSŁOWOŚĆ

Pod działaniem tych samych podniet każdy człowiek może niewątpliwie doznawać różnych wrażeń Czy znaczy to jednak, że każdy mógłby również postrzegać różne związki, jakie istnieją pomiędzy tymi samymi rzeczami? Chyba nie, gdyż wnioskując z tego, co powiedziałem, chociaż śnieg jednym mógłby się wydać bielszy, niż go widzą drudzy, tym niemniej każdy bez wyjątku przyzna, że z wszystkiego jest on czymś najbielszym.

Aby człowiek mógł dostrzegać różnicę związków, jakie zachodzą pomiędzy tymi samymi rzeczami, każda z nich musiałaby w nim budzić całkiem odrębne doznanie; rozżarzony węgiel winien by ziębić jednych, lód zaś parzyć drugich, każde zjawisko w przyrodzie musiałoby się okazywać człowiekowi w jakimś nader różnorodnym powiązaniu i sam człowiek wreszcie w stosunku do drugiego człowieka musiałby pozostawać tak, jakby był widziany przez jakieś owady, których pokratkowane oczy w bardzo swoisty sposób widzą każdy z poszczególnych przedmiotów. Gdyby istotnie tak było, wtedy między ludźmi znikłoby wszelkie powinowactwo myśli i uczuć.

Człowiek nie mógłby przekazywać człowiekowi żadnej wiedzy ani kształcić własnego umysłu i nie do pomyślenia byłaby jakakolwiek wspólna praca na takim czy innym odcinku nauki czy sztuki. A tymczasem właśnie codzienne doświadczenie wykazuje, jak na każdym kroku człowiek dokonuje coraz to nowych odkryć, jak wzajemnie jeden drugiemu przekazuje swoje myśli i jak bez przerwy rozwija się nauka i sztuka. Widać zatem, że jednak ludzie dostrzegają te same związki, jakie zachodzą między rzeczami.

Chociaż miłość pięknej kobiety może dawać więcej rozkosznego upojenia komuś innemu niż mnie samemu, tym niemniej zarówno dla mnie, jak i dla kogoś upojenie to będzie jednym z przeżyć, które dają najwięcej przyjemności. Pod wpływem takiego samego uderzenia dwóch osobników może doznawać odmiennych wrażeń, gdyby jednak dwu-, trzy- lub czterokrotnie uderzyć najsilniej, wtedy również dwu-, trzy- lub czterokrotnie zwiększy się natężenie bólu, jaki każdy z nich zacznie odczuwać.

Jeśli założymy, że różnica naszych wrażeń doznawanych pod wpływem działania tych samych podniet jest większa, niż naprawdę się odczuwa, to gdyby owe podniety pozostawały w niezmiennych stosunkach, jakie pomiędzy nimi zachodzą, wtedy, oczywiście, musiałyby one na nas oddziaływać zawsze w sposób stały i niezmiennie jednolity. Można by oczywiście zapytać, czy taka różnica w zakresie naszych doznań nie może z kolei powodować przemian w naszych przeżyciach moralnych, a te przemiany znowu czy nie mogą wpływać na zróżnicowanie i kształtowanie się umysłowej nierówności. Na trudność tę mogę odpowiedzieć w ten sposób, że — jak.wykazuje doświadczenie — wszelka różnorodność w zakresie doznań, która by wynikała z takich czy innych właściwości o charakterze organicznym, nie ma na umysł żadnego wpływu. Można więc bardziej lubić zielone niż żółte, a mimo to podobnie jak d'Alembert czy Clairaut być równie dobrym geometrą. Z niejednako wyczulonym podniebieniem można być znakomitym poetą, wprawnym kreślarzem, jak i wykształconym przyrodnikiem. Niezależnie więc od tego, co kto lubi, słodkie czy słone, mleko czy serdelki, przed każdym jest również otwarta droga wielkiego mówcy czy wziętego lekarza. W zasadzie każde z tych różnorodnych upodobań w nas to oddzielne i raczej obojętne zjawisko. To samo jest z naszymi pojęciami do momentu, kiedy się je porównuje. Ażeby więc zadać sobie trud porównania, trzeba być zmuszonym przez jakiś powód. Dlaczego zatem, kiedy taki powód istnieje i kiedy same pojęcia uległy już porównaniu, ludzie na ogól dochodzą do podobnych wniosków? Otóż dzieje się tak dlatego, że mimo różnorodności przeżyć oraz niejednakiego wyrobienia narządów zmysłowych każdy może sobie przyswajać te same pojęcia. Jak długo bowiem nie istnieje żadna istotna przerwa we wzajemnym powiązaniu oddziaływania na nas podniet, tak długo i same wrażenia zachowują wzajemne zawsze te same skojarzenia. Róża w odcieniu ciemnym, chociaż by była porównywana z jakąś inną różą, dla każdego nadal zawsze pozostanie ciemną. Te. same rzeczy wszyscy więc jednakowo oceniamy, co wskazuje na to, że każdy z nas może nabyć tę samą ilość pojęć i osiągać taki sam poziom umysłowy.

Ludzie normalni podobni są do pewnych przedmiotów, które wydawają z siebie dźwięki i które nie będąc takie same, wydają taką samą ilość dźwięków.

Zważywszy więc, że człowiek zawsze dostrzega te same powiązania, jakie zachodzą pomiędzy tymi samymi rzeczami, to nierównomierne wyrobienie jego zmysłów w niczym nie powinno wpływać na jego umysłowość. Aby dobitniej jeszcze wykazać, że tak jest naprawdę, spróbujemy nieco bliżej wyjaśnić, co rozumie się pod nazwą umysłu.

ROZDZIAŁ XV

O UMYŚLE

Umysł jako taki oznacza zdolność dostrzegania podobieństw i różnic oraz zgodności albo niezgodności, jakie istnieją pomiędzy poszczególnymi rzeczami. Co stanowi u człowieka źródło produktywności jego umysłu? Jest nim jego zmysłowa wrażliwość, jego pamięć, a przede wszystkim to, co go skłania do wzajemnej oceny wrażeń. Umysł oznacza w nim zatem tyle, co następstwo porównywanych ze sobą wrażeń, umysłowa zaś trafność polega na celności przeprowadzonego porównania.

Prawda, że nie ma człowieka, którego wrażenie byłoby dokładnie takie samo jak kogoś innego, tym niemniej każdy w podobny sposób reaguje na działające nań podniety. Wynika stąd, że zasadniczo wszyscy są umysłowo równie uzdelnieni.

Zaiste bowiem, jeśli zgodnie z doświadczeniem każdy postrzega jednakowe związki, jakie istnieją miedzy tymi samymi przedmiotami, i każdy zgodnie przyjmuje geometryczne pewniki, jeśli dalej na skutek braku istotnych różnic w zakresie wrażeniowego natężenia nic nie zmienia sposobu ludzkiego patrzenia, a wreszcie, aby się oprzeć na konkretnym przykładzie, jeśli nad morzem w chwili wschodu słońca każdy mieszkaniec wybrzeża oglądając jego pierwszą poświatę bez wahania rozeznaje w nim jedno z najbardziej świetlnych ciał niebieskich, to chyba wystarcza, aby przyznać, że tak samo każdy ocenia i istotnie może oceniać te same zjawiska, że nie ma jakichkolwiek prawd niedostępnych dla kogoś i że wreszcie choć nie wszyscy umysłowo posiadają ten sam poziom, każdy ma przynajmniej możliwości umysłowego rozwoju, czyli że nie ma nikogo, kto nie byłby zdolny do życia umysłowego.

Nad tym zagadnieniem nie zamierzam już dłużej się zatrzymywać i zadowolę się tylko przytoczeniem jednego z moich doświadczeń, które już kiedyś omówiłem w książce O umyśle.

Otóż, moim zdaniem, gdyby różnym osobnikom przedstawić jakiś nietrudny problem, łatwo uchwytny i dotyczący raczej obojętnych dla nich zagadnień, wtedy każdy z nich jednako się doń ustosunkuje, ponieważ wszyscy potrafią uchwycić te same związki rzeczowe. Trafny umysł cechuje już każdego od urodzenia. Kiedy zaś mowa o tym, że umysł jest trafny, to tak jakby się mówiło o oświeconej ludzkości. Ilekroć bowiem taka ludzkość skazuje na śmierć jakiegoś zbrodniarza, czyni to wówczas jedynie z troski o bezpieczeństwo mnóstwa uczciwych obywateli. W ten sposób w szeroko rozumianym określeniu ludzkości zostaje zawarte całe pojęcie sprawiedliwości i wszystkich pozostałych cnót. Podobnie tak bywa i wtedy, gdy mówimy, że umysł jest trafny. Wyrażenie to rozumiane jak najszerzej zamyka w sobie również najbardziej różnorodne sposoby pojmowania umysłu, choć w odniesieniu do nas jedno można przyjąć: jako coś, co nie budzi wątpliwości, a mianowicie to, że jeżeli u nas wszystko sprowadza się do wrażeń zmysłowych i ich wzajemnych skojarzeń, to trudno mówić o innym umyśle, jak tylko o tym, który te wrażenia wzajemnie porównuje, i to porównuje trafnie.

Cóż, można by mi na to odpowiedzieć postawieniem nowego zagadnienia, że kiedy w powszechnej zgodzie za pewniki geometryczne dopatrywać się zwykło dowodu na to, że każdy normalny człowiek dostrzega te same związki rzeczowe, to dlaczego by różnicy zdań w dziedzinie moralności, polityki i filozofii, choćby właśnie w zakresie przynajmniej tych tylko dyscyplin, nie widzieć dowodu przeciwnego, że mimo wszystko ludzie nie dostrzegają tych samych związków pomiędzy nie różniącymi się wzajemnie rzeczami.

ROZDZIAŁ XVI

O TYM, CO POWODUJE RÓŻNICE POGLĄDÓW W DZIEDZINIE MORALNOŚCI, POLITYKI I FILOZOFII

Postępowanie umysłu ludzkiego nigdy nie podlega zmianom. Nie zmienia go nawet zajmowanie się takim czy innym działem w zakresie nauki. Zważywszy bowiem, że ujmując poszczególne związki pomiędzy badanymi przez siebie rzeczami przynależnymi przedmiotowo do takiej czy innej dyscypliny naukowej, człowiek siłą rzeczy zaczyna je widzieć w sposób całościowy. I jakkolwiek dane doświadczenie zdaje się pozostawać w sprzeczności z tym, co jest wyrozumowane, tym niemniej sprzeczność taka jest tylko pozorną, co wcale nietrudno wykazać. Szukając przyczyny tego stanu rzeczy łatwo spostrzec, że ludzie na przykład dlatego nie kwestionują słuszności pewników geometrycznych, że w istocie obojętne im jest, czy będą one prawdziwe, czy też okażą się fałszywe. W tym wypadku również wyrazy, jakimi posługuje się geometria, nie tylko są pojęciami dostatecznie uściślonymi, ale i jednoznacznymi pod względem treści. Każdy bowiem tak samo musi wiedzieć, co to jest koło, kwadrat czy trójkąt, ale jakże inaczej już, kiedy idzie o poglądy w dziedzinie moralności, polityki czy filozofii, gdzie człowiek nie zawsze chce widzieć rzeczy takimi, jakimi są naprawdę. Tym się tłumaczy, dlaczego w tej dziedzinie tak wiele niejasności i pomieszania pojęć, zwłaszcza jeśli się doda, że trudniej tu o samodzielność myślenia niż o gotowe i wygodne frazesy. A zresztą i używane tu wyrażenia bywają często aż nazbyt wieloznaczne. Dla przykładu wezmę choćby takie wyrazy, jak: dobro, korzyść czy cnota.

O tym, co oznacza wyraz „dobry"

Jeśli weźmie się pod uwagę szeroki zakres tego, co oznacza wyraz „dobry", to spróbujmy przeanalizować, w jaki sposób uczą się pojmować go dzieci, aby z kolei móc odpowiedzieć na pytanie, czy ludzie mogą sobie o nim wyrabiać takie samo pojęcie.

Chcąc zwrócić uwagę dziecka na ten wyraz, wymawia się go zazwyczaj pokazując mu równocześnie coś słodkiego, co zwykło się nazywać bons-bom. Wyraz ten brany w swym pierwotnym znaczeniu znajduje najpierw zastosowanie w określeniu czegoś, co dziecku smakuje i co wywołuje u niego jakieś przyjemne wrażenie.

Chcąc temu wyrazowi nadać szersze znaczenie, zaczyna się nim określać to wszystko, co dziecku w jakiś sposób się podoba, a zatem oznacza się nim jakieś zwierzę, człowieka czy kolegę, z którym dziecko obcuje i z którym się bawi. A zatem ogólnie rzecz biorąc, jeśli wyraz ten orzeka o przedmiotach zewnętrznych, choćby takich jak materiał, jakieś narzędzie czy coś do jedzenia, wówczas ludzie urabiają sobie o nim mniej więcej takie samo pojęcie, a on sam przynajmniej pośrednio przywodzi im na pamięć to wszystko, co bezpośrednio może się dla nich okazać pożyteczne.

I wreszcie, jeśli weźmie się znaczenie tego wyrazu w zakresie jeszcze szerszym, jak to ma miejsce w dziedzinie moralności, albo dla dokonania oceny ludzkiego postępowania, wtedy zaczyna się spostrzegać, że musi on w sobie zawierać coś, co koniecznie winno wskazywać na jakiś pożytek w znaczeniu społecznym i że dlatego, aby w jakiejś dziedzinie móc ocenić coś jako dobre, trzeba wpierw uznać owo coś za pożyteczne. I tu, niestety, należy stwierdzić, że ludzie na ogół nawet nie zdają sobie sprawy, że kryterium oceny dobroci ludzkiego postępowania winno być właśnie owo coś społecznie pożyteczne.

Z braku rzetelnego wychowania ludzie mają nader mętne wyobrażenia o tym, co moralnie dobre. Wyraz „dobroć", dowolnie przez nich używany, przypomina im jedynie różnie zasłyszane jego zastosowania, przeważnie sobie przeciwne i sprzeczne, w zależności od różnego charakteru, interesów i sytuacji ich otoczenia. Dopiero gdyby w jakimś dobrym słowniku ustalić dokładne znaczenie wyrazu „dobry", można by wówczas powszechnie go przyjmować w zastosowaniu moralnym. Dlatego też przed takim ustaleniem wszelka dyskusja na ten temat będzie bezpłodną. Podobnie również rzecz się ma z tym, co oznacza wyraz „korzyść".

O tym, co oznacza wyraz „korzyść"

Mało jest ludzi rzetelnie uczciwych. I nic dziwnego, że u wielu wyraz „korzyść" przywołuje na myśl coś, co pozostaje w związku z zyskiem finansowym albo z czymś równie niskim i niegodnym. Inaczej jednak sprawa wygląda u osoby szlachetnej i należycie wyrobionej. W jej rozumieniu wyraz ten oznaczać będzie jedynie myśl o przywiązaniu do siebie samej. Człowiek uczciwy bowiem w pojęciu „korzyść" dopatruje się jakiegoś silnego i powszechnie odczuwanego motywu, który jako powodująca każdym siła ponosi go raz ku temu, co występne, innym razem zaś ku dobru. Pytanie jednak, czy i jezuici, kiedy zwalczali moje poglądy, wyraz ten rozumieli w równie szerokim znaczeniu. O ile mi wiadomo, to frymarczeniem pieniędzmi, targami i spekulacją zdawali się oni zatracać sprzed oczu to, co w pojęciu „korzyść" było godnego uwagi, i nic dziwnego, że wyraz ten przywodził im na myśl tylko intrygi i korzyści w sensie finansowym.

Dlatego też tak opacznie zrozumiane przez nich znaczenie pojęcia korzyści skłaniało ich do występowania przeciwko człowiekowi już skądinąd prześladowanemu i zarazem do cichego zgadzania się z jego poglądami. Dowodem tego było dane w roku 1750 w Rouen widowisko teatralne. Tematem wystawianej sztuki miało być pokazanie, jak to, co przyjemne, zaprawia młodzież do tego, co naprawdę szlachetne; i tak w pierwszej części, jak wprowadza zalety w dziedzinie życia społecznego, w drugiej — jak w życie rycerskie, w trzeciej zaś jak dobrze usposabia w życiu religijnym. Wszystko to było pokazane za pomocą pantomimy tanecznej. Upersonifikowana religia szła w parze z personifikacją wdzięku, ubranym przez jezuitów w spodnie, by nadać mu, jak złośliwie utrzymywali janseniści, więcej uroku. Otóż jeśli uroczy wdzięk według jezuitów ma taką moc nad człowiekiem, to cóż dopiero za wpływ wywrzeć na nim może poczucie korzyści! Czyż poszukiwanie tego, co korzystne, nie sprowadza się do tego, co człowiek chce odczuć jako przyjemne?

Tak to wszystkim wszechwładnie rządzi radość i cierpienie. Już sam Bóg uznał je za coś w rodzaju prawa dla tego, co ziemskie, kiedy raj miał być przez niego przygotowany jako nagroda za dobre, a piekło jako kara za złe życie. Uznał to nawet i sam Kościół katolicki, kiedy rozstrzygając kontrowersję pomiędzy Bossuetem a Fenelonem stwierdził, że nie może być mowy o miłości Boga jedynie dla niego samego, czyli niezależnie od nagrody czy kary, których on jest rozdawcą. A zatem zdaje się odwiecznie panowało przekonanie, że człowiek szukając jedynie siebie zawsze pójdzie za tym tylko, co dlań korzystne.

Różnorodność poglądów zaś w tej dziedzinie dowodzi przede wszystkim jednego: braku zrozumienia. Wcale nie znajduje się więcej zrozumienia, kiedy się zaczyna mówić na temat cnoty.

O tym, co oznacza wyraz „cnota"

Wyraz „cnota" znaczeniowo kojarzy się często z różnymi pojęciami w zależności od zajmowanej pozycji i okoliczności, w zależności od społeczeństwa, w którym się żyje, oraz kraju i czasów, w których się przyszło na świat. Zgodnie ze zwyczajami panującymi w Normandii, gdyby naśladując Jakuba, młodszy brat chciał wykorzystać głód albo pragnienie swojego starszego brata i zabrał mu pierworodztwo, wtenczas każdy z tamtejszych sądów uznałby go za kradnącego draba. Nikt również nie zaliczyłby do cnoty, raczej do łajdactwa, gdyby ktoś za przykładem Dawida męża swojej kochanki pozbawił życia. I na próżno by tu mówić o jakimś wyższym celu, którym Dawid miałby się kierować, gdyż zabójcy powodują się niekiedy takimi pobudkami, to tym niemniej nikt nie ośmielił się nigdy stawiać ich za wzór cnoty.

Jak długo więc nie zdobędzie się pełnej jasności co do znaczenia tego wyrazu, tak długo również będzie się przypisywać cnocie równie coś względnego, jak to, co Pirrańczycy mawiać zwykli o prawdzie, a mianowicie, że jest ona niby gwiazda poranna, która zdaje się być taką lub inną, w zależności od tego, skąd się na nią patrzy.

Czy w pierwszych wiekach Kościoła chrześcijanie, będąc w pogardzie narodów, nie dlatego głosili potrzebę wzajemnego przebaczania i miłość bliźniego, że dla siebie samych obawiali się braku tolerancji? Mówiąc o cnocie, myśleli oni wówczas o poczuciu ludzkości i łagodności w stosunku do drugiego człowieka, w czym zresztą umacniała ich postawa Jezusa, którego uważali za swojego mistrza. Jezus bowiem wyrozumiały zarówno dla Esseńczyków, jak i dla żydów oraz pogan był jak najdalej od nienawiści do Rzymian. On ,to wybaczał krzywdy doznawane od żydów i darował niesprawiedliwość Piłatowi, żądając od każdego tylko miłości. A jakże inaczej jest dzisiaj. Oto nienawiść do drugiego człowieka i okrucieństwo pod pozorami troski o to, co prawowite i bezpieczne, zarówno we Francji, jak i w Hiszpanii czy Portugalii uważa się obecnie za wyraz cnoty.

Kościół pierwotny, niezależnie od wyznawanej przez kogoś religii, w każdym cenił tylko jego uczciwość, a nie to, w co wierzył. „Gdyby nawet ktoś był ateistą, mawiał św. Justyn, to należy do chrześcijan, jeśli jest tylko dobry". Et ąuicumąue secundum rationem et verbum vixere, Christiani, suń t, quamvis athei.

Wszak i w swoich przypowieściach Jezus wolał niewierzącego Samarytanina nie nabożnego faryzeusza. Św. Paweł był równie wymagający jak Jezus i św. Justyn. Dlatego tylko, że był uczciwy, wspomina się w Dziejach apostolskich (X, 2) o Korneliuszu jako o człowieku nabożnym. A przecież Korneliusz jeszcze wcale nie był, chrześcijaninen. W tych samych Dziejach (XVI, 14) jest również mowa o niejakiej Lidii, która służyła Bogu, choć wcale jeszcze nie słuchała nauk św. Pawła, ani też nie należała do nawróconych.

Okazuje się wiec, że za czasów Jezusa do rzędu cnót bynajmniej nie zaliczano ambicji ani wysokiego o sobie mniemania, gdyż królestwo boże nie było z tego świata. Jezus bowiem nie szukał bogactw ani godności czy uznania u żydów, swoim zaś uczniom zalecał porzucać wszystko, co mieli, i wstępować w swoje ślady. A jak się dziś pojmuje cnotę? Czy można spotkać katolickiego duchownego, który by nie dobijał się o godności i odznaczenia? Czy jest gdzieś zakon wolny od dworskich intryg, od frymarczenia pieniędzmi i bogacenia się na giełdzie? O, tego rodzaju uczciwości nie znał Jezus ani jego apostołowie!

Za ich czasów prześladowań jeszcze nie nazywano troską o człowieka. Apostołowie zaś ani myśleli podjudzać Tyberiusza do więzienia poganina czy niewierzącego. Co więcej, każdego wówczas uznano by za człowieka wyzbytego z poczucia godności ludzkiej, kto by przestał się liczyć z opinią innych i chciał wprowadzić rządy terrorystyczne, sądy inkwizycyjne, skazywać na stos swoich bliźnich i przywłaszczać sobie ich mienie. Wyroki ferowane zaś w atmosferze pychy, chciwości i okrucieństwa przejawianego przez kler byłyby przyjmowane z najwyższą odrazą. A właśnie dziś w krajach podległych inkwizycji owa pycha, chciwość i okrucieństwo są zaliczane do rzędu cnót.

Jezus był wrogiem kłamstwa. Gdyby żył, nigdy by, jak to zrobił Kościół, nie zmuszał Galileusza, aby ze świecą w ręku przed ołtarzem pańskim wyrzekał się prawdy dokonanych przez siebie odkryć. Niestety, Kościół przestał być wrogiem kłamstwa i zbożne oszustwa uznaje nawet za coś świętobliwego.

Jezus, chociaż syn Boży, był jednak skromny. Teraz natomiast dufny w sobie jego następca dąży do tego, aby swe wpływy rozciągać nad władcami tego świata, dowolnie rozgrzeszać z każdego nawet największego przestępstwa, nie wyłączając zabójstwa, które się gloryfikuje. Dowodem tego jest beatyfikacja Klemensa. Spojrzenie Kościoła na cnotę zatem zasadniczo się różni od tego, jak ją pojmował Jezus.

Przyjaźń uznawana u Scytów za cnotę przestała nią być w klasztorach, gdzie reguła jej nawet zakazuje. W imię rzekomo dobrze rozumianej przyjaźni i ludzkiej życzliwości pozostawia się tam w osamotnieniu schorzałego i zniedołężniałego starca, wobec czego można powiedzieć, że gdyby mnichom reguła nakazywała wzajemną nienawiść, to chyba nigdzie tak wiernie jak właśnie w klasztorze przykazanie to nie byłoby przestrzegane.

Jezus życzył sobie, aby co cesarskiego oddawano cesarzowi, i dlatego występował przeciwko podstępnemu okradaniu drugiego. Wyraz „cnota" jednak, który wówczas kojarzył się w myśli z pojęciem sprawiedliwości, już jej nie przypominał za czasów św. Bernarda, kiedy organizując wyprawy krzyżowe swoimi kazaniami doprowadzał on do wyludnienia Europy na rzecz podboju Azji i do obalenia panowania tureckiego oraz do niszczenia państw, do których podburzone przezeń narody nie miały żadnego prawa.

A kiedy następnie w celu zwiększenia stanu posiadania swojego zakonu tenże sam święty przyrzekał sto włók ziemi w niebie za oddanych dziesięć na ziemi i kiedy w wyniku tak naiwnych i podstępnych obietnic przywłaszczał sobie olbrzymie połacie ziemi ze szkodą dla ich prawnych właścicieli, tym samym wówczas kradzież i bezprawie nabierały również swoistych cech cnoty.

Nie inaczej też mogli ją już rozumieć Hiszpanie, kiedy z błogosławieństwem Kościoła szli na podbój Montezumy i Inków, aby się nasycić ich bogactwami i zawładnąć Meksykiem czy Peru. Mnisi, którzy wówczas istotnie rządzili w Hiszpanii mogli ją byli nawet zmusić do zwrócenia Meksykańczykom i Peruwiańczykom ich złota, do przywrócenia im wolności, oddania ziemi i suwerenności. Jeśli zaś było to niemożliwe, to przynajmniej mogli autorytatywnie wyrazić sprzeciw na tego rodzaju postępowanie ze strony Hiszpanii. Ale, niestety, teolodzy wtedy milczeli. Nie więcej poczucia sprawiedliwości wykazali oni również i w innych czasach. Franciszkański zakonnik Hennepin na przykład konsekwentnie naucza, że dzikich nawracać można jedynie przez sprowadzenie ich do stanu niewolnictwa. Czy jednak temu franciszkaninowi mogłoby przyjść do głowy coś równie bezprawnego i barbarzyńskiego, gdyby współcześni teolodzy tak rozumieli cnotę, jak ją naprawdę pojmował Jezus? Przecież św. Paweł wyraźnie podkreśla, że jedyną bronią, godną do posłużenia się przy nawracaniu pogan, jest rozumne przekonywanie. Bo, zaiste, czy godzi się używać gwałtu dla wykazania prawdy jakiegoś geometrycznego twierdzenia? Powszechnie zresztą wiadomo, że cnota najlepiej sama może o sobie świadczyć. I tylko w wypadku kiedy się staje po stronie występku, fałszu i niedorzeczności, trzeba sięgnąć po więzienia, tortury i szubienice.

Tym się tłumaczy, dlaczego Mahomet jedynie mieczem mógł wykazywać słuszność swojej nauki. I chrześcijanie utrzymywali wtedy, że fałszywa jest taka religia, która pozwala człowiekowi na narzucanie drugiemu tego, w co ma wierzyć. W wyniku czego w swoich wypowiedziach kategorycznie potępiając Mahometa równocześnie go usprawiedliwiali w tym, co robili sami, gdyż uważali to właśnie za cnotę, co u niego uznawali za występek. I jeśli przyjąć, że muzułmanin jest tak bezwzględny w swoich założeniach, to ma on być bardziej niż katolik umiarkowany w swoich obyczajach? Dlaczego Turek ma być tolerancyjny w stosunku do chrześcijanina, do niewiernego, w stosunku do żyda czy poganina, podczas gdy mnich, który już z nakazu swojej religii jest zobowiązany do miłości bliźniego, a jednak w Hiszpanii tego bliźniego pali na stosie, a we Francji w kazamatach trzyma jansenistów i deistów?

Chrześcijanin niewątpliwie nie dopuszczałby się tylu bezecnych występków, gdyby rozumiał cnotę, jak ją pojmował Syn Boży i gdyby duchowny miast kierować się głosem swojej ambicji, więcej słuchał tego, co mówi ewangelia.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozprawa trzecia

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozprawa czwarta

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozprawa piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozprawa szósta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozprawa siódma

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozprawa ósma

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozprawa dziewiąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Rozprawa X

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKOŃCZENIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej