Henri-Dominique Lacordaire

O JEZUSIE CHRYSTUSIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II. O MOCY PUBLICZNEJ JEZUSA CHRYSTUSA.

III. O ZAŁOŻENIU KRÓLESTWA JEZUSA CHRYSTUSA.

IV. O STATECZNOŚCI I POSTĄPIĘ PANOWANIA JEZUSA CHRYSTUSA.

V. O istności Jezusa Chrystusa przed wcieleniem i narodzeniem jego.

VI. O USIŁOWANIACH RACIJONALIZMU, DOKONYWANYCH W CELU ZAPRZECZENIA ŻYWOTA JEZUSA CHRYSTUSA.

VII. O USIŁOWANIACH RACIJONALIZMU, W CELU WYNATURZENIA ŻYWOTA JEZUSA CHRYSTUSA DOKONANYCH.

VIII. O USIŁOWANIACH RACIJONALIZMU, CZYNIONYCH W CELU WYTŁUMACZENIA SOBIE ŻYWOTA CHRYSTUSA PANA.

O JEZUSIE CHRYSTUSIE

konferencyje miane w Kościele N. P. Maryi w Paryżu

Lacordaire Henri-Dominique

przekład A. Nowosielskiego

I.

Panowie!

Plan konferencyą tych jest już znanym wam teraz. Niewyszliśmy, w celu udowodnienia bozkości chrześcijanizmu, z głębin metafizyki, ani też z obszarów dalekich dziejów; owszem za punkt wychodu wzięliśmy zjawisko żywe, dotykalne, żyjące z nami od wieków; a wziąwszy rozebraliśmy je i pokazaliśmy przez to, że pod względem umysłowości, pod względem obyczajów, jak i pod względem społeczności kościół katolicki przedstawiał objaw jedyny w rodzaju swoim, a zatem przedstawiał objaw bożki. Wszystko bowiem co tylko ludzkiem jest, musi być zawsze licznem, to bowiem, co ludzie mogli byli dokonać w pewnym czasie i miejscu, inni znowu będą w stanie dokonać tego samego w innych czasach i w innych miejscach. Tak więc zmieniliśmy taktykę zwyczajną, zamiast bowiem tego, abyśmy mieli poczynać od podstawy, spuszczaliśmy się ku niej od wierzchołka budowy katolickiej; zamiast byśmy mieli kopać u fundamentów piramidy, mieliśmy obrócony wzrok nasz na jej wierzchołek, najprzód poczynając od tego, co jest najwidoczniejszem, aby zejść następnie do skrytszego wprawdzie, ale dźwigającego na sobie, jako na podwalinie, massę całą. Pewien, pisarz naszego czasu, powiedział: "Chrześcianizm jest największym wypadkiem jaki tylko wydarzył się, kiedykolwiek na świecie." My inaczej, a może lepiej nawet, wyraziliśmy się w tej mierze; powiedzieliśmy bowiem: Chrześcijanizm jest największem zjawiskiem umysłowem, największem zjawiskiem-moralnem, największem zjawiskiem społecznem, jest, on jednem słowem, czemeś jedynem, a następnie, czemeś bożkiem.

Ale jaka jest przyczyna pierwsza tego zjawiska? Wszelki pojaw musi mieć przyczynę swoją. Rozpatrzywszy to, co się objawia, widocznie należy rozważyć to, co wydało to zjawisko, to co jest powodem jego i podstawą. Kto więc utworzył kościół katolicki? Kto założył społeczność tę, panującą nad umysłami przez pewność, urządzającą dusze najwyższemi cnotami, czyniącą dobro ludzkości przez nowe pierwiastki, jakie dostarczyła ona cywilizacyi? Kto ukrztałcił, za wodzą hijerarchii duchowej i bezbronnej, tę ciało, w którem przeświadczenie, świętość, jedność, powszechność, stateczność i żywot tworzą tkaninę przedziwnej piękności? Kto jest twórcą tego wszystkiego? Czy czas może, albo wypadek? Czy złożyło się na to dzieło wielu, czy jedna tylko osoba? Tak, jedna osoba, jedna, człowiek tylko, więc nicość; słowo człowieka jednego, to jest wietrzyk ów, co wieje i znika. Oto twórca! Tak więc podobało się było Bogu, aby posada tego dzieła wielkiego, była, na pozór, czemeś podobnem do nas, abyśmy tak złabi, tak próżni, dźwigali na barkach naszych, jakoby Atlas ów, niebo i wieczność samą. Jakiż tedy jest człowiek ów? Jakie imię nosi on w mowie i we wspomnieniach rodzaju ludzkiego? Niemam potrzeby mówić wam tego: imię jego samo się objawia światu, brzmi ono samo przez się. Każden zna je bądź z miłości, bądź z nienawiści, a wymieniając wam Jezusa

Chrystusa jestem niejako echem tylko spóźnionem wieków wszystkich i wszystkich umysłów. Ogłaszam więc Jezusa Chrystusa! Jezus Chrystus — oto twórca! On to ustanowił kościół ten, którego podziwialiśmy razem budowę niewysłowioną; mówiąc to rozumiem tu kościół w jego krztałcie obecnym, kościół bowiem istniał na ziemi od dnia tego, w którym Bóg przemówił do człowieka i kiedy człowiek odpowiedział był Bogu z głębny serca swojego.

Znalazłszy twórcę, Panowie moi, należy nam zbadać jeszcze dzieje jego, a to dla tego, aby być w możności osądzić, czyli też twórca odpowiada dziełu swemu i czy, (przekonawszy się o tem, że dzieło było boskiem w istocie swojej) bozkość jego da się stwierdzić jeszcze żywotem samym założyciela. Owoż pierwszem tu pytaniem, jakie się nam przedstawia, jest to mianowicie, gdzie poczerpniemy pierwiastki żywota tego. Niewielki mamy kłopot w tej mierze. Jak mąż wszelki, co przyszedł na świat w pewnym okresie czasu dziejowym, a stał się głośnym czynami swemi, Jezus Chrystus ma takoż dzieje własne, dzieje które są w ręku kościoła i świata całego, dzieje, które otoczone będąc niezliczonemi pomnikami, mają przynajmniej takąż samą autentyczność jak i dzieje wszelkiego innego rodzaju, zrodzone na tymże samym gruncie, u jednych ludów i w jednymże okresie czasu. Tak samo więc, jak gdyby, życząc sobie poznać żywot Brutusa i Kassyusza, otworzyłbym najspokojniej w tym celu życiorysy Plutarcha, tak dla zbadania żywota ziemskiego Jezusa Chrystusa otwieram Ewangeliję, a otwieram ją również spokojnie. Potem to zobaczemy, czym pobłądził w tem, żem wcześnie zawierzył autentyczności ksiąg świętych; teraz poprzestaję na tem, z tem jednakże, że wrócę kiedyś do tego zagadnienia autentyczności Ewangelii, aby poddać rozbiorowi ścisłemu pomniki te zasadnicze dziejów chrześcijanizmu i usadowić je na pewności godnej, ze względu na głębokość swoją, przedmiotu świętego ciekawości naszej. Tymczasowie więc biorę Ewangeliję za podstawę moich badań dziejowych. Co się zaś was samych dotyczę, ograniczcie sobie, ile się tylko wam zdawać będzie, zagadnienie dotyczące jej autentyczności i rzetelności; należy się to wam z prawa; wiem przecież, z drugiej strony, że zanadto jesteście sprawiedliwi, abyście nie mieli uczcić, chociażby tymczasowie, w Ewangelii świętej wiary dwudziestu wieków, jako też powagi przyrodzonej rzeczy, wiążących się pomiędzy sobą wzajemnie i jednoczących się ze wszystkiem dokała.

O! Jezu Chryste! od lat dziesięciu jak już przemawiam o kościele twoim wpośród tych oto słuchaczy, w gruncie rzeczy, o tobie samym zawsze mówiłem; ale, nakoniec, dziś, zbliżam się do ciebie jeszcze bliżej, przystępuję do twego oblicza boskiego, na które nigdy dość napatrzeć się niemogę; do twoich nóg świętych, które całowałem po tyle razy; do twoich rąk ukochanych, co mię błogosławiły potylekrotnie; do głowy twojej, uwieńczonej sławą i cierniem; do żywota tego, którego wonią oddychałem ja od samego dzieciństwa mego, któren lata moje młodzieńcze zapoznały, kwiat wieku mego odzyskał był sobie na nowo, a wiek męzki uczcił i począł ogłaszać stworzeniu wszelakiemu. O! ojcze! o! mistrzu! o przyjacielu mój! o! Jezu! dopomóż że mi dziś, więcej jeszcze niż w chwili zwyczajnej żywota mojego, będąc bowiem bliższym ciebie od innych wypada koniecznie, aby się to spostrzedz dało zewnętrznie i abym wyjął z ust moich słowa takie, po którychby można było poczuć owe przedziwne zbliżenie się z tobą!

Dwojakie jest życie: życie zewnętrzne i życie wewnętrzne, Życie zewnętrzne byłoby niczem bez życia wewnętrznego. Ono to jest podporą tamtego; chcąc więc badać żywot Jezusa

Chrystusa, najpierwszą rzeczą, jaką należy mi się zająć w tej mierze jest poznanie jego życia wewnętrznego. Ale cóż to jest owo życie wewnętrzne? Życie wewnętrzne jest to rozmawa siebie samego z samym że sobą. Każden człowiek rozmawia w ten sposób z sobą samym, przemawia do siebie, a słowo to które on wymawia w tej chwili jest jego życiem wewnętrznem, tak jak słowo, które Bóg mówi do siebie od wieczności całej, w tajemnicy Trójcy przenajświętszej, jest jego życiem wewnętrznem. Każden człowiek, każden duch rozumny posiada to słowo wewnętrzne, tę rozmowę z sobą samym, stanowiące jego żywot rzetelny. Reszta to tylko pozór sam, jeżeli tylko nie jest ona następstwem tego żywota wewnętrznego. Ten to żywot wewnętrzny stanowi człowieka istotnego, jest jego wartością moralną. Nieraz zdarza się, że ktoś obleka się w gronostaje, a jest tylko nędznikiem, bo jego słowo wewnętrzne, słowo którem on przemawia sam do siebie, jest słowem nędznika; ktoś inny znowu tuła się po ulicy, bosy, w łachmanach, a jest przecież mężem wielkim, słowo bowiem, którem przemawia do siebie w sercu swojem jest słowem bohatera i świętego. W dniu sądu przejrzy się na wylot ta zacność wewnętrzna, a wtedy, kiedy się da poznać światu ta rozmowa tajemnicza ducha ludzkiego z samym sobą, wówczas dopiero rozpoczną się dzieje rzetelne. Co do dnia dzisiejszego postępujemy sobie tak jak możemy, idziem od życia zewnętrznego do życia wewnętrznego, gdyby bowiem dar ten wnioskowania od zewnętrzności do wnętrza nie był nam danym, gdyby życie nasze zewnętrzne było czem innem jak tylko przedechem stałym naszego życia wewnętrznego, wówczas bylibyśmy tylko widmami jedni dla drugich; przechodzilibyśmy wtedy mimo siebie nie widząc się, jako maszkary owe, co się krzyżują po ulicach, czasu zapust swawolnych. Szczęściem, dzięki Bogu, są lufty pewne, któremi życie wewnętrzne wymyka się, co chwila, na zewnątrz, a dusza nasza ma pory swoje, jak krew posiada swoje pory w ciele. Usta są najpierwszą i najprzedniejszą drogą, którą dusza objawia się na zewnątrz, wychodząc z tajemniczej świątyni swojej; przemawiając ustami człowiek udziela tego słowa skrytego, będącego jego życiem istotnem. Jakkolwiek, przecież, człowiek każden przemawia tak z siebie na zewnątrz, są jednakże tacy, u których to wywnętrzenie się konieczniejszem jest jeszcze, więcej daleko wymaganem, więcej rzetelnem. Są to ci, co stają przed światem w postaci mężów, niosących mu naukę taką, co ma się stać dla niego prawem. Najpierwszej bowiem pytaniem, jakie im świat daje, jest to oto: Co zacz jesteście ? Co mówicie o sobie samych? Tak kapłani jerozolimscy wysłali byli powiedzieć Janowi Chrzcicielowi na puszczy zostającemu: "Tu guis es, quid dicis de te ipso?" Ktoś jest? Co powiadasz sam o sobie? Najsamprzód, ponieważ jesteś człowiekiem innym niż wszyscy ludzie, powiedź więc nam: kim jesteś i co trzymasz o sobie samym: Quid dicis de te ipso?

I nie jest to wcale małą rzeczą, Panowie moi, zmusić kogoś, aby wyznał kim jest, albo za kogo się sam uważa. To słowo bowiem najwyższe, to jedno słowo, jakie wyrzecze on, w tej mierze, o sobie, będzie stanowiło wszystko. Stanie się ono podstawą niejako, od której wyjdą, aby go osądzić. Wypadnie tak, aby wszelkie uczynki życia, stosowały się odtąd do odpowiedzi, danej na to pytanie: "quid dicis de te ipso?" Co powiadasz sam o sobie. Następnie więc Jezus Chrystus, pojawiając się w pośród ludzi, aby dać im prawa nowe, aby urządzić społeczność nową, musiał był uledz koniecznie temu samemu wymaganiu, musiał był powiedzieć o sobie samym kim był i poddać się doświadczeniu jakie wiąże się z tem statecznie. Najprzód musiał był odkryć się przed przyjaciółmi swoimi i przed uczniami, mówiąc im, co myślał o sobie samym. Cóż tedy powiedział był on im w tej mierze?

Pewnego dnia, w Cezarei filipowej, bada ich w tym względzie: "Czym mienią być ludzie syna człowieczego? A oni rzekli: jedni Janem Chrzcicielem, a drudzy Eliaszem, a inszy Jeremiaszem, albo jednym z proroków. Rzeki im Jezus: a wy kim mię być powiadacie? Odpowiadając Symon Piotr rzeki: Tyś jest Chrystus syn Boga żywego. " (Mat. XVI. w. 13.) Jezus Chrystus nie tylko nieodtrącił słówka tego jako bluźnierstwa, ale przyjął je owszem jako prawdę, która mu podobała się; odpowiedział więc Piotrowi: "Błogosławionyś jest Symonie Bariona; bo ciało i krew nieobjawiły tobie, ale ojciec mój, który jest w niebiesiech. " (Mat. XVI. w. 17.) I dodaje natychmiast, "jakoby nagrodę za tę wiarę jego: "A ja tobie powiadam, iżeś ty jest opoka, a na tej opoce zbudują kościoł mój, a bramy piekielne nie zwyciężą go." (Tamże.)

Tak więc w obliczu uczniów swoich Jezus Chrystus staje jako syn boży, nie w tem przecież znaczeniu, w jakim my wszyscy jesteśmy synami bożymi, ale jako syn boży w rzetelnym i właściwem znaczeniu wyrazu tego, bez czego zapewne nie miałby wcale za co oświadczać apostołowi swemu, w słowach tak mocnych a osobliwych, radość tę, jakiej doświadczył był z powodu wyznania jego. W innych okolicznościach, zresztą, wyraża się on jeszcze jaśniej, jeżeli to jest rzeczą, możebną. Filip mówi mu: "Panie ukaż nam ojca, a dosyć nam. " Jezus Chrystus oburza się na. takie żądanie i odpowiada mu: Przez tak długi czas jestem z wami, a nie poznaliście mnie? Filipie, kto mnie. widzi widzi ojca: jakoż ty mówisz ukaż mi ojca? Niewierzycie, ie ja w ojcu, a ojciec jest we mnie? A w innem zdarzeniu, zawsze chcąc wyrazić więcej jeszcze pochodzenie swoje boskie, mówił uczniowi jednemu, nie będącemu jeszcze pewnym: "Bóg tak ukochał świat że syna swego jednorodzonego wydał za niego. Kto wierzy w niego nie będzie potępion, ale kto nie wierzy w niego potepion jest, bo niewierzy w imię syna bożego jednorodzonego." Jezus Chrystus więc występował jako syn boży, jedyny, nieporównany, występował w tak ścisłem znaczeniu synowstwa, że mówił, iż był w ojcu, a ojciec w nim i że widzieć go samego, było to samo, co widzieć ojca.

Oto co do przyjaciół i uczniów. Ale po za przyjaciółmi i uczniami jest jeszcze sądownictwo inne, przed którem stanąć musi wszelka nowa nauka, a tem sądownictwem jest powaga ludu. Wyznawszy w skrytości przed tymi, których się wybrało sobie, potrzeba nareszcie opuścić zacisze domowe i wyjść na miejsce publiczne, aby przemówić do łudzi wszelkiego wieku, wszelakiej płci, wszelakiego stanu, do ludzi, co niespoczęli na piersi mistrza, co nieprzyjęli byli wychowania przyjacielskiego, co niewiedzą, nic zgoła, czego się wymaga od nich, co przeciw słowu nauki stawią tysiąc namiętności, zmieszanych z tysiącem przesądów. Dokonał tego Jezus Chrystus; słyszał on na własne uszy jak w koło niego szemrał tłum ludu i niezdziwił się temu wcale, kiedy musiał był przed nim zdać sprawę z poselstwa swego: "Dokądże duszą naszą, wołano do koła, na rzeczy trzymasz! Jeśliś ty jest Chrystus, powiedz nam jawnie." Jezus Chrystus odpowiada im: "Powiadam wam, a niewierzycie mi. Sprawy, które ja czynie w imię ojca mego, te o mnie świadectwo dają." (Jan. X. 24 — 25.) "Ja i ojciec jedno jesteśmy. " (idem. X. 30.) Na te słowa, wypowiadające wszystko, żydzi podnieśli kamienie, aby go ukamienowali, a Jezus powiedział im: "Wiele dobrych uczynków ukazałem wam z ojca mego; dla którego uczynku z tych kamionujecie mię? Żydowie odpowiedzieli mu: "Dla dobrego uczynku nie kamienujemy cię, ale dla bluźnierstwa, a iż ty będąc człowiekiem, czynisz się samym Bogiem." (Jan. X. 32, 33.) Język Jezusa Chrystusa, taki jakim przemawiał do ludu, aby nauczyć go pochodzenia własnego i posłannictwa swego, był tedy mową jasną i wyraźną. Mówił mu on, bez wszelkiej obawy, te słowa straszne: "Ego et pater unum sumus." Ja i ojciec jedno jesteśmy.

Ale nad ludem jeszcze, po nad tą tłuszczą różnolicą, której głos głosem Boga jest, ale też obok tego jest takoż głosem nicości, po nad ludem tedy, będącym powagą najwyższą i najpośledniejszą razem, podnosi się w ciszy, czujność i poszanowanie samego siebie, upostaciowanie najwyższe prawa i prawdy. Każden naród ma swój urząd najwyższy, skupiający w sobie chwalę i światło kraju całego; przed ten sąd musi w końcu stanąć wszelka nauka, co dąży do władzy, zadając gwałt pozorny, albo rzeczywisty przyjętym w kraju podaniom. Jezus Chrystus niemógł był wymknąć się przed tem prawem powszechnem porządku ludzkiego. Jest on zapozwanym przed radę starszyzny, kapłanów i książąt Judei. Po świadectwach mniej lub więcej błahych, arcy-kapłan zagaja pytanie o które tu idzie głównie; powstaje i zaklina obwinionego uroczyście: "Poprzysiegam cię przez Boga żywego, mówi, abyś nam powiedział jeśliś ty jest Chrystus syn Boży?" (Mat. XXVI. 63.) Jezus Chrystus nie zmieszawszy się wcale, odpowiada mu te dwa słowa tylko: "Tyś powiedział." A potem dodaje zaraz, dla potwierdzenia wyznania swego wspaniałością mowy: "Powiadam wam, odtąd ujrzycie syna człowieczego, siedzącego na prawicy mocy bożej, i przychodzącego w obłokach niebieskich." Tedy najwyższy kapłan rozdarł szaty swoje, mówiąc: "Zbluźnił! Cóż dalej potrzebujemy świadków? Otoście teraz słyszeli bluźnierstwo. Co się wam zda?" I wszyscy uznają go być winnym śmierci. Prowadzą go do Starosty rzymskiego, który, nieznajdując w nim winy, chce go uwolnić; ale książęta ludu nastają na niego: "my zakon mamy, a wedle zakonu ma umrzeć, ie się synem bożym czynił." (Jan. XIX. 7.) Piłat do tyla rozumie sprawę tę, że jako Rzymianin, więc mąż wiary, pilnie się odtąd przysłuchuje temu co się dzieje przed nim; bierze on na stronę Jezusa Chrystusa i z bojaźnią bada go zkąd on jest: Unde es tu? Jezus milczy. Milczeniem swojem stwierdza on to o co go obwiniają, to co był wyrzekł o sobie. Lud, widz męki jego, rozumie jego potępienie jego w tem znaczeniu w jakiem ono zostało zawyrokowanem: konającego nawet lży on obelgą u natrząsaniem się z tego co był wyrzekł: "Hej! co rozwalasz kościoł boży, a za trzy dni go zasię, budujesz, zachowaj sam siebie; jeśliś syn boży, zstąp z krzyża. " (Mat. XXVII. 40.) A kiedy ciemności pokrywają ziemię, kiedy skały padają się, kiedy zasłona świątyni rozdziera się na poły, kiedy przyrodzenie całe ostrzega ludzkość o tem, że coś osobliwego dzieje się na świecie, widzowie i setnik rzymski biją się w piersi mówiąc: "Zaisteć ten byt synem bożym!" (Mat. XXVII. 57.) A Jan święty apostoł kończy Ewangeliję swoją temi oto słowy: "A te są napisane, abyście, wierzyli, że Jezus Chrystus jest syn boży, a iżbyście wierząc, żywot mieli w imię jego. " (Jan. XX. 31. )

Tak więc przed przyjaciółmi, przed ludem, przed urzędem, w życiu swojem, w śmierci, wszędzie, słowem jednem, Jezus Chrystus ogłasza się za syna bożego, syna jednorodzonego, syna równego ojcu, jedno z nim stanowiącego, będącego w ojcu a ojciec w nim. To jest świadectwo jakie on daje o sobie, taka jest odpowiedź jaką dał był na uroczyste zapytanie: Quid dicis de te ipso? (Co powiadasz o sobie samym?) I jaka odpowiedź, Panowie! Jakto! człowiek, istota z kości i ciała złożona, mająca przed sobą nie same słabości życia tylko, ale słabości śmierci nawet, człowiek! a śmie się mianować Bogiem! Pierwszy to, zaiste, raz zdarza się przykład podobny w dziejach ludzkich; żadna osoba dziejowa, przedtem, ani potem, nie podawała się za Boga. Bałwochwalstwo miało, zapewne, tysiące bogów, ale miało ono obok nich Boga najwyższego, któremu żaden niewyrównał i kiedy niecne pochlebstwo ubóstwiało cesarzy, przekonanych o wszelkie zbrodnie w życiu plugawem popełnione, a skazanych na nicość po śmierci, każden widział w tych kadzidłach, palonych popiołom ich, prostą, tylko figurę retoryczną, ostatnie przymilenie się służalstwa niecnego tyranii niegodnej. Mahomet, co przyszedł był, aby zastąpić panowanie bałwanów, niepodawał się za Boga, ale za prostego posłannika bozkiego. Jeżeli zechcemy sięgnąć dalej jeszcze niż bałwochwalstwo w poszukiwaniu wyniosłych oszustw, to znajdziemy, w głębi Indii chyba, same powieści tylko bez ciała, wieki bez dat, znajdziemy otchłań bezkształtną, w której wzrok nasz niepotrafi odkryć człowieka rzeczywistego, co by był do tyla zuchwałym, aby się nazwał Bogiem wyraźnie, nazwał bez omówień wszelkich, nazwał temi oto dwoma prostemi słowami: Ego sum, (Jam jest). Człowiek niezdolnym jest popełnić podobne kłamstwo bezczelne; zanadto byłoby w niem szalonego niepodobieństwa.

Jest to takoż szaleństwo niepotrzebne wcale: do czego bowiem, pytam, posłużyć ono może? Co nada podawać się za Boga? Chcecie nadać prawa, czy założyć państwo? Jest to duma czysto ludzka i pojmuję to wybornie, dla czego przystępując do tego, nie podajecie się za filozofów; kto kolwiek bowiem zna dzieje wie o tem dobrze, że podając się za filozofa najpewniej można pozostać samotnym na wyniosłem podnóżu swojem. Człowiek wielkiej dumy niewystąpi nigdy w tej postaci. Bóg jest kamieniem węgielnym wszelkiej budowy trwałej.

Imię jego, nawet wtedy, kiedy je oszustwo wzywać będzie, stanie się cementem skutecznym; naturalną było tedy rzeczą, aby przed i po wielu, co się podawali za posłanników bożych, Jezus Chrystus podał się był takoż za wysłańca niebieskiego. Ludzie przyjmowali nieraz już myśl tę; wierzą oni chętnie we wdanie się bóstwa w sprawy ludzkie, a wiara ich, omylona w tym względzie w zastosowaniu swojem, nie jest nigdy przecież mylną, co się dotyczy rzeczywistości Opatrzności bożej, czuwającej wiecznie nad ich losem. Jezus Chrystus mieniąc się być Bogiem — człowiekiem, musiał był wyrzec przez to coś prawdopodobnego, a nawet coś pożytecznego; miano jednakże Boga, ubóstwienie siebie od siebie samego, musiało było przecież zamiarom jego przynieść tylko koniecznie niemało trudności. Odtąd należało było mu we wszystkich uczynkach swoich podtrzymywać osobowość nieskończoności bożej; potrzeba było, w samej śmierci nawet, pamiętać na dowody przyrodzenia boskiego, dowody mające kiedyś wypłynąć z niej, bo wypadało tak koniecznie, aby sam grób nawet jego przemówił za nim jako wieczność. Byłoż to podobnem, pytam po ludzku rzeczy biorąc?

Dodajcie do tego trzeci jeszcze wzgląd, odnoszący się do stanu wierzeń religijnych narodu żydowskiego. Lud ten, w prawie swojem, miał tylko jeden dogmat wyraźny, wszelkie inne dogmata, jakkolwiek posiadał on je w podaniu, były jakby przysłonięte, brakło im wybitności. Jedność Boga, wyryta na czele tablic synajskich, była dla niego najpierwszym dogmatem, dogmatem przypominającem i zawierającem w sobie wszelkie inne, jak naprzykład dogmat stworzenia świata, upadku człowieka, nieśmiertelności duszy. Dotknąć, go chociażby z daleka tylko, było to samo, co obrazić Mojżesza, górę Synai i wszelkie wspomnienia narodowe Izraela, wszelkie jego zwyczaje i cześć religijną. Owoż Jezus Chrystus, przybierając na się miano syna bożego, nierozrywając przytem jedności bożej, obrażał już uszy ludu tego, którego prawodawcy i proroki wdrożyli byli wto, od wieków, że znać byli powinni tylko Boga tego, który wywiódł był ich z Egiptu, a powtarzał im ustawicznie przykazanie swoje: "jam jest Pan Bóg twój; nie będziesz miał bogów innych przedemną."

Jeżeli więc Jezus Chrystus mówił fałszywie, podając się za Boga, więc przez to samo, dobrowolnie, utworzył był sobie mnóstwo nierozdzierzgnionych trudności.

Ale dajmy pokój tym uwagom wstępnym, a popatrzmy raczej na to co wiemy w tej mierze, z żywota, któren rozbierać mamy. Jakie by nie były powody dla Jezusa Chrystusa do nieobjawiania się za Boga, przecież on wyznał się być Bogiem; oto rzecz. Nim przystąpimy do tego, czy mówiąc to, mówił on prawdę, przedstawia się nam zagadnienie pośrednie, to mianowicie, czy podając się za Boga, wierzył on sam w słowa swoje. Pomiędzy oświadczeniem a rzeczą, samą, pomiędzy słowem a bytem, stają koniecznie dobra wiara i szczerość. Jezus Chrystus wierzy łże sam w bóstwo swoje? Był że on przeświadczony o prawdzie tego dogmatu istotnego nauki swojej, za którą umarł sromotnie na krzyżu? Byłli on szczerym, albo też, (wybacz mi Panie słowa moje!) albo też był on tylko oszustem? Niemożemy kroku jednego zrobić w żywocie jego, nierozjaśniwszy sobie wprzódy należycie tej otóż wątpliwości. Calutką ludzkość, bez różnicy czasu, miejsca, narodowości rozmaitych, ustaw, wiar, dzieli się na dwa szeregi, w których każden naznacza dla siebie własne miejsce swoje: na szereg oszustów i szereg mężów prawych. Me raz jeden zdarzało się to, że oszuści kierowali mężami prawymi; ale panowanie ich, później lub wcześniej, zdradzało się samo, a szczerość serca jest dla człowieka potrzebą, co mu cześć przynosi, dla błędu samego nawet jest aromatem niejako, co go czyni mniej cierpkim, a dla prawdy staje się ona wieńcem, którego w niej najsamprzód się szuka wzrokiem. Przekonajmy się więc najsamprzód o tem, czyli Jezus Chrystus nosi na czole swoje wieniec ten, azali jest on namaszczonym tem aromatem, mali on cześć tę, bez której niemasz wcale zacności na świecie. Jak trzymać w tej mierze, Panowie moi? Mamyż go umieścić w szeregu oszustów, czyli też w szeregu mężów prawych? Należał li on do liczby tych, co dumę swoją okryli byli płaszczikiem świętem, a obłudnem, albo li też do tych, co nad wszystko w świecie, nad pomyślność nawet w zamiarze poślubionem, przenosili cześć słowa nieskalanego i wzięli, w tej mierze, za godło sobie, zasadę Machabeuszów: Moriamur in simplicitate nostra. Umrzyjmy w prostocie naszej. (Machab. II. 87.)

Oto pytanie.

Pytanie to rozwiązuje się cechą samą ducha męża i odtąd mógłbym już powiedzieć, że sprawa ta jest już osądzoną na korzyść Jezusa Chrystusa. Niemasz bowiem w dziejach ludzkich postaci szanowniejszej nad niego; sam bieg czasu wybił go po nad wszystko, niepozwalając niczemu zbliżyć się nawet do niego. Zgodnie z uznaniem każdego, nawet ze zdaniem tych, co niewierzą w niego, Jezus Chrystus jest mężem zacności nieposzlakowanej, jest mędrcem, wybranym, charakterem nieporównanym. Tyle dokonał on rzeczy wielkich, a razem świętych, że sami nawet nieprzyjaciele jego oddają, pod tem względem, hołd 'jemu samemu i jego dziełu.

Prawda że w wieku ostatniem, można było słyszeć głos pisarza jednego, co wziął był sobie za godło: zetrzyjcie nędznika (ecrasez I'infâme!) Ale głos ten, Panowie moi, niemógł był przejść cało wieku swego, z piersi którego wyrwał się był i uwiązł on w gardle drzący, na miedzy, oddzielającej wiek zeszły od bieżącego stulecia i odtąd żadne już usta ludzkie, nawet takie na których głos nikt baczenia żadnego niedaje, nieodważyły się ani razu powtórzyć słowa tego wojny zajadłej. Pozostało ono na grobie tego, co wymówił je był pierwszy i czeka tam, po wyroku, zapadłem od potomności blizkiej, wyroku bardziej jeszcze surowszego potomności tej, co przyjść ma kiedyś dopiero.

Mógłbym tedy zatrzymać się tu, nie bowiem nie może podnieść się po nad sąd powszechny, a wszelki dowód musi zblednąć koniecznie przed oceną taką, co sama jest częścią rozumu wspólnego nam wszystkim ludziom. Ale sprawię wam jeszcze to ukontentowanie, że rozbiorę teraz przed wami cechę duszy Chrystusa i postaram się odkryć wniej, przez jaką mianowicie zgodność wdzięków moralnych fizionomja ta przechodzi sobą to wszystko, bez porównania nawet wszelkiego, co tylko dzieje przedstawiają nam pod względem charakterów ludzkich ze wszystkich czasów.

Owóż charakter człowieka składa się ze trzech pierwiastków: z umysłowości, będącej siedliskiem myśli; z serca będącego krynicą żywą uczuć; z woli nareszcie, będącej dźwignią postanowień. Stopienie się w jedno tych trzech pierwiastków stanowi, w pewnej mierze, wszelki krztałt moralny i nadaje mu wartość jego. Nie potrzeba nam wcale wyszukiwać gdzieindziej tajemnicy doskonałości jaką postrzegamy w bohaterze Ewangelii. Zapewne dla tych, co mają go za Boga, bóstwo wznosi się po nad to wszystko i przenika sobą całą tkaninę widomą, nic przecież przytem niezmieniając w przyrodzeniu ani duszy, ani ciała takoż. Jezus Chrystus, dla ustalenia moralnego oblicza swojego, ma tylko myśli, uczucia i postanowienia moralne, ale ma je w takiej osobliwej równowadze, w takich odcieniach wdzięcznych, że to wszystko nadaje im pewien urok, im tylko właściwy, co właśnie chcemy tu zbadać przed wami.

Nie oszukam was, Panowie moi jeżeli wam powiem o geniuszu jego, że miał był on, jako dar osobliwy i jako cechę wyraźną, coś takiego, co zwykliśmy nazywać wzniosłem. Wzniośle, to podniesienie się, głąb', a razem prostota, zlane razem, jakby w sztukę jednolitą. Kiedy przyszli byli powiedzieć Horacemu staremu, że syn jego umknął był z pola bitwy, na którem roztrzygało się władztwo najwyższe pomiędzy Albą, a Rzymem, i kiedy, widząc oburzenie się jego z powodu tego, mówiono mu, aby go uspokoić: "cóż chciałbyś, aby był on uczynił stojąc przeciwko trzem?" Starzec wyrzekł na to owe słowo sławne: "Chciałbym, aby był poległ!'' Słowo przedziwnej wzniosłości; jest to jakby okrzyk obowiązku, wyszły samodzielnie z duszy wielkiej i podnoszący nas od jednego razu po nad wszelkie słabości, przemawiające w nas przeciwko pooświęceniu się. Nic niemasz nad to prostszego, ale też razem niemasz nic ani głębszego, ani wznioslejszego. Bóg udarował człowieka władzą podniesienia się do tego co jest wzniosłe w uczynkach i w słowie; ale dar ten to tylko rzadkie i znikome chwilki w życiu ludzkiem. Najwięksi mężowie byli może wzniosłymi cztery albo pięć razy w życiu swojem, jak Cezar naprzykład, odzywający się do przewoźnika, przeprawiającego go przez morze w nawałnicę: "Czego obawiasz się? Wieziesz Cezara." Najczęściej brakuje najpiękniejszem uczynkom prostoty, albo też, kiedy są one proste, nieunoszą nas dość wysoko, albo nareszcie nie mają w sobie one głębi takiej, bo by zastanowiała na sobie uwagę naszą. Tak samo dzieje się ze słowem i pismem naszem. Nieraz zdarza się natrafić w nich na harmoniję, wdzięk, urok; unosi ono nas jakby rzeka wartka pomiędzy brzegami rozkosznemi, a ocienionemi lasami wiekowemi. Tak przebiegamy z żywem zajęciem się karty całe. W tem, niespodzianie, jakby wypadkiem jakim, włosy się nam jeżą, braknie w piersi oddechu, mróz przebiega po skórze, i jakby ostrze chłodne przeciska się do samej głębi duszy .... To wzniosłe objawiło się w ten sposób duchowi naszemu. Ale jest to tylko widmo znikome i dla tego właśnie wyprowadza ono nas z przyrodzonego nam usposobienia, jakby zadając tem gwałt naturze. Inaczej wcale ma się z Jezusem Chrystusem. Uczynki jego i słowa nacechowane są statecznie wzniosłością, głębokością i prostotą; wzniosłe jest tam stanem jakoby przyrodzonem; nie dziwi ono nas tu, a pomimo to jednakże nie traci ono bynajmniej na wrażliwości swojej co do duszy. Dla tego to, po tylu arcydziełach najsławniejszych literatur, Ewangelija pozostała nazawsze księgą jedyną na świecie, księgą niedostępną dla żadnego naśladowania. Błogosławiem ubodzy duchem (Mat. V. 3), powiada Chrystus. Cóż może być więcej nad to prostego? A przecież jak, od jednego razu, górujemy w tem po nad światem! Anioł, co porwał był Habakuku i uniosł go z pola jego aż do Babilonii, nie był, zaiste, lotniejszym. Dość było trzech słówek na to, aby pomięszać z sobą wszelkie wyobrażenia nasze o szczęśliwości, o wartości rzeczy ziemskich, o celu życia naszego, by wyrwać nas chciwości ziemskiej i kazać bujać nam tak jak buja orzeł po nad państwami ziemskiemi. Błogosławieni ubodzy duchem! Po świecie całym powtarzać sobie będą słowo te; dusza, co choćby raz tylko jeden w życiu zasłyszała je, nieprzestaje zwracać się potem myślą ku niemu i zawsze znajdzie prawicę silną, a ukrytą, co ją uniesie w nieziemską krainę. Myśl znajdzie tu, badając głębiej, całe skarby mądrości, przedziwną ekonomiję, społeczną, gotową zmienić stosunki pomiędzy ludźmi zachodzące, podnieść pracę i znój ciężki, obalić niewolę i uczynić z ubóstwa stan równie pożyteczny jak i święty. Taką jest moc Ewangelii, czyli moc Jezusa Chrystusa, od pierwszej karty nauki jego aż do ostatniej, i niepodobna jest określić lepiej tego władztwa umysłowego, jak powiedziawszy o niem to, że otrzymało ono od Boga dar ustawicznej wzniosłości.

Zwykle duchy wielkie wysilają całą moc swoję na myśli potężne, a dla tej właśnie przyczyny niezdolne są potem nadać sercu swojemu potrzebnej do czynu siły. Osobliwie daje się to spostrzegać w założycielach państw i nauki wielkiej, ludzi zmyczajnie duszy chłodnej, serca wyniosłego, umiejącego panować nad sobą, poglądających na ludzkość całą jak na coś daleko niższego od nich i poruszających nią, w tajnych zamysłach swoich, tak jak wiatr wzrusza łanem zboża dojrzałego, co wystałe należycie, czeka tylko tego, aby przyszli żniwiarze i przyłożyli do niego swoją rękę pracowitą. Pomysły planów wielkich pochłaniają sobą całkiem duszę ich; pomyślny skutek zamysłów psuje ich charakter usprawiedliwiając więcej jeszcze miotającą nim dumę; przegrana napawa goryczą ich serce, wszystko zaś utwierdza je we wzgardzie dla rodu ludzkiego, co jest w ich oczach jakby podnóżem tylko, na którem ma się podźwignąć głośna sława ich czynów. Jeżeli nawet nie spadają mężowie ci tak nizko w skażeniu moralnem serca, zawsze jednak niemogą oni kochać tak silnie jak umieją myśleć potężnie. Zwyczajnie wzrok orła niedostaje się w udziele gołębicy prostej. Odcienia te dają się spostrzegać w pisarzach nawet. Rasyn, wybaczcie mi Panowie moi, te porównania, Rasyn naprzykład jest czuły; Kornel mniej jest czułym, bo geniusz jego więcej się podnosi ku wzniosłemu. Czuć w nim coś bohaterskiego i twardego, jak w Rzymianach owych, o których sam tak się był wyraził:

Dziękuję za to Bogu żem nie Rzymianinem.

Więc mogą mieć w mem sercu choć trocha ludzkości.

(Et je rends grâce au ciel de n'être pas Romain,

Pour conserver encore quelque chose d'humain.)

Owóż Jezus Chrystus, pod tym względem nawet, jest wyjątkiem nazawsze pamiętnem, wyjątkiem, co nieda się nigdy powtórzyć w dziejach po raz drugi, chyba tylko z daleka, w osobie tych, którzy biorą go sobie za mistrza duszy swojej. Podniósł on moc kochania aż do czułości i to do czułości tak osobliwej, tak nieznanej dotąd światu starożytnemu, że, na wyrażenie jej w mowie, potrzeba było stworzyć umyślnie wyraz nowy i że odtąd stanowi na rodzaj odrębny w rozbiorze uczuć ludzkich: mówię tu o namaszczeniu ewangelicznem. Jezus Chrystus był czułym dla wszystkich ludzi: on to wyrzekł był o nich te oto słowo: "Cokolwiek uczyniliście jednemu z tych braciej moich najmniejszych, wmieście uczynili" (Mat. XXV. 40); słowo, które wydało na świecie braterstwo chrześcijańskie i które, do dziś dnia jeszcze, wydaje z siebie miłosierdzie. Był on czułym dla grzeszników; zasiadał on u stołu ich i kiedy pycha zakonników wyrzucała mu to przed oczy, on odpowiadał im na to to jedno tylko: "Niepotrzeba zdrowym lekarza ale źle się. mającym." (Mat. IX. 12.) Jeżeli postrzega celnika, siedzącego na drzewie, aby go ujrzeć z niego, mówi mu: "Zacheuszu, zstąp prędko abowiem dziś potrzeba mi mieszkać w domu twoim. " (Łuk. XIX. 5.) Jeżeli jawnogrzesznica zbliży się do niego i ośmieli się wylać balsam drogi na głowę jego, ku zgorszeniu wielkiemu licznego zgromadzenia, on uspokaja ją temi słowami słynnemi: "Wiele jej będzie odpuszczono, abowiem wiele kochała." Kiedy przedstawią mu cudzołożnicę, aby otrzymać od niego wyrok taki na nią, co by go potępił w oczach ludu, samą złodyczą swoją, on odpowie: "Kto z was bez-grzechu jest niech na nią pierwszy rzuci kamień." (Jan. VIII. 7.) Czułym był dla ojczyzny swojej niewdzięcznej i ojcobójczej; widząc zdała mury Jerozolimy, płakał, mówiąc: "Jeruzalem, Jeruzalem, które zabijasz proroki i kamienujesz te, którzy do ciebie są posiani. Ilekroć chciałem zgromadzić syny twoje jako kokosz kurczęta swoje pod skrzydła zgromadza, a niechciałoś"?" (Mat. XXIII. 37.) Czułym był dla przyjaciół swoich, aż do tego stopnia, że sam umywał nogi im i pozwalał młodzieniaszkowi, składać głowę swoję na piersi jego, w chwilach najuroczystszych zawodu swojego. W mękach nawet czułym był dla swoich oprawców, a wznosząc duszę za nich do ojca swego, mówił: "Panie, wybacz im, bo niewiedzą co czynią." (Łuk. XXIII. 34.) Żadne życie ziemskie nie wystawia nam tutaj takiej tkaniny światła i miłości. Każde słówko Jezusa Chrystusa jest wyrazem czułości, a razem najwznioslejszem objawieniem; w tej samej chwili, kiedy otwiera nam niekończoność wzrokiem, przyciska on nas ramiony do serca swego. Zdaje się nam że ulatujemy myślą do nieba, ale miłość zatrzymuje nas na ziemi.

Rzeczą, o której przemilczeć niegodzi się wcale, jest to że miłość Jezusa Chrystusa osobliwa, jakkolwiek nieobjęta, przecież jest dziewicza i bez zmazy wszelkiej. Trudno jest dla tych, co otrzymali ducha skłonnego dla miłości, utrzymać go w granicach czystości; jest to przedmiot boju walnego, boju, w pośród którego, nieraz przyszłoby się żałować albo tego, że się otrzymało dar ten, albo też życzyć sobie, by szafunek jego miał więcej daleko w sobie swobody. Jezus Chrystus zdaje się nie doświadczał na sobie frasunku podobnego; niesie on miłość swą w naczyniu tak czystem, że cień nawet wątpliwości żadnej niepada na serce jego i ośmnaście wieków potomności, szukającej niejednokrotnie skazy w Zbawicielu naszym, nieośmieliła się słówkiem bluźnierczem, lub podejrzeniem płochem skalać jego cnotę. Cechą czułości jego jest to właśnie, że się ona objawia w czystości niewysłowionej.

Pozostaje jeszcze rzecz jedna, Panowie moi, dla zakończenia oceny charakteru Jezusa Chrystusa i dla tego, aby wnieść następnie z charakteru jego o jego szczerocie. Umysłowość wzniosła, serce czułe nie są jeszcze dostatecznemi do tego, aby ustanowić wolę zdolną podołać wielkim postanowieniom. Wola jest światem odrębnem, w którem słabość, w brew zamiarom naszym i uczuciom, trzyma ster najczęściej. Charakter Jezusa Chrystusa, pod tem względem, jest pewnością bezwzględną siebie samego. Nikt więcej nad niego nie zadał był sobie trudniejszego zamiaru; chciał był on być uznanym za Boga, kochanym jak Bóg tylko jeden jest kochanym, służonym tak jak się Bogu samema służy, czczonym wreszcie tak, jak sam Bóg tylko czci się; zdawało by się, że, w tej mierze, wola powinna by była ugjąć się czasami pod brzemieniem tak ciężkiem i że przynajmniej Jezus Chrystus powinienby był uciec się do wszelkich sposobów ludzkich, zdolnych zapewnić mu skutek tak olbrzymiego przedsięwzięcia. Przecież nic niewidzimy z tego wszystkiego, Panowie moi; Jezus Chrystus wzgardził środkami ludzkiemi, albo raczej wstrzymał się on od nich dobrowolnie.

Polityka liczy się w pierwszem rzędzie tych środków. Jest ona sztuką opanowania w pewnej chwili dążnością umysłów, skupienia w jedno zdań i interessów, szukających zadość uczynienia sobie, przeczuwania tego, czego życzy sobie lud, niezdając częstokroć samemu sobie sprawy należycie z tych życzeń swoich, i postawienia się, za pośrednictwem okoliczności jakby za jego przedstawiciela przyrodzonego i popchnięcia go wreszcie, z czasem, w porze dogodnej, po pochyłości, zdolnej unieść nas wraz z niem, przynajmniej na jakie lat piędziesiąt. Taką jest polityka, sztuka słynna, której można użyć tak na dobro jak i na zło, a będąca źródłem kolei szczęśliwych i niepomyślnych w łonie narodów. Jezus Chrystus był postawionym przedziwnie dla tego, aby mógł był on stać się narzędziem zaburzenia, zdolnego posłużyć mu na korzyść jego zamiarów religijnych. Lud, z którego sam on wyszedł był, pod jarzmem Rzymian utracił już ostatek swojej narodowości starożytnej; nienawiść do Rzymian doszła była wtedy do najwyższego stopnia, a codziennie puszcze i góry Judei widziały coraz nowe rzesze niezadowolonych, pod przywództwem jakiego miłośnika ojczyzny, gotowe podnieść oręż swój przeciwko ciemiężcom. Ruchy te miały za sobą powagę przepowiedni sławnych, któremi prorocy, od dawnych czasów, zapowiadali ludowi żydowskiemu przyjście przywódcy i Zbawcy zarazem. Stosunek tych wyobrażeń i interessów do królestwa nowego, zapowiadanego od Jezusa Chrystusa, był widoczny. Przecież nie tylko Chrystus Pan nieodwoływał się do niego i nie starał się go użyć za narzędzie dla siebie, ale przeciwnie odrzucał go wzgardliwie, a statecznie. Pytają go, aby go wybadać, czy należy płacić podatek Cesarzowi; każe więc przynieść sobie pieniądz, pytając czyj jest na nim wizerunek i napis, a potem odpowiada oziemble: Oddajcie więc Cesarzowi, co jest cesarskiego, a Bogu, co jest boskiego. Posuwa się on dalej nawet. Ogłasza zburzenie doczesne narodu żydowskiego; mówi przeciwko świątyni, przedmiotowi czci religinej i ojczystej żydów, i przepowiada jawnie, że kamień na kamieniu z niej niepozostanie; co było powodem, że mu potem zarzut ten policzyli pomiędzy oskarżenia, zaniesione na niego przed władzę najwyższą.

Nauka jego bardzo przychylna ludowi i maluczkim, była takiego przyrodzenia, że mogła była mu zjednać wielką miłość massy, co jest właśnie najważniejszą sprężyną dla dokonania zaburzenia. Istotnie otrzymuje on wielki wpływ na lud, a wpływ ten dochodzi do tego stopnia nawet, że rzesza chce go obwołać królem izraelskim; ale Chrystus ucieka, aby uniknąć czci podobnej; tym sposobem kruszy ręką własną oręż, któren zwyczajni mężowie wielcy uważaliby za dar nieba samego i za powołanie wyższe Opatrzności.

Po polityce następuje siła, będąca jej dopełnieniem, ktorą jednakże można jest uważać po za obrębem przyczyn udzielających ją zwyczajnie. Jezus Chrystus nic niema tyle na sercu ile oddalić od uczni swoich myśl o niej i chęć użycia jej. Poseła ich, powiada, jako baranki; zapowiada im wszelkiego rodzaju strapienia, niedając im przecież przeciwko nim innej pomocy, jak cierpliwość samą, łagodność i pokorę. Jeżeli, zapominając nauk tych, chcą oni powołać ogień z nieba na miasto, co niechciało ich przyjąć do siebie, on wyrzuca im to, że niewiedzą jeszcze dotąd z jakiego są ducha. W chwili pochwycenia go, kiedyby mógł by był się bronić jeszcze i kiedy apostoł jeden dobył nawet w tym celu pałasza, Jezus Chrystus mówi mu: schowaj miecz twój do pochew, bo kto mieczem wojuje od miecza też zginąć musi. Podczas kiedy inne nauki będą zatwierdzenia swego wyglądać od zwycięztwa, nauki niedorzeczne, niewiedzące o tem, że zwycięztwo jest rzeczą zmienną, a sumienie nieruchome, Jezus Chrystus wybiera sobie krzyż za sztandar i oświadcza się przeciwko wszelkiemu skutkowi siły, przez skutek osobliwy męki własnej.

Zaniedbuje też równie naukę i filozofiję, owe środki szlachetniejsze i rzetelniejsze udzielenia innym przeświadczenia. Otacza się on przewoznikami i rybitwami, zamiast by się miał otoczyć mężami uczonemi, a unikając samego pozoru nawet ustroju naukowego i filozoficznego w nauczaniu swojem, — udziela go w podobieństwach i sentencyach urywkowych. Pozostawia uczniom swoim i kościołowi staranie przyszłe wyrozumować to co podał i uszykować porządnie wszystkie części pozostawionej od siebie światu nauki.

Zręczność najzwyczajniesza zdaje się mu być nieznaną; ze śmierci swojej, z czasu w którem miał on ponieść od niej taki cios dla bóstwa swego, z czasu w którem niemiał już być obecnym, aby mógł podtrzymać swoich, czynion, mówię, ze śmierci swojej jakoby zasadzkę na wiarę uczni swoich, obiecując im powstać z martwych i odnosząc sprawdzenie całego żywota swego do tej próby, której niemoże on dokonać szczęśli wie jeśli wie że nie jest Bogiem, chyba tylko z pomocą oszukaństwa, albo też skończyć się to wszystko mogło uroczystem zadaniem fałszu jego zawodowi całemu.

Nieznam, Panowie, innych środków ludzkich założenia czego bądź, tu na ziemi, nad te, jakie tu wam wymieniłem: nad politykę, siłę, naukę, filozofiję, zręczność. Jezus Chrystus powstrzymał się był od tego wszystkiego bez żadnego wyjątku, a przecież, ani na godzinę jedną, ani na moment nawet jeden nie utracił on był wiary w siebie. Nawet to powstrzymanie się od wszelkich środków ludzkich dowodzi w ostatnim stopniu jego niezachwiane postanowienie i siłę wszechmocną woli jego. Przecież nic się niedokonuje bez środków, bez narzędzi. Jakież tedy były środki i narzędzia Jezusa Chrystusa? Ach! Panowie, jakie były one, pytacie? Czyż nie widzicie ich? Oto był on nimi sam dla siebie; były one w jego mocy wewnętrznej, w słowie jego, którem przemawiał do siebie, w posiadaniu pewnem istoty własnej. Ludzie drzą, bo widzą i znają dobrze siebie samych; Jezus Chrystus nie drzał dla tego właśnie, że się znał. Wiedział on to, że słowo jego było drogą, prawdą. i żywotem (u Jana XIV. 6); siał on więc je wszędy, jako rolnik sieje zboże. I rolnik też niema potrzeby do dzieła swojego, ani polityki, ani siły, ani nauki, ani filozofii, ani zręczności; ma on ziarno, rolę i niebo; otwiera więc garść swoją i sieje życiem. A podczas kiedy polityka ludzka idzie swoją drogą, kiedy siła bojuje z siłą, kiedy nauka zużywa naukę podczas kiedy filozofija dzisiejsza grzebie wczorajszy system swój, a człowiek zręczny oplątuje się we własne swoje sieci, zboże spadłe z ręki bożej w dłoń siewacza ziemskiego, a z dłoni tego w łono ziemskie, kiełkuje, rośnie, zieleni się i dojrzewa; zbierają je, spożywają i ludzkość żyje! Tak równie postępował sobie Jezus Chrystus, tak czyni każden, kto wierzy mocno w to, że wziął prawdę z rąk bożych; z początku żyje nią tylko, potem sieje ją, a świat będący rolą (Mat. XIII. 38), świat żyje nią z kolei takoż.

Ztreśćmy się Panowie. Oto jest charakter Jezusa Chrystusa, taki jakim go nam objawiła Ewangelija święta. Pod względem umysłu jest w nim stateczna wzniosłość; pod względem serca — czułość czysta i niewymowna; pod względem woli pewność bezwzględna siebie samego. Owoż charakter ten niezgodnem jest z przywarą niegodną, której nieśmiem wymienić nawet przed wami, do tyla jest ona daleką od myśli waszej. Jezus Chrystus był szczerym, był bowiem duchem wzniosłem; był on szczerym, bo serce jego otwarło się było dla ludzi, jakoby świątynia czułości i czystości razem; był szczerym, miał bowiem pewność bezwzględną siebie, wierzył bowiem w słowo swoje, wierzył w siebie. Jezus Chrystus, jak Ewangelija, która jest takoż nim samym, Jezus Chrystus był szczerością samą, a urok tak mocny jaki wywiera on na tych co słuchają go, albo tylko patrzą na niego, pochodzi z tej fizionomii jasnej, co objawia na zewnątrz to wszystko, czem on jest w sercu swojem.

Otoż powiecie mi może: Jezus Chrystus był szczerym i cóż z tego? Wszak tylu ludzi na świecie było szczerych. Za pozwoleniem, zastanówcie się tylko dobrze. Jezus Chrystus będąc szczerym wierzył w to, co głosił; owoż mówił on to, że był Bogiem; oświadczał on to uczniom i najbliższym swoim, objawiał to ludowi, wyznał przed urzędem najwyższym kraju swego, został skazanym i poniósł śmierć za to wyznanie; więc musiał był wierzyć w to, że był Bogiem. Niemógł on przecież wierzyć w to, gdyby nim nie był istotnie, niepodobną jest bowiem do prawdy rzeczą aby można się było omylić w rzeczy takiej, jaką jest osobowość własna, chyba potrzeba na to być szaleńcem. Owoż Jezus Chrystus szaleńcem nie był, a był szczerym, więc musiał być Bogiem. Tu, przez wyjątek, zasadzający się nawet na przyrodzeniu rzeczy, zagadnienie, dotyczące się szczerości jednoczy się z zagadnieniem rzetelności. Nie jest to wcale mojem odkryciem własnem, czczeni poszukiwaniem umysłu mojego. Oddawna już, Panowie, Ewangelija, ustanawiając w umyśle, tych co ją czytają uważnie, szczerość bohatera swojego, przez to samo, bez wszelkiego dowodu postronnego, wlewa przeświadczenie się wewnętrzne o bóstwie jego. Podczas kiedy kościół katolicki, córa i oblubienica razem Jezusa Chrystusa udowodnia nam bóstwa ustanowiciela swego, swoją własną boskością, Ewangelija, pracując nad zadaniem tem w inny sposób, dowodzi dzieciom kościoła bóstwa tego co go założył. Wrażenie to wspólnem jest najrozmaitszym wiekom, trzem wiekom człowieka, do tyla jest ono przyrodzonem i na prawdzie samej ugruntowanem.

W dwunastu leciech, w kwiecie wieku naszego, czytano nam Ewangelije, mówiono nam o Jezusie Chrystusie; słowo jego wydało nam się bardzo prostem, słodkiem, przyjemnem; wierzyliśmy w nie prostocie ducha naszego, w czułości przyrodzonej duszy młodej. Często jednakże pierwsze to wrażenie zagładza się i zaciera; rozum wzrasta, wraz z rzeczywistemi prawami swemi; przesądy światowe przeciskają się do serca, a namiętności ludzkie ogrzewają się przy słońcu lat młodzieńczych i Jezus Chrystus zstępuje nieznaczenie z podnoża, na którem postawiły go były, jak by na odtarzu, pierwsze nasze unisienia się pobożne. Okres ten ducha trwa pewien czas w życiu naszem. Ale lata uchodzą prędko w tej niewoli światowej, aż do dnia tego, w którem nareszcie, rozum nasz, stawszy się samodzielniejszym i mocniejszym, poczyna zawstydzać nas z tego powodu, że znosimy te pęta z dobrą wiarą i ulegamy nauce bez powagi wszelkiej, kiedy same namiętności nawet nasze, nabywszy doświadczenia z przemocy własnej, a osłabłszy w mocy popychają nas ku skłonnościom porządniejszem obowiązku i większego niż przedtem szacunku dla siebie samych. O! jest to chwila błogosławiona nad wszystkie inne, chwila, w której przystępujemy do porządku w skutek sam swobody świętej wieku młodego, swobody, którą Opatrzność boża zgotowała w nas naumyślnie i której żadne prawo nie jest w stanie odjąć nam kiedykolwiek. Jeżeli wtedy Ewangelija wpadnie, przypadkiem, w ręce nasze i odczytamy ją powtórnie z uwagą, nie rzadko zdarza się, że Jezus Chrystus ujmuje nas sobie powtórnie i to z taką władzą przeważną, że niemyślemy już wcale sprzeciwiać się jej w czemkolwiek, dla tego, że chętnie oddalibyśmy mają sami nas sobą w wieku tem, w którem nic już nie sprzeciwia się mu, okrom namiętności osądzonych od dawna i ciemnoty pokonanej. Tego właśnie powtórnego odczytania Ewangelii, Panowie moi, dokonujemy tu dziś wspólnie z wami.

Jest jeszcze trzecie czytanie Ewangelii, mniej szczęśliwe niż dwa poprzednie odczyty, ato dla tego właśnie, że następuje ono poźniej, ale czytanie przynoszące człowieka do stóp Chrystusa w jego wieku dojrzałem, i wywołujące w nim wyznania, godne pamięci wiecznej. Kiedy wiek ośmnasty lżył naumyślnie Syna Bożego, w łonie tego zgromadzenia samego, co go potwarzało znalazł się był mąż, niewięcej wierzący wprawdzie niż towarzysze jego, mąż równie sławny jak inni jego towarzysze, sławniejszy od nich wszystkich nawet, z wyjątkiem jednego, mąż co miał był jeszsze pomiędzy nimi ten dar osobliwy, że miewał czasami szczere popędy serca. Tak się wżdać podobało było Bogu samemu, a to dla tego, żeby imie jego nie pozostało bez świadectwa wpośród tych nawet, co pracowali nad zagładą królestwa bożego. Mąż więc ten, stojący u szczytu samego sławy, przypuszczony od nauki, do znajomości wieków przeszłych, a życiem własnem do znajomości czasu, którego stał się był sam ozdobą znakomitą, wyrzekł był o Jezusie Chrystusie w wyznaniu wiary, w którem chciał był on ztreścić to wszystko, co tylko myśl jego wyrobiła była sobie w rzeczy wiary, tak co do pewności jej, jako też i co do jej wątpliwości; wyłożywszy rzecz o Bogu w sposób godny acz zawiły, przyszedł, z kolei, do Ewangelii i do Jezusa Chrystusa. Tu, dusza ta, wahająca się, pomiędzy prawdą a błędem, utraciła nagle zwątpienie i ręką równie pewną, jak dłoń wyznawcy, zapominając o sobie i o czasie w którem żył, filozof ów napisał kartę jedną tak, jakby ona wyszła z pod pióra teologa, kartę, mającą stać się z czasem przeciwwagą bluźnierstwu wyrzeczonemu współcześnie: zetrzyjcie nędznika, a kończącą się temi oto słowy, które powtarzać będą wszystkie sklepienia chrześcijaństwa, aż do czasu powtórnego przyścia Chrystusa: "Jeżeli żywot i śmierć Sokratesa, były żywotem i śmiercią mędrca, żywot i śmierć Jezusa były żywotem i śmiercią Boga. "

Możnaby było myśleć, że moc wyznania tego niemogła była już być przewyższoną, bądź zwracając uwagę na geniusz męża, co je był objawił, na powagę wiary jego, na sławę imienia, bądź też, ze względu na okoliczności wieku samego, na któren przypadło było uledz mocy tego wyznania. Omylono się przecież sądząc tak: inny mąż jeszcze, powaga innej jeszcze wymowy, potęgi i innej sławy, powaga innego niedowiarstwa, innego wieku, innego wyznania wreszcie, spotkały się były z sobą, a stały się daleko mi większe, kiedy się połączyły były z sobą wzajemnie; wiek nasz okrył się sławą męża, co przeszedł był wielkością wszystkich współczesnych sobie ludzi, a któremu my, cośmy po nim już przyszli na świat, niemogliśmy takoż dorównać. Zdobywca, prawodawca, założyciel państwa potężnego miał on takie imie i myśl, że te do dziś dnia jeszsze wszędzie dają się napotykać. Spełniwszy dzieło boże, niewierząc w nie, zniknął on, po dokonaniu włożonego nań z góry poselstwa bożego, zaszedł on, jakby gwiazda zagasła w wodach oceanu atlantyckiego. Tam, na skale, lubił on był często przypominać sobie żywot swój ubiegły, a od siebie samego przechodząc do innych wielkich postaci dziejowych, do których miał on prawo niewątpliwe przyrównywać się, niemógł był uniknąć tego, aby na widowni tej świata całego, na której stał sam, niedojrzał innej jeszcze postaci kolosalnej, a większej daleko od niego samego. Nie jednokrotnie przypatrywał się jej myślą swą; niedola otwarła była duszę jego światłu, które nieprzeciskało się do niej w okresie pomyślności ziemskiej. Postać owa ustawicznie nastręczała się myśli bohatera; potrzeba więc było koniecznie wydać sąd o niej. Jednego więc wieczora tego długiego wygnania, którem zgładzał on winy przeszłości i odkrywał sobie drogi do tajemnic wieków przyszłych, zdobywca ów upadły, zapytał jednego ze swoich nielicznych towarzyszy wygnania, o to, czem był, zdaniem jego, Jezus Chrystus? Żołnierz zmięszał się; za wiele bojował on przez cały żywot swój orężem, aby mu jeszcze pozostawało było cokolwiek czasu na to, aby mógł zastanowiać się nad tem. "Jak to! zawołał boleśnie bohater, zostałeś ochrzczony w kościele katolickim i nie jesteś w stanie powiedzieć mi, mnie na tej skale, co pożera nas powolnie, czem był Jezus Chrystus? Otoż ja ci to powiem zaraz. A wtedy, otwierając Ewangeliję, nie ręką wprawdzie, ale sercem nią przepełnionem, począł porównywać Jezusa Chrystusa z sobą samym i z największymi mężami, w dziejach ludzkich objawionymi; wskazał on owe różnice wybitne, oddzielające Zbawiciela naszego od wszystkiego tego, co jest ludzkiem tylko, a wylawszy tu potok cały wymowy takiej, żeby się jej, pewno, nie powstydził był żaden z Ojcow kościóła, zakończył rzecz swoją, temi oto słowy: Nareszcie, wierzaj mi, że znam się na ludziach; Otoż powiadam ci, że Jezus Chrystus nie był człowiekiem !"

Słowo to, Panowie, streszcza w sobie to wszystko, co chciałem był powiedzieć wam o życiu wewnętrznem Jezusa Chrystusa i o wrażeniu tem, jakie, poźniej lub wcześniej, mieć musi każden, co bierze do rąk Ewangeliję i czyta ją bez uprzedzenia i z uwagą. Wy, co jesteście młodzi jeszcze, pożyjecie długo na świecie; ujrzycie mędrców, mężów uczonych, książąt i ministrów ich; będziecie świadkami nie jednej zapewne pomyślności i nie jednego u padku; dzieci czasu, czas was wtajemniczy w tajnie rzeczy ludzkich, a kiedy poznacie je nareszcie, kiedy dowiecie się jaka jest ważność tego wszystkiego co ludzkie, kiedyś, może, zchodząć z wyżyn tych do których dziś zdążacie, powiecie sami z kolei: Znamy się dziś na ludziach i powiadamy wam, za prawdę, że Jezus Chrystus nie był człowiekiem. Kiedyś, Francya, na grobie bohatera swego, wyryje te słowa jego a one zajaśnieją na nim większem daleko blaskiem niż był połysk słońca nadpiramidami i nad pobojowiskiem pod Austerlic.

II. O MOCY PUBLICZNEJ JEZUSA CHRYSTUSA.

Panowie

Jezus Chrystus zapewnił nas o tem że jest Bogiem; dowiódł on nam szczerości swojej mowy charakterem właśnem; więc był on Bogiem rzetlenie. Ale czyż już na tem zależy cały dowód bóstwa jego? Zapewne słowo, to jest twierdzenie o sobie samym, najpierwszem jest objawieniem się istot obdarzonych umysłem; zapewne charakter, czyli cecha niezgładzona ducha, wyraz jego w postaci moralnej, jest drugiem i przyrodzonem objawieniem się tychże istot; ale czyż już to jest wszystkiem? Niemasz że nic więcej po za obrębem tego ? A gdyby dowód ten wystarczał nawet dla zwyczajnych stosunków, zachodzących wzajemnie pomiędzy ludźmi, był że by on wystarczającem wtedy, gdyby chodziło o stosunek Boga z ludźmi? Nie, wydocznem jest, że nie. Bo, wreszcie, potrzebna jest pewna przenikliwość do tego, aby módź ocenić charakter jakiś; potrzeba takoż na to czasu; nie w jednem dniu odkryć można fizijonemiję moralną w jej pełni, a kiedy Bóg ukazuje się, Panowie, kiedy tyle czyni on dla nas, że zstępuje ku nam, widoczna więc jest, że musi być coś takiego co od pierwszego rzutu oka w objawieniu się jego jaśnieje dla nas rzetelnością, odtrąca od siebie wszelką wątpliwość, nie wymaga czasu na zbadanie siebie, wyłącza nawet, wtej mierze, naukę, musi być coś takiego, co daje rozpoznać zacność swoję od razu jednego i w chwili jednej, coś takiego, słowem jednem, co jest mocą publiczną Boga i objawia niezawodnie obecność jego w sobie i czynność zarazem bożą. Tak jak jest dla władztwa ziemskiego wyraz pewien wielkości, tak samo musi być wyraz podobny a odpowiedni godności bożej, któren, kiedy się tylko da poznać światu, wtedy wszelki duch rozumny, chybaby ulegał jakiemu buntowi niedorzecznemu, musi uledz i wyznać głośno w obliczu nieba i ziemi: to On! Jakiż tedy jest sposób ten objawienia się, który nazwałem władzą publiczną Boga? Na czem zależy on? Miał że go był Jezus Chrystus? Jakim ulega on zarzutom i jakie można podać odpowiedzi nanie? Takie jest pole obszerne, Panowie moi, które zamierzamy sobie przebiedz dziś zwami.Żadna istota niezdolna jest objawić się inacjcj światu jak tylko za pośrednictwem pierwiastków, które sama ona w sobie zawiera, a pierwiastków stanowiących sobą jej przyrodzenie. Owoż wszelka istota, jakąby ona nie była, zawiera w sobie tylko trzy pierwiastki główne: podścielisko, czyli substanciję, siłę i prawo; podścielisko, będące gruntem istoty, siła będąca działalnością jej, prawo nareszcie, będące miarą tej działalności. Jeżeli rzucimy okiem na ostatnie z jestestw, na jestestwo, przybliżające się do nicości, tak niedaleko jak tylko można jest to sobie wystawić, zawsze poznamy wniem te trzy jego pierwiastki główne. Tak niepodzielnik, czyli atom ma pościelisko swoje, coś takiego co trwa, podtrzymuje się, coś takiego, czego niemożemy rozłożyć wprawdzie, co przecież nazwaliśmy mianem tajemniczem, znaczącem to, co jest pod czymeś, i podtrzymuje sobą to wszystko co się objawia powierzchownie. Niepodzielnik (atom) ma w sobie moc oporu; aby go poruszyć zawsze potrzeba ruchu, jakby on nie był lekkim; bez tego poruszenia atom pozostanie na miejscu swojem. Ma on silę spójności (cohesio), którą łączą się z sobą w jedno części jego, ma silę powinowactwa (offinitas), którą pociąga on ku sobie inne niepodzielniki i jego bowiem jest zadaniem, jako i waszem własnem, wzrastać. Ma on moc bierną jeszcze, przez którą utrzymuje on światło, ciepło i wszelkie płyny których wymaga kaniecznie żywot jego ciemny, ale mądry i głębokości pełen. Nareszcie podścielisko i moc jego urządzone są prawem statecznem; nie jest on sam jeden na świecie, łączy się on zinnemi istotami, ulega wpływom, jak inne jestestwa jego własnym wpływom ulegają; ma on miarę pewną wdziałaniu swojem, jak inne moce mają też miarę własną wdziałaniu jakie na niego wywierają. Podścielisko, siła, prawo — wszystko, to jest w niepodzielniku, czily atomie i to wszystko też znajduje się w Bogu, który jest Ojcem niepodzielnika. Bóg jest pełnią podscieliska, pełnią siły, pełnią prawa; jest on podścieliskiem nieskończonem, siłą bezwzględną, prawem wiecznem. Jest on więcej jeszcze nad to: jest on punktem środkowem podscielisk wszystkich które stworzył i utrzymuje; punktem środkowem sił wszystkich co wychodzą z niego i do niego znowu powracają; punktem srodkowym praw wszelkich, których On jest pierwiastkiem, uświęceniem i wielkością, czyli majestatem.

Jestestwo zostawszy tak utworzone, od niepodzielnika aż do Boga, wszelka istota może zię objawić trojako: pod względem podścieliska, pod względem siły i, nareszcie, pod względem prawa. Pod względem podścieliska: tak okazują się nam ciała; pod względem siły: tak objawia się poznaniu naszemu dusza; pod względem prawa; tak gwiazdy, nawet niewidzialne, dają się poczuć i przeczuć od astronoma; za pośrednictwem ruchu powszechnego, co rządzi niemi, bądź utrzymując je w granicach wzroku naszego, bądź też unosząc je daleko od naszego oka. Następuie tedy i Bóg sam może się nam objawić raz jako podścielisko, drugi raz jako siła, trzeci znowu jako prawo, jako punkt środkowy wszelkich podścielisk, wszelkich sił i praw wszelkich. Jeżeli bowiem niepodzielnik ma w sobie dar ten osobliwszy, że się może objawić nazewnątrz, i z głębi prochu swego i swojej nicości potrafi zwrócić na się wzrok nasz, wchodzi do rozpraw towarzystw uczonych, wywołuje w nich sprzeczki o sobie, zajmuje sobą przez wieki całe naukę, to jakże potężniej daleko sam Bóg powinienby objawiać się nam widomie? Istota, co się nieobjawia wcale niema bytu, jest to bowiem powalaniem wszystkich w ogólności jestestw, i to bez wyjątku żadnego, że muszą ukazywać się wzrokowi ciała i myśli, stać się polem popisu i działania; a jako niepodobna jest działać nieobjawiwszy się na zewnątrz, więc objawiać się jest to samo zupełnie co żyć. Jeżeli więc Bóg jest żywotem, więc jedna rzecz tylko musi go zajmować głownie, a mianowicie: objawienie się światu, promienienie oczom stworzenia rozumnego, podbicie sobie serca jego, jednem słowem to, aby być wszędzie tem czem On jest, to jest Panem podścielisk, mocarzem sił, królem praw wszelkich.

Prawda, że obecnie, w tym porządku rzeczy, ukrywa On przed nami podścielisko swoje, przed nami ludźmi i możemy ozwać się o Nim, w tej mierze, z prorokiem: "zaprawdę tyś jest Bóg skryty (Izaj. XLV. 15). Ale jeżeli ukrywa On przed nami owe widzenie bezpośrednie siebie, to dzieje się to nie dla niemożebności rzeczy tej, ani też dla zawiści jakiej, a raczej czyni to On dla zachowania szacunku względem woli naszej i dla samego obcowania swego, jakie życzy On sobie zachować z nami. Gdybyśmy od razu widzieli podścielisko jego, wówczas blask niepohamowany objawienia tego zachwyciłby od razu duszę naszę ku sobie i oderwał by ją przez to od swobodnego jej postępowania; wtedy, pomimowolnie, ukorzyłaby się ona przed Bogiem i uczciłaby Go, podczas, kiedy Bóg miłosierny chciałby od nas innej czci, czci której ma on zupełne prawo wymagać po nas, to jest czci płynącej zwyboru polubownego duszy, z serca przepełnionego miłością, a poruszającej wzajemnie, tem uczuciem rzewnem, jego ojcowskie serce. Wypadało więc tak koniecznie, aby Bóg objawił się nam w taki sposób, coby nieóslepiał oczu naszych i nieczynił z nas niewolników piękności swojej, potrzeba było, abyśmy widzieli go niewidząc, byśmy byli pewni jego obecności, nie będąc przytem przyciśnieni nią; dla tego to skrył On od nas podścielisko swoje, pozostawiając jednakże nam światłość swoją, tak jak to zdarza się czasami, że słońce gromadzi w około siebie chmury, aby przyćmić nieco światło swoję, a z tem wszystkiem, przecież, nie skrywa się całkiem ze środka widnokręgu i widzimy je piękne i potężne.

Jeżeli objaw Boga, pod względem podścieliska jego, byłby za potężnim dla swobody naszej, z drugiej strony znowu, zachodziłaby inna niestosowność, gdyby się tylko objawiał nam jedynie pod względem prawa samego. Prawo boże, to prawda, to jest całość wszystkich stosunków koniecznych i wszystkich stosunków możebnych, wszystkich stosunków niestworzonych i wszystkich stosunków stworzebnych. Objawiając nam prawdę Bóg objawia wprawdzie nam siebie samego, ale objawia się pod krztałtem takim, że ten dozwala nam łatwo omylić się w Nim, odrywamy bowiem prawdę od żywego gruntu owego, na której wzrasta ona i czynimy z niej niby utwór jakiś i jakby bożyszcze ducha naszego, albo też, niezdolni będąc, w pewnych razach, uczcić ją jakoby owoc umysłu naszego, wykluczamy ją dla tego, niby obcą nam wcale istotę, co samą obecnością swoją uraża nas i zwodzi nawet. Zapewne Bóg wszechmocny może podnieść prawdę aż do proroctwa, oznajmując ludziom stosunki takie, jakie się zawiążą dopiero wgłębi wieków przyszłych pomiędzy rzeczami i państwy takiemi, których imie nawet nie istnieje jeszcze; ale proroctwo wymaga czasu dla spełnienia swego i sprawdzenia się; aż do ostatniej chwili pozostaje ono zawieszonym niejako w dziejach, w kształcie marzenia niegodnego uwagi naszej, a jeżeli zechce ono przywiązać się do wypadków wczesnych, blizkich odległością, czasu, traci zawsze z powodu tego na mocy własnej, niedosięgając rzeczy z daleka. Ale nawet w stanie proroctwa prawda nie zdoła być znakiem natychmiastowej obecności Boga. Taką rzeczą, podczas kiedy objaw Boga, pod względem podścieliska, zanadto byłby bezwzględnem, ten który daje on nam, pod względem prawa, to jest przez prawdę, zanadto jest słabem, aby mógł nas przekonać natychmiast.

Pozostaje więc jeszcze Bogu siła, aby się objawił nam z jasnością taką, co by oświeciła nas ani za wiele, ani też za mało.

Ale co do siły samej, Bóg posiada ją i może ją objawiać nam w trzech różnych porządkach: w porządku przyrodzenia, obejmującem w sobie wszystkie trzy królestwa przyrody, w porządku moralnem, będącem całością rzeczy dusznych, w porządku społecznem, obejmującem zarówno duszę i ciało człowieka, połączone z sobą pod prawami jednoty. Owoż Bóg widomie przyłożył był moc swoją w Jezusie Chrystusie do dwóch porządków ostatnich, to jest, w dusznem i społecznem, jak to już widzieliśmy w poprzednich konferencyach naszych (w konferenciach o społeczności katolickiej), kiedyśmy traktowali o cnotach zawarowanych osobliwie czynności nauki katolickiej i skutkach społecznych, wydanych przez tęż samą naukę, córę Jezusa Chrystusa. Jakkolwiek bądź przecież, poznaka ta bózkości nie mogła była stać się gloryą bezpośrednią i nagłą Jezusa Chrystusa, kiedy pokazując się po raz pierwszy pomiędzy ludźmi, miał był on objawić im swoje listy wierzytelne niejako od ojca swego, którego mienił się być on synem jedynym. Nawrócenie się duszy, jej podniesienie się ku najniedostępniejszym prawdom wymagają czasu, a z drugiej strony znowu wymagają współdziałania człowieka samego; założenie społeczności widomej, obdarzonej przywilejem jedności, powszechności, stateczności, świętości, wymaga czasu większego jeszcze, tudzież współdziałania niezliczonej massy ludzi, rozproszonych po obliczu ziemi i wieków całych. Bóg nie tworzy społeczności z dnia na dzień; nie nawraca On nawet duszy z dnia na dzień; kiedy spełnia wypadkiem cud takowy, to ten co stał się przedmiotem jego i co posiada o niem w sobie niezachwiane przeświadczenie nie staje się przecież od razu pochodnią, oświecającą świat blaskiem cnoty swojej. Długo jeszcze, w cieniu nosi się tajemnica boża; odchodzi się z Bogiem na puszczę, jak odszedł był z nim Paweł śty., a puszcza ta, chociażby była ona w pośród zgrai ludzi, długo ociera się obok duszy przeobrażonej, zanim się pozna w niej znak boży.

Cóż tedy Bogu pozostaje, Panowie, aby się objawić w stopniu najwyższym aby wycisnąć w czasie i przestrzeni znamię właściwe sobie, a niedające się podrobić? Oto pozostaje mu siła jego przyrodzona, albo, mówiąc inaczej, pozostaje mu władztwo jego nad przyrodzeniem, władztwo, nieznajdujące w rozłodze (materyi) i porządku, będących widownią jego, żadnej swobody, którąby uszanować należało, a następnie, żadnego współdziałania, na któreby liczyć można było, a znajdujące jedynie moc niezmierzoną, której uległość gotowa zapowiada Pana niebiosów i ziemi, zapowiada człowikowi wszelkiemu, co nie boi się napotkać obecności bożej. Cechą właściwą tego czynu władztwa jest to, że niewymaga on od widza, ani poznania i nauki długiej, ani nic zgoła takiego, coby wymagało czasu, albo usposobień szczególnych, a tylko jednej wiary dobrej. Jest ano tak obcem wszelkim sposobom ludzkim, że przynajmniej wywołuje ono pomięszanie w umyśle, jeżeli nieobudzi w nim przeświadczenia i rozum zuchwały, przeciwka wykrzykowi męża prawego: Digitus Dei est hic (palec boży jest tu!) ma jedynie ucieczkę chyba tylko w milczeniu samem! Jakoż mowy ludzkie, owe narzędza tajemnicze prawdy, nadały osobliwsze miano czynności tej, którą Bóg wywiera władztwo swoje na przyrodzenie i objawia przez nie najwyraźniej obecność swoją; oto przezwały ją cudem, to jest czynem osobliwym nad inne czyny, czynem, stanowiącym moc publiczną Boga.

Ale nosiż na czole swojem Jezus Chrystus znamie owe mocy bezwzględnej? Czyniłże on cuda? Spełniałże on potęgę pubełiczną Boga?

Pewnego dnia, Jan Chrzciciel posełał uczniów swoich, aby zapytali go: "Tyś jest który ma przyjść, czyli insze. go czekamy?" Jezus Chrystus odpowiada im w te słowa "szedłszy nanieście Janowi coście słyszeli i widzieli: iż ślepi widzą, chromi chodzą, trędowaci bywaią oczyszczeni, głuszy słyszą, umarli powstawają, ubodzy Ewangelją przyjmują." (Luk. VII. 20- 22. ) To jest, że Jezus Chrystus, że mąż ten, w którym poznaliśmy najdziwniejszą cechę duszy jaką tylko dzieje nam objawiły były kiedykolwiek, nie wzdryga się bynajmniej dać nam za dowód poselstwa swego do nas i bóztwa swego cały szereg czynności osobliwszych, cudownych, a spełnionych od niego samego. I doprawdy, od jednego końca do drugiego Ewangelii świętej, mamy jakoby tkaninę słów prostych, przenikających do samej głębi duszy i słów takich, co przewracają przyrodzony parządek rzeczy, aż do samego gruntu jego. Darmo chcianoby je rozdzielić i widzieć w jednem jego dziele dwa różne dzieła; Ewangelija opiera się temu gwałtowi jaki chcą jej zadać, by wyciągnąć z jej łona treść moralną z poniewieraniem jej treści cudownej, by cudotwórcę pozbawić powagi mędrca, a mędrcowi wydrzeć podporę cudotwórcy. Obaj trzymają się, ściśle z sobą złączeni, przeciwko usiłowaniom chytrym niedowiarstwa; tu nauka wspiera cud, cud zaś usprawiedliwia naukę, a Ewangelija przebiega świat cały z cechą, niezgładzoną niczem jedności, zciągającą na Jezusa Chrystusa, albo nienawiść bezwzględną, albo li też bezwzględne hołdy.

Jedność ta, kto tylko zastanowi się nad nią głębiej, już, sama przez się. jest dowodem. Przecież niedowiarstwo, zdziwione z tego powodu, że niemoże podzielić Chrystusa, zwraca się ku sobie samemu i mówi tak: Prawdaż to że Jezus Chrystus przywracał wzrok ślepym, władzę nóg chorym, czystość ciała trędowatym, słuch głuchym, życie martwym? Prawdaż to, że działał on jako Pan przyrodzenia i że, codziennie, przed oczami ludu całego, w dzień jasny, palec jego dowodził tego, że moc bożka mieszkała w nim? Prawdaż to że było tak? Nie byłoż tu jakiego kłamstwa brzydkiego, jakby zaszczepionego na pniu tego życia pełnego szczerości?

Panowie, Ewangelija ma pochodzenie swoje w okresie dziejowym; jest ona historyą. Cuda Jezusa Chrystusa działały się na placach publicznych, w obliczu tłumu niezliczonego ludzi, wszelkiego stanu, i w oczach nieprzyjaciół jego najzaciętszych i licznych. Były one podstawą nauki której hołdował kraj cały i która wkrótce podbiła sobie świat cały. Jeżeli więc, pomimo cechy szczerości, czyniącej z Ewangelii księgę całkiem odrębną, podejrzewacie świadectwa jej, jako świadectwa dzieła tych co wierzyli w Chrystusa, więc, dla przyczyny przeciwnej temu, niemożecie zaprzeczyć świadectwu i powieści tych, co niewierzyli w mistrza nowego, co po świecie całym prześladowali uczniów jego, jego naukę, a nawet, niezaz, prześladowali samo imię jego. Spór jawny został był zawiązanym z tego powodu; człowiek pewien podawał się za Boga; umarł dla tego, że mienił się być Bogiem; naród jego, podzielony na grobie jego, odwoływał się jod krwi tej, jak inni znowu powoływali się na krew tę, przelaną, a znajdującą wszędzie dla się czcicieli; były więc w tem interes najwyższy i razem jawność najwyższa. Owoż jawność jest siłą, pobudzającą najdzielniej nieprzyjaciół sprawy pewnej do tego, aby wyrzekli głośno co myślą o niej i aby się przyłożyli, pomimo woli własnej, do utworzenia autentycznego dziejów przedmiotu, którego niecierpią i którego chcieliby byli oni zniszczyć, gdyby można było, pamięć samą nawet. Ale darmo, jawność zmusza ich dokonać czego innego; muszą mówić, a obmawiając, i szkalując nawet, muszą oni wyznać zawsze prawdę świętą, jakkolwiek oszpeconą, zawsze przecież wypowiedzą jej tyle że już ta niemoże nigdy zaginąć. Oto co, Panowie moi, zbawia dzieje. Nic też niemasz takiego na co by więcej powstawano na świecie; ciemiężcy ludów i prześladowcy Boga nad niczem nie pracują tyle ile nad tem jednem, aby przeciąć wątek prawdy i dziejów; zbierają oni naprzeciwko nim milczenie czterech stron świata; więżą oni ofiarę swoją w ciasnych murach i podziemiach głębokich; oprócz tego otaczają je działami, pikami, wszelką bronią postrachu i groźby słowem jednem; ale jawność silniejszą jest od całej tej grozy mocarzy; porywa ona i unosi zsobą tych nawet, co jej nienawidzą, zmusza ich do przemówienia nawet; działa odstępują, piki uginają się, adzieje przechodzą swobodnie!

Tak właśnie, Panowie moi, przeszły nienaruszone a zdrowo dzieje cudów Jezusa Chrystusa. Przeszły one nawet, przeprowadzone niejako, od wrogów swoich, od Faryzeuszów, co ukrzyżowali byli Chrystusa Pana, od rozumników (racyonalistów) pogańśkich, co krzyżowali pamięć jego. Wypadało koniecznie, aby Żydzi bogobójcy, wytłumaczyli się w rzeczy żywota cudownego Jezusa Chrystusa, wytłumaczyli się przed jawnością, napełniającą sobą świat cały; wypadało, aby raz wyrzekli nareszcie "tak", albo "nie", a nieśmięli byli powiedzieć "nie", dla tego, że nikt w świecie, mówiąc o rzeczach jawnych, niemoże wyrzec kłamstwa bezwzględnego. Kłamstwo bezwzględne nie więcej jest możebnem w dziedzinie dziejów, jak możebnym jest fałsz bezwzględny wobrębie myślenia. Żydzi przeinaczyli cuda Chrystusa, ale niezaprzeczyli im. Napisali oni, że Jezus Chrystus wykradł był w świątyni imie tajemne Boga i z pomocą tego imienia wszechmocnego rozkazywał przyrodzeniu. Tłumaczenie takie cudów ewangelicznych znajduje się w dziełach najpoważniejszych ich podania ustnego, stanowi ono to wszystko, na co mogli się byli tylko zdobyć naprzeciw pamięci, potępiającej ich, Jezusa Chrystusa, naprzeciw krwi owej, którą wyrzucał im świat cały i której dotąd jeszcze nieprzestaje on im wyrzucać. Cóż jednakże mogli byli oni uczynić więcej? Jawność jest panią ludzi, co przekonali się; zmienia się ona w podanie na ich grobie i ściga za nimi od wieka do wieka, od jednej sprawiedliwości do drugiej, ściga aż do ostateczniejszej potomności.

Rozumnicy pogańscy przyszli byli, z kolei, przyłożyć się do dziejów Jezusa Chrystusa. Zapewne nie przyczynili się byli oni do męczeństwa Jego i krew Zbawiciela naszego nie ciężyła na ich sumieniu; ale wraz z krwią własną Chrystus rozlał po świecie prawdę taką, które przeświadczała mędrców o całej nicości rozumu ich; mogliż mędrcy wybaczyć mu to ? Więc i oni musieli byli takoż wydać swój text krytyczny żywota Jezusowego, i użyć tu, w celu zmniejszenia mocy jego, wszelkich środków, jakieby przedstawiały podania i sprzeczki im współczesne. Cóż tedy wyrzekli oni o cudach Chrystusowych? Co powiedział był o nich Celz, Porfiryusz, Julian odstępca, ludzie sławni, po wszystkie wieki, dla tego właśnie że od wieków pierwszych ery chrześcijańskiej, stali się byli oni głosicielami syna bożego w posłudze nieprzyjaźni na pozór, ale nieprzyjaźni przynoszącej mu z czasem korzyści rzetelne? Zaprzeczaliż oni temu, że Jezus Chrystus dokonywał na ziemi dzieł cudownych, dla poparcia nauki swojej? Niewięcej śmieli oni byli zaprzeczać temu jak i żydzi; uczynili byli tylko z Niego czarodzieja wytrawnego. A dla czego czarodzieja, a nie mędrca? Zkąd pochodzi to wyrażenie osobliwe? Oto ztąd, że dzieje mówiły to głośno za Chrystusem. Zapewne można było wykrzywić stronę cudowną Jezusa Chrystusa, ale niepodobna było wcale zamilczeć o niej.

Pozostaje więc nam z tego świadectwa samych nieprzyjaciół Chrystusowych to, że opowiadanie nauki jego, popierało się jeszcze w osobie jego cudami nadludzkiemi. Nienależy przecież odzielać tych powodów zewnętrznych wiary, jakby nie były one poważne, od samego charakteru wewnętrznego Ewangelii i Jezusa Chrystusa. Wszystko wiąże się w budowie w całość jedną, od jej fundamentów, aż do jej szczytu samego. Jeżeli Chrystus był duszą szczerą, jakieśmy już dowiedli tego, duszą nacechowaną znamieniem wyższości bożej, więc szczerość ta i ta wyższość jego skłaniają ku cudom przez niego dokonanym naszą ufność zupełną, jako ku świadectwom najczystszym, wydanym o sobie samym. Jeżeli Chrystus wyrzekł był tylko prawdę samą, oświadczając światu całemu to, że był

Bogiem, więc tem bardziej prawdę tylko samą mówić musiał wtedy, kiedy działał jak Bóg; daleko bowiem obelżywszem byłoby dla niego, daleko przeciwniejszem jest szczerocie działać ułudy podobne, to jest (wybaczci mi wyreżenie się moje, ale to wyrażenie się samo, świadczy dosadnie, mocą, swą, o wzgardzie ducha ludzkiego dla omamień kuglarskich), więcej daleko wstydu przynosi człowiekowi być kuglarzem niż oszustem; oszust oszukuje samem słowem tylko; kuglarz zaś mami sztuczkami, wymierzonemi umyślnie ku omamieniu wzroku widzów ciemnych. Jest to jakby kłamstwo oparte na kłamstwie, niegodziwość na innej niegodziwości. Dla tego języki ludzkie, wprawne do wyrażenia wzgardy, utworzyły owe miano obrzydłe kuglarza w celu oznaczenia niem człowieka wszelkiego, co ośmiela się użyć sztuki na pamoc fałszu.

Wyższość Jezusa Chrystusa nie mniej jest przychylną rzetelności, cudów jego jak i szczerość jego. Żaden maż poważny, głęboko myślący, nie użyje nigdy sztuczek w tym celu, aby oprzeć na nich powagę nauki religijnej. Cóż to bowiem jest ułuda owa, pytam? Oto jest to tylko użycie siły nieznanej, wiedzy ludzkiej w pewnym czasie. Ale nauka późniejsza nastąpi kiedyś potem, nieobecna na chwilę może jedną, musi ona przyjść wdziejach rozwoju ducha ludzkiego; powstanie ona kiedyś jasna, świetna jakoby słońce przy wschodzie swoim, a przyświecając blaskiem swoim przeszłości, osądzi w niej wszystko, wszystko w niej rozważy, wszystko sprawdzi; a nadając przez to dziełom geniuszu albo bóztwa ostateczne ich namaszczenie, druzgocze razem i zamienia w proch owe podstępy dziecinne, co zwiędły były kiedyś wiarę dobrą pokoleń niedoświadczonych. Jakoż nić wielkiego na ziemi nie ostało się nigdy polegając na złudzeniu; wszelkie dzieło, pewnej mocy i godności, chociażby ono nie było wolne od fałszu, siłę swoją i stateczność musi czerpać zawsze z czegoś stałego i rzetelnego. Najlepszym dowodem i przykładem, w tej mierze, może być Mahomet. Będąc sprawcą przewrotu religijnego w kraju nieoświeconym od nauki, użył on był na korzyść swoją wszelkich środków ludzkich, wyjąwszy tylko jednego środka cudowności, dla tego, że ta nienależy do tych sposobów. Przeczytałem Koran kały; co kilkanaście stronic Mahomet zadaje sobie pytanie, dotyczące cudów; zarzuca to sam sobie, albo inni zarzucają mu to, że ich nie działał; ale, ani razu jednego, nie mówi on tego, że je czynił, albo że jeszcze uczyni je kiedyś, z czasem. Owszem on tego unika. Powołuje się w tej mierze na Abrahama, na Mojżesza, na patryarchów wszystkich, na szczegół jakiś z życia własnego, w którym Bóg się nim opiekował, uwieńczył pomyślnością oręż jego i przez to dał świadectwo ludziom za słowem jego. Głosi on ustawicznie, że Bóg jes Bogiem, a Mahomet prorokiem jego — i tylko. I nie jest wcale małym dowodem przebiegłości jego, a nawet, rzec można, jego geniuszu, ten wstręt jego do cudu i to trzymanie się Opatrzności i wspomnień podania świętego.

Tymczasem chcecie, aby Jezus Chrystus, twórca Ewangelii zstąpił do najniższych naśladowań wszechmocy bożej, by spędził czas posłannictwa swego publicznego na zwodzeniu i tumanieniu ludzi pozorami, równie czczemi jak i niegodnemi. Chcecie, aby podobnie nędzna igraszka otrzymała była największe skutki wiary, do jakich tylko, kiedykolwiek rodzaj ludzki dosięgał! To rzecz niemożebna wcale. Zdrowy rozsądek przemawia równie głośno jak i dzieje przeciwko podobnemu przypuszczeniu. Żywot publiczny Jezusa Chrystusa odpowiada jego życiu codziennemu, a to znowu stwierdza jego żywot publiczny. Wyznawał się być Bogiem, miał się za Boga, działał jak Bóg i dla tego samego, że położenie to jest przedziwnej mocy, wypadało użyć przeciwko niemu środków i usiłowań ostatecznych; dzieje i zdrowy rozsądek mówią głośno za Chrystusem, więc należało przybiedz do metafizyki i do fizyki, aby wyrwać mu przynajmniej potęgę cudów. Zobaczmy czyli się to im udało.

Powiedziano nam dwie rzeczy. Powiedziano nam najsamprzód: Jezus Chrystus nie czynił cudów, bo niepodobna jest czynić je. Potem powiedziano nam jeszcze: obojętną jest wcale rzeczą to, czy Chrystus Pan czynił cuda, czy nie, każden bowiem czynić je może, każden je czynił, każden czyni.

Najprzód, Jezus Chrystus nie czynił cudów, bo niepodobna jest czynić je. A dla czegóż to? Oto dla tego, mówią, że przyrodzenie ulega prawom powszechnym, czyniącym z niego pewną zgodną i doskonałą całość, w której część każda odpowiada budowie ogólnej, a to w taki sposób, że gdyby tylko budowa ta została naruszoną w jednej części tylko, w jednym punkcie, wtedy niezawodnie uległaby ona zagładzie w jednej chwili. Porządek, pochodzący nawet od Boga samego, nie jest rzeczą dowolną, mogącą się zniszczyć, albo zmienić dowolnie; porządek, wyłącza nierząd koniecznie, a niepodobna byłoby wymyśleć większego nierządu w przyrodzeniu, nad to działanie najwyższe, co by miało zdolność pogwałcić prawa jego i ustawę. Cud niepodobny jest z tych dwóch powodów: niepodobny jest jako pogwałcenie praw przyrodzenia, niepodobny dla tego, że zgwałcenie, cząstkowe nawet, przyrodzenia byłoby jego unicestwieniem razem.

To znaczy, Panowie moi, że niepodobna jest Bogu objawić się jedynym czynem, oznajmującym jawnie i w jednem oka mgnieniu obecność jego, czynem wszechmocności jego. Podczas kiedy ostatnia istota ma prawo zupełne objawić się w przyrodzeniu, wypełnieniem mocy jej właściwej, podczas kiedy ziarnko piasku, rzucone do tygla chemika, odpowiada badaniom jego cechami właściwemi sobie tylko samemu, a zamieszczającemi je w spisie nauki pod pewną kategoryą, samemu Bogu tylko niewolno byłoby objawić moc swoję w mierze sobie tylko samemu właściwej, odróżniającej go i czyniącej z niego istotę odrębną! Nie tylko Bóg nieobjawiłby się, ale nawet niepodobna by mubyło na zawsze objawić się, w moc tego właśnie porządku, którego On sam jest twórcą. Działać, jest to żyć; objawiać się na zewnątrz, to żyć, udzielać się innym istotom, to żyć; ale Bóg nie może więcej działać, objawiać się, udzielać, wzbroniono mu tego. Zaparty w głąb' wieczności swojej głuchej, a ciemnej, jeżeli go pytamy, jeżeli modlimy się do niego, wołamy do niego w niebogłosy, odpowie nam tylko to jedno, jeżeli już przypuścić zechcemy, że będzie on mógł odpowiedzieć nam: "Czegóż chcecie odemnie! Utworzyłem prawa; zapytajcie się gwiazd, błagajcie sobie morze i piaski wybrzeża tego; bo co do mnie samego, to przeznaczenie moje już jest spełnione; jestem tylko spoczynkiem samym i sługą uważnym dzieł prawicy mojej."

Ach! Panowie moi, nie tak do dziś dnia ludzkość cała pojmowała Boga. Pojęła ona go jako istotę swobodną i wszechmocną i, jakkolwiek niemiała ona zawsze świadomości rzetelnej jego przyrodzenia przecież nieodmawiała mu ona nigdy mocy i dobroci. Wszędzie i zawsze, pewna tych dwóch przymiotów swego ojca niebieskiego, zasełała ona ku niemu nieustanną modlitwę; prosiła go o wszystko i codziennie prosi go na klęczkach o światło ducha, prawość serca, zdrowie ciała, o oddalenie klęsk wszelkich, o zwycięztwo na wojnie, pomyślność w pokoju, zadośćuczynienie wszelkiej potrzeby w niebie, na ziemi i w piekle.

Jest tu niewiasta może jaka, co zaledwo słyszy to co mówię do was; tego rana jeszcze uklękła ona może u węzgłowia swego dziecięcia chorego, a opuszczoną będąc od wszystkich, niemając chleba kawałka na dzień dzisiejszy, złożyła ręce i wezwała do Tego, za sprawą którego zboże źrzeje i rodzi się miłosierdzie w sercu ludzkiem, powiedziała mu: "Panie pośpiesz na pomoc do mnie nędznej grzesznicy, Panie objaw moc twoją!" I w tej chwili samej, w której mówię to do was, głosy nieprzeliczone wznoszą się ku Bogu, ze wszystkich punktów kuli ziemskiej, błagając Go o takie rzeczy, którym przyrodzenie samo niepodoła, a którym, wedle przeświadczenia dusznego istot tych, jeden Bóg tylko w stanie jest zaradzić. Któż tu się myli, pytam was teraz ? Kto myli się, czy metafizyk, czy cały rodzaj ludzki? Jakim sposobem przyrodzenie samo wyuczyło nas gardzić niem, aby zaufać Bogu jednemu? Nie nauka to bowiem uczy nas modlić się; my modlimy się pomimo nauki; a tak jak niemasz tu nic nad naukę, przyrodzenie i Boga, więc, jeżeli modlimy się pomimo nauki, wypada z tego koniecznie, że albo przyrodzenie samo, albo Pan Bóg uczą nas modlić się i wierzyć z serca całego w cuda wszechmocności i dobroci bożej. Potem, niech sobie to zgadza się czy nie zgadza z przyrodzeniem, niech sobie musi ano zginąć za każdą, razą, jak skoro tylko Pan Bóg dotknie je palcem swojem, to już do nas nienależy. Ze względu przecież na pewien rodzaj umysłów, dowiodę tu zaraz tego, że cud nie ubliża w niczem przyrodzeniu i że nie gwałci go wcale.

Przyrodzenie, jak to już powiedzieliśmy, streszcza się w trzech głównych pierwiastkach: podścieliskach, siłach i prawach. Podścieliska z samej istoty swojej są zmienne; zmieniają one postać, wagę, układają się i rozdzielają pomiędzy sobą w chwili każdej. To samo dzieje się z siłami; wzrastają one i umniejszają się, gromadzą się i rozstrzeliwają. Same tylko prawa matematyczne są niezmienne, rządząc zarazem siłami i podścieliskami, a od których zależy porządek cały wszechświata. Ruchomość sił i podścielisk rozlewa ruch i życie w przyrodzeniu; niezmienność praw matematycznych utrzymuje w nich porządek niezawodzący nigdy. Bez pierwszych pierwiastków wszystko by obumarło w przyrodzie; bez drugich wszystko by poszło w zamęt. Tak więc kiedy Bóg czyni cud jaki, jak On postępuje sobie, pytam, w tej mierze? Czy dotycze on pierwiastku porządku powszechnego, któren stanowi prawo matematyczne? Bynajmniej. Prawo matematyczne należy dorzędu idei, więc do dziedziny wiecznego i bezwzględnego; tu Bóg nic nie może, bo to on sam jest właśnie. Działa on na podścieliska i siły, działa na podścieliska stworzone, na siły, mające zasadę swoją w jego woli najwyższej. Jak my sami, co będąc ulegli pałączeniom wyrachowanym (combinationes) a powszechnym przyrodzenia, wyciągamy przecież z naszej żywotności wewnętrznej ruchy przeciwne, na pozór, prawem ciężkości, tak i Bóg działa na wszechświat, jak my na ciała nasze. Przykłada on gdzieś siłę potrzebną do wywołania obrotu niezwykłego: jest to cud, on sam bowiem, w zasobach nieprzebranych woli swojej, będącej punktem środkowym sił wszystkich stworzonych i mogących się utworzyć, może poczerpnąć dość pierwiastków zdolnych podziałać nagle w tym stopniu. Jeżeli spodoba się mu zatrzymać słońce, że się wyraże tu sposobem zwyczajnym, wtedy przeciwstawi On sile własnej rzutu, inną siłę, urównoważającą sobą pierwszą, a co, w skutek sam prawa matematycznego, sprowadza spokój. Nie więcej trudnem jest dla niego powstrzymać ruch powszechny wszechświata.

Tak samo ma się z innemi cudy; zagadnienie to dotycze siły, której użycie, nie tylko, że nie ubliża porządkowi przyrodzenia, co, zapewne, nie ważną wcale byłoby rzeczą, ale sam wchodzi doń, a nadto utrzymuje na ziemi porządek moralny i religijny, bez którego porządek przyrodzony, czyli fizyczny, nie istniałby wcale.

Objaśniwszy zarzut ten, pośpieszmy, Panowie moi, wyczerpnąć zarzut drugi. Mówią nam to, że cuda niczego niedowodzą, dla tego, że wszelkie nauki wiary miały były swoje własne cuda, przemawiające za ich rzetelnością i że za pomocą pewnej tajemniczej wiedzy, łatwo jest działać podobne znaki.

Zaprzeczam temu śmiele, by jaka bądź kolwiek nauka dziejowa, to jest, aby nauka założona w dzień biały czasów pewnych, od ludzi znanych z pewnością, miała za zasadę czyny cudowne. Co do czasów obecnych, niemamy podobnego przykładu; nikt, przed oczami naszemi, pomiędzy tylo mistrzami ludzkości, na których patrzemy, nieośmielił się obiecać nam rozwinąć moc wyższą, nad siłę zwyczajną, którą sami posiadamy. Nikt ze współczesnych nam niewyszedł na rynek publiczny, aby uzdrawiać ślepych i wskrzeszać umarłych. Cudowność, albo cudactwo raczej, objawiło się tylko w myślach i stylu, a nieprzeszły dalej. Zwracając się od wieku obecnego, ku Jezusowi Chrystusowi, nikt jeszcze, w tłumie nieprzebranym odszczepieńców wsławionych, niemógł się był pochwalić tem, że rozkazywał przyrodzeniu i oddawał pod opiekę cudu natchnienia dumy zbuntowanej. Mahomet, zarazem niewierny i odszczepieniec razem, nie kusił się o to jak i inni bracia jego; powiedziałem już to, a Koran opowie to dowodniej jeszcze każdemu, kto tylko zechce się przezwyciężyć i przeczyta to naśladowanie niedołężne Biblii, dokonane od żaka niefortunnego retoryki, w szkole Meki. Po za Chrystusem, w oczach dziejowych, któż pozostaje jeszcze, jeżeli pozostawimy na stronie Mojżesza i proroków, właściwie poprzedników Jezusa Chrystusa? Mamyż zaliczyć tu kilka szczegółów osobliwych, napotykanych w dziejach Grecyi i Rzymu? Powiemyż co o augurze owym, co rozciął jakoby, wedle ksiąg Liwiuszowych, kamień ostrzem brzytwy, albo o westalce owej, co pociągnęła była okręt, zaczepiwszy o niego pasem swoim, albo, wreszcie, o ślepcu, uzdrowionym od Wespazyana, który wstąpił był właśnie na tron rzymski ? Czyny te, jakieby one nie były, są rozrzucone i nie wspierają sobą żadnej wiary; niewywołały one sobą żadnej sprzeczki w świecie i nic w nim nieustaliły potęgą swoją; nie są to wcale czyny nauki wiary. Owoż idzie tu nam o cuda takie, które legły na podwaliny pewnemu wyznaniu religijnemu, nad któremi jedynie warto jest tylko zastanowić się; widoczna jest bowiem, że jeżeli Bóg objawia się nam czynami potęgi i wszechmocy swojej, to musi to się dziać w sprawie wielkiej, w sprawie godnej Jego i nas takoż, to jest w sprawie takiej, w której idzie o przeznaczenie wiekuiste ludzkości. To właśnie wykreśla z przedmiotu roztrząsania wszelkie szczegóły osamotnione, takie, naprzykład, jakie napotykamy w życiu Apoloniusza z Tyany.

Postać ta należy do wieku pierwszego ery naszej, a żywot Apoloniusza był napisany daleko później od jednego filozofa ze szkoły alexandryjskiej, nazwanego Filostratem, którego wyraźnym zamiarem było uczynić z dzieła swego jakoby dodatek do Ewangelii świętej, a z Apoloniusza samego obraz naśladowany Jezusa Chrystusa. Z usiłowań tych wyszła postać osobliwa i nadzwyczajnie ciekawa, ale już i koniec na tem. Czego przecież, pytam, dokonał w ludzkości nauką swoją Apoloniusz z Tyany? Gdzie są pisma jego? Gdzie są jego dzieła społeczne? Gdzie, wreszcie, ślad wszelki przejścia jego po ziemi? Zmarł on zaraz przy skonaniu. Ale gdyby nawet, oprócz tych dziwów wątpliwych, poruszał on góry za żywota, zawsze byłaby to tylko sama osobliwość literacka, wypadek, człowiek, nic słowem jednem.

Gdzież więc są owe nauki wiary, założone przy słońcu dziejów, a ugruntowane na czynach cudownych? Gdzież jest w świecie dziejowym inna wszechmocność, oprócz wszechmocy Jezusa Chrystusa, inne cuda nad jego cuda i cuda świętych pańskich, którzy Go obrali byli sobie za mistrza i w prochu jego czerpali moc podtrzymywania tego, co on sam był rozpoczął? Nic w tej mierze nieukazuje się nam na widnokręgu; Jezus Chrystus pozostaje sam, a nieprzyjaciele jego, otaczając go napaścią wieczną, przeciwstawią mu tylko wątpliwości same, ale ani jednego czynu, coby wyrównał jego czynom, albo przy najmniej coby podał coś podobnego do nich.

Ale niemasz że w przyrodzeniu jakich sił ukrytych, które, z czasem, zostały nam objawione przez badania nauki, sił, z których mógł korzystać Jezus Chrystus? Wymienię wam, Panowie moi, owe siły tajemne, do których się odwołują w tej mierze, wymienię je, bez bojaźni żadnej: zwą je siłami magnetycznemi. Mógłbym je zbyć bardzo łatwo, nauka bowiem nieuznała je dotychczas urzędowie, a nawet wywołuje je. Wolę przecież usłuchać, co się tego dotyczy, sumienia raczej własnego niż nauki. Odwołujecie się więc do sił magnetycznych; bardzo dobrze! ja wierzę w nie szczerze i mocno; wierzę, że skutki ich były sprawdzone, jakkolwiek sposobem niedokładnym jeszcze, sprawdzone od mężów światłych i nawet od mężów ducha pobożnego; może nawet rzecz ta niewyjaśni się nigdy głębiej; wierzę, że skutki te, po większej części, są czysto przyrodzonego charakteru; wierzę, że tajemnica sił tych nigdy nie była zatraconą na ziemi, że przechodziła ona z wieku do wieku i objawiała się statecznie we mnóstwie czynności tajemniczych, których łatwo jest odszukać ślady i że dopiero dziś porzuciła ona podziemia ukryte, dla tego, że wiek nasz odcechował się znamieniem jawności wszelkiej; wierzę w to wszystko, powtarzam raz jeszcze. Tak, Panowie moi, w skutek myśli bożej, zapobiegającej materyalizmowi, jakby przez obelgę zadaną nauce, datującą z tak dawna, jak tylko myślą można sięgnąć w przeszłości, podobało się Bogu, aby były w przy rodzeniu siły nieuprawnione niejako, niedające się podciągnąć pod prawidła stałe, a przecież niedające się zaprzeczyć wcale sposobami naukowemi. Chciał On tego, a to, aby dowieść ludziom uśpionym w ciemnocie zmysłowej, że nawet po za granicami religii, pozostały nam jeszcze przebłyski wyższego porządku, jakoby przedświt świata niewidomego, pewien rodzaj krateru, przez któren dusza nasza, wymknąwszy się z uścisku ciała, wzlatuje w przestrzenie, których zgłębić niemoże, z których niewynosi wspomnień żadnych, a które, przecież, ostrzegają ją dostatecznie o tem, że porządek obecny, ukrywa pewien porządek przyszły, przed którym nasz jest tylko nicością samą.

Wszystko to jest prawdziwem; wierzę w to mocno; ale równie też jest rzetelnem to takoż, że te siły ciemne zawarte są w takich granicach, że te nieobjawiają wcale jakiejbądź kolwiek mocy na porządek przyrodzony. Człowiek będąc uśpionym sztuką magnetyzera, sięga wzrokiem przez ciała ciemne i daleko; wskazuje leki skuteczne na choroby pewne; zdaje się wiedzieć to czego niewiedział wprzódy, a o czem zapomina natychmyast po przebudzeniu się ze snu; objawia wolą swą moc wielką na tych, z którymi zostaje w stosunku magnetycznym: wszystko to jest pracowite, boleśne, zmięszane z niepewnością i osłabieniem ciała. Jest to raczej zjawisko wzroku niż działania, zjawisko, należące do rzędu proroctwa, niż do rzędu cudów. Nigdzie jeszcze dotąd nie zdarzyło się nikomu widzieć uzdrowienia w jednem oka mgnieniu dokonanego, czynu widocznie mocy władczej. Nawet w porządku proroctwa nic niemasz więcej nędznego.

Zdaje się, że widzenie to osobliwszego rodzaju powinno byłoby rozjaśnić nam, cokolwiek przynajmniej, we względzie przyszłości tej, którą by można było określić jako przyszłość obecną. Przecież nic z tego. Co, pytam, przepowiedział nam magnetyzm od lat pięciudziesięciu ? Niech powie nam on nie to co wydarzy się za lat tysiąc, nie to nawet co przy padnie po jutrze, ale niech nam przepowie wypadki jutrzejsze przynajmniej ? Wszyscy ci co rozporządzają losami naszemi są istotami żywemi; mówią oni, piszą, poruszają sprężynami dającemi się poczuć; niechże nam przepowiedzą, tedy następstwo pewne działania ich na jedną przynajmniej sprawę publiczną. Niestety! magnetyzm, któren powinienby był zmienić postać świata niemógł stać się nawet narzędziem policyi; mięsza on wyobraźnię naszą zarówno czczością swoją jak i swoją osobliwością. To nie pierwiastek, to szczątek raczej. Tak nad brzegami Eufratu, gdzie niegdyś leżał Babilon i gdzie wznosił się ów pomnik sławny, co miał był wzbić pod obłoki, mówiąc słowy Bossiueta, świadectwo potęgi starej ludzi dawnych, dziś podróżny napotyka tam szczęty osmalone od piorunu, ale zawsze jeszcze szczęty wielkie, jakby dzieło olbrzymów, a nie plemienia naszego. Podróżny schyla się i w dłonie chciwe chwyta cegły pokruszone; postrzega na nich znaki, pismo sapewne pierwotne rodzaju naszego, ale napróżno kusi się on o wyczytanie jego, szczątek, starością uświęcony, wypada z rąk jego na gruzy zpopielałe od ognia bożego: jest to już tylko czerep stłuczony, którym nawet sama ciekawość ludzka pogardza.

Patrzę jeszcze, Panowie moi, pilnie i nic już więcej niedostrzegani: Jezus Chrystus sam jeden tylko stoi przdemną, stoi jakby kolos wiekami niepożyty.

Przecież powiecie mi jeszcze może: jeżeli Jezus Chrystus działał cuda za życia i działał nawet w wiekach pierwszych kościoła, dla czegóż dziś nie czyni ich więcej ? Dla czego nie czyni ich więcej? Niestety! Czyni on je codziennie, Panowie moi, ale wy niewidzicie ich; czyni je z mniejszą szczodrobliwością, dla tego, że cud moralny i społeczny, cud co wymagał czasu wiele, spełnił się nareszcie i stoi dziś przed oczami waszemi. Kiedy Jezus Chrystus zakładał podwaliny kościoła swego potrzeba mu było zjednać wiarę dla sprawy, co się poczynała była dopiero; dziś sprawa ta już dokonana, chociaż niedokończona jeszcze; widzicie ją, dotykacie się jej palcem niejako, porównujecie ją, mierzycie, sądzicie ją, zastanawiając się nad tem, czy sprawa ta jest rzeczą ludzką tylko. Po cóż Bóg miałby rozrzucać cuda przed tymi, co niechcą widzieć, niechcą poznać cudu? Po cóż, naprzykład, miałbym prowadzić was w góry Tyrolu, żebyście oglądali cuda, na które, od lat piętnastu, tysiące współczesnych nam ludzi patrzyło? Po cóż miałbym dźwigać kamień, kiedy budowa kościoła ukończoną już została? Oto pomruk boży stoi przed nami: wszelka moc wypróbowała go; zbadała go nauka wszelka; przeklęło go wszelkie bluźnierstwo; popatrzcie oto wznosi się on przed wami, trwa on od ośmnastu wieków, zawieszony niejako pomiędzy niebem, a ziemią., jak wyraził się Józef de Metr. Jeżeli go niewidzicie, to cóż zdołacie wy zobaczyć jeszcie? Żydzi mówili podobnie do Jezusa Chrystusa w pewnem podobieństwie (paraboli) sławnem: przyprowadź nam którego z umarłych. A Jezus Chrystus rzekł im: "Jeżeli Mojżesza i proroków niesłuchacie, ani by tez kto z umarłych powstał, nienwierzycie." (Łuk. XVI. 31.) Kościół jest Majżeszem, kościół jest prorokami wszystkiemi, kościół jest cudem żywym; kto niewidzi żywych jakże by ten widzieć miał martwych?

Koniec wersji demonstracyjnej.

III. O ZAŁOŻENIU KRÓLESTWA JEZUSA CHRYSTUSA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. O STATECZNOŚCI I POSTĄPIĘ PANOWANIA JEZUSA CHRYSTUSA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. O istności Jezusa Chrystusa przed wcieleniem i narodzeniem jego.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. O USIŁOWANIACH RACIJONALIZMU, DOKONYWANYCH W CELU ZAPRZECZENIA ŻYWOTA JEZUSA CHRYSTUSA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. O USIŁOWANIACH RACIJONALIZMU, W CELU WYNATURZENIA ŻYWOTA JEZUSA CHRYSTUSA DOKONANYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. O USIŁOWANIACH RACIJONALIZMU, CZYNIONYCH W CELU WYTŁUMACZENIA SOBIE ŻYWOTA CHRYSTUSA PANA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej