Jan Łoś

O LITERATURZE LUDOWEJ

Konwersja: Nexto Digital Services

O LITERATURZE LUDOWEJ

Łoś Jan

I. LITERATURA LUDOWA ZE WZGLĄDU NA JEJ FORMĄ.

Mickiewicz w wykładach swoich o literaturze słowiańskiej nie uwzględnia różnicy, jaka zachodzi między literaturą lądową i książkową, i mówi o nich obu w jednym toku opowiadania. Dowodzi to tylko, ze gienjalny improwizator lepiej aniżeli niejeden uczony filolog przeniknął naturę jednej i drugiej, że nie oślepiła go różnica, jaka między niemi istnieje, lecz pomimo niej w obu tych dziedzinach wieszczym swym umysłem odgadł jednego wspólnego ducha. Każda z literatur poszczególnych na. rodów posiada swoje mniej lub więcej rozwinięte indywidualne rysy, które nadają jej odrębny charakter. Czyż można już a priori przypuścić istnienie charakterystycznych odrębności w dwóch literaturach jednego narodu? Jeżeliby rzeczywiście tak było, w takim razie jedna z, nich tylko musiałaby być narodową, druga zaś byłaby obcą płonką, przeszczepioną na grunt nowy. Jeżeli zaś uważamy je obie za narodowe, musimy tym sposobem uznać zarazem ich podobieństwo, a nawet tożsamość głównej ich poostawy, zmąconą tylko przez obecność rozmaitych drugorzędnych objawów. Z góry więc można bez niebezpieczeństwa wpadnięcia w błąd postawić twierdzenie, że literatura książkowa wyrosła na pniu ludowym, i tylko wskutek zmienionych nieco warunków, nabyła pewnych cech odrębnych.

Wynalezienie i ścisłe oznaczenie w literaturze rysów odrębnych, cechujących ją jako literaturę narodową, dotychczas nie udało się nikomu, jak również określenie indywidualnych różnic w charakterze rozmaitych narodowości. Wszystkie podobnego rodzaju charakterystyki odznaczają się ogólnikowością i każdej z nich można zrobić poważne zarzuty. Nie idzie za tym, aby uznawanie w zasadzie istnienia tych rysów było jakimś mistycyzmem; dowodem tego jest okoliczność, że po największej części utwory literatur obcych, choćby z talentem napisane, nie przemawiają do serca naszego tak, jak nasze, i jak przemawiają do współziomków autora. Że sobie nie zdajemy z tego sprawy, dowodzi tylko, iż dotychczas nie znamy się dokładnie, nie umiemy analizować swego ani cudzego charakteru, ani też nie potrafimy spostrzec jedności śród różnorodnych szczegółów. Być również może, iż pożytkujemy się błędną metodą, gdyż szukamy specjalnych i nigdzie więcej nie powtarzających się pierwiastków tam, gdzie ich wcale niema, prawdopodobnie bowiem charakter literatury nie warunkuje się obecnością jednego lub kilku specjalnych rysów, obcych literaturom innym, lecz rozmaitym ustosunkowaniem jednych i tych samych rysów, w literaturach obcych sobie ludów. Ponieważ szczegółowe wyjaśnienie tej kwestji jeszcze jest niepodobne do urzeczywistnienia, więc należy się ograniczyć tą prawie niewątpliwą zasadą, iż stosunek ten rysów charakterystycznych w obu literaturach jednego narodu, tj. ludowej i książkowej, nie może być różny. Ponieważ jednak dwie te nazwy utrzymują się ciągle nietylko w codziennym użyciu, ale i w nauce, muszą więc mieć głębsze znaczenie, obierać się na pewnej ściśle określonej różnicy. Samo zestawienie terminów tych daje nam pewną wskazówkę w tym względzie. "Literatura książkowa," — nazywa się tak, bo jest zamknięta w księgi; "ludowa" zaś, czyli ustna, była przez ciąg długich wieków przechowywana w pamięci narodu. Okoliczność ta nie jest rzeczą tak małej wagi, jakby się to na pierwszy rzut oka wydało: dzięki temu, że utwory literatury ludowej nie były przez długi czas zapisane, że i teraz jeszcze zachowują się w pamięci ludu, który do książek prawie nie zagląda, podległy najrozmaitszym wpływom, zatraciły pierwotny swój charakter, a znaczna ich ilość została na zawsze dla nas straconą. Jeden i ten nam utwór z biegiem czasu zmieniał swój ton i koloryt, podczas gdy treść jego w głównych zarysach mogła pozostać niezmieniona. Pod tym względem można go porównać do kawałka ziemi, składającego się ze słojów różnorodnej formacji gieologicznej. Tymczasem utwór taki, kóry nazywamy książkowym, był odrazu i nazawsze utrwalony w piśmie, niezmienny, jak ta postać z podania ludowego, którą zaklęto w kamień. Dzięki temu nie mogą nigdy być w nim zatarte cechy twórczości indywidualnej; może on nam się więcej lub mniej podobać, może być nawet dla nas niezrozumiały, pozostaje jednak tym samym we wszystkich szczegółach, musimy go przyjąć takim, jakim był napisany, nie wolno nam w nim zmienić ani jednego wyrazu. Utwór literatury ludowej jest także owocem talentu jednostki; pierwotnie i on musi zawierać w sobie charakterystyczne cechy swego autora; ale wnet potym przechodzi do ogółu nie w formie książki, lecz pod postacią żywego słowa. Słuchacze starają się zapamiętać jego osnowę we wszystkich szczegółach, a jednak tylko te myśli pozostają w ich pamięci, które są dla nich zrozumiałe, sympatyczne, które znajdują oddźwięk w ich sercach. Z utworem takim dzieje się to samo, co np. z puszczoną w obieg monetą: ściera się niejako, wygładza. Wartość artystyczna jego zależy już nietyle od gieniuszu autora, ile od rozwoju intelektualnego i artystycznego ogółu, wśród którego powstał i krążył. Rzadki to niezmiernie naród, któryby wydał z siebie tak gienjalne poematy, jak np. Ujada i Odyseja lub niektóre ustępy z Mahabbaraty. Zwykle utwór literatury ludowej odznacza się świeżością i bogactwem fantazji dziecięcej, formą niezbyt wyrobioną, idejami częstokroć pięknemi, ale nie noszącemi na sobie pieczęci gieniuszu. Dzieła takie, jak Faust, Boska Komedja, Raj Utracony, Dziady i tyle innych, chociażby oparte na wierzeniach ludu, ileżby straciły ze swej piękności, gdyby nie były utrwalone w piśmie! Cóż dopiero mówić o poematach, tak nawskroś przesiąkłych indywidualizmem autora, jak utwory Byrona, Shelleya, Słowackiego i tylu innych, którzy w swym czasie byli niezrozumiani i odepchnięci przez ogół. Tak więc literatura ludowa, pojęta jako zbiór pomników twórczej działalności ludu, różni się od literatury książkowej głównie swoją budową; duch jednak w obu jest jeden, jak jeden naród stanowią wszystkie jego klasy; fazy jej rozwoju odpowiadają stopniowi i charakterowi cywilizacji danej epoki. Ponieważ zaś żadna cywilizacja, choćby przeszczepiona ze stron najdalszych, nie przeistacza nigdy z gruntu natury narodu, lecz rozwija go tylko i doskonali, przeto i literatura książkowa, o ile jest narodową, stanowi zawsze odmianę typu dawniejszego; utwory jej o tyle różnią się od gminnych, o ile jednostka wybija się ponad swoje otoczenie. Że jednak większość literatur ludowych nie obfituje w ideje, które mogłyby olśnić i porwać inteligientnego czytelnika, nie należy przeto lekceważyć tego objawu twórczości ducha ludzkiego. Dzięki temu właśnie, że zacierają się tu poglądy indywidualne, literatura ta jest najdoskonalszym i najzrozumialszym wyrazem charakteru, uczuć, dążeń i poglądów społeczeństwa, z którego wyszła. Serce i dusza ludu, zamknięte zazdrośnie i szczelnie dla badań bezpośrednich, tutaj roztwierają się przed nami, jak księga zrozumiała dla wszystkich, którzy chcą zajrzeć do niej. Skarby są tam prawdziwe i nieocenione, bo oprócz wyjawionych w niej tajników duszy ludu, znajduje się cała kopalnia niezmiernie ważnych wiadomości dla historyka, który bada zamierzchłą przeszłość przeddziejową, dla etnografa, lingwisty, badacza literatury powszechnej i innych pracowników na rozmaitych niwach naukowych. Najpiękniejsza poetyczna charakterystyka literatury ludowej jest zawarta w kilku wierszach Mickiewicza, który tak mocno ją kochał i cenił; nie chwilowe uniesienie, ale głębokie poczucie jej piękności i znaczenia, podyktowało mu te słowa:

O pieśni gminna, ty arko przymierza

Między staremi i nowemi laty!

W tobie lud chowa broń swego rycerza,

Swych myśli przędzę i swych uczuć kwiaty.

Niema na całej kuli ziemskiej ludu, któryby nie rozsnuł tej przędzy i nie upięknił jej kwiatami; wszędzie znajdujemy pieśni, podania, klechdy i bajki, a wszędzie inne, stosownie do charakteru gruntu, na którym się zrodziły i wyrosły. Zbyt obszerne byłoby nasze opowiadanie, gdybyśmy wzięli pod uwagę wszystkie literatury świata całego; musimy się więc ograniczyć dobytkiem duchowym Aryjczyków, a zwłaszcza Słowian.

Z charakteru samej literatury ludowej wypływa konieczność zapoznania się, choćby najbardziej ogólnikowego, z przeszłością najdalszą ludu, z którego się wyłoniła. Na szczęście, badanie przeszłości na podstawie podaniowej i językowej zrobiło dotychczas tak znaczne postępy, że możemy odtworzyć przynajmniej w najogólniejszych zarysach te czasy, o których milczą wszelkie kroniki i których pamięć ludzka nie sięga.

Gdzieś, zapewne na Wschodzie, najprawdopodobniej w Azji między Himalajami i morzem Kaspijskim, kilka a może kilkanaście tysięcy lat temu, żyło plemię niewielkie, które nazywają aryjskim albo indo-europejskim. Był to lud pasterski a więc już względnie ucywilizowany i uorganizowany, znający korzyści, jakie można ciągnąć ze zwierząt oswojonych, mający już doskonale wyrobiony system rodzinny, umiejący niektóre ziarna przerabiać na mąkę, słowem taki, który możnaby z niewielkim niebezpieczeństwem porównać z Izraelitami w czasach Abrahama. Z biegiem czasu, pod wpływem rozmaitych wypadków, może napadów ze stron ościennych, może braku paszy dla trzód licznych, szczep ten pierwotny zaczął się dzielić na plemiona i wędrować w dwie strony świata: na wschód i zachód. Jak się te wędrówki odbyły, podzielone są zdania uczonych, ostatecznie jednak rozmnożony, jak piasek w morzu, naród Aryjczyków zajął w Azji Persję, Armenję, Afganistan i Indje, a na zachodzie całą prawie Europę, tak że prócz Turków, Węgrów, Finnów i Basków, reszta ludności europejskiej ma początek aryjski i tworzy jedną rodzinę.

Aryjczycy w owych czasach pierwotnej jedności różnili się znacznie od Żydów Abrahamowych charakterem swej religji. Podczas gdy Żydzi wierzyli w jednego Boga, Pana i Stwórcę wszechrzeczy, Aryjczycy wyznawali politeizm, który ustąpił dopiero przed religją Chrystusa, Mahometa, Zoroastra i Buddhy. Nie umieli się wznieść nasi przodkowie do pojęcia Najwyższej Istoty, nie umieli w różnorodnych objawach sił natury znaleźć jedności i związku, ani nawet abstrahować pojęcia zła i dobra i wyrazić ich pod postacią dwóch bóstw sobie wrogich; dualizm w religji starożytnych Persów jest już objawem późniejszym: przed Ahuramazdą i Arymanem, panami światła i ciemności, dobra i zła, wzajemnemi wrogami odwiecznemi, istniały inne bóstwa, które mogły być zarówno złemi i dobremi, groźnemi i łaskawemi, stosownie do okoliczności i zasług człowieka; były uosobione siły i zjawiska przyrody, na której łonie żyli i pracowali praojcowie nasi. Religja więc ich była religją naturalną, gdyż źródłem jej była natura, a siłą, która ją wywołała do życia, było po części uczucie strachu i bezsilności wobec wypadków, nie podlegających żadnemu wpływowi ludzkiemu, po części wdzięczność za dobrodziejstwa np. ognia, w znacznej zaś części instynktywna dążność umysłu badawczego, pragnącego wszystko według możności pojąć i wytłumaczyć. W pracy tej główną rolę odegrały dwie cechy ducha ludzkiego: subjektywizin i wyobraźnia, nie krępowana więzami krytycyzmu. Im niżej stoi człowiek pod względem rozwoju umysłowego, tym silniej rozwinięte są te dwie jego własności. Dzięki pierwszej, człowiek pierwotny, zarówno jak i małe dziecko, widzi siebie samego we wszystkich otaczających go przedmiotach: rzeczom martwym, zwierzętom i zjawiskom natury przypisuje te same uczucia, dążności, sympatje i antypatje, jakie sam posiada; ożywia to wszystko, z czym ma do czynienia. Tylor w swoim dziele "O cywilizacji pierwotnej" przytacza dowody, popierające ten pogląd: "Nawet Europejczyk ucywilizowany, pod wpływem momentalnego uniesienia, porzuca nabyte przyzwyczajenia, i nieraz można widzieć, jak człowiek inteligientny w chwili nadzwyczajnego bólu, kopie nogą, bije i łamie przedmiot, który był przyczyną cierpienia. Pod tym względem dziki i dziecko postępują w ten sam zupełnie sposób. Indjanin brazylijski gryzie kamień, który go uderzył, i strzałę, która go zraniła. W Azji południowej Kukisowie, wyznający zasadę wendety, zemsty rodowej, rozciągają ją na zwierzęta; jeżeli tygrys pożre którego z Kukisów, rodzina jego ma s, obie za święty obowiązek zjeść tego samego tygrysa lub innego; więcej nawet: gdy kto spadnie z drzewa i zabije się, rodzina 'zabitego ścina drzewo przez zemstę i rąbie je na kawałki. Pewien książę w Kochinchinie, gdy która z jego łodzi płynęła nie tak, jak mu się podobało, zamykał ją w więzieniu, jak występnego człowieka. Ze starożytności wiadomo np., że Kserkses kazał wychłostać morze, a Cyrus osuszył Gyndos również przez zemstę. W Atenach, tak wysoce ucywilizowanych Atenach, sąd prytanów skazywał na wyrzucenie z granic państwa, a więc wygnanie, wszystkie przedmioty nieżywe, które bez woli ludzkiej przyczyniły się do czyjejś śmierci. To samo prawie było w Anglji, gdy np. koło od wozu, które przeszło wypadkiem przez człowieka, uważano za "deodand, " tj. ofiarowane za karę Bogu: sprzedawano je na licytacji, a pieniądze, otrzymane ze sprzedaży, rozdawano ubogim.

Podczas gdy subjektywizm obdarza duszą przedmioty martwe, wyobraźnia obleka w kształty to, co kształtu nie. ma, ucieleśnia i uosabia zjawiska natury. Tym sposobem powstają bóstwa, duszą i formą zewnętrzną podobne do człowieka, tylko nieskończenie potężniejsze od niego. Czynność ta uosabiania okazuje się najwyraźniej w mitach kosmicznych, w których występuje słońce, księżyc i gwiazdy. Według dzikich Ameryki Południowej, jak i według pierwotnych Aryjczyków, słońce jest kobietą, żoną księżyca — mężczyzny; w innych mitach aryjskich, słońce jest pięknym królewiczem, który pocałunkiem swym budzi ze. snu zimowego zaczarowaną dziewicę — ziemię. Wszystkie objawy sił natury były w ten sposób uosobione i z czasem stały się bóstwami: był więc bóg niebo, bóg wiatr, bóg zima, bóg ogień, bóg woda i mnóstwo innych bogów, którzy objawiali swą łaskę lub gniew odpowiedniemi ich naturze czynnościami.

Po ukończeniu procesu takiego uosabiania, personifikacji, następuje okres dalszy: osoba oddziela się od zjawiska; bóstwo słońce staje się bóstwem słońca, bóg wiatr — bogiem wiatru; powstają istoty pozaświatowe, mające określony mniej więcej obszar swej władzy, ale nieograniczoną jej siłę. Potęgą swoją i nieśmiertelnością różnią się od człowieka, będąc zresztą do niego podobnemi, a więc jak on kochają i nienawidzą, wpadają w gniew i dają folgę uczuciu przyjaźni i łagodności. W chwili wybuchu można ich uspokoić prośbą i darem, modlitwą i ofiarą, tu więc zaczyna się strona obrzędowa religji, a zarazem i literatura. Nim zaczniemy mówić, skąd lud czerpał materjał do treści różnorodnej swych utworów, powiemy słów kilka o rozwoju formy literackiej.

Wiadomo każdemu, że nie wszystko co napisane, a nawet nie wszystko, co dobrze i rozumnie napisane, należy do literatury. Utwór literacki, na pierwszy rzut oka, odróżnić możemy od nieliterackiego, gdyż odznacza się specyficznemi cechami swej budowy, stylu, formy zewnętrznej, oraz wewnętrznemi charakterystycznemi rysami. Budowa jego nie tyle polega na ściśle logicznym i chronologicznym, jak w historji np., uszeregowaniu faktów, ile na takim ich ugrupowaniu, aby jak największe wywarły wrażenie na czytelniku. Styl ich odznacza się mniejszym lub większym użyciem figur poetyckich, które w dziele naukowym rażą, gdyż są nie na miejscu. Zewnętrzna forma może być prozaiczną albo wierszowaną, przyczym proza, ze względu na punkt poprzedzający, różni się od prozy dzieł naukowych. Nareszcie główne cechy wewnętrzne utworu literackiego — to jego uczuciowość i obrazowość, gdyż zadaniem jego jest przez obrazowe przedstawienie treści wzruszyć czytelnika, wzbudzić w nim uczucie, jakim sam autor był przejęty, pisząc swój utwór.

Dwie te cechy występują wyraźnie w pierwszych okresach literatury ludowej, a nawet tym są wyraźniejsze, do im wcześniejszej epoki utwory należą. Pierwotnie bowiem celem ich było obrazowe przedstawienie tego, co oczyma swej wyobraźni widział człowiek naokoło siebie, oraz wypowiedzenie uczuć, jakie w jego sercu tym obrazom towarzyszyły. Później dopiero przyplątały się tu i cele poboczne, np. tendencja, która w wielu zwłaszcza klechdach i bajkach występuje nader wyraźnie.

Od stopnia naprężenia tych dwóch pierwiastków zależy forma wewnętrzna utworu: jeżeli obrazowość występuje najsilniej, wyraża się w giestach, ruchach, słowem w odtworzeniu akcji, która odbywała się w rzeczywistości lub fantazji autora, wówczas otrzymujemy dramat. Mniejszy stopień obrazowości znajdujemy w epice, gdzie akcja i okoliczności jej towarzyszące są tylko opisane. W" obu tych wypadkach, uczucie autora wyraża się tylko pośrednio, przez więcej lub mniej sympatyczne cechy, nadane osobom występującym. Gdzie zaś uczucie wypowiada się bezpośrednio, bierze górę ponad opisowością, tam jest to, co nazywamy liryką.

Podział ten, do którego można sprowadzić wszystkie bez wyjątku rodzaje teraźniejszych utworów literackich, nie jest bynajmniej pierwotnym. W epoce powstania literatury panował tak zwany w nauce fachowej synkretyzm literacki, wyrażający się w tym, że wszystkie te pierwiastki: dramatyczny, opisowy i liryczny, znajdowały swój wyraz w jednym i tym samym utworze. Wiesiełowski stan taki objaśnia w sposób następujący: "Nie było to pomieszanie trzech osobno istniejących pierwiastków, lecz brak rozróżnienia oddzielnych rodzajów poetyckich, jak również i poezji od innych sztuk pięknych. Coś podobnego dotychczas istnieje pod postacią pieśni obrzędowych, jak istniało w starogreckich uroczystościach na cześć Bachusa: pieśni towarzyszą muzyka i tańce, czyli raczej mimiczne przedstawienie treści śpiewanego utworu. Jest to zarazem epos i liryka, nie oddzielone od muzyki i dramatu; dopiero wszystkie te składowe części, pojęte jako formy i wypełnione odpowiednią treścią, występują przed nami w pewnym następstwie po sobie, jako epos, liryka, dramat. Pierwotnie zaś jest to epiczne recitativo z lirycznemi wybuchami, zwrotami i refrenami, akcja dramatyczna bez dramatu.

Utwór taki, zwykle nazywany kantileną, pierwotnie musiał mieć treść mitologiczną: pierwiastek epiczny występował w opisach przymiotów i władzy bóstwa, któremu pieśń była ofiarowana, prośby i błagania nadawały ma odcień liryczny, a wszystkiemu temu towarzyszyła mimika opisowa albo afektacyjna, odpowiadająca treści właściwych ustępów. Przytym pieśń śpiewano z towarzyszeniem muzyki. Typ takiej kantileny w formie mniej więcej pierwotnej nie trudno znaleźć w Wedach, naprzykład w hymnie do zorzy, gdzie wśród epicznego opowiadania wybucha nagle uczucie w słowach gorącej modlitwy:

"Widnieje już jasny promień zorzy, rozszerza się, pędzi przed sobą noc czarną, potężną, zorza rozlewa blask cudowny, podobny do blasku ołtarza ofiarnego. I my wraz za nią wyszliśmy z ciemności, gdyż pałająca zorza czyni światło, podobna do pięknej kobiety, uśmiecha się, jaśniejąc; zbudziła się już, aby nam dać wesele i szczęście. Świecąca dawczyni wszystkiego co miłe, córka nieba, wielbiona jest przez ród Gotamasa, gdyż daje szczęście, zamożność, dzieci dzielne i trzody liczne, które są skarbem najwyższym. O zorzo, bogata i potężna ludźmi i trzodami! zorzo, która jaśniejesz, uspokajana ofiarą, udziel nam swego bogactwa! Wzywamy cię, gdyż ty, o boska, zwrócona na wschód, szeroko jaśniejąca okiem, wszystko widzisz, wszystko do ruchu pobudzasz, głos wszystkiego rozumiesz. Ty podobna jesteś graczowi zręcznemu, rzucającemu kostki: z dawien dawna codziennie wygrywasz, gdyż, ukazując się rankiem, czynisz coraz starszym wiek człowieka. '' Rgv. 192.

Hymn ten, według wszelkiego prawdopodobieństwa, zmienił już nieco swoją pierwotną formę, a jednak znajdujemy tu obok samego, wprost uosobionego zjawiska natury, wyraźne pomieszanie epicznego i lirycznego pierwiastku. Typ kantileny, jakkolwiek rzadko, daje się znaleźć i w czasach teraźniejszych; istnieje np. znana piosnka, śpiewana przez dzieci: Pierwsza jej strofka zawiera w sobie pytanie: "Czy wiecie, jak się sieje len?" Druga zaraz odpowiada: "Oto tak, oto tak, sieje się len." Następne strofki mówią o zbieraniu, międleniu lnu itp., a wszystkie dzieci śpiewając, odtwarzają zaraz mimiką odpowiednią czynność, Zupełnie taka sanna pieśń znana jest we Francji o hodowli owsa. W nowych tych pieśniach typ kantileny nie występuje w pierwotnej swej czystości: jak w hymnie wedyckim zdaje się być nieco zatracony pierwiastek dramatyczny, tak tu znowu brak cechy liryzmu. Pewną odmianą kantileny są obrzędowe, tak zwane korowodowe pieśni ruskie i południowo-słowiańskie: pewna liczba osób, wziąwszy się za ręce i utworzywszy koło, śpiewa jaką pieśń liryczno-epiczną, inne zaś osoby w liczbie, odpowiadającej wymaganiom pieśni, wchodzą do środka i milcząc wykonywają to wszystko, o czym pieśń mówi. Takie oddzielenie akcji od słów dało początek baletowi.

W utworach t. zw. literatury książkowej, trafiają się niekiedy cechy podobnego synkretyzmu. Chóry nadawały dramatowi greckiemu charakter opisowo-liryczny, wyobrażały bowiem lud, patrzący na akcję, ale nie biorący w niej żadnego udziału; jego czynność zawierała się w wyrażaniu uczuć, jakie w nim akcja wzbudzała, oraz w opowiadaniu właściwym widzom tego, co odbywało się poza sceną. W epopejach starożytnych, jak np. w Odysei, znajdują się wzmianki o pieśniach epicznych, które wyciskały łzy z oczu słuchaczów: nie były to zapewne opowiadania spokojne i beznamiętne, lecz prędzej podobne były do dum słowiańskich, w których opowiadanie przesiąkło nawskroś uczuciem głębokiej sympatji dla osób opiewanych, oraz dziwnej tęsknoty. Ileż ustępów czysto lirycznych znajdujemy w "Panu Tadeuszu!" a i w niektórych nowożytnych dramatach pierwiastek opisowy i liryczny występuje bardzo silnie czy to pod postacią chórów na wzór greckich, jak w "Prometeuszu Rozpętanym," czy tez wprost wypowiedziany przez autora, jak np. w "Nieboskiej Komedji."

Koniec wersji demonstracyjnej.