Edward Lubowski

O LUDZKICH PRZYWARACH

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. NIEZADOWOLENIE.

II. ZAZDROŚĆ.

III. O PRZECENIANIU ZNACZENIA PIENIĘDZY.

IV. UPADEK DUCHA, NIEŚMIAŁOŚĆ, TCHÓRZLIWOŚĆ.

IV. O PRZECENIANIU SIĘ. (PYCHA).

VI. AMBICYA.

VII. O NIEGRZECZNOŚCI I BEZWZGLĘDNOŚCI.

VIII. O KŁAMSTWIE.

IX. O BŁĘDACH, ZABOBONIE, PRZESĄDZIE I NIEWIERZE.

X. O NIEPOBŁAŻLIWOŚCI I NIETOLERANCYI.

XI. O DUCHU STRONNICZYM I O STRONNICTWACH.

XII. O NIESTAŁOŚCI.

XIII. O NAMIĘTNOŚCI CZYTANIA.

O LUDZKICH PRZYWARACH

studya według obcych dzieł

Lubowski Edward

Pod powyższym tytułem chcemy przedstawić czytelnikowi szereg studyów, ciekawych z tego względu, że trafnie charakteryzując człowieka ze strony psychicznej i objaśniając ją przykładami, podają zarazem mimochodem, środki uchronienia się tych i owych przywar. Nikt naturalnie nie może się przeobrazić nagle i zupełnie, atoli widząc się odbitym wiernie w zwierciadle, będzie się starał być umiarkowańszym i oględniejszym w postępowaniu, jeżeli nie lepszym, — inaczej zwątpićby przyszło o pożytku wszelakiej książki.

Studyów tych, których niedoścignionym pierwowzorem jest Smiles, a które streściliśmy z dzieł obcych, dodając wiele i swojego, jest 13. Szczegółowe ich tytuły są: "Niezadowolenie", "Zazdrość", "Przecenianie znaczenia pieniędzy", "Ambicya", "Kłamstwo", "Pycha", "Złośliwość", "Upadek na duchu, trwożliwość i apatya", "Błądzenie, przesądy i zabobony", "Nietolerancya", "Duch stronniczy", "Niestałość" i "Przesadna namiętność w czytaniu".

I. NIEZADOWOLENIE.

Już starożytni polecali zadowolenie jako pierwszy warunek wszelkiego prawdziwego użycia. Ba! zadowolenie! Gdyby o nie było tak łatwo!

Któż jest zadowolony, kto znał kiedy człowieka zupełnie zadowolonego? W pewnej mierze możnaby twierdzić, że niezadowolenie jest wprawdzie złem, ale tak koniecznem, że pozbycie się go byłoby daleko gorszem, — w istocie bowiem przepadłaby ludzkość gdyby przestała być niezadowoloną. Wynalazki i wielkie czyny, geniusz i zwykła robota, rozwijają się tylko na mocy tej potrzeby, iżby coś już nieistniejącego uczynić lepiej albo przynajmniej inaczej. Gdyby wszyscy byli zadowoleni, to nic już nie ruszyłoby się z miejsca, ani myśl inżyniera, ani pług rolnika.

Możnaby nawet twierdzić, że jest to szczęściem iż jesteśmy niezadowoleni, że niedostateczność naszego stanowiska zawsze nas pobudza do nowych usiłowań.

Ztąd pochodzi ochota do pracy i wydoskonalania się. Atoli niezadowolenie z życia, wtedy dopiero przydaje się na co, gdy ktoś i z siebie samego nie jest zadowolony. Bo kto zawsze tylko na innych się uskarża a nigdy na siebie a raczej na swoje błędy, ten nie zechce się ich nigdy pozbyć. Co najwięcej gnębi niezadowolonego, to świadomość, że czegoś nigdy osiągnąć nie jest zdolny mimo najlepszych chęci. Wola nasza jest jak skowronek w klatce. Niezadowolony wszędzie się o coś uderza — uczuciami o szorstką rzeczywistość życia, dobremi zamiarami o swoje wady charakteru, ochotą zdobycia wiedzy o własną ciemnotę i o krótkość życia. Czyżto mało powodów ażeby nie czuć zadowolenia? Zapewne każdy już z nas żałował iż się urodził, albo też życzył sobie być rybą w stawie, lub muchą pląsającą na słońcu. A przecież, tak jak nam przykrość sprawia w zwykłym trybie życia proste skaleczenie palca, tak samo po namyśle nie życzylibyśmy sobie, iżby nas kto wziął za słowo i kazał nam okupić zadowolenie bezmyślnością, przeniesieniem nas na niższy stopień bytu natury. Wolter każe wszędzie szukać braminowi szczęścia, ale nadarmo. Nareszcie ukazuje mu staruszkę, której z jej idyotyzmem jest bardzo dobrze, i mówi: Nie wstydzisz się być nieszczęśliwym przy twej mądrości i nie wstydzisz się, że nie możesz znaleźć zadowolenia, które ta bezmyślna baba znalazła? — Masz słuszność — odpowiada bramin — mówiłem sam sobie już tysiąc razy, że byłbym tak szczęśliwy jak ona, gdybym był tak jak ona ograniczony — a jednak inaczej pojmowałem szczęście. Ten sposób myślenia — dają mu w odpowiedzi — jest krzyczącą kontradykcyą, bo o cóż chodzi tu na ziemi? Co ztąd, gdy kto jest rozsądny albo głupi? Czyż nie lepiej byłoby nie mieć wcale rozumu, skoro rozum przeszkadza w zadowoleniu? Wszyscy prawie zgodzili się na to, tylko nikt nie chciał zostać tym ograniczonym. Z tego wnioskuje Wolter, że jeżeli szczęście ma dla nas wartość, to jednak większą jeszcze ma dla nas rozum. Dla czego? W odpowiedzi — wykręca się dyplomatycznie, mówiąc, że szeroko trzebaby się nad tem zastanowić.

Wreszcie grecki mędrzec rzekł już, że "lepiej być przy rozumie nieszczęśliwym, aniżeli bez rozumu szczęśliwym", bo przy bliższem rozpatrzeniu, pokaże się, że rozum, czyli mówiąc inaczej, czynny współudział w ludzkiej doli, przynajmniej dla europejskiej natury, jest rzeczywiście wielkiem dobrem, którego dla tego nie odczuwamy, że jest ono ciągłem. Ma się rzecz z tem tak, jak z codziennemi potrzebami, z powietrzem, wodą, chlebem, zdrowiem, których gdy na chwilę tylko nam zabraknie, odczuwamy zaraz, czem one były dla nas.

Wielkie cierpienia fizyczne albo moralne, mogą czasem zbrzydzić życie, ale ci nawet którym się ono nudzi, mieliby za złe tym, którzyby dla ich niby dobra, życzyli im śmierci. Bo znosić cierpienia, byleby tylko módz żyć, pragnie większość ludzi, jeżeli nie wszyscy, i dla tego ów protestancki pastor, znajdując się na okręcie podczas burzy, gdy posłyszał kapitana mówiącego: "Za pięć minut będziemy wszyscy w niebie" — odrzekł z przestrachem: "A niechże nas Bóg od tego broni!"

Zatem życie jest nam miłe, mimo jego stron dokuczliwych, które jeszcze sami zwiększamy dobrowolnie lub mimowolnie. Wyobraźnia lub humor wywołują codziennie nowe potrzeby i nowe powody do niezadowolenia.

Rzecz zbyteczna może mieć tylko tę wartość, jaką jej nada zamiłowanie. Gdyby się ludzie rządzili rozumem, nikt wtedy nie ceniłby wyżej jakiegoś przedmiotu nad jego pożyteczność istotną. Lecz ludzie postępują wręcz przeciwnie. Tak jak zazwyczaj należy do człowieka wzbudzanie zazdrości, tak również bardzo wielu rzeczy pragniemy tylko dla tego, że ich inni pożądają. 1 wtedy zapominamy o naszej niepodległości, która jest właśnie najlepszem szczęściem. A gdybyśmy pilnie zbadali wartość naszych życzeń i pragnień, ileżbyśmy z nich odrzucili jako niepożytecznych! Samodzielność sądu co do potrzeb, natrafiamy częściej u starożytnych aniżeli u dzisiejszych, tak że można powiedzieć iż dzisiaj pojedyńczy człowiek niepodleglejszy bywa w sądzeniu życia publicznego, ale stokroć podleglejszy w życiu prywatnem.

Obywania się bez wielu potrzeb, odradzała najmocniej filozofia greków i rzymian. Zdanie Hadryana "że każdy któryby tylko żyć chciał, żyćby mógł szczęśliwie", — potwierdził już Seneka, mówiąc: "Pragnie się nietylko dobrze żyć, ale żyć długo, a przecież pierwsze może każdy, drugiego nikt. Co komu wystarcza, nie jest nigdy niedostatkiem".

Lecz nam zawsze się wydaje niedostatkiem.

A że tu trudno jest utrafić, najlepszy dowód w przesadzie, w brudzie cyników, tylko że naturalnie nie ma dziś niebezpieczeństwa, iżby kto właził w beczkę Dyogenesa; przeciwnie, sprawdza się dziś spostrzeżenie Marcyala, że "Wielom daje bogini szczęścia za dużo, nikomu dosyć". Każdy też sądzi, że jego położenie dalekiem jest od tego, coby mu się należało.

Najpiękniej uczy zadowolenia Horacy. Kto czytając go, nie zapomniał choćby na kilka godzin głupstw tego świata i swojej zgryźliwości, ten jest już nieuleczony.

Ja mieszkańca wsi, ty mieszkańca miast szczęśliwym mienisz.

I tak każdy, los innego nad swój wyżej stawia.

Obaj nierozumnie miejscu dajemy winę zgryźliwości,

A winien tu przecież duch, który się otrząsnąć nie może.

I dalej owe wiersze zaczynające się od słów:

"Dobrze, niech się stanie, za czem tęsknicie.

Żołnierzu ty będziesz kupcem,

A ty prawniku rolnikiem masz mi zostać" i t. d., i t. d.

Niezadowolenie jednak nie tę, to inną znajdzie sobie przyczynę. Jeżeli nie narzeka na stanowisko w świecie, to gotowe zamienić się na przywary, innym właściwe. Solon dobrze to zrozumiał gdy rzekł: "Gdyby wszystkie nieszczęścia zniesiono w jedno miejsce, każdy wolałby raczej swoje odebrać, aniżeli podzielić się odpowiednio". Dawne bowiem a przez to znane już zgryzoty, znośniejsze są aniżeli nowe, mniejsze — ale do których jeszcze nie nawykliśmy.

Niezadowolenie, które w nas wywołuje obcy dobrobyt, odgrywa rolę i między narodami. Angielska wolność, angielskie bogactwa są przedmiotem naszego stałego uwielbienia; straciłyby one jednak wiele na swym powabie, gdybyśmy żyć musieli na sposób anglików.

Zupełnie wszakże niezadowolenia wytępić niepodobna i szkoda nawet wytępiać go za cenę obojętności, równającej się przytępieniu. Dzicy nie skarżą się na nieszczęście, lecz dla tego też są, dzikimi.

Niektórych ludzi los tak przygnębił, iż przestali już mieć życzenia czy nadzieje, a nawet lękać się czegokolwiek, lecz możnaż takie skostnienie ducha, nazwać zadowoleniem? Ugiąć się przed losem jako przed przemocą silniejszego, nie znaczy pogodzić się z nim, ani dojść do spokoju ducha.

Skoro więc nie możemy się pozbyć życzeń, należy wybierać między niemi możliwe, a między temi jeszcze: pożyteczne.

Po przed innemi stoi: zamiłowanie natury.

Dla myślącego człowieka staje się ona niewyczerpaną pociechą i rzadko zawodzącym środkiem leczącym chorobliwe uczucia i myśli. Gdy mu bliżsi czy dalsi tyle nadokuczają, iż człowiekiem brzydzić się zacznie lub nim pogardzać, wtedy na wolnem powietrzu pierś jego znów szeroko odetchnie, a urok lasu ożywi w nim tę świadomość, że głupstwa i namiętności ludzi, bezsilnemi są w obec majestatycznych praw natury. Sławny "Candide" Woltera kończy i uspakaja się tem, iż oddaje się ogrodnictwu, a Trelawney posuwa się aż do zapewnienia, że najszczęśliwszymi ludźmi z pomiędzy wszystkich wysoko czy nizko położonych, są ogrodnicy. Kto rozumie naturę, kto bacznem okiem śledzi i najniepozorniejsze jej przygody, ten uzna prawdę słów wdowy po Helwecyuszu, wyrzeczonych do Napoleona, gdy ten odwiedził ją w Argenteuil: "Najjaśniejszy panie — nieuwierzysz ile szczęścia doświadczyć można na trzech morgach ziemi". Czy mocarz ten potężny, któremu za ciasno było we Francyi i w całej Europie, przypomniał sobie te słowa, na samotnej afrykańskiej skale?

Zapewne, byłoby zbyt wielkiem wymaganiem, iżby mąż czujący w sobie geniusz i potęgę odegrania największej roli w historyi świata, uprawiał ziemię i siał jarzynę, ale faktem jest, że przy sianiu jarzyny, łatwiej szczęście znaleźć można. Wprawdzie każdy czyni tak, jak mu nakazuje duch jego lub brak onego. Im kto ma silniejszą wolę, tem mniej powabu widzi w zadowoleniu. Juliusz Cezar pisze w swojej historyi o Aleksandrze W.: "Szczęście gotuje zazwyczaj tym, których obdarza swemi darami, tem gorszą później niespodziankę" — ale mimoto on sarn poszedł za swoją gwiazdą, dopóki jej promienie nie przemieniły się dlań w zabójcze sztylety.

Musi bowiem każdy charakter taki jakim jest pozostać; upomnienia bowiem, wiek i przebyte doświadczenia, wywierają tylko wpływ na fizyognomii człowieka, w jego głosie lub chodzie. A jakże głupiozłośliwi są ci, którzy dziwią się i szydzą z innych, nierozpromienionych ciągłą wesołością! Nie mogą pojąć ciasne ich głowy, nierówności usposobień i intelligencyi.

Niezależnie od tego, ażeby zdobyć zadowolenie, należy dobrze zbadać, czy życzenie, którego spełnienia daremnie czekamy, istotnie spodziewane korzyści przynieść może, a zarazem potrzeba wyobrazić sobie, jak naprzykład za rok, to samo życzenie, w tem samem świetle się nam przedstawi? Niezawodnie rozśmielibyśmy się wtedy z naszego gniewu, ciesząc się nawet że się nie spełniło.

Wreszcie każde położenie wyda się nam znośnem, jeżeli się zastanowimy nad obcem nieszczęściem. Zazwyczaj, gdy się nam co niepowiedzie, krzyczymy zaraz żeśmy najnieszczęśliwsi z ludzi, lecz gdyby w tej chwili stanęło nam przed oczyma jakieś straszliwe nieszczęście, którego sami już byliśmy świadkami, spłonęlibyśmy ze wstydu. Ileżto okropnych cierpień i zniszczenia dokonywa natura sama — nie mówiąc już o ludzkiej wściekłości, zemście lub obojętności! Iloma chorobami i klęskami, nawiedza natura tę biedną ludzką istotę! Wspomnijmy o losie tylu zasypanych żywcem pod ziemią, tylu rozbijających się na okrętach, którzy w pół szaleni z głodu i pragnienia, rzucają się na słabszych swych towarzyszy. Ileż mąk znosi codziennie miliony stworzeń, aż do robaka, dla tego, iż natura odmówiła zwierzętom, dla których wyżywienia one służą, zrozumienia obcych cierpień. Sadi czuje głęboko gdy mówi: "Nigdy nie skarżyłem się na ubóstwo, dopiero wtedy, gdym już nie miał co na nogi włożyć, ale wkrótce potem spotkałem człowieka, który stracił obie nogi i wtedy podziękowałem Opatrzności za jej dobroć dla mnie". Nic bowiem niema rozumniejszego, jak przy każdem niepowodzeniu wyobrazić sobie, że mogłoby się stać daleko jeszcze gorzej. Wprawdzie w pierwszej chwili rozgniewany woła: "Wszystko mi jedno choćby się już i najgorzej stało", lecz tak woła tylko w pierwszej chwili.

Podobnież ma się z tą okolicznością, że nasze niespełnione życzenia, idą po większej części na korzyść drugich, że więc nasze niepowodzenia, innym wychodzą na dobre. Dla naszej np. przyjemności chcemy na jutro pogody, chociaż spragnione łany pożądają deszczu. Mybyśmy deszcz chcieli odłożyć na Bóg wie kiedy, a przecież chodzi tu o chleb tysiąca, co więcej znaczy niż błacha przyjemność.

Może jednak więcej jeszcze od cudzego nieszczęścia, przestrogą być winno obce szczęście. Czyż może być coś niedorzeczniejszego nad zazdroszczenie szczęścia wielkim tego świata, gdy przecież łatwo pojąć, że namiętności różnicy stanów nie znają i tak samo jak fizyczne i moralne cierpienia, w pałacach obierają siedzibę; tylko że przez złocone drzwi i szeregi służalców, nie każde oko we wnętrza ich zajrzy.

Kto choćby powierzchownie zna sfery wyższe towarzyskie, ten wie. jak często należący do nich, zatruwają sobie życie, a nie mają tego przynajmniej ratunku co ubodzy, to jest pracy, chroniącej od nudów i próżniactwa. Sokratesowskie przysłowie brzmiało: "Gdybyśmy potężnym w serce zajrzeć mogli, przekonalibyśmy się, jak ono boleśnie dręczone jest gniewem, namiętnością, troską i niezadowoleniem".

Wszakże nie to zadowoleniem się nazywa, co posiada pozorne jego warunki, i dobrze też mówią wieśniacy, że "niejeden uchodzi za tłustego, a on spuchł tylko". Jakże obrazowo pisze w tej mierze Montaigne:

"Podpatrz kiedy mocarza którego wspaniałość olśniewa tłumy — ujrzysz wtedy całkiem zwykłego człowieka... Czyż ochrania go gorączka, ból głowy? Przy pierwszym bólu podagry, na cóż mu się przyda potęga? Gdy go zazdrość lub gniew pożera, czyż pomogą mu zgięte karki nasze, a gdy go starość zaskoczy, czyż go od niej uwolni straż przyboczna? i gdy nareszcie trząść nim zaczynają śmiertelne dreszcze, czyż otaczający dworzanie pokrzepią jego ducha?"

Bo nadto, doznają jeszcze potężni tego świata, tej przykrości, iż uczą się pogardy ludzi i tracą ową radosną wiarę w ideały, która nas wszystkich dźwiga wśród tylu nieszczęść.

Wszędzie, gdzie się oko potężnych zatrzyma, widzą tylko zgiętych przed sobą po lokajsku, więc skoro im tak. trudno o dowiedzenie się prawdy, czyż się nie znużą nareszcie w szukaniu jej i czy zdolni być mogą do jej wysłuchania? Nawet wtedy, gdy poznają pochlebstwo a pochlebcą gardzą, pochlebstwo tak się już stało zwyczajem, iż zamienia się w potrzebę, a wtedy szorstkiej prawdy słuchać przykro, tak jak przykro wydelikaconej skórze, narażać się na powiew wiatru. A choćby potężny, był takim jak ów Antigonus, który poecie swemu Hermodorusowi, wysławiającemu go jako syna słońca, odpowiedział prozaicznie: "ten co około mnie porządki robi, wie że nim nie jestem", — to otoczenie jeszcze wstrętniejszem mu się wyda. Jeżeli zaś, przed zgiełkiem dworaków, schroni się w zacisze wiejskie, czyż znajdzie tam szczęście? Xerxes wyznaczył nagrodę za odkrycie jakiej nowej przyjemności; Jakimże to dowodem, że niezadowolenie człowieka rośnie wraz z jego samowolą.

Nie jednemu się zdaje, że mimo to, gdyby go fortuna w górę wyniosła, inaczejby życia używał i wyzyskał doświadczenie nabyte na innej drodze, lecz raz doszedłszy tani gdzie chciał, wnet zapomniało postanowieniu. Może mieć ktoś najlepsze oczy, a jednak gdy się na słońce patrzy, zmruży je jak inni.

Montaigne słusznie też mówi, że żaden z pośród nas nie byłby lepszym od wielkich tego świata, gdyby tak jak oni, ustawicznie przez otoczenie był psuty. Boć jeżeli jesteś istotnie tym mężem, który znieść umie wysoką godność i pochlebstwa ludzi i losu, nie zmieniając swego charakteru, to będziesz miał tyle rozumu, iż dobre strony obecnego swego położenia zrozumiesz, a zarazem poznasz, że wszystko co oddalone, więcej obiecuje aniżeli dotrzymuje, i że wiele pożądać, znaczy wielu rzeczy się wyrzec.

Zazwyczaj podziwiając szczęście drugich, widzimy tylko to, co się nam nowem wydaje i co błyszczy, ale nie chcemy widzieć tego co cień rzuca. Zwiedzający góry, zazdrości góralom wspaniałego wschodu słońca, który oni codzień widzieć mogą, gdy tymczasem góral wolałby paczkę tytoniu. Jakże nas nęci ów park zamkowy, co za rozkosz byłaby mieszkać tam zdala od zgiełku świata. Ale gdy się pomieszka zdala od zgiełku, oddalenie traci swój urok. i ów właściciel przechodząc przez swój wspaniały park, który już zna doskonale, nie patrzy nań, ale myśli o czem innem, naprzykład o procesie ze swym pieniackim sąsiadem, o odpowiedzi na natrętne listy, albo o niedobrej pomadzie na łysinę. Ty z jego pysznej posiadłości masz przyjemność, on płaci za nią, a sam pragnąc się uchronić od nudów, przemyśliwa już nad czem innem.

Artystyczne próżniactwo, nawet takie, jak Goethego w "Powinowactwach z wyboru" pociąga za sobą — przesyt. Ludwika XIV-go kosztowało stworzenie Wersalu 135 milionów liwrów. Czyż za summę choćby cokolwiek zbliżoną, doznał ztąd przyjemności? on, który później taki brak uczuwał, że odpożyczał pieniądze przegrane do pani de Maintenon, on, najpyszniejszy z królów, który sam po swoich ogrodach w Marły, oprowadzał bankiera Bernarda, ażeby tylko od niego wyprosić pożyczkę. Obliczono, że sławna Pompadour przez 19 lat swego panowania t. j. od 9-go września 1745 roku do 15-go kwietnia 1764 roku połknęła 36, 327, 268 liwrów, lecz czyż można twierdzić, że jest to miara jej zadowolenia lub szczęścia?

Stało się trywialnym frazesem powtarzanie o Damoklesowym mieczu, a przecież w pośród doznawanych przyjemności, nigdy o nim nie pomyślimy. Czy wreszcie, kto się cieszy zdrowiem, dobrem sumieniem i może pracować, nie powinien się wstydzić narzekania na szczęście! Oby pamiętał słowa Henryka IV-go w Szekspirze:

"Iluż z najuboższych poddanych śpi o tej godzinie ! O śnie, śnie, błogi śnie..." i t. d., i t. d.

Śmiało twierdzić można, iż odrobina nawet zdrowia więcej ma wartości od korony królewskiej. Gdzie wiele władzy, tam i wiele pokusy a mało spokoju, a zatem zazdrościć komu szczęścia, dla tego że posiada władzę i blask przepychu, jest to samo co z wielkości domu sądzić o zdrowiu jej mieszkańca.

Prawdą i to, że łatwiej uczyć zadowolenia aniżeli się go samemu nauczyć. Antisthenes widzący najwyższą mądrość w tem, iżby o niedostatkach zapominać, ma słuszność, jakkolwiek cynicy przekształcili jego twierdzenie na konieczność zmniejszenia potrzeb duszy i ciała, atoli dla większości ludzi, trudność leży właśnie w tem, co trudność znieść ma, to jest w samem zadaniu zapomnienia. Siła nierównie jest w nas rozdzieloną; przeszkoda, którą góral pokonywa nie myśląc nawet o niej, napełnia drugiego już zdala, wahaniem i trwogą.

Ludzkiej wreszcie duszy nie przystoi zbytnia obojętność. Cierpienia nasze i obce, nie powinny spływać jak woda po marmurze. Kto od wszystkiego co życie ze sobą przynosi, trzyma się zdala, a serce swoje obwija flanelą zdrowia przeciwko niemiłym wpływom, i kto na wszystko co się na około niego dzieje, patrzy takiem okiem, jakby się to działo w oddali niezmierzonej lub w zamierzchu czasów niedoścignionych, ten być może, że uchodzi za rozumnego, ale jest on tylko małoduszny i tyle mu zazdrościć trzeba, ile pargaminowemu foliantowi. Tu trzeba starać się iść pośrodkiem, nie z laską równowagi po linie, ale ze zrozumieniem popełnionej winy, i z postanowieniem uchronienia się od niej na przyszłość.

Mènage, który przez gorzki swój dowcip ściągał ustawicznie na siebie kłopoty, szukał środka uspokojenia w tem, iż postanowił nie mięszać się wcale w sprawy innych. Miał słuszność, ale nie zupełną. Kto z samowoli albo z natrętnej chęci uczenia każdego, dowcipem swym szermuje, tego iskry poparzą, podobnie jak nieostrożnie dmuchającego w węgle, bo w sądzie o ludziach potrzebny jest spokój, ale jeżeli pozbywamy się dla miłego spokoju wszelkiego spółczucia, to kazimy nasz charakter. Egoizm taki usuwający się od wszystkiego, co nie należy do własnej osoby, odziera życie ze wszelkiego uroku i zuboża duszę, gdyż zabija uczucia dla tego, żeby ich nie doznawać.

Wielką jest zaletą, gdy kto we wszystkiem dobrą stronę upatrzy, co wreszcie nie jest tak niepodobnem, i nikt też nie wymaga, ażebyśmy się cieszyli gdy nas okradną, podpalą lub nam nogi połamią, ale dobrze i w tak srogich wypadkach, zdobyć się na jakieś wnioski, które wtedy nie strętwią do reszty naszej żywotnej działalności. Sułtani tureccy mają wyryte na swym sygnecie, te słowa fatalistyczne: "I to przejdzie". Nie jednemu może takie przypomnienie pomódz do zniesienia bólu, innym wskaże ono, że ostatnim celem przemijających faktów, nie jest ich wydarzenie się.

Zarówno w niebezpieczeństwach jako i w doznanych już przygodach i w ogóle w każdem położeniu, które nas czyni niezadowolonymi, dobrze jest rzecz jasno sobie przedstawić, ażeby nie puszczać cugli wyobraźni i nie napędzać sobie przezto gorszej troski. "Niewiadomych rzeczy — mówi Juliusz Cezar — boimy się i spodziewamy nadewszystko". Co rozum ogarnąć może, nad tem zdoła i wnet zapanować, dla tego w przygodach najlepiej odrazu przypuszczać najgorsze, — jeżeli ono nadejdzie, jesteśmy już przygotowani.

Tak samo, szybki czyn skraca nieszczęśliwe usposobienie. Jakże długo cierpimy ból zęba, zanim się zdecydujemy wyrwać go. Kiedy nas ząb nie boli, wiemy dobrze, że jego wyrwanie jest nieuniknionem, ale odkładamy zawsze na później. Podobnież przykre myśli o przyszłości, mieszają się razem z doznawanym bólem po niewczasie, a przecież energiczne postanowienie byłoby nas dawno uwolniło.

"Nikt nie jest zbyt długo nieszczęśliwy, bez własnej winy". Zdanie to wyraża dobrze prawdę, iż człowiek wytrzyma każdy rodzaj nieszczęścia, byle czas miał w nim się rozeznać i siły ducha wezwać na pomoc. Bo czyż nie zniósł on wiele w ostatku, co zrazu wydało mu się niemożliwem do zniesienia? A przytem silny nacisk niebezpieczeństwa, porusza skryte sprężyny i daje przytomność umysłu, której przedtem sami nie przypuszczaliśmy nigdy.

Istnieje wprawdzie pewnego rodzaju niezadowolenie, na które nie ma wpływu ani obejrzenie szczęścia ze wszystkich stron, ani pogląd na cudze cierpienia daleko sroższe. Jest niem owo uczucie rozczarowania, które nas opanowuje skorośmy tylko dosięgli upragnionego celu, z tej przyczyny żeśmy spodziewanego zadowolenia nie znaleźli.

"O każdą rzecz ubiegamy się goręcej aniżeli się nią cieszymy", mówią gdzieś w Kupcu Weneckim, co każdy doświadczony potwierdzi. Środka nie ma przeciw temu i zapewne nigdy nie będzie, bo to niezadowolenie pędzi nas zawsze naprzód i pobudza do czynu. Każdy jak umie, przytłumia je; — ten hałaśliwemi rozrywkami, — inny szuka kamienia mądrości całe życie i sądzi, że on mu odsłoni cel życia i zaspokoi pragnienie wiedzy, a inny jeszcze inaczej. Każdy tak postępuje jak musi, stosownie do swego charakteru, tylko niechaj się wszyscy strzegą ograniczenia swej działalności. Nawet ci, którym przemijająca wartość wszech rzeczy, ciągle stoi przed oczyma, stokroć lepiej uczynią, biorąc udział nieustannie w tych na pozór przemijających pracach, aniżeli gdyby ręce założyli próżno, dla tego, że czyn wszelki, czczy jest także i próżny.

Nie jeden myśli sobie: po mojej śmierci ogród mój przejdzie w obce ręce, które go tak jak moje pielęgnować nie będą, pocóż ja mam się zgarbiać i wyrywać chwasty? albo: czyż przez noc wicher nie zniszczy moich trudów? Nie, bo czyż ci nie sprawia przyjemności gdyś się natrudził ale grządki oczyścił, i czy to przyjemne uczucie spełnienia tych małych celów, nie daje ci stałego i ciągłego zadowolenia? Ponieważ nic w świecie i w życiu nie idzie tak, jakbyśmy pragnęli, więc trzeba nam szukać zastąpienia wielkich zadać małemi i tyle im poświęcać czasu i uwagi, iżbyśmy zapomnieli o niedoskonałościach tego świata.

Musimy koniecznie coś robić, bo w ostatku lepiej domki z kart budować, aniżeli przypatrywać się burzeniu innych domów. Zatem w wyborze dobrowolnie obranych celów, znajdujemy pociechę, a przytem pochlebiamy sobie, że staranność naszą w tych pracach, jakkolwiek małych lub nieznacznych, stoi w jakimś związku z otrzymanem wychowaniem, i że obowiązki ztąd wynikające, uzdolniaja, nas do wyższych zadań. Czujemy bowiem chęć działania, a ponieważ leży w naszej naturze, iż tylko częściowo tego dokazać możemy, przeto mądrzej będzie jąć się czegokolwiek, aniżeli po omacku poruszać wszystko a nic nie przedsiębrać.

Nie trzeba mieć życzeń na wielką skalę, a mniej jeszcze robić sobie nadziei, wtedy bowiem cokolwiek się nam spełni, przyjmiemy z radością. "Nie ten szczęśliwy, który ma to czego sobie życzył, ale ten, który nie życzy sobie tego, czego nie ma". Smutek czy troska niech nas nie odstraszają, bo wiecznie śmiejący się filozof wstręt sprawia, gdyż jeżeli śmieje się będąc zmartwionym, jest obłudnikiem, a jeżeli śmieje się widząc bliźniego zmartwionym, ma złe serce.

Do nas bezwarunkowo należy postarać się o stalszy spokój duszy. Jakkolwiek słońce w zimie nie zawsze świeci, nie należy jednak zamykać przed niem zbyt szczelnie pokoju, skoro i w zimie nieraz błyśnie.

Każdy mniej więcej, może się tak urządzić jak radzi Wilhelm Humboldt:

"Wewnętrzny spokój zależy od nas samych; człowiek do szczęścia potrzebuje tylko siebie samego — większość ludzi przez zbytnie wymagania od losu, czyni się, niezadowolonymi. Skarżąc się, że się czegoś wyrzec musza czem się dawniej cieszyli, zapominają, że aż dotąd mogli się tem cieszyć. Rzeczą duszy jest utrzymać wesołość zawsze w takim stopniu, w jakim to jest możebne. Kto tego dokaże, przyczyni sobie nietylko szczęścia, ale i spełnia cnotę, bo pogoda nawet melancholijna, usposabia do wszystkiego dobrego i daje duchowi silę działania dla siebie i innych..." i t. p.

Nie byłoby atoli całego szeregu niezadowoleń wszelkiego rodzaju, gdyby nie było zazdrości.

Zastanówmy się nad nią.

* * *

II. ZAZDROŚĆ.

Sama przez się nie byłaby ona tak nagany godną, tylko chodzi o to: czego się zazdrości i jak się zazdrości? Jeżeli komu zazdroszczę większego domu, ekwipażu, sukcesu pracy, to dobrze mi iż mnie gnębi zmartwienie z tego powodu. Jeżeli kobieta czuje się zmartwioną dla tego, że jej przyjaciółka miała na sobie kosztowniejszą suknię, to jej zgryzota tyle warta co i jej przyczyna. Ale jeżeli komu zazdroszczę jego dzielnego charakteru, odwagi, jasności myśli i słowa, — a nawet bystrości oka lub dobrego żołądka, to nie ubliża rai bynajmniej, bo owe przymioty uważam za godne zdobycia a nad ich brakiem ubolewam.

Tylko chodzi jeszcze o to jak mojej zazdrości. Czy dla tego niecierpię kogoś lub cieszę się że ten ktoś przymioty te utracił? — albowiem w takim razie jestem niedorzeczny i niedobry, niedorzeczny gdyż zazdrość ta jemu nie zaszkodzi, a do wielu swoich przywar, nową dodaję.

Prawda, że ta zazdrość jest nam wrodzoną że wspólna ona nam tak jak kurom, które gonią swoją towarzyszkę, szczęśliwszą w złapaniu ziarna.

Lecz jakkolwiek zazdrość jest nam wrodzoną, niemniej jest nizką. Przeciwnie — gdy ona zapala pisarza do poprawienia swoich utworów, rzeźbiarza do poprawienia posągu, wtedy nie jest już nieszlachetną.

Brzydota tej przywary sprawia, że się jej wypieramy albo przynajmniej w piękne słówka ubrać ją usiłujemy. Już Tacyt rzekł: "W ludzkiej naturze leży patrzeć się zgryźliwie na powodzenie innych i nikomu tak bardzo upadku nie życzyć, jak tym, których się widziało przedtym równymi sobie". Czy zazdrość siedzi nam głęboko w sercu, o tem najłatwiej się przekonać, badając nasze wrażenia przy powodzeniu tych, których życie do nas zbliżyło; ponieważ — jak tego dowodzą Bakon i Hume — porównanie tylko czyni zazdrosnym, do porównań zaś potrzeba szczególniej tego co drażni nasze życzenia, przedziały znowu społeczne zbyt wielkie od nas, czynią nas obojętnymi. Żołnierz naprzykład daleko gorszem okiem patrzy na to, gdy dekorują jego kolegę aniżeli pułkownika; czciciel mamony nie zazdrości historycznemu Krezusowi ani nawet Rotschildowi, bo olbrzymi jego majątek zbyt od niego odległy, ale temu towarzyszowi, z którym siedział na ławce szkolnej, a który teraz ożenił się z pięknym posagiem. Adwokat małego miasteczka, nie gniewa się, gdy zbiera bogactwa jego kolega ze stolicy, ale gdy je zbiera jego kolega z tego samego miasteczka, który nawiasem wspomina, iż hrabia X. albo bogaty kupiec, powierzył mu ważną, sprawę.

Oprócz złota zazdrościmy przedewszystkiem rówiennikom: naszego fachu. Tenor wykrzyczany, choć już jednego tonu czysto z gardła nie wydobędzie, będzie się rzucał na wszystkich najsławniejszych tenorów w świecie. Nawet wyżsi i czyści ludzie, zgodzą się razem w niektórych kwestyach, z których zazdrość przeziera, i byliby kontenci, gdyby roślina zgniecioną została, zanim w kwiat wyrosła. Słusznie uznaje Larochefoucauld najprawdziwszem znamieniem wielkich przymiotów: brak zazdrości, lecz gdzie szukać ludzi zupełnie czystych w tym względzie? Vauvenargues bardzo trafnie twierdzi, że się nam dowcip drugich nie długo zwykł podobać, a przyczyny szukaj w tem, że albo go sami mamy trochę, albo go wcale nie mamy. W pierwszym wypadku, porównywamy nasz dowcip z jego dowcipem i stajemy się zazdrośni, chyba że zarozumiałość pomaga tym razem, nie pozwalając dostrzedz naszej niższości.

Zazdrość jest dla tego szczególnie złośliwą namiętnością, iż truciznę rozlewa niepostrzeżenie. Malarz, którego obraz nie otrzymał nagrody, staje przed obrazem rywala i mówi głośno: "Muszę ja się dobrze wziąść w kupę, abym nie polował za chlebem tylko", i zaczyna odkrywać błędy, ażeby umniejszyć własne upokorzenie. Owa pani, która nie mając nic lepszego do roboty, zapragnęła gwałtem zostać literatką, pisze powieści których nikt nie czyta i komedye, których żaden teatr grać nie chce, a jeżeli gra to z krzywdą widzów; lecz ona chodzi za to na przedstawienia innych autorów, i z rozpalonemi policzkami, zgrzana, zziajana, biega śród publiczności, przysięga na wszystkie świętości, że to sztuka nudna i zła, a potem chodzi po mieście i opowiada o zepsutym smaku publiczności, która na takie sztuki chodzić może, a jej sztuk zrozumieć nie chce. Nigdzie nie ma tyle zazdrości, ile w pisaniu dla sceny. Najnędzniejsze skryby mają pretensye do całego świata, za to: że ich sztuk nie grają, albo że te sztuki, gdy je przypadkiem zagrają, upadają z łoskotem; — literatki niestety najsmutniejszą grają tu rolę.

Maskowanie się w zazdrości, czyni ją tem niebezpieczniejszą dla zazdroszczącego i dla tego, względem którego zazdrość wymierzona. Z tej przyczyny nieomieszkają nigdy znawcy świata uczyć młodzieniaszków ostrożności. Chamfort mówi dziwne, ale jakże głęboko prawdziwe słowa: "Jeżeli kto dokonał czegoś sławnego z szlachetnych pobudek, niechże ażeby uniknąć zazdrości, poda jako pobudkę motyw nie tak czysty". Podobnież nakazał Racine synowi, w rozmowie z arystokracya nie wydawać się z dowcipem, ażeby im samym się zdawało że go mają, a Chersterfield pisze: "Nie okazujcie się nigdy mędrszymi ani ukształceńszymi od tych z którymi żyjecie; — po za tem, nikt wam nie przeszkadza być nimi",

Dla tego nieraz spostrzedz można, że znający świat ludzie, którzy więcej dbają o swój spokój aniżeli o próżność, starają się zakryć swój dobrobyt przed zazdrością, pamiętając na Horacyuszowe:

"Nie źle żył ten
Kto w życiu i po śmierci, uszedł gapienia się tłumu".

Tają się oni z wygraną na loteryi, przyjmują pochwały oddawane ich zasłudze skromnie, a gdy zajęli wysokie stanowisko, idą za przebiegłą radą Bakona, to jest skarżą się zawsze na przeciążenie robotą, ażeby zażegnać zazdrość. I nie tylko zazdrość, ale i radość złośliwą. Nic bowiem niema nieznośniejszego dla ludzi nizkiego gatunku, jak charakter bez skazy, którego istnienie przypuszczać im każe, że oni swojego wstydzić się powinni.

Mszczą się też za to potwarzą, ponieważ łatwiej drugiego zniżyć, aniżeli wznieść się do niego. Łapią więc wszystko co im za dowód służyć może, że ów szlachetny nie lepszym jest od tłumu... A jak się rozszerza potwarz, tak od niczego, od pyłku, który usłużny wicher niesie dalej, o tem mówić nie potrzeba; ale fakt ten pozwala nieraz zagłębić wzrok w serca, napozór zamknięte szczelnie. Swift nazywa takie spotwarzanie podatkiem, który ktoś płaci za swą wyższość publiczności. Ów ateński filister prosił pierwszego lepszego którego spotkał, ażeby mu napisał nazwisko Arystydesa na skorupie, przezco przyczyni się do jego wygnania, a gdy Arystydes, który nie będąc przezeń znany, uczynił mu tę przysługę i zapytał szewca co ma przeciw Arystydesowi, ten odrzekł: "nie mogę znieść tego, iż go ciągle zwą: sprawiedliwym".

Larochefoucauld nie zadaleko się posuwa twierdząc, że nie tyle nasze nieprawe czyny wzbudzają nienawiści i prześladowania, ile nasze zasługi; niebo karze nas za naszę grzechy, a świat za naszę przymioty. Lecz miałżeby ten sławnie doświadczony mieć słuszność i w tem, gdy mówi: "W nieszczęściu naszych najlepszych przyjaciół, znajdujemy zawsze coś, co nam nie jest niemiłem?" Niestety, chyba i tu nie bardzo się myli, bo choćby tyle zawsze widzimy w tem zadowolenia, że nieszczęście nie nas spotkało, a potem i w tem, że będą oni potrzebować naszej rady i poczuwać się do wdzięczności. Zapewne, że spółczucie i litość zaraz się potem zjawią, i nawet wstydzimy się za chwilkę tamtego pierwszego wrażenia, ale wyprzeć się go trudno. Od urodzenia należymy do tłumu, a tłum lubi patrzeć — jak mówi Lamartine — na upadających.

Tylko gdy widzimy zazdrość u innych, wtedy okazuje się ona nam w całej brzydocie, a gdy jeszcze zagraża sprawiedliwości, nienawidzimy jej z całego serca.

Pamiętamy nędznego biskupa Fonseca, jak sprowadza w kajdanach wielkiego Kolumba do Hiszpanii, i gniew nas ogarnia. Lecz czy ten Fonseca nie wmawiał w siebie, iż ta jego złość jest czem innem niż złością? i czy jesteśmy pewni, że w analogicznych okolicznościach, nie zjawi się i pomiędzy nami podobny jemu? Dosyć przejść przez ulicę, ażeby dostrzedz tę zazdrość u innych, a możemyż być pewni, że jesteśmy lepsi od tamtych?

Przypatrz się tym dwom kobietom — rozmawiają z sobą najweselej, nagle spostrzegają trzecią w najmodniejszej toalecie. Zaciekawione gorączkowo śledzą ten strój, a wyraz ich twarzy w tej chwili, niekoniecznie jest uprzejmy. Ileż razy w tych wypadkach, niszczą się kobiety albo zaprzeczeniem piękności tego stroju, albo ogadywaniem pięknej elegantki jako głupiej lub zepsutej... Naturalnie nie mówimy tu o wyjątkach, których zawsze jest na pociechę człowieka — dosyć.

Działając przeto według zasad roztropnych, czyż odzyska już każdy zadowolenie w zupełności? Nie, bo jak mówi Kant: "Zupełnego zadowolenia czyli stępienia wrażeń, być nie może tak samo jak serce nie może przestać uderzać".

Istnieją może wielcy artyści, zadowoleni ze swego stanowiska, tak jak ów Symeon który 38 lat przesiedział na kamieniu, lecz czyż można przypuścić, iż mógł wytrwać tak zawzięcie, gdyby natura nie była stępiła w nim uczucia i pojmowania? Kto ze swojego egoizmu, czerpie tyle siły woli i wytrwałości, iż zdolen zahartować się na bóle i troski, ten poświęca z treści swego życia więcej, aniżeli ta okupiona obojętność jest warta. Gorąco czujący ludzie radzą sobie inaczej, lecz nie wyrzeczeniem się spółudziału w życiu.

Upatrzyć w każdym przedmiocie i w każdej sprawie stronę dobrą, — którą ona ma rzeczywiście — jest sztuką ciężką, ale opłacającą się sowicie. Zamało jednak dbamy o nią. Przeciwnie — sprawia pewną przyjemność narzekanie na los, a w tym zwyczaju jeden pociąga drugiego za sobą. U wielu też jest zwyczajem, że zapytani o zdrowie, po prostu z grzeczności, namyślają się dopiero nad tem co powiedzieć, ale nie powiedzą nigdy że są zdrowi. Czyż nie trafnie, przypomnieć tutaj słowa Teofrasta o celniku: "Gdy deszcz padnie po długiej suszy, on gniewa się na Opatrzność, że wprzódy deszczu nie spuściła, — znajdzie przypadkiem sakwę z pieniędzmi, narzeka że nie znalazł skarbu. Sprzedał co dobrze, żałuje że nie żądał więcej. Wygrał mu proces jego adwokat, on gniewa się, że nie przytoczył najlepszych motywów. Pożyczą mu przyjaciele pieniędzy w razie potrzeby, on dziwi się dla czego mu szczęścia życzą, skoro przecie troszczyć się musi o ich oddanie".

Czyż nie lepiej, zgodzić się na wszystko czego zmienić nie można, tak jak się zgadzamy na zmiany powietrza, na starość — czyż nie lepiej tyleż biadać gdy zawiodły nadzieje, ile się biada przy stracie zysków, i we wszystkiem co los nam przeznacza, przełożyć dzisiaj nad niepewne jutro.

Nie pozwalają ci stosunki zbierać róż, zbieraj kwiaty leśne o któreś dotąd nie dbał, a i w nich znajdziesz piękności niespodziewane. Oszukałeś się na przyjaźni, pozostań sobie wiernym, a jeszcześ ostatniego nie stracił. Przedewszystkiem jednak pamiętaj, że niczem tyle sobie i innym zadowolenia nie sprawisz, ile odpowiedniem zachowaniem się, i dla tego nie obciążaj zanadto swojego sumienia.

* * *

III. O PRZECENIANIU ZNACZENIA PIENIĘDZY.

Złoto jest kamieniem probierczym człowieka — mówi Chilon, a doświadczenie pokazuje niestety, że człowiek nie tęgo próbę przechodzi. Nie znaczy to, iżby ktoś gotów był za dobry napiwek, sąsiada wygrzmocić albo dom spalić, a zdanie ministra Walpole, że każdy człowiek ma swoją cenę, także nie znaczy, iżbyśmy sprzedawali zasady swoje, tak jak piekarz swoje bułki. Ale nie twierdzi się za śmiało mówiąc, iż złoto jest najmocniejszym środkiem uśpienia sumienia., Nadzieja zysków wymyśla z cudowną szybkością wątpliwości, motywa słuszności, a nawet prawne przyczyny i konieczność, ażeby dowieść tego, co się dopiero odrzuciło. Bardzo zgubnie wpływa złoto na godność. Stojąc zdala, pogardzamy tymi, dla których każdy zarobek jest dobry, ale kto wie, gdybyśmy mieli z nimi się dzielić, czy nie znaleźlibyśmy tysiąca uniewinnień i czy to co nazwaliśmy wczoraj "podłością", nie nazwiemy dzisiaj inaczej, a daleko grzeczniej. Często też, bo tego zaprzeczyć nie można, — gdy propozycyę podziału odrzucamy, nie możemy jednak przytłumić złych a kuszących myśli.

Starodawna cześć dla złota, nie da się odprawić uważaniem jej jako upartej choroby rodu ludzkiego.

Nadaremnie wmówić chcemy w świat, iżby pogardzał swemi dobrami. Nie usłucha on nigdy tej rady, a wreszcie tego rodzaju doradzcy, sami zrzekać się ich nie myślą,. Kto się chce przekonać o wartości złota, jeżeli go dotąd nie znał, niechaj usłucha rady Franklina, to jest pieniędzy pożyczy, a sam bez grosza zostanie.

Czy są rzeczywiście ludzie, nie przywiązujący żadnej wartości do pieniędzy? Czyż nie każdy cierpi głód i pragnienie i tysiące innych potrzeb? A przytem niepodobna zaprzeczyć, że ubóstwo ma coś wstrętnego zwłaszcza dla mężczyzn, ponieważ hamuje ich czyny niezalażne. Nagłe nieszczęście rozprasza ludzi jak piorun, który padł między stado owiec; ubóstwo zaś staje się im uciążliwem, przypominając szeregi obdartych i brudnych żebraków.

Mężczyzna dawać jałmużny nie lubi — on radby skutecznie pomódz, ale do tego potrzebuje pewnego czasu i więcej środków, a zatem zbadania, czy potrzebujący stał się nim z własnej winy lub nie. Niestety, ubóstwo pociąga za sobą to złe, że psuje charakter.

Chciwość, od najdawniejszych czasów rozlewała krew, wyniszczała ludy, zwyciężonym szybszą, zwyciężcom powolniejszą gotując zgubę. Któż nie zna ochydnych skutków chciwości złota, a przecież czarodziejska jego powaga trwa od wieków nieosłabiona, na nagany zaś odpowiada się wzruszeniem ramion i przysłowiem: "Gdzie są pieniądze, tam jest i dyabeł, — ale gdzie ich nie ma, tam jest on dopiero naprawdę". Cóż dziwnego, że bogactwo tak samo jak szlachectwo, przypuszcza u surowych jego krytyków myśl tę samą, która jest w bajce o niedojrzałych winogronach, wiszących za wysoko. Napoleon dzielący ludzi na talach, którzy mają ale dać nie chcą, i na takich, którzy nie posiadają ale posiadać chcą, wyraża ostrzej tylko, rzecz tak starą jak pojęcie o mojem i twojem.

Filozofowie starożytni brali ze szczególnem upodobaniem za przedmiot uwag swych: bogactwo i ubóstwo. Lecz Larochefoucauld jest tyle złośliwy, iż utrzymuje, jakoby oni chcieli zasłonić siebie samych przed poniżeniem ubóstwa. Być może, że ten wzgląd będący zarazem pociechą, był zawsze jednym z najgłówniejszych przy zaczepianiu bogactwa, ponieważ zawsze, tak samo jak za czasów Juwenala, ubogi gorzko odczuwa, iż nie tylko że jest ubogim, ale w dodatku i lekceważonym. Mądre wreszcie zdanie, iż nikt ubóstwa wstydzić się nie powinien, u wszystkich jest na ustach, lecz czy i w sercu?

Chińskie przysłowie brzmi: "bogactwo prędzej zatwardza serce, aniżeli wrząca woda jajko". Byłoby dziwnem, gdyby tak nie było. Czyż niespodziewane bogactwo nie zmienia w jednej prawie sekundzie, obojętnych twarzy sąsiadów w przyjacielskie i uśmiechnięte przymilenie, a szorstkość w taką uprzejmość, że każdy cokolwiek tylko ostrożny, powinien się mieć na baczności, a ilużto słusznie podejrzliwymi się staje!

Bogatemu zdaje się, że należy do grona wybranych, a czyż go wszyscy w tem nie utwierdzają? Kłaniają mu się niżej o dwa łokcie niż innym, ustępują mu w zdaniu choćby plótł banialuki; ledwie usta otworzy, już mu potakują, a gdy go kto spotka przypadkiem na ciasnych schodach, niezawodnie pierwszy uniżenie zejdzie mu z drogi.

Bogaty widzi się otoczony tyloma bezczelnymi żebrakami, pochlebcami, projektoróbcami celującymi do jego worka, że mu się zdaje, iż jest uprawniony do pogardzania ludźmi, jeżeli zwłaszcza nie ma choć trochę idealnej natury ludzkiej. Sąd wytwarza sobie z przykładów najbardziej rażących, a jest ich dosyć. Wszakże i ci nawet, którzy ani żebrzą, ani pochlebiają, ani czegobądź potrzebują, nie mogą jednak w rozmowie z milionerem, zrzec się pewnego uczucia zależności i potrzebują dopiero pewnej siły woli, ażeby z krezusem tym zachowali się wedle jego zasług i ukształcenia.

Często też obojętność bogatych dla ubogich tem się tłómaczy, iż zajęci są, wielkiemi swemi przedsiębierstwami sprawiającymi im nie mało zgryzot, bo często trudniej utrzymać majątek, aniżeli go zdobyć.

Już i dla tego wydaje się bogactwo daleko przyjemniejszem, aniżeli jest rzeczywiście, że dorobkiewicze wstydzą się przyznać do trudów jakie przeby wali przy jego zdobywaniu, i że nawet urodzeni w bogactwie, nie odsłaniają połączonych z nim strat i trosk, ażeby nie zmniejszać uroku. Labruyère porównywa świetność zewnętrznego pojawu spółczesnych sobie poborców podatku (którzy byli bogaczami) z teatrem, do "którego potrzeba zajrzeć za kulisy, ażeby ochłodzić rozgorączkowaną wyobraźnię".

Kto się urodził w bogactwie, ten już musi być z natury nader uprzejmy i dobry, ażeby wyszukiwał biedaków, nie czekając na przysłanie sobie listy Towarzystwa Dobroczynności. Pamięta on chyba proste słowa św. Augustyna: "Zbytek bogatych jest zasiłkiem biednych".

Gniewać może, gdy się widzi jak bogacz pieniądze za okno wyrzuca, albo w skrzynie pakuje. Ilużto za część tych pieniędzy, zaspokoiłoby głód i ochroniłoby się od hańby! — ile talentów podźwignąćby można, ile dzieł naukowych wydać i autorów ich do dalszej zachęcić pracy. Śmieszny to i zużyty frazes, chcący dowieść, że tylko głód i bieda stwarza wielkie dzieła... Zapewne, że zbyt wspaniałe życie powstrzymać może pracowitość genialnych tak jak i najzwyklejszych ludzi, ale żeby koniecznie potrzeba patrzeć na ich głód, taką maksymę mogła tylko skomponować mierność, wstydząca się tego, że wielkie talenta ginęły z głodu. Alboż nie słyszy się dziś jeszcze opasłych kamieniczników, lub zbogaconych dorobkowiczów, dziwiących się, że artyści czy literaci, mają znaczne stosunkowo dochody? Im się zawsze zdawało, że należy o głodzie i chłodzie, tworzyć dzieła, które posłużyć mają dla ich zabawy lub upiększenia salonów. Nie pomyśleli oni nigdy, że poeta nie może się wznieść duchem nad nie zawsze ładną rzeczywistość, gdy mu się dzieci u nóg wieszają wołając o chleb, lub gdy chora żona słuchać musi wymyślań nielitościwego właściciela domu. Czyż Mickiewicz sprzedający kopertę od zegarka, ażeby jeść było co w domu. nie zamknie nigdy ust wygodnym samolubom, uważającym byt swój za niezbędny dla społeczeństwa? A jakże cierpi literat, gdy nie ma potrzebnych książek kupić za co, lub gdy musi pisać na chleb, a nie tak jak pragnie jego talent! Albo ów genialny technik, którego pomysły urzeczywistnione, przyniosłyby ogółowi niezmierne pożytki, a któremu nikt nie wierzy, bo jest ubogi i nieznany! Czyż nie zyskałaby astronomia, gdyby Kepler zamiast za lichą nagrodę, sporządzać kalendarze zapchane zabobonami, zajął się wyłącznie odkryciami i podróżami w tym celu?... A ci biedni rodzice, niemogący dzieciom swoim okazującym znakomite zdolności, dostarczyć środków kształcenia się, lub ten schorzały ojciec rodziny, który wie, że mu odpocząć nie wolno, bo każda godzina, to kawałek chleba dla kilku lub kilkunastu głodnych! Tymczasem tuż obok niego, sąsiad wyrzuca złoto na najlichsze przyjemnostki.

Dla czego tak się dzieje a nie inaczej na tym świecie, pozostanie to tajemnicą, którą Opatrzność dla siebie zachowuje. Czy kto już bogactwa odziedziczył, czy je dopiero szczęśliwie nabył, dla czego ten nabył a drugi mimo największych wysileń, zawsze ubogi, pozostanie również kwestyą niewyjaśnioną, bo ani zdolność ani rzetelność, nie są tu nigdy prawie wskazówką.

Atoli nie należy się martwić z tego powodu, lecz owszem pocieszyć. Nie pogardzając pieniędzmi i nie udając tej pogardy, można powiedzieć, że one posiadaczowi, częściej szkodę aniżeli pożytek przynoszą. Bo jakkolwiek bogaty wybierać może, czy chce być panem, czy niewolnikiem swego złota, ale mało któremu udaje stać się jego panem. Ażeby bowiem dobrze szafować majątkiem, tego nauczyć się potrzeba; wyswobodzić się zaś z zależności od ludzi na to, ażeby zostać zależnym od majątku, nie jest zamianą pocieszającą. W zależności od ludzi, cierpi niezawodnie więcej nasze uczucie honoru, i to więcej, aniżeli może jawnie sami przyznać chcemy, ale zbytnia zależność od pieniędzy, uniemożebnia wyrzeczenie się ich nawet wtedy, gdy tego honor wymaga.

I oprócz tego, bogaci narażeni bywają na rozmaite przeciwności. Chytrzy zakładają sidła na ich pieniądze; w burzliwych czasach, wartość ich papierów spada piorunująco; przedsiębiorstwa upadają, dłużnicy zmykają, do Ameryki, przyjaciele zrywają z nimi, bo nie zawsze mogą, lub chcą wygodzić im pożyczką; słowem, wiele trosk przy wielu pieniądzach, gdy tymczasem kto nic nie ma, ten się nie boi tych przygód.

Nadto wpośród bogatych, nie wielu znajdziesz ludzi z rozumem i sercem; mało który z nich będzie mógł tak jak Arystypp powiedzieć: najdroższe co zostawiam mojej córce Arete, jest to nauka, iżby tego, bez czego się obyć można, nie uważała za mające wartość.

Bogaty mający gwałtowne namiętności, wnet zostanie wyzyskany przez pieczeniarzy, którym pożądana taka suta strawa. Oni mu doradzają nabycie wszystkiego, co jest zbytkiem posuniętym aż do niesmaku; musi kupować, budować, burzyć, zgrywać się, albo sadzić na przepych, w celu złapania tytułu z którego wszyscy śmieją się z całego gardła. Słudzy go kradną i nudzą; synowie, których wychowaniem nie ma czasu się zająć, żyją na przyszły rachunek hucznie i tracą wolę i ochotę do nauki, aż potem wpadają w nędzę bez ratunku. Nie łatwo też bogatym sprawdzić, czy o ich córkę starają się dla jej posagu, czy dla jej przymiotów, a jakże często łapią się oni na staroszlacheckie nazwisko, na błyszczący pozór, na pochlebstwa konkurentów, którzy go ujeżdżają dotąd, dopóki już nie czują się mocno w siodle. Czyż więc bogactwo nie jest sposobnością do czynienia tysiąca głupstw, do popełnienia tysiąca błędów, czyli do przeszkód prawdziwego szczęścia?

Ponieważ bogaty może sobie pozwolić na wszelkie rozkosze — a jeśli nie jest mędrcem lub skąpcem, to sobie ich pozwoli — więc wkrótce przestają być niemi dla niego. W zamian za to zjawia się pedogra i przedwczesna starość; wolałby on teraz rumieniec i zdrowe zęby, aniżeli listy zastawne, zwłaszcza że wie iż one wkrótce przypadną następcy, który nie zapłacze nad jego śmiercią.

Ztąd pochodzi złośliwość niektórych testatorów, którzy okładają ciężkiemi warunkami swoje, legaty, ażeby ile możności zatruć wesołość przyszłym spadkobiercom.

Lub znowu przypatrzmy się skąpcu, z którego zatęchłej twarzy czytamy, jak dalece bogactwo ubogim go czyni. Człowiek ten jest chory, o czem sam nie wie, drżący z zimna, ponuro patrzący na każdego, bo go nieustannie pali trwoga o skarby, których nie wie gdzie skryć przed domyślnością, ludzką. Moliera Harpagon kradnie owies własnemu koniowi: w ten sam sposób okrada się każdy skąpiec z każdego użycia, z każdej przyjemności, ażeby tylko zadowolić rozkosz przeliczania stosów złota. I na co? na to, ażeby jego następca napisał tak, jak to jeden uczynił na skrzyni ojca: "Cześć tobie — twój oswobodziciel żyje".

Obrzydła przywara skąpstwa, nie ma nic na swoje usprawiedliwienie, bo nikt z niej nie korzysta; a co dziwniejsza, że zjawia się ona nie u ubogich ale u bogatych. Ubogi tego co ma nie skąpi swej rodzinie, a bogaty żałuje każdego kęsa, danego gościom niezbędnym i cierpi męki Tantala. "Najstraszniejszem ubóstwem — mówi Seneka — jest skąpstwo wśród bogactwa".

Każdy wiec widzi z własnego doświadczenia, że tęsknota za bogactwem na nic się nie przyda tym, którzyby z niego korzystać nie umieli, a zdatność tę korzystania, jakkolwiek się ona zdaje tak łatwą, mało kto posiada.

Serce i rozum narażone bywają przy bogactwie na niebezpieczeństwo. Często używa się go nikczemnie, często zapomina się, że złoto nigdy a nigdy, celem dla siebie być nie może bez zepsucia serca; a przecież jakże często tak się właśnie zdarza!

Kto dokładnie zastanowi się nad ujemnemi stronami posiadania, łatwo się przekona, że złoto nie jest najpożądańszem dobrem, i że lepszy grosz dany serdecznie ubogiemu, aniżeli milion bez serca.

Patrzącym bezstronnie na ludzi, wydobywających pochlebstwami i różnemi środeczkarni pieniądze z kieszeni bogatych, śmiesznemi się wydają te zabiegi, zwłaszcza że się ma pewność, iż spadkobiercom wyłudzającego, inni tak samo pieniądze z kieszeni wyłudzać będą. "Bo czemże jest — pyta Labruyère — posiadanie wielkiego majątku, jeżeli nie wyzyskiwaniem próżności, marnotrawstwa i pracy tych, którzy żyli przed nami, a zarazem sposobnością dla innych, czynienia tego samego?"

Skąpiec mógłby tak samo zbierać krzemyki albo makulaturę, a ten sam byłby pożytek. Dla marnotrawcy pieniądz jest słodką ale stanowczą trucizną, więc komuż przynosi pożytek pieniądz? Rozumnemu człowiekowi, gdyby tylko o niego nie było tak trudno. Zazwyczaj ganimy skąpca i rozrzutnego, tylko że mówiąc o pieniądzach, ciężko bywa zgodzić się na pojęcie kiedy kto ma dosyć. Z doświadczenia wiemy, że ludziom, gdy już pożądaną rzecz nabyli, wydaje się ona znów niedostateczną. Tu tylko pomódz może, rzeklibyśmy: sumienie, doradzające w wątpliwości przy nabywaniu mamony, czy zadawalniać się niniejszem raczej niż większem. Prawda, że tu trzeba mieć koniecznie jasne wyobrażenie o szczęściu. Arystoteles miał je, mówiąc: "Szczęście . u tych znajdzie się łatwiej, którzy nie posiadając majątku, odznaczają się przymiotami umysłu i serca, f aniżeli u bogaczów pozbawionych tychże".

Lecz jeżeli bogactwo naraża na tyle niebezpieczeństw, cóż powiedzieć o ubóstwie?

Smutną zaiste jest prawdą, że wielkiemu ubóstwu w sąsiedztwie wielkiego bogactwa, ciężko przychodzi pozostać uczciwym. Stosunki świata, ciągle nastręczają takie kontrasty. Najniebezpieczniejszem przy ubóstwie jest to, że uczciwość narażoną bywa. A z rzucaniem kamienia na innych, trzeba być oględnym, bo jak słusznie twierdzi Berkeley: "Niejeden ma się za uczciwego dla tego, że nigdy nie okradł nikogo. Rzeczywiście zaś został uczciwym, bo niemiał pokusy. Co świat nazywa wrodzoną uczciwością, jest często niczem innem, tylko pełnym żołądkiem, a co występkiem, tak samo często tylko pustą sakwą".

Wielkie ubóstwo, musi oczom ludzkim wydawać się prawdziwem nieszczęściem. Nawet ci którzy twierdzą, że ziemia jeżeli ma zadość uczynić zamiarom niebios, doliną płaczu być musi, i że nic nie ma szacowniejszego nad cierpienia, nie wezmą, jednak kija żebraczego w rękę. A wraz z ciałem i duch cierpi. Juwenala słowa:

"Rzadko kto na wierzch się wydostaje, kto talentu okazać nie może przez biedę" stokroć więcej zaważą, gdy się stosują do zwykłych ludzi, którzy nie są, obdarzeni wyższością ducha.

Zdanie, jakoby uzdolnieni ludzie, jeżeli tylko zechcą, prędzej czy później, wydobyć się na wierzch zdołali, opiera się tylko na życzeniu i żalu że te zdolności zmarnować się mogą, ale w rzeczywistości inaczej się dzieje. Ubóstwo przeto uważać można z równym żalem jak kalectwo. Jakkolwiek mniej nam zależeć może na poważaniu u ludzi niż na dobrom sumieniu, to przecież gdy nam bieda dokuczy, przypominamy sobie mimowoli te słowa Siraha: "Kiedy bogaty przemawia, milczy każdy, a słowa jego wynoszą pod niebiosa, ale gdy ubogi się odezwie, pytają się: kto to taki?"

Twarde przeciwności mogą być błogosławieństwem, gdy chodzi o ustatkowanie szaleńca, o ukaranie zuchwałego, o oczyszczenie złego, lecz są to ukryte drogi niebios, a kto umiera z głodu, ten wolałby suchy chleb w takiej chwili.

Ubóstwo budzi niekorzystne uprzedzenie, wpływające na odmowę najdrobniejszych nawet grzeczności ubogiemu. Każdy wreszcie kto ma pieniądze, gotów przypuszczać w tym, który ich nie ma, swego wroga; ztąd pochodzi owa względem ubogich wysoko pod górę zapięta podejrzliwość, i tem tłómaczy się owa gorzka przez Macaulaya wypowiedziana prawda, że życie wielu ludzi, jest tylko walką o ochronienie się od pozorów ubóstwa.

Módz się oddalić od niedostatku cokolwiek, a od bogactwa bardzo, powinien sobie życzyć każdy umysł filozoficzny. Będzie on wtedy dosyć blizko ubóstwa, ażeby być istotnie miłosiernym, a dosyć daleko od bogactwa, ażeby sobie niem nie psuć spokoju. Doskonałe miejsce w pośrodku, radzi Horacy:

"Precz tylko odemnie brudna nędzo. Po za tem, czy mnie czółno
Czy większy okręt przewiezie przez życie — i tak wyląduję".

To miejsce pośrednie jest każdego z nas bliżej, aniżeli sam przypuszcza. Nie zależy ono na tem, ażeby mieć za dużo, ale dosyć; nie na tem, ażeby życie zaprawiać użyciem, ale użycie pracą. Żyć bez troski, znaczy żyć z troską, bo tylko ciągła praca chroni nas od trosk z bogactwem złączonych, i od nudów i od występku i od głupstw. "Kto chce być prawdziwie bogaty — radzi Plato — ten niech nie pomnaża swego majątku, ale zmniejszy swoją chciwość".

A choćby i fortuna obeszła się z kim po macoszemu, to gdy tylko ma zdrowie, gdy może bujać po lesie, nie jestże szczęśliwszy od owego krezusa, którego ciągnij na wózku? Kto gotów byłby zamienić sen swój zdrowy na miliony? Prawda, że ludzie nie szanują zdrowia i życia, gdy chodzi o zyskanie pieniędzy, ale czynią tak zawsze w nadziei, że potem i zdrowie odzyskają. Gdyby europejczyk wybierający się w afrykańskie puszcze za fortuną, mógł się przedtem ujrzeć w zwierciedle przyszłości takim jak wraca, to jest z pełnemi kieszeniami ale z krwią zatrutą, zapewneby plan podróży porzucił, i na chleb jak robotnik, zarabiać zaczął. Bo z pewnością nikt świadomie nie chciałby być bogatym a chorym, i każdy woli głodny lecz zdrowy żołądek nakarmić postnym kartoflem, aniżeli schorzałemu schlebiać wyszukaną potrawą.

Zatem, komu los łaskawy dał zdrowie, kochającą rodzinę, jaką taką głowę i jakie takie utrzymanie, ten już chyba niesprawiedliwie narzeka jeszcze na to, że nie jest bogaty. Zdaleka tylko bogactwo na szczęście wygląda, najczęściej jednak stępia ono uczucia, dotychczasowy zdrowy sąd o rzeczach osłabia, przyjaźń między zbogaconymi a ubogimi, gdy byli dawniej przyjaciółmi, zrywa, bo rzadkie tylko od tej reguły są wyjątki.

Skorośmy nie weszli na drabinę, to się i bać czego nie mamy spadnięcia, i znosimy daleko łatwiej biedę, aniżeli gdy się nam niegdyś bogatym, teraz do niej przyzwyczaić trzeba. Zubożały nagle ma za sobą gorycz wspomnień i wyrzutów czynionych samemu sobie, a przed sobą stokroć gorzej wydającą się biedę. Nawet ten co żyje w zbytkach, trapi się myślą czy w nich umrze; pierścień Polikratesa staje mu na pamięci, albo te słowa Gracyana: "Fortuna niechętnie nosi na swym grzbiecie zawsze tę samą osobę".

Już ta niestałość szczęścia powinna nas nauczyć, że złoto nie zasługuje na taką bałwochwalczą cześć, ani na to, iżby było znamieniem szczęścia. Głowa tylko i serce, chronią nas przed cierpieniami ludzkiego życia i nadają wszelkiemu posiadaniu wartość, zmniejszając zarazem jego niebezpieczeństwo.

Doświadczenie uczy, że najdłużej trwa majątek średni i jest to naturalne, bo posiadacze miernej lub małej fortuny, muszą sobie sami ciągle pomagać, nieustannie bystry wzrok wytężać, myśleć. Genialne projekta i odkrycia, jakoteż praktyczne sposoby i dzielne czyny, zrodziły się przedewszystkiem w mózgach tych ludzi, którym próżnować nie było wolno; przeciwnie ludzie, którym teraźniejszość wszelkiego dobrobytu dostarcza, tracą swoją energię, tak jak europejczyk traci ją w tropikalnym klimacie.

Nadmiar czasu, sprowadza nadmiar nudów. Posłuchajmy pani de Maintenon, która gorzką nędze przechodziła w swej młodości: "Nie mogę pani opisać — pisze do pani de Maisonfort — nudów, opanowujących wielkich tego świata i trud jakby tu dzień przepędzić. Umieram z tęsknoty, wśród całego tego blasku. Gdym była młodą i piękną, używałam przyjemności i podobałam się wszędzie, w dojrzalszych latach przepędzałam życie z najznakomitszymi duchowo ludźmi — a gdy doszłam do potęgi — przysięgam pani, że się znajduję jakby na puszczy".

Tak mówi wszechwładna pani na dworze Ludwika XIV-go i jego tajemnie zaślubiona żona.

Wiele rzeczy staje się dopiero przezto potrzebą, żeśmy zyskali środki nabycia ich, lub żeśmy je przypadkiem spostrzegli, albo o nich zasłyszeli. Jakże znośnem byłoby życie, gdybyśmy chcieli być zadowolonymi, a nie starali się wydawać niezadowolonymi. O ile więcej kosztują nas wymagania innych co do naszego zbytku, aniżeli nasze własne! Codzień wynajduje moda coś innego; z próżności, ażeby zadosyć uczynić oczekiwaniom innych, oczekiwaniom przemieniającym się potem w zazdrość, odmawiamy sobie rzeczy potrzebnych, ażeby tylko kupić rzeczy zbyteczne. Fatałaszki zamiast bielizny, zabawy zamiast zadowolenia. Sokrates ujrzawszy pysznie urządzone gospodarstwo, zawołał: "Ileż ja rzeczy z tego nie potrzebuję!" Życie nad stan, jakie się ztąd wyrodziło w naszym skromnym i niezamożnym kraju, jest większą, naszą plagą, aniżeli się na pozór wydaje. Mało kto dba o wygodę, o zabezpieczenie przyszłości sobie i rodzinie, lecz wszyscy prawie, o dorównanie zamożniejszym w pozorach elegancyi i wystawnego życia.

Są prawda i tacy, którzy z jednej ostateczności przechodzą w drugą i brzydząc się marnotrawstwem, skąpstwu duszę oddają. Ta najśmieszniejsza z namiętności, obudza się często w tym, który zbrzydził sobie marnotrawstwo, dla tego że mu w dodatku nie dało spodziewanej przyjemności. Dla tego skąpstwo przychodzi zwykle na starość, niby wyrównanie dawnego hulaszczego życia. A przecież nie ma brzydszego ubóstwa, nad ubóstwo serca. Oburzamy się. na lichwiarza niszczącego szczęście rodzin, na nikczemnika nie usiłującego wyratować tonącego, a czyż bogaty postępuje inaczej, pozwalając ażeby wszędzie naokoło niego umierali z głodu dla tego, iż im żałuje cząstki swego złota?

Gdzie połączone chciwość pieniędzy i brak serca, — a zdarza się to często — tam człowiek taki, ma tylko znaczenie bryły złota i każdy życzy mu, ażeby się wnet stał prochem. Jakże inaczej dzieje się z szlachetnym, który ludzi kocha i rozumnie im pomaga! Wprawdzie i tacy nie zawsze unikną narzekań złych, zwłaszcza gdy czyniąc dobrze, nie dają się jednak oszukiwać, a nawet wtedy gdy złotem swem za hojnie szafują, jeszcze ściga ich szyderstwo, że postępują jak głupcy. Dla tego Cycero dobrze radzi, iżby dobroczynny mąż baczył na to, iak nim zostać zawsze, a Lamartine jest dowodem, do czego prowadzi rozrzutność i nierozumna hojność.

Miarę umieć zachować w dobrodziejstwach, oto sztuka, a jakkolwiek niewdzięcznością wypłacać się zwykli ludzie za dobrodziejstwa, bo zawsze radziby otrzymać więcej, a tego co otrzymali, już nie pamiętają, albo też dla tego, bo ich upokarza dobrodziejstwo, więc wolą upokorzenie osłonić nieprzyjaźnią, — to przecież nie powstrzymają nigdy te względy, szlachetnego i rozumnego człowieka do pomagania bliźnim.

Sadi zapytuje się: "Na kogo Bóg łaskawiej spogląda, czy na bogacza gdy się lituje nad łaknącym, czy na łaknącego gdy bogaczowi nie zazdrości?"

Nie tylko serce zatwardza się przy bogactwie, ale i sumienie często się zdrzemnie i zgoła uśnie. Chciwość tem łatwiej umie się usprawiedliwiać, im o większe summy chodzi, a ileż tu tych wymówek! Że naprzykład pojęcie dobrego wymyślono dla mas, że na wielkich targowicach, tak jak w wielkiej polityce, można się wyzbyć uczciwości i dwojaką mierzyć miarą. A im kto chciwszy w nabyciu, tem gorętszy i nieostrożniejszy i dla tego hiszpańskie przysłowie brzmi: "Kto do Wielkiejnocy wzbogacić się pragnie, ten na św. Jan wisieć będzie".

Nie łudźmy się albowiem i powiedzmy szczerze, że zbogacić się a niepopełnić tysiąca drobnych krzywd i niesprawiedliwości, nie wielu potrafi. Moc duszy nie idzie w prostym stosunku z pokusą, i kto trzy razy się oparł, może za czwartym uledz. Można doskonale uniknąć kodeksu karnego, ale prawdziwej moralności a nawet nieskalania honoru — rzadko, przy tego rodzaju obławach za fortuną. Za czasów słynnego szwindlu akcyami w Wiedniu i Berlinie, uczciwy finansista nie goniący wraz z innymi, uchodził za głupca i szydzono z niego że gdy deszcz złocisty pada, on parasola nie rozłoży. Lecz jakże ten rzadki okaz drwić mógł niedługo potem z tych samych, którzy z milionerów zeszli na żebraków!

Lecz i po za tem, ileż rozkoszy ducha, umysłu i sumienia, których żadna zdobycz nie opłaci! Czyż potrzeba leżeć na worach złota, ażeby cieszyć się słońcem, piękną naturą, ażeby obcować z największymi duchami nauki i literatury, ażeby wreszcie we własnem cichem sercu, tysiące znaleźć ukojeń i słodyczy? Bo powtórzyć trzeba, iż każde życie jest bogate albo ubogie, stosownie do tego jak się zachowujemy, i tylko ten co na gwałt zbogacił się pragnie, nie ma czasu ani ochoty, spojrzeć w przyszłość i teraźniejszość. Patrzy wiecznie przed siebie na jakiś widnokrąg, który w miarę jak on sam posuwa się naprzód, cofa się przed nim. Dla tego, ażeby w tej ściganej przyszłości używać jak Sardanapal, teraz już cierpi on niewygody i odmawia sobie wszystkiego, i cóż się dzieje w końcu? Oto wtedy gdy żyć chce zacząć, to życie już się dlań kończy. Mamyż tym nieszczęśliwym zazdrościć!

Dla ludzkości bogactwo nie jest rzeczą niezbędną, bo jak Simonds słusznie mówi: "Gdyby wszyscy byli bogaci, byliby wszyscy ubogimi, gdyż nikt nie chciałby pracować. " Nie jest przeto nieszczęściem, gdy odziedziczony majątek zazwyczaj trzecie lub czwarte pokolenie marnuje, bo ten brak zmusza do takiejże energicznej pracy, przez jaką dziad fortunę zdobył.

Zatem nie pogardzajmy złotem ale i nie przeceniajmy jego wartości i znaczenia, jeżeli nie chcemy zmarnować szczęścia życia całego.

Komu fortuna nasypała go hojnie, niech go bierze i o drugich pamięta, a kto ciężko na nie pracować musi, niech zaufa Bogu albo... gdy chce inaczej, sobie — lecz niech niezapomina o wszystkich, a licznych i niemałych niebezpieczeństwach złączonych z bogactwem.

Szkoda dlań najlepszych uczuć!

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV. UPADEK DUCHA, NIEŚMIAŁOŚĆ, TCHÓRZLIWOŚĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. O PRZECENIANIU SIĘ. (PYCHA).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. AMBICYA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. O NIEGRZECZNOŚCI I BEZWZGLĘDNOŚCI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. O KŁAMSTWIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. O BŁĘDACH, ZABOBONIE, PRZESĄDZIE I NIEWIERZE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. O NIEPOBŁAŻLIWOŚCI I NIETOLERANCYI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. O DUCHU STRONNICZYM I O STRONNICTWACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII. O NIESTAŁOŚCI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII. O NAMIĘTNOŚCI CZYTANIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej