Maurycy Mann

O SPRAWIE PAŃSTWA KOŚCIELNEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OKÓLNIK NAJPRZEWIELEBNIEJSZEGO BISKUPA ORLEANSKIEGO DO DUCHOWIEŃSTWA SWOJEJ DIECEZYI.

ALLOKUCYA JEGO ŚWIĄTOBLIWOŚCI PIUSA IX PAPIEŻA NA TAJNYM KONSYSTORZU RZYMSKIM

PROTESTACYA BISKUPA ORLEAŃSKIEGO PRZECIWKO ZAMACHOM KTÓREMI OJCIEC NASZ ŚW. WRAZ Z STOLICĄ APOSTOLSKĄ JEST OBECNIE ZAGROŻONY I UGODZONY.

MEMORYAŁ HR. RAYNEVALA POSŁA FRANCUZKIEGO PRZY STOLICY APOSTOLSKIEJ PODANY HR. WALEWSKIEMU MINISTROWI SPRAW ZAGRANICZNYCH WE FRANCYI. (1)

O SPRAWIE PAŃSTWA KOŚCIELNEGO

Mann Maurycy

"Papieztwo nietylko jest największą chlubą Włoch i ich najwyższym ratunkiem, ale nadto jest oraz najwłaściwszym ich wyrazem" — mówił ś. p. Rossi w r. 1833; a zatem nie wtedy gdy był parem Francyi i jej posłem w Rzymie, nie wtedy gdy później był ministrem Piusa IX, ale wtedy, gdy jako emigrant włoski i professor prawa przy Akademii genewskiej, dawał dla większej publiczności historyczne prelekcye, i usiłował bystrością talentu i ognistą wymową dosięgnąć szczytów olbrzymiej hildebrandowskiej polityki.

I miło słuchać było znakomitego historyka i publicystę, gdy z całą siłą talentu oświeconego gruntowną znajomością dziejów a ogrzanego ciepłem miłości swego kraju, rozwijał ów przepyszny Rzymu przywilej, który mu nadawał posiadanie najwyższej władzy świeckiej w senacie i ludzie rzymskim w czasach pogańskich, a najwyższej władzy duchownej w Papieztwie, gdy jasność Chrześciaństwa cienie poganizmu rozbiła. Zaiste nie mała w tem dla Włoch chluba, że gdzie Rzym, tam najwyższa władza. Najwyższy także dla nich ratunek, bo najwyższa władza musi być niepodległą. Papieztwo z samej istoty swojej strzegło niepodległości Włoch. Z papieztwem w Rzymie, cokolwiek na świecie się działo, przepaść ona całkiem nie mogła. Słusznie więc mówił Rossi, że było i jest najwłaściwszym wyrazem Włoch. Cała historya świadczy o tem.

Ile razy tylko szło o Włochy, występowało Papieztwo. I niemogło być inaczej, bo w każdym na Włochy zamachu, trącano o najwyższą władzę na świecie; w każdej też włoskiej sprawie występowała bądź jako przeciwnik, bądź jako pośrednik, ale zawsze nieugięta i niepodległa działała z ową wszechstronną mądrością właściwą instytucyi na opoce Piotrowej opartej, i zawsze interes Włoch aż do pewnego stopnia potężnem swem skrzydłem osłaniała. Tak było zawsze, tak za Hohensztaufów, tak za Bonapartego, z różnicą czasów, osób i okoliczności.

I dzisiaj więc nie może być inaczej. Ale dzisiaj Papieztwo ma do walczenia z nowym całkiem przeciwnikiem. Przeciwnikiem tym nie jest

Bononia, bo nieraz już buntowały się prowincye w dziedzinie Piotra Śgo; nie jest nim Wiktor Emanuel, bo nieraz już książęta świeccy sięgali świątokradzką ręką po własność Kościoła; to wszystko nie jest żadną nowością dla Stolicy Apostolskiey. Papieztwo w swem dziesięciowiekowem posiadaniu kościelnego dziedzictwa inne nierównie większe przetrwało burze, innych nierównie groźniejszych zwyciężyło nieprzyjaciół. Przeciwnikiem tym jest tak zwana dzisiaj, kwestya papiezka". Ona to nadaje rewolucyi w Bononii tak niebezpieczne rozmiary; w jej imieniu działając król Sardyński przystraja swe postępowanie w szaty bezinteresownego liberalizmu; ona to nareszcie wywierając wpływ swój szkodliwy na opinię publiczną i na całą prawie politykę europejską, wstrzymuje energiczne działanie, i do nieczynności, a raczej, bo tutaj o Stolicę Apostolską idzie, do bezprzykładnej cierpliwości i wytrwania, w obec gróźb i niebezpieczeństw ją zmusza.

Kiedyż i skądże powstał ów przeciwnik?

Me było mowy o kwestyi papiezkiej w pierwszych wiekach chrześciaństwa, w epoce prześladowania, kiedy Papieztwo wraz z wiernemi krwią męczeńską użyźniało niwy, na których później wzrastać miało państwo Chrystusowe. Nie było o niej mowy i w następnych wiekach, gdy Papieztwo już w chrześciańskim Rzymie, ciskało pod stopy Krzyża hordy barbarzyńców i najezdników a czyniło to samą tylko swą duchową potęgą, bo nie chciała Opatrzność, aby Atylla mierzył wielkość Leona Śgo po obszarze krajów któreby Papież w imieniu Kościoła posiadał. Nie było również mowy o kwestyi papiezkiej ani wtedy, gdy chrześciańska Europa ułożona w narody, uznała potrzebę uwidomić na ziemi władzę papiezką, a oddając jej w dziedzictwo pewne kraje, dodać jej niejako polityczną niezawisłości i niepodległości rękojmię; ani wtedy gdy Papieztwo wysyłało krucyaty; ani wtedy gdy w imieniu Kościoła znosiło niewolę; ani wtedy gdy stanowiąc najwyższy i nieodwołalny feudalności trybunał, rozsądzało spory między książętami i panami, panującemi i ludami; nie było o niej mowy i później gdy z Rzymu, ogniska katolicyzmu, rozchodziły się ożywcze na całą Europę promienie w epoce Odrodzenia; ani wtedy nawet gdy całe ludności padały na kolana przed Papieżem którego uwięzionego wiozły żandarmy w karecie... We wszystkich tych wiekowych kolejach jakie przechodziło Papieztwo, mogło być i było wiele wojen i buntów, wiele tryumfów i katastrof, intryg i zamachów; były i rokosze lenników, i odrywania się krajów, i długoletnie wygnania, było nawet zaprzeczenie tu i owdzie władzy papiezkiej, jak podczas zapasów z schizmą i walki z reformacya, były rozliczne świętokradztwa i zgorszenia; ale nie było nigdy tego systematycznego uderzania na Papieztwo, na jego władzę doczesną, na jego polityczne dążności; nie było tego z góry powziętego zamiaru upatrywania w rządach papiezkich wszystkich wad i ucisków; tego bezwzględnego podejrzewania Papieztwa z jednej strony o pognębienie wszelkiej wolności, a z drugiej o niedołęztwo i niemoc w rządzeniu i w utrzymaniu porządku i bezpieczeństwa — słowem nie było tego wszystkiego, co dziś się ukrywa pod ową nazwą "kwestyi papiezkiej".

Kwestyę tę przygotowała dopiero, sprowadziła i podniosła rewolucya francuzka, gdy popełniwszy gwałt na osobie Ojca Śgo zajęła w rządach krajów kościelnych miejsce Papieztwa. Jak wszędzie tak i w Rzymie, rewolucya zerwała od razu wszystkie dawne i naturalne węzły łączące kraje i ludności ze zwierzchniczą władzą; zniszczyła municypia któremi się miasta rządziły; nadwerężyła ustawy gminne; zniosła wiekowe przywileje i prawa, a wszystkie te instytucye i żywioły z jakich składała się organizacya dziedziny Piotrowej, zastąpiła jedynym rządowym organizmem, duchowi jej odpowiednim, to jest zaprowadziła administracyę centralizacyjną. Tym sposobem kraje zostające pod władzą papieztwa, przemieniła w państwo Kościelne, a Papież wróciwszy do swej Stolicy, znalazł się nie już jak dawniej monarchą tylko, to jest panującym zwierzchnikiem nad krajami uznającemu władzę Następcy Piotra Śgo i Głowy Kościoła, ale nadto naczelnym administratorem scentralizowanego Państwa.

Owóż z tej zmiany stosunków Papieztwa do rządzonych, wypływa głównie źródło nieukontentowania i niechęci z których utworzono kwestyę papiezką. Centralizacya w administracyi wywołuje wszędzie jakąś jej formę sztuczną, nienaturalną, już przez to samo że do sprawowania władzy rząd używać nie może przewag i żywiołów krajowych, miejscowych, ale musi wykonywać ją za pomocą urzędników nieobieralnych lecz mianowanych, którzy zawsze w oczach ludności noszą na sobie cechę niejako nałożonych. Ową trudność zawsze z pewnem cierpieniem przez każdą ludność znoszoną, a z istoty administracyi scentralizowanej płynącą, starają się łagodzić niektóre rządy dobierając na urzędników nie tylko krajowców, lecz osoby mające związki i stosunki w miejscu gdzie urzędować mają, aby tym sposobem zmniejszyć niedogodność i usunąć szkodliwą częstokroć odrębność i odosobnienie władzy od żywiołów miejscowych. Odrębność bowiem ta czynników władzy od miejscowych interesów i żywiołów, jeżeli kiedy ochronić zdoła od zbytniego tych ostatnich wpływu, to jednakowoż częściej nierównie utrudnia machinę rządową, tamuje tok spraw, a co gorsza jak ze strony władzy, w obojętność lub niewiadomość, tak ze strony rządzonych, w niechęć i skargę na ucisk przerodzić się może. Zgoła podejrzywania są ciągłe i obustronne.

Wszystkie te trudności i wady administracyi centralizacyjnej odbić się musiały może jeszcze nieco dobitniej w Państwie Kościelnem. W rządzie scentralizowanym, gdzie wszystko w jednem skupia się ognisku, z jednego wychodzi środka i do niego powraca, gdzie wszystko w jednym dążyć winno kierunku, i wszystko na jedną formułować się modłę, której twórcą jest ów środek centralizacyjny, lam administracya musi nosić znamiona owego środka i inną być nie może jak tylko taką samą jak on. Administracya państwa Kościelnego musiała więc być duchowną. W urzędniku administracyjnym sam charakter duchownego powiększał jeszcze podejrzywanie władzy o odrębność i odosobnienie nietylko już w rzeczach miejscowych, ale nawet w sprawach światowych. Wprawdzie ten sam charakter pełen namaszczenia i poświęcenia, oddany dobru ludzkości i miłości bliźniego, powinien był ową niedogodność miarkować rękojmią, że będzie sprawiedliwym, bezstronnym i wyższym nad wszelkie ludzkie i drażliwe względy. Jakoż były nieraz przykłady, że prowincye rządzone przez świeckiego zastępcę legata, żądały powrotu duchownego, aby się ochronić od patronatu i zbyt ziemskich wpływów, od których ich uwalniał charakter kapłana. Tak więc oprócz wad i korzyści jakie z sobą przynosiła każda administracya centralizacyjna, przystąpiły w Rzymie nowe jeszcze, z tego powodu że była duchowną. Jak dalece się te nowe wady i korzyści z sobą równoważyły, trudno orzec. Bądź co bądź, rewolucya francuzka sprawiła, że następstwem owego wyłącznego przywileju Rzymu, iż posiadał Papieztwo, było że sam jeden miał administracyę centralizacyjną duchowną. Ztąd owa kwestya papiezka, która nie jest jak się pokazuje ani papiezka, ani nawet kwestyą Papieztwa, ale która w istocie swej i w zarodzie była czysto kwestyą administracyjną przez rewolucyę francuzką i systematem centralizacyi w skutek gwałtu nałożona.

Niepozostała atoli długo kwestya papiezka w swej rzeczywistej i istotnej to jest administracyjnej sferze. Pochwycili ją zręcznie nieprzyjaciele Kościoła i postanowili użyć za narzędzie do obalenia władzy doczesnej Papieztwa. Na nic się nieprzydały usiłowania rządu papiezkiego, aby tę konieczność nowego organizmu w Państwie Kościelnem ograniczyć do jak najmniejszych a przeto w każdym razie do jak najmniej dla ludności dotkliwych rozmiarów. Na nic się nie przydało, że obok pięciu tysięcy przeszło urzędników świeckich, trzystu niespełna znajduje się duchownych. Podniesiono sprawę o tak zwaną sekularyzacyę władzy w Państwie Kościelnem, okrzyczano administracyę duchowną za tyranię. Odrzucono z pogardą ów wspaniały przywilej Rzymu, posiadania Papieztwa w swem łonie, pod pozorem, że jest tylko przywilejem na wyłączne cierpienie i uciemiężenie kilkumilionowej ludności.

Wszystkie winy rewolucyi francuzkiej zwalono na Papieztwo. Rząd scentralizowany potrzebuje koniecznie siły, to jest wojska i pieniędzy. Miała ją Rzeczpospolita francuzka gdy panowała w Rzymie, brakło jej niekiedy Papieztwu. Ależ wszystko co dla innych zasługą, dla Rzymu staje się zarzutem. Utyskuje i narzeka cała Europa na ogromne wojska stojące: Papież ich niema. Ztąd zarzut że niema dość siły zbrojnej dla bezpieczeństwa swych poddanych. Anglia niema rekrutacyi, jakże często słychać z tego powodu pochwały. Niema jej i rząd papiezki; ztąd nagana że werbuje cudzoziemców w szeregi swej małej armii. Z innej znów strony ciągły zarzut, że Papieztwo jedynie siłą bagnetów swe doczesne panowanie utrzymać może. Któryż rząd dzisiaj, z administracyą centralizacyjną na innej opiera się sile? Już wszystkim wiadomo, że władza opierać się musi albo na selfgovernment albo na sile zbrojnej jeśli rząd jest scentralizowany. Czemuż więc tylko dla Rzymu wyjątek? czy dla tego że nie bierze rekruta, ztąd owa tyle powtarzana słabość i niemoc rządów papiezkich? Jakżeby łatwo temu zaradzić, gdyby Papieztwo chciało nakładać powołania wojskowe, dla interesu i potrzeby państwa, jak się to wszędzie dzieje w Europie, gdyby nie chciało z poddanemi postępować sobie jak ojciec z dziećmi zostawiając im do wyboru stan jaki sobie obiorą.

Nikt nie zaprzeczy, że podatki są koniecznym i słusznym ale dotkliwym ciężarem. Owa cierpiąca kilkumilionowa ludność Państwa Kościelnego płaci je mniejsze aniżeli wszystkie włoskie sąsiednie kraje, mniejsze o połowę aniżeli ludność francuzka. Znów zarzut słabości i niemocy, że skarb nie wystarcza na wszystkie potrzeby państwa, że są, biedni i ubodzy, chociaż nigdzie niema więcej instytutów dobroczynnych jak w Rzymie, chociaż wreszcie skarb w tak pomyślnem znajduje się położeniu, iż jedno Państwo Kościelne utrzymało kurs papierów rewolucyjnych w r. 1848 wydanych i takowe już wykupiło! Jakżeby łatwo było i temu zaradzić! Powiększyć podatki, wystawić wielką armię, znikłaby owa niemoc, która tak wielką w kwestyi papiezkiej odgrywa rolę.

Lecz niedość na tem, bo zapamiętałym rzecznikom kwestyi papiezkiej, nie chodzi tyle o zmianę w administracyi Państwa Kościelnego, ile o samo Papieztwo, o obfilenie jego doczesnej władzy. Trzeba ją było więc przedstawić za nieprzyjaciela wolności ludów, za sprzymierzeńca absolutyzmu, zgoła trzeba ją było ochydzić przed światem hołdującym liberalnemu duchowi wieku. I tutaj posłużyła rewolucya francuzka. Zmieniając dawny organizm krajów papiezkich, przetwarzając dziedzinę Piotrową w państwo, zmusiła niejako Stolicę Apostolską aby się przyłączyła w pewnym kierunku do systematu politycznego powszechnie w Europie przyjętego, do polityki państw. Opór zresztą, jaki jej zaprowadzona przez rewolucyę administracya zostawiła, zwiększony ciągłem podburzaniem nieprzyjaciół Papieztwa, wskazywał jej za konieczność aby całkiem politycznie odosobniona nie pozostać. Ale jakże ztąd daleko do zarzutu, aby Papieztwo było przeciwnikiem wolności ludów i narodów! Zkądże data i pozór? Czy może od r. 1167 w którym Papież Aleksander III w imieniu Soboru ogłosił, że niewola zniesiona? Czy może w wiekach średnich, kiedy uciśnione przez swych książąt ludy uciekały się pod opiekę Namiestnika Chrystusowego? Czy może w ostatnich czasach, gdy Papież przystąpić nie chciał do świętego przymierza, a decyzyę kongresu wiedeńskiego przyjął protestacyą że władza jego jest niepodległą i żaden kongres o dziedzictwie Kościoła rozstrzygać nie ma prawa?... Zkądże pozór? Czy z wad administracyjnych wyprowadzone wnioski o braku wolności, o braku praw politycznych? Toby się jeszcze jako tako tłómaczyć dało. Ale w reformach o które woła kwestya papiezka, idzie o coś łechcącego bardziej fałszywy liberalizm. Idzie o równouprawnienie wyznań i na niej oparty kodeks Napoleona. Idzie o to, na co przystać nie może Papieztwo bez zaparcia się samego siebie. W Rzymie musi być panującą religia katolicka i jest nią; a przecież gdzież większa jak w Rzymie tolerancya? Byłyż tam kiedy za

Papieztwa prześladowania religijne? Ale tolerancya prawdziwie chrześciańska, w imię miłości bliźniego, tolerancya dla osób a nie dla błędu lub fałszu...

Niepodobna zresztą wyliczać wszystkich napadów, fałszów i nareszcie oszczerstw, jakie pod niewinną nazwą reform ukrywa w swych żądaniach tak zwana kwestją papiezka. To co się powiedziało wystarcza na okazanie, z jak groźnym nieprzyjacielem ma do walczenia Papieztwo. Kwestya papiezka, dziecię rewolucyi francuzkiej, wszystkie sposoby uważa za godziwe. Walczy na każdem polu: to na religijnem, pod pozorem że szanuje władzę duchowną Papieża i tylko przeciw świeckiej występuje; to na polu niedowiarstwa, lekceważąc sobie gromy watykańskie i wyroki Soborów; to na liberamem, broniąc nibyto wolności sumienia; to na filantropijnem ujmując się za uciskiem milionów ludzi; to na polu wolności uważając Papieztwo za sprzymierzeńca despotyzmu, a przeciwnika niepodległości narodów; to na zachowawczem upatrując w utrzymaniu władzy doczesnej Papieztwa zaród ciągłej anarchii i zaburzeń... Istny kameleon polityczny, zmieniający bezustannie barwy, aby tylko rzucić mógł cień jakowy na świetne oblicze niewzruszonej władzy Watykańskiej!...

Wróciwszy do swych krajów Papieże, zkąd ich była na chwilę rewolucya francuzka oddaliła, spostrzegli odrazu, jak gorzka została tam po niej spuścizna, z jak niebezpiecznym przeciwnikiem, nie zewnątrz jak dawniej, ale wewnątrz swego państwa mieć będą do czynienia. Ale wiedzieli ie niema restauracyi którąby od razu przyprowadzić się dało, ze jest tylko reakcya. Wiedzieli, że wszelkie restauracyjne usiłowania za reakcyjne wzięteby były, nawet przez umysły poczciwe, ale na które bądź co bądź wpłynął szybko postępujący duch wieku. Zresztą zerwane ostatnie węzły stosunków feudalnych, nie dadzą się już napowrót zawiązać. Trwają one tradycyą i dotrzymaniem słowa. Gdy tradycya upadnie, a zwolnienie od słowa raz nastąpi, niepodobna już wskrzeszać pierwszey i odwoływać się do drugiego. W przetwarzaniu organizmu społeczności można postępować zwolna, ale cofać się w kolej opuszczoną, rzadko kiedy się uda, zwłaszcza, gdy takiemu wstecznemu ruchowi sprzeciwiają się powszechnie przyjęte wyobrażenia, napiętnowane słusznie czy niesłusznie mianem postępu. Takie było położenie Papieztwa jakie mu zgotowała w Państwie Kościelnem rewolucya, znosząc dawne stosunki na tradycyach feudalnych i municypiach oparte, a zaprowadzając administracyę centralną.

W obec tego niepodobieństwa powrotu do dawnego stanu rzeczy, ograniczyli się Pius VII i jego następcy na zmianach, które pogodziły w najważniejszych punktach zaprowadzony systemat z istotą i koniecznemi warunkami Papieztwa, a oraz wszelkiego dołożyli starania aby niedogodności i wadliwości centralizacyi osłabić, przez wzmocnienie gminy, która w mało jakim kraju takich używa swobód jak w Państwie Kościelnem, przez zaprowadzenie instytucyj doradczych, dających głos interesom miejscowym w kołach urzędniczych. Lecz wszystkie usiłowania, uznane przez bezstronnych mężów stanu, jak nieusunęły i usunąć nie mogły zupełnie wad systematu, tak tez nieuciszyły nieukontentowania i niechęci ciągle podżeganych przez nieprzyjaciół Papieztwa. Kwestya papiezka zyskiwała ciągle zwolenników nietyle w dziedzinie Piotrowej jak w Europie, gdzie opinia publiczna bałamucona fałszywem przedstawianiem spraw i kłamliwym obrazem położenia Państwa Kościelnego, ubolewała coraz głośniej nad cierpieniem tamecznej ludności, jakoby ta z powodu administracyi duchownej wyłącznie pozbawioną była wszelkich praw politycznych.

Postanowił też Pius IX za wstąpieniem swojem na Stolicę Piotrową położyć koniec owym narzekaniom. W nieprzebranej miłości dla ludu swego zamierzył zaspokoić wszelkie jego godziwe żądania, i przeprowadzić wszelkie reformy w rządzie, udzielić wszelkich praw politycznych jakich najswobodniejsze używają narody, z zastrzeżeniem tylko praw najistotniejszych doczesnej władzy Papieztwa. Wezwał do tej pracy męża najzdolniejszego, tego właśnie, który jak wyżej powiedzianem było, w Papieztwie upatrywał nietylko chlubę Włoch ale ich najwyższy ratunek i najwłaściwszy wyraz. Kwestya papiezka byłaby się skończyła, rozwiązywały ją reformy Piusa IX. Jakby dla zadania ostatecznego jej kłamu, sama zapowiedź owych reform była dostateczną do obudzenia Włoch całych; Papieztwo dawało hasło niepodległości włoskiej. Lecz wszystko na niczem spełzło, bo kwestya papiezka owo dziecię rewolucyi, niezapomniała swego pochodzenia. Nie szło jej o reformy; celem jej obalenie Papieztwa. Celu od razu dosięgnąć chciała, sądząc że chwila sposobna nadeszła. Sztylet przerwał wątek życia ministra, a działa wytoczone na Kwirynał zmusiły Papieztwo do schronienia się na obcą ziemię.

Ta sama władza która we Francyi poskromiła rewolucyę przywróciła w Rzymie do władzy Papieztwo, jakby opatrzny odwet za wyrządzone mu przez tęż rewolucyę krzywdy i szkody. Wróciło Papieztwo do Rzymu, cały świat katolicki powitał powrót ten z radością, ale położenie Państwa Kościelnego nie zmieniło się wcale, a stanowisko rządu papiezkiego w  obec głównego przeciwnika, powiedzieć można, że się pogorszyło. Kwestya papiezka nietylko że nie ustąpiła, ale nowej nabyła siły. Najlepszych chęci Ojca Ś. udaremnionych rewolucyjnym zamachem, nieuwzględniono bynajmniej. Namiętności rozburzone umilkły przed siłą obcej broni, ale się nie uciszyły. Każdy krok rządu zmierzający do przywrócenia i utrwalenia porządku, tłómaczono na stronę reakcyi i za takową w Europie on uchodził. Największą łagodność, najobszerniejsze amnestye poczytywano za koncesye tylko dla obcych rządów czynione, które takowych wymagać miały od Rzymu wtedy właśnie, gdy u siebie przeprowadzały reakcyę. Nieustawały narzekania i skargi, a obca pomoc usprawiedliwiać się zdawała zarzut słabości i niemocy władzy papiezkiej. Co większa, kwestya papiezka znalazła wstęp do polityki gabinetów. Zajęcie Rzymu i krajów papiezkich, czyli tak zwana okupacya, była czynem politycznym. Czyn ten, jeżeli w gabinetach państw katolickich znajdował swe najwyższe usprawiedliwienie i przyzwolenie w uznaniu potrzeby i konieczności utrzymania władzy papiezkiej, jedynej na świecie powagi dotąd niezachwianej; to z drugiej strony w gabinetach innych państw uchodził za krok obrażający zasadę nieinterwencyi. Szukała zatem okupacya wymówki i szukała jej w tej samej kwestyi papiezkiej, jak się to bardzo wyraźnie z sławnego listu Napoleona III, ówczesnego prezydenta rzeczypospolitej francuzkiej do swego adjutanta p. Edgarda Neya okazało. Francya żądała tam reform, na które Papieztwo dotąd nie przystało. Wzrosła więc jeszcze w potęgę kwestya papiezka, odkąd zdawało się każdemu, że mu wolno było proponować w Rzymie reformy. Mnóstwo dzienników w Europie posłużyło jej za organ; trybuny zaś dostarczył jej parlament angielski, gdzie na każdej sesyi rząd równie dobry jak każdy inny, a lepszy od wielkiej ich liczby, głoszony bywał za niedołężny i słaby, za anarchiczny i despotyczny zarazem, a najlepszy z monarchów przedstawiany tem samem za tyrana w osobie swego ministra; jak gdyby w rządzie takim jak papiezki, można było miotać obelgi na ministra bez dosięgnięcia osoby Papieża!... Taki był stan rzeczy przez ostatni lat dziesiątek. Kwestya papiezka nie zasypiała sprawy, zawsze gotowa do boju, przy każdej występowała sposobności. Nie płonne więc były obawy w chwili gdy rzucone w Tuileryach na Nowy Rok przez Cesarza Francuzów wyrazy, zapowiadały postawienie sprawy włoskiej w polityce europejskiej, że nieprzyjaciele korzystać zechcą z zawikłania aby postawić kwestye papiezka. Wyszła tez zaraz na wierzch, i to z politycznej i polemicznej strony. Polityczną dostarczyła jej sprawa okupacyi, która przez chwilę w sprawie włoskiej nad wszystkie górowała. Tu położył tamę Rzym zgadzając się na ewakuacyę, a Ojciec Śty z prawdziwą Następcy Piotra powagą oświadczył, iż niechce aby sprawa władzy jego i państwa dotycząca, była przedmiotem sporu między chrześciańskiem! monarchami. Skryła się więc na chwilę strona polityczna, polemiczna atoli została, mocno ożywiona znaną broszurą: Napoleon III i Włochy. Wpływ kwestyi papiezkiej na tę broszurę był widoczny. Przypominała bądź co bądź list sławny do Edgarda Neya. Stawiała Papieztwo w wielkim blasku to prawda, ale stawiała je tak wysoko, tak oderwanie, jak gdyby domyślać się pozwalała, ze się tu na świecie bez niego obejśćby można. Zapominała wyraźnie, lub też pamiętać nie chciała, że Kościół jest społeczeństwem wiernych, że jak każdy człowiek, jak każda społeczność składa się z duszy i ciała, tak też i jego najwyższa władza z dwóch tych żywiołów koniecznie składać się musi. Władza najwyższa zgromadzenia wiernych czyli Kościoła zostaje przy Papieżu, przeto też on z władzą duchowną i doczesną być musi. Broszura lubo niezaprzeczała ani jednej ani drugiej władzy Papieztwa, idealizowała je atoli zbytecznie, a tem samem oddalała się od rzeczywistości, o którą właśnie idzie. Przypisywała przytem Papieztwu atrybucye w nowej teoryi urządzenia Włoch, które niewiadomo jak dalece z istotą instytucyi Piotrowej pogodzić się dadzą. Zgoła, chociaż niezadawalniała ani stronników Papieztwa ani jego przeciwników, byłaby się stała przedmiotem długiej a może i zaciętej polemiki, gdyby dobitne wyrazy Cesarza Napoleona oświadczające, że władza doczesna Naczelnika Kościoła ściśle spojona z katolicyzmem, równie jest nieodłączną od wolności i niepodległości Włoch, nie były jej przytłumiły całą powagą przeważnego w Europie głosu.

Zresztą wybuchła wojna. W obec huku dział i uroczystego zaręczenia przez strony wojujące, ze neutralność i nietykalność Państwa Kościelnego zachowaną będzie, zamilkła kwestya papiezka ale nie na długo. Jeszcze bowiem podczas trwającej walki, rewolucya w Bononii, a zwłaszcza w Pesaro, posłużyła jej do oskarżenia Papieztwa nie już o niemoc i słabość, ale przeciwnie o nadużycie siły; do zarzutów, ze rząd papiezki na poskromienie buntowników użył środków zwyczajnych, takich jakich używa każda doczesna władza w podobnych przypadkach. Dowód siły i energii przedstawiono jako postępowanie niezgodne z duchem łagodności i pobłażania który znamionować powinien władzę doczesną Papieztwa, a w swawoli kilku żołnierzy upatrzono dowód nieludzkości i okrucieństwa tej samej władzy.

Nigdy atoli kwestya papiezka nieukazała się w tak groźnej postaci jak po zawarciu pokoju w Villafranca. Zyskała ona prawie równocześnie widomego reprezentanta swej sprawy we Włoszech, i potężnego takowej rzecznika w polityce europejskiej. Bononia przyjęła jej manifest za swój własny, na mocy zarzutów i oskarżeń w nim zawartych wytoczyła proces Papieztwu, zaprzeczyła jego doczesną władzę, wypowiedziała mu posłuszeństwo, a opierając się na tej podstawie ułożonej z fałszów historycznych i nowożytnych, ogłosiła się niepodległą i wysłała deputacyę do króla sardyńskiego, aby ją stosownie do życzeń przez zgromadzenie narodowe wynurzonych, do państwa swojego przyłączył. Król sardyński przyjął deputacyę i przyjął jej życzenia; uznał manifest Bononii, skoro przyrzekł ze praw które z niego czerpie, będzie bronił w naradach gabinetów europejskich.

W tem groźnem stanowisku, jakie w tej chwili zajęła kwestya papiezka, otoczona niesłychaną liczbą dzienników jakby wojskiem jakiem, uderzać musi przedewszystkiem jedna okoliczność, która jest oraz wybitnem walki znamieniem, bo je wszyscy stronnicy z wiernością danego hasła zachowują. Nikt nie zaprzecza władzy duchownej Papieża Byłoby to bardzo wiele, gdyby pod tem nibyto religijnem uznaniem, nieukrywał się zwodniczy blichtr do obałamucenia niepewnych lub wahających się opinij. Ci sami co uznają władzę duchowną Papieża, nieuznawają wyroku Soborów, gdy chodzi o jego władzę doczesną. A przecież kiedy znów idzie o władzę duchowną Papieża, o jego nieomymość, ileż to razy słyszeć można te same głosy, wołające że Papież wtedy tylko jest nieomylnym gdy wyrokuje wraz z Soborem ? Owóż Kościół, to jest Papież wraz z Soborem zawyrokowali władzę doczesną Papieztwa. Trzeba więc uznawać Kościół i poddać się wyrokom jego Soborów, lub nieuznawać władzy duchownej Papieża ani Soborów. Wyboru tu dla katolika niemasz równie jak niema środka dla zdrowej loiki.

Uznający więc władzę duchowną Papieża, a przynajmniej nie zaprzeczający takowej, stronnicy kwestyi papiezkiej dzieła się na dwa oddziały. Jedni zaprzeczają bezwzględnie władzę jego doczesną; drudzy takowej niezaprzeczają, twierdząc ze jest ona nawet potrzebną dla utrzymania niepodległości władzy Naczelnika Kościoła. Tak jedni jak drudzy rozdzielają i odróżniają starannie w osobie Papieża władzę jego duchowną jako Zastępcy Chrystusa, od władzy doczesnej jako Monarchy świeckiego; pierwsi, aby módz uznać duchowną a doczesnej zaprzeczyć; drudzy, aby módz wyprowadzić wniosek, ze jeżeli duchowna władza jest niewzruszona i niezmienna w dogmatach, to druga jako całkiem odrębna, nie jest konieczną, gdyby ową potrzebę niepodległości inną jakową rękojmią polityczną zastąpić się dało. Zawsze więc w końcu dochodzi się do celu, do obalenia władzy doczesnej Papieztwa.

Tych, co władzy doczesnej Kościoła wprost zaprzeczają, odesłać wypada do Soborów i do historyi. Tam silniejsze znajdą dowody błędu jaki popierają aniżeli najwymowniejsze rozumowania. Sobór trydencki orzekł klątwę na tego coby się targnął na władzę doczesną Kościoła, na tego coby ściągnął świętokradzką rękę po jego własność. Tytuły tej władzy i własności są zapisane w historyi. Nigdy i żadna władza doczesna z czystszego i prawowitszego nie wypłynęła źródła, nigdy tez silniejszym najwyższej duchownej na świecie władzy nie została uświęcona przepisem. Zlała się też z tą ostatnią i takiej nabrała mocy, że przetrwała wieki i burze; tak zbawienny wpływ wywiera że się stała nietylko koniecznością świata katolickiego, ale potrzebą społeczności chrześciańskiej; jak tego niedawno jeszcze był dowód, gdy podczas kongresu wiedeńskiego władza doczesna Kościoła popieraną była głównie przez książąt nieuznających władzy duchownej Papieża.

Ci zaś którzy niezaprzeczając władzy doczesnej Papieża, odróżniają w jego osobie Naczelnika Kościoła z władzą duchowna nietykalną, i Monarchę z władzą doczesną, której uznanie zawisłem czynią od uznania potrzeby niepodległości pierwszej, zapoznawają ideę prawa i nadto w wyraźnej z sobą zostają sprzeczności. Do władzy doczesnej Papież ma niezaprzeczone prawo. Jako Monarcha jest on, bo jest. Prawo jego istnieje nie dla tego, że jest potrzebnem dla niepodległości Naczelnika Kościoła, ale dla tego, że je ma, że je posiadał i posiada, że jest Monarchą. Zkądże prawo, czynić prawo to warunkowem dzisiaj kiedy go Papieże bezwarunkowo używają od wieków? Jakażto władza, jakiż to trybunał sądzić będzie o prawie władzy dziesięciowiekowej, która przez całe wieki była trybunałem książąt i narodów?... Zapewne, iż władza doczesna Papieża potrzebną jest dla niepodległości Naczelnika Kościoła. Ale czyby ona mu dawała tę niepodległość gdyby w osobie Monarchy nie była osoba Papieża ? Któremuz to monarsze kraik kilkumilionowy nadawał zupełną niepodległość jakiej potrzebuje Papieztwo, jakiej tylokrotnie składało dowody? Któryż to monarcha z trzema milionami poddanych i z piętnastotysieczną armią mógłby stanowczo wyrzec watykańskie Non possumus! Jeżeli Napoleon pierwszy konsul wysyłając swego posła do Rzymu, polecał mu aby postępował sobie z Papieżem, tak jakby z Monarchą mającym dwakroć sto tysięcy wojska, to zapewne nieodłączał Naczelnika Kościoła od panującego, przy którym posła uwierzytelniał. Bo w ściłem tylko połączeniu, w nierozdzielnej spójni władzy duchownej i doczesnej w osobie Papieża, może być rękojmia niepodległości dla Kościoła, ani też skoro o nią chodzi Naczelnika Kościoła od Monarchy oddzielać nie można. Nie można rozdzielać tych znamion z sobą spojonych, tak jak niemożna jeżeli się chce pozostać wiernym synem Kościoła, rozdzielać obowiązków względem Papieża na obowiązki książęcia katolickiego i włoskiego. Nie mogą one być różne, ale są jedne i te same. Nie można jako książe katolicki uznawać Naczelnika Kościoła, a jako książe włoski znieważać Monarchę przyrzekając pomoc zbuntowanej jego prowincyi. Trzeba nieuznawać Papieża lub szanować jego monarsze prawa. I tu niemasz wyboru dla katolika, ani pośredniej drogi dla ścisłej loiki.

Pośród tego umyślnie sprowadzonego zamącenia pojęć i skrzywienia zasad, zwiększającego jeszcze niebezpieczeństwo na jakie władza doczesna Papieztwa jest narażoną, niemogli zachować milczenia, naturalni i prawi obrońcy sprawy Kościoła, Biskupi. Zwłaszcza też biskupi francuzcy poczuwali się do obowiązku zabrania przeważnego głosu; raz dla powagi jakiej słusznie używa w świecie duchowieństwo francuzkie; powtóre, że sprawa włoska jak wyszła z Francyi, tak tez tam głównie się toczyła, tam istotne było ognisko polityki i najzaciętszej polemiki jaką wiodła kwestya papiezka; nakoniec dlatego, że jak piecza powierzonych im owieczek wymagała po nich jasnego i dokładnego wskazania obowiązku, tak również wolno im było mieć przekonanie, że silna opinia katolickiej Francyi, której oni są duchownymi kierownikami, wpłynąć może na obrót tej ważnej dla Kościoła sprawy.

Po pierwszej allokucyi Ojca Śgo ogłoszonej z powodu rewolucyi w Bononii, i z powodu misyi margrabiego Azeglio do Legacyj, Biskupi francuzcy ograniczyli się na poleceniu modłów za Papieża i za utrzymaniem bez szwanku praw Kościoła. Misya bowiem komisarza sardyńskiego niebawem odwołaną została, a rewolucye w Legacyach uważać można było za wypadki, które jeżeli wojna sprowadziła, wojna załatwi, a pokój następstwom szkodliwym zapobieże.

Lecz skoro się przekonali, że rewolucya bonońska przetrwała wojnę, wzmocniła się w pokoju do tego stopnia, iż nietylko pomiata władzą

Stolicy Apostolskiej, ale przemieniwszy fałsz w prawo, prawo takowe sąsiednemu monarsze ofiaruje, który je znów przed Europą, bronić przyrzeka; gdy spostrzegli że polityka wstrzymuje Ojca Śgo od wszelkich stanowczych przeciw tym zamachom kroków i ogranicza całe jego w tej chwili działanie na odesłaniu z Rzymu posła sardyńskiego; gdy usłyszeli zwłaszcza głos jego w powtórnej allokucyi z 26 września, w którym tyle niezłomności co dobroci i bólu, uznali za stósowne skupić się przy swym Naczelniku i wraz z nim śmiało stawić czoło srożącej się burzy.

W listach przeto pasterskich, w okólnikach, polecając powtórne i gorące za Kościół i Głowę Jego modły, wyrazili otwarcie zdanie swoje o wypadkach zaszłych w Bononii, o usiłowaniach zamierzających obalić Papieztwo, godząc na doczesną jego władzę. Tym sposobem nadali prawdziwy kierunek umysłom szukającym prawdy w odmęcie tylu zaszłych w polityce wypadków, krzyżujących się zdań i walczących z sobą zasad. Listy te ogłosili biskupi w dziennikach, bo we Francyi wszystkie sprawy, nawet duchowne traktują się po dziennikach. Źle czy dobrze, tak jest, i podobno nie może być inaczej w kraju, gdzie jawność przeszła w obyczaj, a wolność religijna i równouprawnienie wszystkich wyznań, podstawą, konstytucyi.

Przeciwnicy Papieztwa przeczuli zaraz za ukazaniem się pierwszych listów, jaki to potężny hufiec nadciąga sprawie Kościoła, hufiec stojący na czele milionów. Starali się więc, jeżeli nie zniszczyć powstającego przeciw nim olbrzyma, to przynajmniej go osłabić. Przypadek zdarzył, że występujący w sprawie władzy doczesnej Papieża Biskupi, byli słusznie czy niesłusznie uważani jako należący do stronnictwa tak zwanego ultramontanów; popierali bowiem dziennik który był uznany za organ tego stronnictwa. Głos naczelników kościoła katolickiego we Francyi, zamienić w głos pewnego tylko stronnictwa, było już niejako wygraną dla kwestyi papiezkiej. Spiesznie też za pomocą usłużnych dzienników kwestya papiezka ogłosiła, że zasady w listach pasterskich wyrażone, nie były bynajmniej zasadami duchowieństwa francuzkiego, ale tylko opiniami osobistemi niektórych biskupów, naczelników stronnictwa ultramontańskiego, których wypowiedzenie zdobyte na nich zostało przez zabiegi klerykalnego pisma.

W chwili właśnie tych usiłowań zniweczenia wpływu zbawiennych odezw, biskup orleański ogłosił następujący okólnik:

OKÓLNIK NAJPRZEWIELEBNIEJSZEGO BISKUPA ORLEANSKIEGO DO DUCHOWIEŃSTWA SWOJEJ DIECEZYI.

Panowie!

Sądzę że jest moim obowiązkiem udzielić wam bezpośrednio allokucyę mianą przez naszego Ojca Ś. w konsystorza rzymskim w Watykanie dnia 26 września 1859.

Przesyłam wam jednocześnie protestacyę, którą ogłosiłem gdy ranie doszła Allokucya wystósowana z powodu napadów wymierzonych przeciwko Ojcu Świętemu i Stolicy Apostolskiej, zkąd zgorszenie nie przestaje zasmucać wszystkie serca chrześciańskie.

Było to dla mnie świętym obowiązkiem, dać wam poznać uczucia i myśli mej duszy w tych ciężkich okolicznościach, w jakich się święty Kościół Rzymski znajduje, wy zaś niewątpię, że będziecie przekonani o temiż w tej chwili więcej jak kiedy indziej wszyscy dobrzy kapłani powinni podwoić swoją gorliwość, swoją życzliwość, swoje poświęcenie się Namiestnikowi Jezusa Chrystusa, a jak niegdyś kościół Jerozolimski dla Piotra, tak wy dziś ofiarować będziecie Bogu gorące i jednomyślne modły za Tego, który zajmuje obecnie stolicę księcia Apostołów. Jaż to nie Żydzi ani Herod trzymają dziś Następcę Piotra w okowach; lecz jego położenie jest jeszcze boleśniejsze w pośrodku niebezpieczeństw i gróźb, które go otaczają ze wszystkich stron, w samem ognisku katolicyzmu.

ALLOKUCYA JEGO ŚWIĄTOBLIWOŚCI PIUSA IX PAPIEŻA NA TAJNYM KONSYSTORZU RZYMSKIM

dnia 26 Września 1859.

Wielebni Bracia!

Z największą duszy naszej boleścią opłakiwaliśmy w allokucyi do Was Wielebni Bracia dnia dwudziestego ubiegłego miesiąca czerwca mianej, to wszystko, co od nieprzyjaciół tej apostolskiej stolicy, tak w Bolonii jak i w Rawennie, również i gdzie indziej, przeciw świeckiemu a prawowitemu naszemu, i tej stolicy władztwu, zdziałano było. Nadto w tejże allokucyi oświadczyliśmy, że ci wszyscy kościelnym cenzurom i karom kanonami świętemi zawyrokowanym podpadają, a oraz wyraziliśmy, że wszystkie ich czyny żadne są i nic nie znaczące.

Ta nas przytem podźwigała nadzieja, że rokoszujący ci synowie tym naszym głosem obudzeni i poruszeni do obowiązku swego zechcą powrócić, gdy przecież wszyscy znają, z jaką łaskawością i łagodnością już od samego początku naszego najwyższego kapłaństwa zawsze postępowaliśmy, i z jaką zapobiegliwością i usilnością wśród najcięższych trudności czasu, nigdy nie przestawaliśmy wszystkie troski nasze i myśli zwracać ku rozwojowi doczesnego też ludów naszych pożytku i spokojności. Aliści ta nasza nadzieja spełzła zupełnie! Oni albowiem ufni z zewnątrz najwięcej pochodzące rady, podżegania i we wszelkie rozmaitego rodzaju pomoce, a przeto zuchwalszymi uczynieni, nic nie pozostawili na coby się nieodważyli, lub czegoby nie poczynali, aby wszystkie prowincye miłościwej naszej arcykapłańskiej dziedzinie podległe, zaniepokoili, i one od naszego i tej świętej stolicy świeckiego władztwa odciągnęli.

Dla tego w tych prowincyach, gdy podniesiony został sztandar rokoszu i odstępstwa, i papiezki rząd zniesiony, naprzód ustanowiono dyktatorów podalpejskiego królestwa, którzy potem nadzwyczajnymi komisarzami zwani, później jeneralnymi gubernatorami mienieni, a którzy zuchwale przywłaszczając sobie prawa naszego najwyższego władztwa, tych od spełniania publicznych urzędów pousuwali, o których wnosili, iż dla znanej swej dla prawowitego władzcy wierności, z ich przewrotnemi zamysłami zgadzać się nie będą. Nie wahali się też tego rzędu ludzie w kościelną nawet wkroczyć władzę, gdy nowe o szpitalach, domach sierot i innych pobożnych zapisach, miejscach i zakładach prawa wydali. Nie obawiali się niektórych duchownych udręczać i albo ich wypędzać lub też do więzień wtrącać. Najotwartszą zaś przeciw tej apostolskiej stolicy nienawiścią wiedzeni, bynajmniej nie wzdrygali się dnia szóstego tego miesiąca zbór w Bolonii zgromadzić, od nich narodowym, Miłości Naszej ludów zwanym, i w nim ogłosić fałszywemi obwinieniami i pozorami zapełniony, w którym jednomyślność ludów kłamliwie zaręczając, przeciw prawom Kościoła rzymskiego oświadczyli się, iż nie chcą więcej podlegać świeckiemu rządowi Papieża. Następnego zaś dnia znowu oświadczyli, jak to teraz jest obyczajem, iż chcą połączyć się do dziedziny i władztwa króla Sardynii.

Koniec wersji demonstracyjnej.