Stanisław Wawrzyniec Staszic

O STATYSTYCE POLSKI

Konwersja: Nexto Digital Services

O STATYSTYCE POLSKI

KRÓTKI RZUT WIADOMOŚCI W ROKU 1807 ROZLEGŁOŚĆ POLSKIEJ ZIEMI TOPOGRAFICZNIE UWAŻANA

Staszic Stanisław Wawrzyniec

Polska z Litwą w swej rozległości, jak były roku 1772, leży między 35 i 50 stopniem długości a 48 i 5G szerokości. Zabiera około 21 tysięcy mil kwadratowych, czyli 120 milionów morgów, rachując 20 mil na stopień, a na milę włók chełmińskich 171. Każda włóka ma 33 morgów, a mórg 300 prętów, pręt 6 stóp paryskich.

Zima pospolicie zabiera pięć miesięcy, lato, wiosna i jesień resztę. W największe zimy mrozy bywają między 16 i 27, w średniej zimie między 10 i 16. Lata upały największe do 26 stopni dochodzą.

Granice kraj ten ma naturalne: od zachodu pasmo gór wychodzące z Karpatów, a ciągnące się przez Śląsk; od południa wielki grzbiet Karpatów przypierający aż do Morza Czarnego; od północy Morze Bałtyckie, a między tym morzem i Czarnym rzeka Dniepr i poleskie bagna, które jeszcze umocnione być mogą przez polowe okopy.

Stosownie do teraźniejszych województw może być ta ziemia podzielona na 32 departamenta (biorę tu myśl uczonego Czackiego).

Poznańskie, Kaliskie, Gnieźnieńskie zabiera.......mil. 400

Łęczyckie............................................................... 75

Rawskie.................................................................. 180

Brzeskie, Kujawskie ........................................ 135

Inowracławskie, ziemia Dobrzyńska........................... 120

Płockie.................................................................... 120

Mazowieckie............................................................ 760

Malborskie............................................................... 120

Pomorskie................................................. 330

Krakowskie z Oświęcimem i Zatorem........... 650

Saudomirskie z Radomskim .................. 950

Lubelskie.................................................... 455

Podlaskie.................................................... 250

Ziemia Chełmska......................................... 250

Ruskie .................................................. 1125

Bełskie....................................................... 200

Podolskie..............................................mil. 528

Wołyńskie.................................................. 1296

Bracławskie................................................ 900

Kijowskie................................................... 1500

Wileńskie.................................................. 1350

Trockie...................................................... 1050

Żmudzkie................................................... 700

Nowogrodzkie ....................................... 900

Brzeskie Litewskie z Pińskiem.................... 1300

Mińskie z Rzeczyckim i Mozyrskim ......... 1950

Mścisławskie.............................................. 750

Witebskie................................................... 75O

Połockie.................................................... 1000

Inflanckie................................................ 240

Jeszcze przydać należy Księstwo Kurlandzkie.

DEPARTAMENTA W RÓWNINACH I W KRAJACH ZAPADŁYCH

Z tych cała Wielkoposka i cała Litwa, to jest: Poznańskie, Kaliskie, Gnieźnieńskie, Sieradzkie, ziemia Wieluńska, Łęczyckie, Rawskie, Brzeskie, Kujawskie, Inowrocławskie, ziemia Dobrzyńska, Płockie, Mazowieckie, Chełmińskie, Malborskie, Pomorskie, Podlaskie, Wileńskie, Trockie, Żmudzkie, Nowogrodzkie, Brzeskie Litewskie, Pińsk, Mińskie, Rzeczyckie, i Mozyrski powiat, Mścisławskie, Witebskie, są w samych płaskich równinach. Zgoła nie ma północy, od Morza Bałtyckiego, we wszystkich tych departamentach, tylko same ziemie zamietnie, żadnych gór. Kraje wszędzie zapadłe, płaskie, ledwo kilkanaście stóp od poziomu morza wyniesione. Tylko w departamencie Inflanckim, Potockim wskazują się niektóre wzgórki. Przeciwnie Sandomierskie, Lubelskie, Krakowskie, ziemia Chełmska, Ruskie, Bełskie, Podolskie, Wołyńskie, Bracławskie, Kijowskie leżą w krainach górzystych, mających najwięcej góry pomorskie.

W departamentach leżących w równinach cale tło ziemi jest pomietnie, niedawno z morza wydobyte; składa się z piasków i z glin. Wszędzie wydają żyto, w znacznej części rodzą pszenicę. Wewnątrz ziemi tych departamentów znajduje się bursztyn, wiele drzew kopalnych i błotniste rudy żelaza. Te w Mozyrskim są najwięcej dobywane. Znajdują się także glinki, do farbowań używanymi być mogące.

DEPARTAMENTA W KRAINACH GÓRZYSTYCH

W województwach zaś leżących w kraju górzystym takie są podziały: w Sandomirskim, Radomskim, w Oświęcimskim, Zatorskim i w znacznej części województwa Krakowskiego, to jest od ujścia Pilicy aż do Wisły pod Krakowem, wszystkie te kraje składają się z gór pomorskich i z gór osepych. Mieszany ił z wapnem: przeto mają pola barzo urodzajne w różne zboża, szczególniej w pszenicę. Pod tymi zaś pomorskimi i osepowymi warstwami znajdują się głębiej góry ościenne, czyli pierwotno-warstwe. Te są barzo obfite w całym tym kraju nieprzerwanie na kilkadziesiąt mil w kopalnie żelaza, z gatunku rud iłowatych i glonnych; w miedź, ołów, w galman, czyli zynk; w srebro, z którym miesza się gdzieniegdzie cząsteczkami złoto. Również w całym tym kraju jest mnóstwo kopalnego węgla.

Przeszedłszy pod Krakowem Wisłę zaczynają się coraz wyższe Karpackie góry, które tu stąd wzdłuż sto mil mieć mogą, a wszerz aż do granic węgierskich od 10 do 15 mil zajmują i składają części województwa Krakowskiego i województw Ruskich.

Od Krakowa zacząwszy, wzdłuż podgórzem Karpatów, aż do Multan i Wołoch ciągną się nieprzerwane kopalnie soli i warzonki, liczne kopalnie siarki, gęste źródła siarczyste, skałoleje, węgle, kopalnie żelaza, gipsy i skałki. Wysokość grzbietu Karpatów wynosi do 1300 sążni.

Województwa Lubelskie, Chełmskie, Bełskie, Podolskie, Wołyńskie, Bracławskie są górzyste. Ich wysokość najwięcej do 2000 stóp zachodzi. Okryte ziemią płonkową i margielem są z całych krajów polskich, równie jak Sandomierskie, najobfitszymi w rozmaite zboża, szczególniej w pszenicę. Mają różnego bydła piękne gatunki: osobliwie Wołyń, Podole, Ukraina hoduje dzielnych koni stada i wielkie rogatego bydła tabony. Pospolicie grunta tak są żyzne, czarne, płonkowe, iż w wielu miejscach gnoju nie cierpią. Naturalnie rodzą karczochy i szparagi, kawony. Nadto w całym Podolu, Ukrainie ziemia pełna saletry, w zupełnym podobieństwie do tej, jaka znajduje się w Egipcie.

RZEKI SPŁAWNE W POLSCE

Nie ma w Europie drugiego kraju tak licznymi podzielonego rzekami, tak sposobnego, do handlu, jak Polska. 4819 rzek i rzeczek liczy, które między Morzem Bałtyckim i Morzem Czarnym ziemię tę przebiegają. Biorą początek jedne w Połockim lub w Inflanckim, co dawniej Orfejskimi górami zwano, drugie wychodzą z Karpatów, inne z poleskich błot i jezior. Skądkolwiek zaś wszczynają się, wszędzie niektóre toczą swe wody do Czarnego, a niektóre do Bałtyckiego Morza. Z tych rzeki portowe już spławnymi są: Dniepr, Dniestr, Styr, Bug, Brusa, Wieprz, Wisła, Wisłoka, Dunajec, San, Nida, Prosna, Warta, Pilica, Narew, Narewka, Brda, Noteć, Swinta w Żmudzi, Wilia, Horyń, Słucz. Nierównie więcej ich można przyczynić zniesieniem na nich młynów i przeczyszczeniem ich koryt.

Rzeki i rzeczki, które z łatwością mogą być spławne, a z sobą połączone razem połączyć Morze Czarne z Bałtyckim, leżą wszystkie w samych płaszczyznach. Bieg ich wód jest niegwałtowny; wszystkie w tych zapadłych równinach poleskich, które się od południa na północ przez cały kraj od morza przeciągają, w których znajduje się punkt taki, szczególniej w Jeziorach Pińskich, z którego naturalnie jedne wody płyną do Czarnego, a drugie do Bałtyckiego Morza. Punkt ten był mierzony: jest 32 stóp wyższy od Morza Czarnego, a 17 stóp od Bałtyckiego.

W tym rozległym kraju płaszczyzn, w którym sama natura już podziałem swych wód Morze Czarne z Bałtyckim jednoczy, rzeki, które mogą być z wielką łatwością połączone i spławne, są następujące: Niemen z Prypecią, już Kanałem Ogińskiego połączony, Kanał Muchawiecki łączy Prypeć z Bugiem, Berezyna połączona być może łatwo z Dźwiną. Za pomocą kanału z Biebrzy w Narew można złączyć Niemen z Wisłą. Dawna jest myśl łączenia Buga albo Sanu z Dniestrem. Może łatwo stoczyć swe wody Niewiaza z Aą. Hydrograficzna karta tych krain odkryłaby jeszcze setne podobne dla prostego spławu z mórz południowych na północne i przeciwnie, rzek z sobą połączenie za pomocą kanałów, za pośrednictwem niezliczonych w tych płaszczyznach jezior, które zdają się tu być resztami z mórz łączących się tędy.

Nadto potrzeba jak najprędzej dróg robionych, kamiennych, jakie znajdują się już porobione w departamentach wyższych, w Krakowskim, w województwach Ruskich, w całym Pokuciu Karpackim. W tychże samych departamentach krain płaskich największe znajdują się lasy zdatne do marynarstwa, a łatwe jest drzew sprowadzenie do morza.

Ma jeszcze Polska wielkie lasy w departamentach górnych, jako to: w Radomskim, w Karpatach wyższych i Pokuciu, lecz te ostatnie są potrzebne do warzonek soli. W Radomskim piece i kuźnice licznych kopalni żelaza, galmanu, przy nieporządku leśnym, tameczne lasy niszczą. W Karpatach jest drzewa wiele zbytniego, dla niedostępnych miejsc i braku sposobów wyprowadzenia do rzek. Część przecież wychodzi na równiny spławem; część bywa użyta do kuźnic, tam się znajdujących.

JAKĄ ILOŚĆ ZIEMI ZAJMUJĄ MIASTA, DROGI, BŁOTA, LASY, ROLE I ŁĄKI

Z wielu różnych dóbr pomierzonych po rozmaitych departamentach, szczególniej z rozmiaru urbarialnego zbierane pilnie uwagi doprowadzają do takiego wniosku ogólnego: że pola orne zajmują tylko 23/120, łąki 92/120, mieszkania 2/120, wody, drogi, pastwiska i nieużyte grunta 24/120;  a lasu około 52/120.

Przy pierwszym podziale kraju cesarz Austriacki zabrał 2500 mil kwadratowych krainy. Z tych podano w roku 1774 ogólnego na rok wysiewu 2300000 korcy. Więc w tej proporcji Polska cała wówczas mogła wysiewać 19 milionów korcy, a tak rok w rok tylko około 23 milionów morgów ziemi rodziło. To jest trochę więcej jak szóstą, część całej ziemi Polskiej zajmowały grunta orne. Na 19 milionów korcy wysiewu rachując w ogół pięć ziarn na pożytek, cała Polska 95 milionów korcy zboża miała na rok do konsumpcji.

Lecz ten stan ziemi polskiej barzo się zmienił, równie jak się nieskończenie zmienił stan cywilizacji w całym kraju. Już on dzisiaj nie ma nic feudalnego, ale jest w stopniu cywilizacji tych narodów, w których już jednorządna monarchia, regularna konskrypcja, regularne wojsko i podatki zaprowadzone być powinny. Rząd Polski, świadczy to Konstytucja 3 Maja, a po rozbiorze mocarstwa tu władające miały za cel nieodstępny niszczenie magnatyzmu, uwolnienie ziemi spod stanów przywilej owczych, oddanie tej ziemi właścicielom. I to stało się: już dziś w kraju nie ma żadnych magnatów, są tylko właściciele. Już nie ma ziemi przywilejowanej. Wszyscy ludzie do nabycia jej własności mają prawo. Już ziemia nierównie lepiej jest podzielona, a tak nieskończenie doskonalej uprawiana. Już te ziemie, które niegdyś dwóch albo trzech magnatów posiadało, dziś tysiące właścicielów posiada; ludzie spokojni, pracowici, lubiący porządek, nienawidzący wszelkie fakcje, zajęci doskonaleniem rolnictwa, handlu, rękodzieł. Już stan chłopski nie jest w poddaństwie. Nie jest on jeszcze w tym stopniu obywatelstwa, jak jest we Francji, ale jest w tym stanie teraz, jak był we Francji przed rewolucją, w jakim jest teraz w Austrii, w Bawarii, w Saksonii.

Jest on człowiekiem opieki rządowej, nie samowładztwa pana. Jest właścicielem majątku ruchomego i bydła, jest czynszowo lub wyrobno dziedzicem gruntu z całym swoim pokoleniem. Ma prawami oznaczone i prawami warowane jego względem dominium i dominium względem niego obowiązki. Tych uchybienie równie w jednym, jak w drugim władza rządowa rozstrzyga i karze. Nie może żaden pan odebrać mu gruntu bez przekonania go naprzód w sądzie, że mu się albo zadłużył na tyle, ile grunt wart, albo że nie dopełnia obowiązków prawem oznaczonych. Po takim sądowym dekrecie jeszcze na odebranie mu gruntu potrzeba zezwolenia rządu krajowego. Taka zmiana rolnika już zaszła w krajach polskich przez Prusy i Austrią zabranych.

Skoro ziemia została oddaną właścicielom i wolną od podziału, widocznie w całym kraju postępu rolnictwa niezmierne pokazały się skutki. Już teraz w ciągu lat dwudziestu pewnie trzecią częścią powiększyło się wysiewy. Dziś zamiast 19 milionów przynajmniej 25 milionów korcy wysiewu jest w Polsce. Okazuje to pomnażający się wychód zbóż w Gdańsku i w innych portach. W roku 1529 więcej łąk i pastwisk niż pól ornych w Litwie okazuje Statut. A w roku 1544 już łąki w porównaniu do pól były jak 1: 1 i 1/3, a po rozmiarze Zygmunta Augusta w roku 1587 znalazło się ornych pól w stosunku do łąk, jak 21:1.

Ja sam pamiętam jeszcze, że Ukraina, Podole miały więcej pastewnych stepów niż pól ornych.

Gdy rolnictwo i ludność Polski przyjdą do stopnia, że trzecią część zajmą pola orne, kraj wydawać będzie zboża na konsumpcję około 200 milionów korcy; a gdyby połowa ziemi uprawiona była, przeszło 300 milionów korcy reprodukcji się okaże.

A są słuszne mniemania, iż dosyć trzecia część ziemi na drogi, lasy i wody, a dwie trzecie części ziemi mogą być w urodzajną zajęte. W takim razie przeszło 400 milionów korcy byłoby zboża do żywności.

Aby Polska prędzej do tak kwitnącego stanu postępowała, trzeba jej dobrego rządu. Lud ten pod dobrym rządem da z siebie wszystko zrobić. Naród jest w swoim charakterze dobry, ludzki, a razem dzielny. Do swojej ojczyzny nad wszystko przywiązany. Uważając go ogółem w masie, on gotów dla odzyskania swego imienia i jestestwa przelać swoję krew i poświęcić wszystkie majątki. Dał niedawno świetny swojej cnoty dowód, gdy okazał, iż na ósmej cząstce jego ziemi czterdzieści tysięcy zbrojnego wojska powstało w czasie czterech niedziel, kiedy inne całe narody tyle uzbroić ledwo zdołają w lat kilka.

Lecz zachowaj, Niebo, aby lud tak szanowny przy tym swoim się cudownym odradzaniu miał wpaść znowu pod rząd złych, skażonych albo mało oświeconych, pod rząd samych osób zepsutego klonu, pod rząd tych samych albo im podobnych, którzy go jedni przez dumę i złość, drudzy przez nieumiejętność i głupstwo przyprowadzili do zguby; aby się przez takich odradzał, przez jakich był zgubiony. Zachowaj go, Boże, od magnatów!...

Jemu trzeba czym prędzej króla. A króla z mocą jednowładztwa, z duchem wielkim stałości i męstwa, króla bohatyra, który by w urządzeniu zewnętrznym swego tronu i dworu świetności szukał okazałości w narodzie i otaczał sio zewnętrznie tym wszystkim, co w nim jest chociaż wewnątrz próżnym, ale zewnątrz świetnym i okazałym, lecz który król w zakładzie narodowego rządu nie upatrywałby tylko swego ludu szczęścia, a w przybieranych do rządu osobach tylko zdatności, pracy i cnoty, nigdy zaś nie szukał zewnętrznego blasku bądź imion bądź wstęg, dawnego tu skażyszcza i zakału.

WIELE ZBOŻA WYCHODZI Z POLSKI

Przebiegając taryfy różnych zbóż przez port Gdański od roku 1649 do 1800, okazuje się: że od roku 1649 do 1662 wyszło na rok średni 953,850 korcy; a od roku 1790 do roku 1800 wychodziło na rok średni około 10 milionów korcy. Więc dziesięć razy więcej zbóż przedawała Polska w lat 130.

Również wzrost rolnictwa okazuje się także w pomnażających się wysiewach pszenicy. Około roku 1655 wychodziło na rok średni 6817 łasztów pszenicy, ku końcowi wieku XVII wyprowadzono 9000 łasztów, a przy końcu wieku XVIII średni rok wysyłał do Gdańska przeszło dwadzieścia tysięcy pszenicy łasztów, mimo zwiększonej konsumpcji w kraju przez rozstawę w nim gotowego wojska do dwóchkroć sto tysięcy przeszło wynoszącego.

W uwagach postępu rolnictwa w kraju od jednego wieku, taki wypada następny stosunek pomnażania się pszenicy a zmniejszania żyta: pszenica w tym jednym wieku co lat dwadzieścia pomnażała się jak 1, 2, 3, 3 i 1/2, 4, a żyto zmniejszało się jak 19, 18, 17, 16, 16 i 1/4.

W JAKIM STANIE MIASTA

Tych jest w kraju mało, a większa ich część nie różni się od wsi i mieszczanin w nich jest tylko rolnikiem. Rękodzieł, fabryk prawie żadnych nie masz w kraju; jeszcze dotąd od rolnictwa mało rak zbywa. Jest zaś w stosunkach rolnictwa z rękodziełami i z miastami pewny stopień pierwszego, na którym dopiero wszczynają, postępują i doskonalą się drugie. Przy dobrym rządzie już teraz rolnictwo krajowe zamożniło się do tego stopnia, iż rękodzieła i miasta swój wzrost brać powinny.

Do tego rząd może najprędzej użyć Żydów. Tych liczba w stosunku ludności krajowej w jednych prowincjach 14, w innych 16, ogółem w kraju część teraz osiemnastą składa. Oddaleniem ich powszechnie od szynku trunków, a zwróceniem całego ich przemysłu do rękodzieł zrobi ich rząd mniej szkodliwymi; owszem być mogą użyteczni.

JAKA LUDNOŚĆ CAŁEJ POLSKI

W roku 1776, gdy po pierwszym rozszarpaniu naszej ziemi, każdy ciekawie zaraz rachował, co nam zabrał, okazało się w zaborze Cesarskim 2 700 000, w zaborze moskiewskim 2 900 000, w zaborze pruskim 900 000; ogółem 6 500 000. Z przerachuby ludzi, co pozostali w Polsce, było jeszcze około 7 600 000. Więc w roku 1776 Polska cała liczyła czternaście milionów ludności.

Ta w ciągu już blisko dochodzącej połowy wieku powiększyła się pewnie, tak przez przybycie cudzoziemców, jako przez znaczne osady kolonii i przez sarnę powiększającą się naturalnie ludność.

Zbierane uwagi po rozmaitych parafiach kraju, z różnych tablic spisu rodzących się i umierających osób, jako też z różnych taryf wiadomości umierania i rodzenia się, przez rządy w tej mierze zbieranych, okazuje się, iż ludność w krainach Polski powiększa się, iż więcej się rodzi, niż umiera. Trochę więcej jak trzech na sto rodzi się, tak iż przy milionie umierających milion trzydzieści pięć tysięcy się rodzi. Więc w tym stosunku w przeciągu pół wieku naturalnie milion ludności było przybyć powinno w całym kraju. Ta nierównie powiększy się jeszcze, gdy przez rządy będą wszędzie usilnie wprowadzane szczepienia ospy krowiej. Gdyż najwięcej ospa naturalna i kur, czyli odra, u nas ludności wytępia.

Drugą uwagę sprawdziłem, a którą już dawniej uczynił uczony Tadeusz Czacki; iż w stosunkach liczby mężczyzn i kobiet, powszechnie w Polsce dwóch na sto rodzi się mężczyzn co by na milionie wydawało dwadzieścia tysięcy więcej mężczyzn niż kobiet.

Francja przed rewolucją miała 2 549 000 włók chełmińskich, i na tych liczyła 25 000 000 ludzi. Wypada po dziesięć osób na włókę. Polska ma 3 647 000 włók takowych, a widzieliśmy, iż tylko czternaście, najwięcej dziś piętnaście milionów ludności rachować może. Więc tylko cztery albo pięć osób na włókę wychodzi. Gdy Polska tak będzie ludną, jak Francja była przed rewolucją, to umieści w sobie przeszło trzydzieści sześć milionów ludzi.

JAK WIELE POLSKA WYSŁAWIĆ I UTRZYMAĆ TERAZ MOŻE WOJSKA

W stosunkach wojska, podatków i sądowości, uważając pilnie wszystkie trzy rządy mocarstw, co nasz naród skrzywdziły, przekonałem się i znalazłem powszechne w Polakach w tych trzech rządach dobra mających to zdanie, iż w tych stosunkach nad dwa drugie przenoszą rząd pruski tak dalece, że gdyby król pruski był tylko zmienił tę usilność, tę jawną i skrytą rządową chęć zniszczenia rodu naszego, zniszczenia imienia Polaków, gdyby był im wrócił język, prawa i sprawiedliwość w ich języku, urzędy narodowe, i zamiast królem pruskim był się stał królem polskim, to ze trzech rządów ten by byli Polacy przenieśli. Jest w składzie tego rządu piętno wielkiego geniuszu. Jest to monarchia z jednowładzwem królów zupełnym, a przecież jest w niej razem i osobista wolność cywilna największa, co w składzie jednowładztw jest dziełem najtrudniejszym. Niechajże naród, któremu koniecznie potrzeba monarchii samowładnej, z wielką ostrożnością dotyka się budowy tego rządu.

W nim wojsko było najmniej uprzykrzone, w nim podatki jednakie, stałe, tym samym najznośniejsze, w nim sprawiedliwość najmniej niesprawiedliwa. Więc z tych powodów do tego rządu stosować się będę mówiąc o wojsku i o podatkach teraz być mogących w naszym kraju.

Wszystkie kraje pruskie liczyły około dziesięciu milionów ludności. Płaciły podatków około 33 milionów talarów, czyli 198 milionów złotych polskich, a utrzymywały wojska dwakroć czterdzieści do pięćdziesiąt tysięcy, które samo kosztowało około szesnastu milionów talarów, czyli 96 milionów złotych polskich. Więc Polska za wprowadzeniem tegoż porządku, koszt wojska ten sam i rozkład podatków mając, półtora razy więcej ludności, mając do czterech razy więcej ziemi a nierównie więcej sposobu z niej użytkowania, mogłaby bez uciemiężenia w teraźniejszym stanie utrzymać wojska dwakroć pięćdziesiąt tysięcy — a wojska nierównie w wybór ludu piękniejszego, gdy porównamy z Pomorczykiem i z Kaszubem Krakowiaka, Pokucianina i tych chrobrych całego Karpatu góralów.

Na koniec z doświadczenia wiadomo, iż nie jest konskrypcja zbytnia, gdzie dwóch na sto się rachuje. Gdyby Polska wystawiła 250 tysięcy wojska, to tylko 1 i 1/2  wypada na sto; a utrzymując trzykroć, tylko wypada dwóch na sto.

JAKIE PODATKI TERAZ POLSKA SKŁADAĆ MOŻE

Rząd pruski z całych zaborów Polski miał stałego dochodu z samych podatków właściwych (directs) i z dóbr kameralnych sześć milionów talarów. Nadto z podatków niewłaściwych (indirecls), jako to z loterii i z akcyzy, które jeszcze na cały kraj nie były wprowadzone, ale już się rozciągały na cały pierwszy i na część drugiego zaboru, to jest blisko na dwa miliony mieszkańców wynosiły na rok do czterech milionów talarów. Wiadomo bowiem, iż loteria i akcyzy w rządzie pruskim wyciągały na rok z każdej żyjącej osoby, ubogiej czyli bogatej, starej czy młodej złotych polskich osiemnaście. Więc rząd pruski ze wszystkich trzech zaborów miał wszelkiego dochodu, do kas wchodzącego na rok, około 10 milionów złotych polskich.

Rząd austriacki ma ze wszystkich dwóch zaborów wszelkiego podatku z tabaką i loterią osiemdziesiąt sześć milionów złotych polskich — oprócz dochodu z kopalni, z warzonek soli i ze starostw, czyli z dóbr kameralnych, które dwa artykuły czynią około 34 milionów złotych. Mam najdokładniejsze taryfy dóbr solnych, w jakiej cenie były niegdyś obywatelom zabierane, i za starostwa wymieniane. Mam teraźniejsze taryfy wychodzącej z różnych warzonek soli i soli przedającej się z kopalni. Te okazują, iż teraz na rok przeszło dwa miliony cetnarów soli wychodzi, za co czystego dochodu, po odtrąceniu wydatków, jest 30 milionów złotych polskich. Z kameralnych zaś dóbr ledwo cztery miliony na rok bywa. Ten ostatni artykuł jest bardzo źle urządzony i może nierównie więcej uczynić. Więc ogólnie zabory austriackie czynią na rok 120 milionów.

Nadto znaczny bardzo tak w jednym, jak i w drugim kraju liwerunek zbożowy w naturze dawany. W tym by stosunku kraje zabierane mogły przynajmniej płacić drugie tyle. A gdyby tylko dawały sto milionów; więc cała Polska teraz jest w stanie złożenia podatków 280 milionów i liwerunek zbożowy w naturze.

Dopokąd nie będzie uskuteczniona myśl częścią jeszcze za Zygmunta Augusta w Polsce rozpoczęta, a którą przez niejaki czas w zapomnieniu leżącą znowu rząd polski w roku 1791 przez dokładniejsze jeszcze tejże myśli rozwinięcie w projekcie podanym od uczonego Śniadeckiego chciał wykonać, dopokąd, mówię, nie będzie doskonały rozmiar całego kraju topograflcznie z podziałem na departamenta dopełniony, a nad to wszystko dopokąd kraje trwać będą w tak gwałtownych zewnętrznych stosunkach politycznych i w potrzebie czynienia tak ogromnych kosztów wojennych, niechaj dopotąd w stanowieniu podatków bierze rząd polski za wzór ustawę podatków w rządzie pruskim zaprowadzoną. Niechaj ogólnie, i to jeszcze na długo, będzie mu to w niezwrotnej uwadze, że w dzisiejszych stosunkach zewnętrznych kraju podatki nie mogą być same właściwe stale (directs), ale trzeba mnóstwa niewłaściwych (des impôts indirects). Małymi są te podatki, co tylko po ziemi, po właścicielach się rachują. Te składają miliony liczne, które się na miliony ludów i na konsumpcją liczą. Widzieliśmy w podatkach pruskich, iż przez podatek niewłaściwy, przez loterią, papier stemplowy, przez akcyzy, może w kraju każdy żyjący płacić od swej osoby osiemnaście złotych na rok, a płacąc ten podatek niewidzialny nawet nie wie, że go płaci.

Jest dziś w kraju brak pieniędzy. Ten sprowadzony został naprzód, gdy po zaborze wszystkie trzy rządy znalazłszy mnóstwo w kraju pieniędzy lepszych, niżeli ich były, te z wielką szkodą włościan w kilka miesięcy w kursie skasowały, a swe pośledniejsze wprowadziły. Po wtóre, wszystkie stolice rządowe, będąc zewnątrz kraju, wyciągały rok w rok pieniądz, a nie powracały żadnego do kraju. Po trzecie, wszystkie rękodzieła zakładały też rządy w swoich dawnych krajach, a nie założyły żadnych fabryk w kraju polskim. To również bez zwrócenia masę pieniędzy wyciągało. Nareszcie w zaborze cesarskim narzut Bankocetlów, a w zaborze pruskim wywóz wszelkich kas publicznych do reszty masę biegnących pieniędzy uszczuplił.

Do ratowania się w tym razie pozostał szczęściem Polsce jeden wielki fundusz, jakiego żaden inny kraj nie ma w Europie. Są to starostwa, dobra kameralne wielkie, dobra duchowne, do których można by przyłączyć dziesięciny* , kopalnie soli i warzonki. Dobra stołowe i starostwa, będąc w całości, najmniej do dziewięćset milionów funduszu wynosiłyby dzisiaj. Lecz ponieważ wypadałoby rządowi zostawić dobra stołowe koronie, a dla uzyskania jedności podobno trzeba by zawarować prawem fundamentalnym nowego rządu własność wszystkim in statu quo do roku 1806. W takim razie pozostałoby się tylko około stu pięćdziesiąt lub dwóchset milionów funduszu za dobra kameralne. Do których należy przydać kopalnie, a osobliwie warzonki solne; bo te w zamianę za starostwa przybyły, a dziś z solą kopalną do trzydziestu milionów czynią rocznego dochodu. Więc jeszcze mógłby się ten fundusz z solnymi żupy podnieść do siedmiuset milionów.

Ten fundusz powinien zostać tak urządzony, aby się stał wiecznym, aby z wzrostem, z postępem wieków i rzeczy i on stawał się także rosnącym. W dobrym rozwinięciu myśli dziedzicznodzierżawy znajdują się wszystkie podziały i zarządzenia dla tych funduszów wiecznego wzrostu. Ale myśli tych rozwiązanie potrzebuje dłuższego oddzielnego pisma, które później wygotuję.

Do użycia tak ogromnego funduszu końcem powiększenia biegnących pieniędzy masy są wielorakie i niezawodne sposoby.

Wyliczenie ich zabrałoby tu zbyt wiele miejsca, ile w tak szczupłym piśmie. W osobnym dziele wyłuszczę i te sposoby. Ogólnie tu tylko myśl rzucam względem wszelkich funduszów krajowych stałych, aby te nigdy nie były na pieniądze stanowione, ale na rzeczy. U nas w Polsce najgruntowniej i najstalej zasadzone będą na zbożu, a szczególniej na życie.

Z różnych taryf zbóż sprzedanych w portach okazuje się, iż od 150 lat cena zboża prawie co lat pięćdziesiąt powiększa się w dwójnasób.

Z taryf zbóż sprzedanych w Gdańsku, z ciągłego wzrostu ceny od lat stu dwudziestu wypada, iż korzec żyta płacił się 2 i 1/4 złotych polskich przed rokiem 1700, a w roku 1804 już kosztował 12 złotych.

Z różnych rejestrów ekonomicznych w całym kraju zbieranych powszechnie wypada, że w półtora wieku wszystko poszło 5 i 1/2 razy w cenie wyżej.

Również z tych ekonomicznych rejestrów okazuje się, iż wzrost ceny różnych rzeczy w kraju, jako to siana, krów, masła, baranów i dni roboczych, poszedł w takimże czasie pięć razy wyżej.

Z wszystkich podobnych czynionych uwag wypada i to, że cena zbóż stanowi cenę wszelkich innych rzeczy. Z wszystkich ziarn żyto zachowuje najściślejszy związek wzrostu swojej ceny z wzrostem ceny wszelkich krajowych rzeczy i z ceną dni pracowitego człowieka.

Więc na mierze żyta osadzone podatki, dochody ze wszelkich funduszów, co lat pięćdziesiąt powiększałyby się jednym razem. Dziś robiące dziesięć milionów dochodu, za lat 24 przyszłyby do 15 milionów, a za pół wieku już by 20 milionów wynosiły.

* Względem dziesięcin są do użycia sposoby, przez które można uczynić dziesięciny mniej uciążliwe dla dziedziców, stale dla duchownych, a rosnące dla publicznego skarbu. (Przyp. aut.).

JAKIE SĄ STOSUNKI POLITYCZNE POLSKI Z FRANCJĄ

Położenie topograficzne Polski i Francji na dwóch skrajach Europy, wiecznie te dwa państwa z sobą łączą w politycznych stosunkach. Upadek Polski ściągnął za sobą wzruszenia Francji, zrobił zaród koalicji przeciwko Francji, a stąd wychodziły jej gwałtowne zaburzenia wewnątrz, wstrząśnienie jej tronu, zmiany dynastii itd.

W Polsce ta linia między Morzem Czarnym i między Morzem

Bałtyckim, która Europę od Azji zamyka. W Polsce jest przedmurze Europy przeciw nawałom z Azji. Między Dnieprem i Bugiem, Wisłą i Odrą znajdują się groby, które pochłonęły wszystkie hordy, co z Azji wychodziły na wstrzymanie cywilizacji Europy. Tu to od wieków nasi chrobrzy ojcowie, Bolesław Śmiały, Żółkiewski, Chodkiewicz, Batory, Zamoyski, Czarniecki, stawiali śmierć tłuszczom Turków, Tatarów, Kozaków, Kałmuków. Bez zwrócenia Polski, bez umocowania tej zapory Europa, a z nią Francja nie znajdzie stałego pokoju, Europa długo spokojnie uorganizowaną być nie potrafi.

Nadto Polska, położona w samym środku wielkiego narodu Sławian, który sam trzecią część Europy posiada, oświecając się przez Francję, rozrzucałaby toż światło na te liczne ludy, jednych obyczajów i jednego języka. Wkrótce te ludy sławiańskie, jeszcze dziś tak mało ucywilizowane, odtąd przez Polskę oświecane, postępując w cywilizacji, stawałyby się coraz godniejsze do wniścia w federacją powszechną.

STOSUNKI HANDLOWE POLSKI Z FRANCJĄ

Kraj tak rozległy i tylą rzekami podzielony, między Morzem Czarnym i Bałtyckim leżący, wszystkie ma udarzenia do najrozleglejszego handlu.

Najdawniejszy handel Polski był na południe Dnieprem i różnymi drogami do portów Bałtyckich przechodzący. Tu najpierwszy miał początek handel lewancki. Dowodnie okazał Penseli in dissertatione de Barergis, że nad ujściem Dniepru i Donu niedaleko łączenia się Dniepru z Bohem było dawne miasto Olbia najdawniejszy skład handlu Lewanckiego. Olbia była zburzona przez nawałę Getów; handel lewancki przeniósł się do Kijowa. Lecz gdy przez nalew hord Tatarskich z Azji, te obydwa miasta zostały zniszczone, a handel stracił bezpieczeństwo, Karol Wielki powziął myśl łączenia Renu z Dunajem (Fischer Handelgeschichte tp. 144). Do czego jednym mu z najznaczniejszych powodów było zwrócenie tędy handlu lewanckiego od Kijowa. Lecz uprzedzili to Genueńczykowie i założyli skład towarów lewanckich w Kaffie, w Krymie.

Za Zygmunta Augusta Wenecja ułożyła projekt handlu z Polską przez spław Dniestru. Projekt ten był układany przez

Komendoni kardynała. Różne traktaty między AmuratemIII a Stefanem królem handel takowy na Morzach Czarnym i Białym zabezpieczały. Ten projekt handlu, przez Wenecję ułożony, został niedawno ponowionym przez Francję *.

Traktat handlowy z Polską niósłby nieskończone dla Francji użytki. Polska, kraj tak rozległy, do piętnastu milionów mieszkańca rachujący, nie ma dotąd znacznych fabryk prócz sukien ordynaryjnych w Wielkopolsce i prócz płócien Podgórskich, i pojazdów Warszawskich. Wszystkie cienkie sukna, muśliny, płótna cienkie, batysty, perkale, wszystkie korzenie, wina, oliwy, oliwki, zgoła wszystkie towary bawełniane i jedwabne, przez handlowe z Francją związki brałaby Polska prosto z Francji; a natomiast dostawiać Francji może: potaże, saletry, drzewa okrętowe, pinki, liny, płótna żaglowe, łoje, miody, woski, skóry, wełnę, zboża różne, rozmaite towary surowe przerobienia potrzebujące. Zgoła najzyskowniejszą część handlu Anglii z Moskwą Francja przez Polskę dla siebie zyskać może.

Waleczny Narodzie! Przestrzegam, użytkuj z czasu! Już masz punkt na twojej własnej ziemi do zbrojenia się i do zbioru. Działajże cały, jak tylko możesz, i właściwymi i niewłaściwymi, i jawnymi i skrytymi sposoby. Starajcie się wszyscy, by was się jak najwięcej uzbroiło, by w najgorszym nawet wypadku, jeżeli nie zupełnie polityczne jestestwo, mogliście sobie przynajmniej z orężem w ręku zapewnić narodowość, własny język, narodowe prawa i urzędy. Od wieków równieście dzielnymi, jak Węgrzyni. Srom dla was wieczny, gdybyście teraz nie odzyskali przynajmniej ich niepodległości. Tylko nikczemny, będąc uzbrojonym, powraca znowu w haniebną niewolę.

* Tadeusz Czacki w dziele o prawach litewskich. (Przyp. aut.)