Gajusz Juliusz Cezar

O WOJNIE DOMOWEJ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

KSIĘGA PIERWSZA

KSIĘGA DRUGA

KSIĘGA TRZECIA

O WOJNIE DOMOWEJ

Gajusz Juliusz Cezar

KSIĘGA PIERWSZA

Pismo Cezara zostało doręczone konsulom. Mimo wszelkich wysiłków udało się trybunom z trudem uzyskać, by je odczytano w senacie, ale nie, by otwarto nad nim debatę. Konsulowie przedstawiają ogólnie stan rzeczy w państwie. Konsul Lucjusz Lentulus oświadcza, że nie uchybi swoim obowiązkom wobec senatu i rzeczypospolitej pod warunkiem, że każdy wypowie swoje zdanie odważnie i stanowczo; jeśli zaś jak dawniej będą się oglądali na Cezara i ubiegali o jego względy, sam o sobie pomyśli wbrew powadze senatu - i on bowiem zna drogę do łaski i przyjaźni Cezara. W tym samym duchu przemawia Scypion: Pompejusz pragnie pomóc rzeczypospolitej, jeśli będzie miał senat za sobą, lecz jeśli zacznie się zwlekać i obmyślać półśrodki, niech senat nie liczy na jego poparcie, gdy tego później zażąda.

Posiedzenie senatu odbywało się w mieście, lecz Pompejusz był tak blisko, że mowa Scypiona miała to samo znaczenie co własne słowa Pompejusza. Dały się słyszeć bardziej umiarkowane zdania. Najpierw Marcellus przemawiał w tym duchu, że nie należy podejmować debaty w tej sprawie, dopóki nie odbędą się zaciągi w całej Italii i wojska nie zostaną powołane, aby pod ich osłoną senat miał odwagę bezpiecznie i swobodnie postanowić, co zechce. Marek Kalidiusz żądał, by Pompejusz odszedł od swoich prowincji celem uniknięcia zbrojnego zatargu: Cezar się obawia, że dwa legiony, które mu odebrano, Pompejusz zachowa i utrzyma pod miastem na jego zgubę; Marek Rufus z nielicznymi zmianami poparł wniosek Kalidiusza. Tych wszystkich konsul L. Lentulus ostro zwymyślał, a wniosku Kalidiusza w ogóle nie chciał poddać pod głosowanie. Marcellus, zastraszony obelgami, odstąpił od swego zdania. Tak więc krzyki konsula, postrach stojących w pobliżu wojsk, pogróżki przyjaciół Pompejusza sprawiły, że wielu wbrew woli i pod przymusem przyjęło wniosek Scypiona.

Brzmiał on: do określonego dnia Cezar ma wojsko rozpuścić, a jeśli tego nie uczyni, jego postępowanie będzie uznane za zdradę stanu. Zakładają weto trybuni ludu - Marek Antoniusz i Kwintus Kasjusz. Natychmiast otwiera się dyskusja nad ich interwencją. Padają twarde słowa, a kto przemawia ze szczególną zawziętością, tego najwięcej oklaskują wrogowie Cezara.

Pod wieczór zamknięto obrady, senatorów zaś Pompejusz wezwał do siebie, za miasto. Nie szczędzi im pochwał i zachęty na przyszłość, opieszalszych strofuje i pobudza. Wielu wysłużonych żołnierzy ze starych wojsk Pompejusza zwabia się nadzieją nagród i wyższych stopni, wielu również ściągają z dwóch legionów, które Cezar oddał. W mieście i nawet na komicjum roi się od trybunów, centurionów i weteranów. Spędza się do senatu wszystkich, co byli przyjaciółmi konsulów, co mieli obowiązki wobec Pompejusza i innych, z dawna pokłóconych z Cezarem: ten krzykliwy tłum zastrasza słabszych, podtrzymuje wątpliwych, większość traci wręcz możność swobodnej wypowiedzi. Cenzor Lucjusz Piso, a także i pretor Lucjusz Roscjusz oświadczają, że są gotowi udać się do Cezara, aby go o wszystkim powiadomić, i żądają na załatwienie tej sprawy sześciu dni czasu. Niektórzy nawet są zdania, by przez posłów zanieść Cezarowi wolę senatu.

Przeciw tym wszystkim przemawiają: Konsul, Scypion i Katon. Katona jątrzy zadawniona nieprzyjaźń do Cezara i ból porażki.

Lentulus znajduje bodziec w swoich olbrzymich długach, w nadziei dowództwa, prowincji, hojności książąt, których zrobi królami, jego otoczenie schlebia mu, że będzie drugim Sullą, równie jak tamten wszechwładnym. Scypiona popycha ta sama nadzieja na prowincję i wojska, którymi, jak sądzi, podzieli się z Pompejuszem dzięki węzłom krwi, a także i strach przed sądami, umizgi możnych, którzy wtedy wiele znaczyli w urzędach i sądach, na koniec własna próżność. Pompejusz zaś, podjudzany przez wrogów Cezara, i nie chcąc, by ktoś się z nim równał w godności, całkowicie się odwrócił od przyjaźni z Cezarem i pogodził się ze wspólnymi wrogami, których przeważnie sam Cezarowi przysporzył w czasach, kiedy łączyło ich powinowactwo. Doskwierało mu również haniebne przywłaszczenie dwóch legionów, które zawrócił z drogi do Azji i Syrii i poddał pod swoje rozkazy. Dążył więc usilnie, by doprowadzić do zbrojnego zatargu. Wszystko zaczyna się dziać nagle i bezładnie. Przyjaciołom Cezara nie dają czasu, by się z nim porozumieli, trybuni ludu nie mogą się bronić ani użyć prawa weta, które nawet Sulla im zachował. Już na siódmy dzień muszą myśleć o swoim ocaleniu, nie jak za dawnych lat, gdy owi słynni z gwałtowności trybuni ludu dopiero po ośmiu miesiącach zwykli się byli troskać i trwożyć o odpowiedzialność za swoje postępowanie. Dochodzi wreszcie do tej ostatecznej uchwały, na którą niegdyś senatorowie ośmielali się dopiero wtedy, gdy już samo miasto było w ogniu, a wszyscy stracili nadzieję wobec zuchwałości zbrodniarzy: senat każe konsulom, pretorom, trybunom ludu i tym prokonsulom, którzy znajdują się w okolicy Rzymu, czuwać, by rzeczpospolita nie poniosła szkody. Ta uchwała zostaje spisana 7 stycznia. Od dnia, w którym Lentulus zaczął swój konsulat, senat miał pięć dni na obrady, gdyż dwa były komicjalne, w tak krótkim więc czasie powzięto najbardziej doniosłe i najsurowsze postanowienia o dowództwie Cezara i tak wysokich dostojnikach jak trybuni ludu. Ci natychmiast uciekają z Rzymu i udają się do Cezara. Był on wtedy w Rawennie, gdzie oczekiwał odpowiedzi na swoje umiarkowane żądania, niepewny, czy poczucie ludzkiej słuszności zdoła doprowadzić do uspokojenia.

W następnych dniach senat zbiera się za miastem. Pompejusz postępuje zgodnie z tym, co uprzednio oświadczył przez Scypiona: chwali senat za męstwo i stanowczość, twierdzi, że ma w pogotowiu dziesięć legionów i że znane mu są niechętne nastroje wśród żołnierzy, których Cezar nie zdoła nakłonić, by stanęli w jego obronie lub poszli za nim. Co do innych spraw przedstawia się senatowi nagłe wnioski: o zaciągach w całej Italii; o natychmiastowym wysłaniu Faustusa Sulli do Mauretanii; o wypłaceniu pieniędzy Pompejuszowi ze skarbu państwa. Zostaje też zgłoszony wniosek, by króla Jubę uznać za sprzymierzeńca i przyjaciela, lecz Marcellus nie pozwala go na razie uchwalić.

Trybun Filippus sprzeciwia się wnioskowi o wysłaniu Sulli We wszystkich innych sprawach zostały spisane uchwały senatu. Osobom prywatnym nadają prowincje, dwie konsularne, pozostałe pretorskie. Syria dostaje się Scypionowi, Galia Lucjuszowi Domicjuszowi; w poufnym porozumieniu wyłączają od losowania Filippa i Kottę, ich nazwisk nie wrzucają do urny. Do pozostałych prowincji posyłają pretorów. I ci nowi namiestnicy nie czekają nawet, jak to było dawniej zwyczajem, by lud zatwierdził im dowództwo, tylko od razu wkładają płaszcze wodzów i złożywszy ślubowanie opuszczają Rzym. I konsulowie, co się nigdy dotąd nie zdarzyło, opuszczają stolicę, a ludzie prywatni, wbrew odwiecznej tradycji, pojawiają się w mieście i na Kapitolu w otoczeniu liktorów. W całej Italii robi się zaciągi, nakazuje zbiórkę broni; od municypiów wymusza się pieniądze, zbiera się je ze świątyń: wszystkie boskie i ludzkie prawa zostają pogwałcone.

Na wiadomość o tym Cezar przemawia do żołnierzy. Wspomina zniewagi, jakich doznał od swych nieprzyjaciół w różnych czasach, od ludzi, którzy uwiedli i na złe sprowadzili Pompejusza, podsycając jego zawiść i zazdrosną żądzę sławy, chociaż właśnie Cezar zawsze sprzyjał jego zaszczytom i godnościom i starał się mu ich przysporzyć. Skarży się na tak gorszący przykład, jakim jest dla rzeczypospolitej zastraszenie i przemoc wobec trybunów zakładających weto. Sulla, mimo że ogołocił władzę trybuńską ze wszystkiego, pozostawił im jednak to prawo, Pompejusz zaś, który pragnie uchodzić za odnowiciela utraconych przywilejów, nawet i to zniósł. Ilekroć nakazuje się władzom czujność, by rzeczpospolita nie poniosła szkody, którym to hasłem i dekretem senatu wzywa się lud rzymski do broni, muszą zajść szczególne wypadki: zgubne ustawy, gwałty trybunów, secesja ludu, zajęcie świątyń i wzgórz - podobne zdarzenia w poprzednim wieku opłacili własną zgubą Saturninus i Grakchowie. A teraz nic takiego nie zaszło, nawet w myśli nikomu nie postało. Na koniec wzywa Cezar żołnierzy, by od nieprzyjaciół bronili czci i godności wodza, pod którym przez dziewięć lat szczęśliwie służyli państwu, wygrali wiele bitew, uśmierzyli Galię i Germanię. Żołnierze XIII legionu, który był przy nim (ich bowiem ściągnął z początkiem zamieszek, reszta jeszcze nie nadeszła), zakrzyknęli, że są gotowi stanąć w obronie wodza i trybunów ludu.

Poznawszy dobre chęci żołnierzy, rusza z tym legionem do Ariminum i tam się spotyka z trybunami ludu, którzy doń zbiegli. Pozostałe legiony odwołuje z leży zimowych i każe im dążyć za sobą. Zjawia się u niego młody Lucjusz Cezar, którego ojciec był legatem u Cezara. Najpierw mówi o tym, z czym przybył, następnie oświadcza, że ma od Pompejusza prywatne zlecenia. Powiada, że Pompejusz pragnie się oczyścić przed Cezarem, jakoby to, co robi dla dobra rzeczy pospolitej, miało być dla Cezara osobistą obrazą. Zawsze interes państwa stawia ponad obowiązki przyjaźni. Cezar też winien z uwagi na swoje wysokie stanowisko poświęcić państwu własne namiętności i gniewy i nie posuwać się w zaciętości wobec swych nieprzyjaciół tak daleko, by chcąc im szkodzić, wyrządzał szkodę rzeczypospolitej. Jeszcze inne tego rodzaju rzeczy mówi na usprawiedliwienie Pompejusza. To samo i niemal dosłownie powtarza pretor Roscjusz, oświadczając, że mówi w imieniu Pompejusza. Było widoczne, że się to nie przyda na złagodzenie sporu. Cezar jednak, mając przed sobą ludzi odpowiednich do wykonania jego zleceń, prosi ich obu, by skoro mu przynieśli słowa Pompejusza, zechcieli również przekazać Pompejuszowi jego odpowiedź: może się uda małym trudem usunąć wielkie nieporozumienia i całą Italię uwolnić od strachu. U niego honor jest zawsze na pierwszym miejscu i od samego życia ważniejszy. Boleje nad tym, że dobrodziejstwa, jakie mu przyznał lud rzymski, nieprzyjaciele chcą mu wydrzeć godząc na jego cześć. Skróciwszy mu dowództwo o pół roku, ściąga się go do Rzymu, chociaż lud uchwalił, że może nieobecny kandydować na przyszłych wyborach. Lecz tę ujmę zniósł spokojnie dla dobra rzeczypospolitej. Wysłał pismo do senatu z żądaniem, by wszyscy jednocześnie złożyli broń, ale nawet tego nie uzyskał. W całej Italii odbywają się zaciągi, dwa legiony, które mu odjęto pod pozorem wojny z Partami, zostały zatrzymane, całe państwo jest pod bronią. Do czego to wszystko zmierza, jeśli nie do jego zguby? Pójdzie jednak na wszelkie ustępstwa, wszystko zniesie dla rzeczypospolitej. Niechaj Pompejusz wyruszy do swoich prowincji, niech obaj rozpuszczą wojska, niech wszyscy w Italii złożą broń, niechaj strach odejdzie od społeczeństwa, potem się odbędą wolne wybory, rządy wrócą do senatu i ludu rzymskiego. Żeby to można prędzej załatwić i uświęcić przysięgą, niech albo sam Pompejusz się zbliży, albo jemu pozwoli spotkać się ze sobą; w osobistych rozmowach da się pogodzić wszelkie sprzeczności.

Z tymi zleceniami Roscjusz z Lucjuszem Cezarem docierają do Kapui, gdzie zastają konsulów i Pompejusza. Przedstawiają im żądania Cezara. Ci zaś po naradzie dają im odpowiedź na piśmie i polecają doręczyć ją Cezarowi. Treść jej była następująca: Cezar wróci do Galii, ustąpi z Ariminum, rozpuści wojsko; gdy to uczyni, Pompejusz uda się do Hiszpanii. Tymczasem, dopóki Cezar nie da gwarancji, że dotrzyma przyrzeczeń, konsulowie i Pompejusz nie zawieszą poboru żołnierzy.

Było niegodziwością żądać, by Cezar ustąpił z Ariminum i wrócił do swojej prowincji, gdy Pompejusz zatrzymuje i prowincje, i cudze legiony; chcieć, by Cezar rozpuścił wojsko, a samemu robić nowe zaciągi; przyrzekać, że się wycofa do prowincji, a nie określić dnia, którego to nastąpi; w takim przypadku Pompejusz mógłby się nie ruszyć z miejsca przez cały czas konsulatu Cezara, a nie byłoby w tym żadnego kłamstwa ani krzywoprzysięstwa. Odbierało nadzieję utrzymania pokoju i to, że nie było mowy o konferencji i osobistym spotkaniu. Wobec tego Cezar wysyła Marka Antoniusza z Ariminum do Arretium z pięciu kohortami, sam z dwiema pozostaje w Ariminum i postanawia tam odbyć zaciąg; pojedynczymi kohortami obsadza Pisaurum, Fanum, Ankonę.

Tymczasem dostaje wiadomość, że pretor Termus z pięciu kohortami trzyma Iguwium i fortyfikuje miasto, że jednak mieszkańcy bardzo sprzyjają Cezarowi - posyła więc tam Kuriona z trzema kohortami, które miał w Pisaurum i w Ariminum. Na wieść o ich zbliżaniu się Termus, nie ufając nastrojom miasta, wyprowadza swoje kohorty i umyka. Po drodze żołnierze go odstępują i wracają do domu. Kurion, witany z zapałem, zajmuje Iguwium. To upewniło Cezara, że miasta mu sprzyjają, ściąga więc z garnizonów kohorty XIII legionu i rusza na Auksimum. To miasto trzymał Atiusz, który tam wprowadził swoje kohorty i, rozesławszy po całym Picenum senatorów, czynił zaciągi. Na wieść o nadejściu Cezara dekurionowie Auksymu schodzą się tłumnie u Atiusza Warusa i oświadczają, że nie do nich należy sąd w tych sprawach, ale zarówno oni sami, jak i wszyscy mieszkańcy nie uważają za możliwe zamknąć miasto przed Gajusem Cezarem, imperatorem, który dobrze zasłużył się ojczyźnie swoimi wielkimi czynami, a więc niech Warus sam myśli o przyszłości i własnym niebezpieczeństwie.

Pod wrażeniem tych słów Warus ściąga załogę, którą do miasta wprowadził, i umyka. Za nim puściła się garstka żołnierzy z przedniej straży Cezara i zatrzymała. Gdy zawiązała się potyczka, Warusa wojsko opuściło, część odeszła do domu, reszta do Cezara. Wśród nich wzięto Lucjusza Pupiusza, centuriona prymipilarnego, który w tym samym stopniu służył przedtem pod Pompejuszem. Cezar pochwalił żołnierzy Atiusza, Pupiusza puścił wolno, Auksymatom podziękował, zapewniając, że nigdy im tego nie zapomni.

Gdy o tych zdarzeniach Rzym się powiedział, taki od razu padł strach, że konsul Lentulus, który przyszedł otworzyć skarbiec, by wypłacić pieniądze uchwalone Pompejuszowi przez senat, nie otworzywszy schowków, nagle wszystko porzucił i uciekł z miasta. Były bowiem fałszywe pogłoski, że Cezar już się zbliża i że widziano jego konnicę. Za konsulem podążył jego kolega Marcellus razem z wielu innymi urzędnikami. Pompejusz poprzedniego dnia wyszedł z miasta i zmierzał do legionów odebranych Cezarowi, które zakwaterował na leże zimowe w Apulii. Zaciągi w okolicy Rzymu przerwano, wszystkim bowiem zdawało się, że nie ma bezpieczeństwa z tej strony Kapui. Tam się więc najpierw gromadzą i nabierają odwagi.

Postanawiają czynić zaciągi wśród osadników, których posłano do Kapui, na podstawie prawa Juliuszowego, a gladiatorów, których tam trzymał Cezar na przeszkoleniu, Lentulus zwołuje na Forum, zachęca nadzieją wolności, rozdaje im konie i bierze pod swoje rozkazy. Później jego otoczenie przekonało go, że taka rzecz jest przez wszystkich źle widziana, rozesłał ich więc po domach związku obywateli rzymskich w Kampanii, dla obrony.

Wyszedłszy z Auksimum Cezar przebiega całą ziemię piceńską.

Wszystkie prefektury w tych stronach przyjmują go z największą serdecznością i mają staranie o jego wojsko. Nawet z Cingulum, miasta, które założył Labienus i własnym kosztem rozbudował, przychodzą posłowie z zapewnieniem, że z całą gorliwością wypełnią wszystko, co rozkaże. Żąda żołnierzy - przysyłają. Tymczasem nadciąga legion XII. Z tymi więc dwoma rusza na piceńskie Askulum. Trzymał je Lentulus Spinter z dziesięciu kohortami. Na wiadomość o zbliżaniu się Cezara ucieka z miasta, lecz gdy usiłuje wyprowadzić kohorty, żołnierze go opuszczają. W drodze, mając przy sobie nieznaczną garstkę, spotyka Wibuliusza Rufusa, którego Pompejusz wysłał do ziemi piceńskiej dla podtrzymania ducha wśród ludności. Dowiedziawszy się od niego, jak rzeczy stoją w Picenum, Wibuliusz zabiera żołnierzy, a samego Lentulusa odprawia.

Następnie z sąsiednich okolic ściąga jakie tylko może kohorty z nowych pompejuszowych werbunków, w tym zagarnia i Lucyliusza Hirrusa, uciekającego z Kamerinum z sześciu kohortami, które tam stały załogą. W ten sposób dochodzi do trzynastu kohort. Prowadzi je wielkimi marszami do Korfinium, do Domicjusza Ahenobarba, i przynosi wiadomość, że Cezar idzie z dwoma legionami. Domicjusz wyciągnął z Alby około dwudziestu kohort z Marsów i Pelignów, zamieszkujących te okolice.

Zająwszy Firmum, skąd wypędził Lentulusa, Cezar każe odszukać jego rozproszonych żołnierzy i czynić zaciągi, sam bawi tam jeden dzień dla zaopatrzenia się w zboże i rusza do Korfinium. Przybył tam w chwili, gdy wysłane przez Domicjusza kohorty zrywały most na rzece o jakie trzy tysiące kroków od miasta. Wpadł na nie oddział wywiadowczy Cezara i w lot odpędził od mostu, tak że z powrotem umknęły do miasta. Cezar przeprawił legiony przez rzekę i stanął obozem tuż pod murami Korfinium. Wobec tego Domicjusz posyła do Apulii za wielką nagrodą ludzi, dobrze znających te strony, z listami do Pompejusza, w których prosi i blaga o pomoc: mając do rozporządzenia dwa wojska i korzystając z tutejszych wąwozów, można łatwo osaczyć Cezara i odciąć mu dowóz zboża. "Jeśli Pompejusz tego nie uczyni, narazi na niebezpieczeństwo i mnie samego, i ponad trzydzieści kohort, i wielką liczbę senatorów i rycerzy rzymskich." Po czym wygłasza do żołnierzy gorącą mowę, rozstawia na murach machiny i każdemu wyznacza miejsce w obronie miasta. Przemawiając przed całym wojskiem, obiecuje rozdział ziemi ze swoich posiadłości, każdemu po cztery morgi, a centurionom i wysłużonym żołnierzom odpowiednio więcej.

Z Sulmony, oddalonej od Korfinium o siedem tysięcy kroków, nadchodzi wiadomość, że miasto gotowe się poddać Cezarowi, lecz przeszkadzają w tym senator Kwintus Lukrecjusz i Atiusz Pelignus, którzy stoją załogą z siedmiu kohortami. Cezar posyła tam pięć kohort z XIII legionu pod dowództwem Antoniusza. Sulmończycy na widok naszych znaków otworzyli bramy i wszyscy, zarówno mieszczanie, jak żołnierze, wyszli naprzeciw Antoniusza z owacją. Lukrecjusz i Atiusz rzucili się z murów. Atiusz, przyprowadzony przed Antoniusza, prosi, by go odesłano do Cezara. Antoniusz z kohortami i z Atiuszem powraca tego samego dnia, w którym wyruszył z Korfinium. Cezar włączył te kohorty do swojego wojska, Atiusza zaś puścił wolno. Po czym wziął się w ciągu pierwszych dni do silnego obwarowania obozu, z okolicznych municypiów kazał sprowadzić zboże i czekał na resztę swoich wojsk. W trzy dni później nadszedł VIII legion, dwadzieścia dwie kohorty z nowych zaciągów w Galii i około trzystu od noryckiego króla. Dla nich zakłada drugi obóz Z drugiej strony miasta i powierza go Kurionowi. Następnych dni postanawia otoczyć miasto wałem i redutami. Gdy te roboty były już na ukończeniu, wrócili ludzie wysłani do Pompejusza. Domicjusz zataja treść listów i na radzie zapowiada rychłe zjawienie się Pompejusza z odsieczą: niech więc nikt nie upada na duchu, a wszyscy niech zajmą się przygotowaniem rzeczy niezbędnych do obrony miasta. Lecz z kilku zaufanymi prowadzi tajną rozmowę i układa plan ucieczki. Wyraz jego twarzy przeczył głośnym słowom, w jego ruchach był popłoch i niepokój, zachowywał się inaczej niż dni poprzednich, wciąż wbrew zwyczajowi na osobności ze swoimi ludźmi się naradzał, a licznych zebrań i wieców unikał, dłużej więc prawdy ani ukryć, ani zamaskować nie zdołał. Pompejusz bowiem odpisał, że nie może się narażać na największe niebezpieczeństwo, tym bardziej że nie za jego radą i wolą Domicjusz dał się zamknąć w Korfinium, niech więc, jeśli to możliwe, stara się doń przedrzeć wraz z wojskiem. To zaś zostało udaremnione przez oblężenie i otoczenie miasta szańcami Cezara. Gdy się rozniosło o zamiarach Domicjusza, żołnierze, którzy byli w Korfinium, wczesnym wieczorem urządzają zgromadzenie i przez trybunów wojskowych, centurionów i najgodniejszych spośród siebie prowadzą rozmowy o tym, że Cezar ich osaczył mając już wały i szańce prawie gotowe, a ich wódz Domicjusz, na którego słowo zostali, ma zamiar wszystko porzucić i ratować się ucieczką; i oni więc muszą myśleć o swoim ocaleniu. Z początku Marsowie się nie zgadzają i zajmują tę część miasta, która się wydawała najbardziej obronna, a takie powstaje wśród nich zamieszanie, że biorą się już do broni. Wkrótce jednak, posławszy tu i ówdzie na zwiady, poznają to, o czym nie wiedzieli, mianowicie zamysły Domicjusza. Zaraz go wyprowadzają na plac, stawiają przy nim straż, a sami spośród siebie wybierają posłów do Cezara, by mu oświadczyć, że są gotowi otworzyć bramy, przyjąć jego warunki i wydać mu żywego Domicjusza.

Cezar rozumiał, że w jego interesie jest najszybciej zająć miasto i przeprowadzić kohorty do swojego obozu, by nie nastąpiła odmiana nastrojów przez przekupstwo, przypływ odwagi lub fałszywe pogłoski (jak to na wojnie często wielkie zdarzenia są wywołane małymi); bał się jednak, że z wkroczeniem żołnierzy w nocnej porze, ułatwiającej swawolę, mogłoby dojść do splądrowania miasta. Przyjął więc posłów łaskawie i puścił ich z powrotem, nakazując strzec bram i murów. Sam rozstawia żołnierzy na wałach, nie zostawiając wolnych miejsc, jak to czynił poprzednio, lecz w nieprzerwanej linii straży i pikiet, żeby mieli ścisłą łączność ze sobą i zajmowali całe okolę wałów; trybunów wojskowych i prefektów obsyła rozkazem, by mieli oko nie tylko na wycieczki, ale nawet na poszczególnych ludzi wykradających się potajemnie z miasta. Nie było człowieka tak niefrasobliwego lub gnuśnego, który by zasnął tej nocy. Wszyscy z takim napięciem oczekiwali wyniku, że myśl i wyobraźnia biegły z przedmiotu na przedmiot: co się stanie z Korfinium, co z Domicjuszem, co z Lentulusem, co z innymi, i jaki będzie koniec wszystkiego. Około czwartej straży Lentulus Spinther woła z muru do naszych pikiet i straży, że chciałby, jeśli to możliwe, widzieć się z Cezarem.

Otrzymawszy pozwolenie, zostaje sprowadzony z miasta, a żołnierze Domicjusza odstępują go dopiero wtedy, gdy staje przed Cezarem. Idzie mu o własne bezpieczeństwo, prosi i zaklina, by go Cezar oszczędził, powołuje się na dawną przyjaźń i dobrodziejstwa, które mu Cezar wyświadczył. A były one bardzo wielkie: dzięki Cezarowi wszedł do kolegium pontyfików, po preturze otrzymał prowincję Hiszpanię, miał jego poparcie, gdy się ubiegał o konsulat. Cezar mu przerywa, mówiąc, że nie na zło wyruszył ze swojej prowincji, ale by się bronić przed zniewagami, jakie go spotykają od wrogów; by trybunów ludu, których z jego powodu wygnano, przywrócić do godności; by siebie i lud rzymski uwolnić od ucisku mniejszości partyjnej. Ta mowa podniosła Lentulusa na duchu: prosi, by mu wolno było wrócić do miasta, gdzie innym doda nadziei i otuchy tym, co uzyskał dla własnego ocalenia; niektórzy są tak przerażeni, ze noszą się ze złymi zamiarami wobec swego życia. Otrzymawszy pozwolenie, odchodzi.

Cezar skoro świt każe do siebie sprowadzić wszystkich senatorów, synów senatorskich, trybunów wojskowych, rycerzy rzymskich. Pięciu było ze stanu senatorskiego: Lucjusz Domicjusz, Publiusz Lentulus Spinther, Lucjusz Cecyliusz Rufus, Sekstus Kwinktyliusz Warus kwestor, Lucjusz Rubriusz; poza tym syn Domicjusza i kilku innych młodzieńców, wielka liczba rycerzy rzymskich i dekurionów, których Domicjusz wezwał z municypiów. Gdy ich sprowadzono, Cezar zabrania żołnierzom lżyć ich i napastować, a sam w krótkim przemówieniu wyrzuca im niewdzięczność, jaką odpłacili się za jego wielkie dobrodziejstwa. Po czym puszcza ich wolno. Sześć milionów sestercjów, które Domicjusz zwiózł i umieścił w skarbcu miejskim, kwatuorwirowie wręczają Cezarowi, on jednak zwraca je Domicjuszowi, żeby się nie wydawało, iż jest bardziej powściągliwy, gdy idzie o życie ludzkie, niż gdy o pieniądze - a przecież dobrze wiedział, że są to pieniądze publiczne, dane Pompejuszowi na wypłatę żołdu. Od żołnierzy Domicjuszowych odbiera przysięgę, jeszcze tego dnia zwija obóz i odbywa pełny marsz dzienny. Pod Korfinium zabawił wszystkiego siedem dni. Przez ziemie Marucynów, Frentanów, Larynatów zdąża do Apulii. Pompejusz na wiadomość o tym, co się stało pod Korfinium, wyrusza z Lucerii do Kanusjum, a stamtąd do Brundizjum. Każe sobie posłać zewsząd wojska z nowych zaciągów, uzbraja niewolników, pastuchów i rozdaje im konie: robi z nich około trzystu jezdnych. Lucjusz Manliusz pretor ucieka z Alby z sześciu kohortami, pretor Rutiliusz Rufus z Tarraciny z trzema; te jednak, zobaczywszy z daleka konnicę Cezara, którą dowodził Wibiusz Kuriusz, porzucają pretora i wraz ze sztandarami przechodzą do Kuriusza.

Tak samo w dalszej drodze kilka kohort wpada bądź na piechotę Cezara, bądź na oddziały konnicy. Przyprowadzają mu schwytanego podczas marszu- Numeriusza Magiusza z Kremony, dowódcę saperów. Cezar odsyła go do Pompejusza z następującym zleceniem: ponieważ dotąd nie wyznaczono spotkania, a sam niebawem dotrze do Brundizjum, jest w interesie państwa i wspólnego ich dobra przyśpieszyć te rozmowy, nie przyniesie to bowiem takiego pożytku, gdy na odległość i przez trzecie osoby zaczną roztrząsać warunki, zamiast wszystko załatwić w cztery oczy.

Odprawiwszy to poselstwo, przychodzi pod Brundizjum z sześciu legionami zwykłymi, trzema weteranów i innymi, które zabrał z nowych zaciągów i po drodze uzupełnił, Doniicjuszowe bowiem kohorty wprost z Korfinium wyprawił na Sycylię. Okazało się, że konsulowie ze znaczną częścią wojsk już odpłynęli do Dyrachium, Pompejusz zaś został w Brundizjum z dwudziestu kohortami - nie można było na pewno dociec, czy uczynił to z braku okrętów, czy dla utrzymania Brundizjum, aby, mając w swych rękach wybrzeże Italii i Grecji, panować nad całym Adriatykiem i z dwóch stron prowadzić wojnę. Cezar, w obawie, że Pompejusz uzna za konieczne porzucenie Italii, postanawia zamknąć Brundizjum, tak żeby nie można było wypłynąć z portu ani go używać. Zabrał się do tego w sposób następujący: gdzie cieśnina była najwęższa, tam z oba stron wybrzeża zaczął zrzucać wielkie kamienie i gruz, ponieważ w tym miejscu morze było pełne mielizn. Gdy się posunięto dalej i nasyp nie mógłby się utrzymać w głębszej wodzie, umieścił u obu jego krańców podwójne tratwy o powierzchni trzydziestu stóp i każdą z nich umocował u czterech rogów czterema kotwicami, aby ich fale nie porwały. Do nich dołączył tak samo dalsze tratwy równej wielkości. Wszystkie pokrywał ziemią i gruzem, aby bez przeszkody można było na nie wchodzić i wbiegać przy obronie. Od czoła i z obu boków osłonił je faszyną i przedpierśniami. Co czwartą tratwę umocnił dwupiętrową wieżą, aby łatwiej się było bronić od okrętów i pożarów.

Przeciw temu Pompejusz przysposobił wielkie handlowe statki, które zajął w porcie brundyzyjskim. Zbudował na nich wieże trzypiętrowe i, wyposażywszy je w machiny i wszelkiego rodzaju pociski, podpływał pod tamy Cezara, aby porozrywać tratwy i całą robotę zniszczyć. Co dzień obie strony obrzucały się z bliska kamieniami z proc, strzałami i innymi pociskami. Lecz prowadząc te działania, Cezar nie sądził, że należy się wyrzec myśli o pokoju. Chociaż bardzo się dziwił, że Magiusz, którego wysłał do Pompejusza ze swoimi poleceniami, nie wrócił, i chociaż tyle prób mogło osłabić jego zapał i dobre chęci, uważał jednak, że na wszelki sposób trzeba w tym wytrwać. Posyła więc do Skryboniusza Libona na rozmowę swojego legata Kaniniusza Rebila, który był ze Skryboniuszem z dawna i blisko zaprzyjaźniony. Poleca mu nakłaniać Libona do wszczęcia rokowań. Przede wszystkim idzie mu o spotkanie z Pompejuszem, wierzy bowiem głęboko, że jeśli się to uda, ułożą między sobą warunki złożenia broni. Ileż stąd chwały i szacunku spadłoby na Libona, jeśliby on stał się twórcą i sprawcą pokoju! Po rozmowie z Kaniniuszem udaje się Libon do Pompejusza. Wkrótce potem nadsyła odpowiedź, że nie można bez konsulów prowadzić rokowań, a ci są nieobecni.

Po tylu nieudałych próbach Cezar uznał, że trzeba tego w końcu zaniechać i zająć się już tylko wojną.

Roboty, na które Cezar poświęcił dziewięć dni, były doprowadzone do połowy, gdy wróciły okręty, odesłane przez konsulów z Dyrachium - te same, na których przewieziono tam pierwszą część wojska. Pompejusz, czy to zaniepokojony robotami Cezara, czy dlatego że od początku postanowił ustąpić z Italii, zaraz po nadejściu okrętów zaczyna się przygotowywać do przeprawy, aby zaś tym łatwiej powstrzymać atak Cezara i żeby ów nie wdarł się do miasta właśnie podczas załadowywania żołnierzy, zatarasowuje bramy, zamurowuje ulice i place, na poprzek dróg kopie rowy i wbija w nie koły i pale zaostrzone. Zakrywa je lekką faszyną i ziemią, równając z poziomem ulicy, dojazd natomiast i dwie drogi, które poza murami prowadziły do portu, zagradza wielkimi belkami ostro zakończonymi. Następnie każe żołnierzom po cichu wsiadać na okręty, na murach zaś i wieżach rozstawia z rzadka lekkozbrojnych spośród weteranów, łuczników i procarzy. Mieli być odwołani umówionym sygnałem, gdy już wszyscy żołnierze znajdą się na okrętach, i zostawia dla nich w łatwo dostępnym miejscu łodzie wiosłowe.

Mieszkańcy Brundizjum, rozjątrzeni zuchwalstwem żołnierzy, a i pogardliwym zachowaniem się samego Pompejusza, sprzyjali Cezarowi. Gdy już było wiadomo, że Pompejusz ma odpłynąć, brundyzyjczycy, korzystając z tego, że żołnierze byli w ciągłym ruchu i zajęci przygotowaniami, dawali nam znaki z dachów. Idąc za ich wskazówkami, Cezar każe przygotować drabiny i uzbroić żołnierzy, żeby nie opuścić jakiejś sposobności. Pompejusz pod noc odczepia okręty. Straże rozstawione na murach odwołuje umówionym sygnałem, a one znanymi przejściami zbiegają ku okrętom. Nasi, przystawiwszy drabiny, wdzierają się na mury, lecz ostrzeżeni przez brundyzyjeżyków, aby unikali ślepego wału i fos, zatrzymują się i okrężną drogą, prowadzeni przez mieszkańców, docierają do portu. Tu udaje się pochwycić dwa okręty z wojskiem, które ugrzęzły przy grobli Cezara - za pomocą ludzi i galarów ściągają je z powrotem. Cezar wiedział, że byłoby teraz najwłaściwsze i z największą korzyścią zgromadzić okręty, przeprawić się za morze i ścigać Pompejusza, zanim ów zdoła się wzmocnić zamorskimi posiłkami, lecz obawiał się, że to bardzo długo potrwa, ponieważ Pompejusz całe wybrzeże ogołocił z okrętów. Nie pozostawało nic innego, jak jczekać na okręty z bardziej oddalonych stron, z Galii, z Picenum, z Sycylii, a to znów ze względu na porę roku zapowiadało się trudne i przewlekłe. Nie chciał również, aby korzystając z jego nieobecności, przeciwnicy zapewnili sobie wierność starych wojsk Pompejusza i obu Hiszpanii, z których jedna miała wobec Pompejusza obowiązki wdzięczności za wielkie dobrodziejstwa, nie chciał im pozwolić na gromadzenie posiłków, konnicy, pozyskanie Galii i Italii. Na razie więc porzuca plan pościgu za Pompejuszem i postanawia ruszyć do Hiszpanii, duumwirom zaś ze wszystkich municypiów nakazuje zbierać okręty i sprowadzać je do Brundizjum. Na Sardynię wysyła Waleriusza legata z jednym legionem, na Sycylię Kuriona jako propretora z trzema legionami i każe mu zaraz po zajęciu Sycylii przeprawić wojsko do Afryki.

Sardynię miał wówczas Marek Kotta, Sycylię Marek Katon, Afrykę los wyznaczył Tuberonowi. Karalitanie na pierwszą wiadomość o wysłaniu do nich Waleriusza, zanim ów jeszcze wyruszył z Italii, z własnego popędu Kottę wyrzucają z miasta. Ten, sądząc, że cała prowincja jest tak samo nastrojona, przerażony ucieka z Sardynii do Afryki. Na Sycylii zaś Katon naprawiał stare okręty wojenne i po różnych miastach rekwirował nowe. Robił to z wielkim zapałem. W Lukanii i w Bruttium przez swoich legatów brał do wojska obywateli rzymskich, od miast sycylijskich zażądał pewnej liczby konnicy i piechoty. Mając to wszystko prawie na ukończeniu, dowiaduje się o wymarszu Kuriona, zwołuje zgromadzenie, skarży się, że Pompejusz go opuścił i zdradził, że Pompejusz całą tę niepotrzebną wojnę zaczął zupełnie nie przygotowany, a na jego i innych interpelacje w senacie zapewniał, że wszystko, co potrzebne, ma w największym porządku. Tak się wyskarżywszy na zgromadzeniu, ucieka ze swojej prowincji.

Waleriusz Sardynię, a Kurion Sycylię zastali opróżnione przez namiestników, gdy się tam ze swoim wojskiem znaleźli. Tubero, wylądowawszy w Afryce, zastał na czele prowincji Atiusza Warusa, który, jak wyżej była mowa, straciwszy swoje kohorty pod Auksimum. uciekł do Afryki, a widząc, że jest nie zajęta, samowolnie owładnął nią i dokonał zaciągu, z czego zebrał dwa legiony. Ułatwiła mu to znajomość ludzi i kraju, ponieważ parę lat wcześniej miał tę prowincję jako propretor. Gdy się Tubero zjawił przed Utyka, Warus zamknął przed nim port i miasto, nie pozwolił mu nawet wysadzić na ląd chorego syna, lecz zmusił do podniesienia kotwic i wycofania się z tych stron.

Załatwiwszy sprawy, o których wyżej była mowa, Cezar rozmieszcza żołnierzy po okolicznych municypiach, aby dać im czas na wytchnienie, sam zaś udaje się do Rzymu. Gdy się senat stawił na wezwanie, Cezar wypomina zniewagi, jakich doznał od swoich wrogów. Oświadcza, że nie ubiegał się o żadne nadzwyczajne godności, lecz odczekawszy czas prawem ustanowiony, starał się ponownie o konsulat, co jest dostępne wszystkim obywatelom, i na tym poprzestał. Dziesięciu trybunów ludu postawiło wniosek, by mógł kandydować nieobecny, i wniosek przeszedł wbrew sprzeciwom wrogów, zwłaszcza Katona, który ze szczególną zaciekłością go zwalczał, starym swoim zwyczajem przeciągając obrady długimi mowami. To się działo w obecności Pompejusza, który był wtedy konsulem. Jeśli się Pompejusz nie zgadzał, czemuż do tego dopuścił? Jeśli się zaś zgodził, czemuż nie pozwala mu skorzystać z łaski ludu? Wskazuje na własne umiarkowanie, gdy dobrowolnie zażądał rozpuszczenia wojsk, składając ofiarę ze swej godności i swego honoru. Tym bardziej jest widoczna zaciętość jego wrogów, którzy, jeśli o nich chodziło, odrzucali to, czego od niego żądali, i woleli wszcząć powszechny zamęt niż zrzec się wojsk i dowództwa. Podkreśla zniewagę, jaką było wydarcie mu legionów, okrucieństwo i zuchwałość w ograniczaniu prawa trybunów ludu, przypomina przedstawione przez siebie warunki i nalegania o bezpośrednie porozumienie, które spotkały się z odmową. Z tych względów zwraca się do senatorów z żądaniem, by podjęli sprawy państwa i razem z nim rządzili. Jeśli się pod wpływem strachu wycofają, nie będzie się im narzucał i sam jeden sprawować będzie rządy. Trzeba wysłać do Pompę j usza posłów z rokowaniami, nie ma on bowiem tych obaw, o jakich niedawno mówił w senacie Pompejusz, że ten, kto posłów przyjmuje, stwierdza swą siłę, a ten, kto ich wysyła, zdradza swój lęk. To, jak mu się wydaje, byłoby cechą miernego i słabego ducha. Tak jak w rzeczach wojennych starał się przodować, tak i w sprawiedliwości, i słuszności chce innych przewyższyć.

Senat uchwalił wniosek o wysłaniu posłów, lecz nie znaleziono nikogo, kto by się tego podjął; każdy się wymawiał, przeważnie ze strachu. Pompejusz bowiem przed wyjazdem z Rzymu powiedział w senacie, że tych, co zostaną w stolicy, będzie traktował tak, jakby byli w obozie Cezara. Trzy dni zeszły na przekonywaniu i wymówkach. Wrogowie Cezara podstawili Lucjusza Metella, trybuna ludu, by zarówno tę rzecz przeciągał, jak i sprzeciwiał się wszystkiemu, co by Cezar przedsięwziął. Przejrzawszy jego zamiary i zmarnowawszy na próżno kilka dni, Cezar, aby uniknąć dalszej straty czasu, pozostawia te sprawy nie załatwione i wyrusza do Galii Zaalpejskiej.

Tam dowiaduje się, że Wibuliusz Rufus, którego sam niedawno uwolnił pod Korfinium, został wysłany przez Pompejusza, że i Domicjusz wypłynął na zajęcie Marsylii z siedmiu okrętami wiosłowymi, jakie zarekwirował u osób prywatnych na wyspie Igilium i w Kosanum i obsadził własnymi niewolnikami, wyzwoleńcami i kolonami, i że nawet wyprawiono nieco wcześniej rodzaj poselstwa, złożonego ze szlacheckich młodzieńców, którzy ze stolicy wracali do domu. Pompejusz przed opuszczeniem Rzymu, przemawiając do nich, upominał, by nowe umizgi Cezara nie usunęły z ich pamięci starych dobrodziejstw, jakie Pompejusz ich miastu wyświadczył. Miało to ten skutek, że marsylijczycy -zamknęli bramy przed Cezarem, wezwali Albików, szczep barbarzyński, z dawien dawna zhołdowany, a osiadły w górach powyżej Marsylii, zwieźli do miasta zboże z okolicy i wszystkich grodów, uruchomili w mieście warsztaty broni, naprawiali mury, bramy, flotę.

Cezar zaprosił do siebie z Marsylii piętnastu najprzedniejszych obywateli. Z nimi prowadził rzecz w tym duchu, by Marsylia pierwsza nie zaczęła wojny: powinna raczej pójść za godnym szacunku przykładem całej Italii niż ulegać samowoli jednostki. Dorzucił jeszcze niejedno, co w jego przekonaniu mogło się przyczynić do uzdrowienia umysłów. Jego słowa delegaci odnieśli do domu, po czym w imieniu władz taką dali odpowiedź: widzą, że naród rzymski jest podzielony na dwa obozy; nie ich sądem i siłami rozstrzygnąć, która strona ma słuszność; na czele stronnictw stoją Pompejusz i Cezar, obaj opiekunowie ich miasta: jeden oficjalnie przydzielił im ziemie Wołków, Arekomików i Helwiów, drugi, zwyciężywszy Saliów, oddał ich Marsylii i powiększył jej dochody z danin; wobec jednakich dobrodziejstw należy się jednaka wdzięczność, nie mogą więc wspierać jednego przeciw drugiemu ani wpuścić do miasta lub portów.

Ledwo zaczęto układy, gdy pod Marsylią zjawia się Domicjusz ze swoimi okrętami. Zostaje przyjęty, otrzymuje władzę nad miastem i naczelne dowództwo. Z jego rozkazu rozsyłają flotę w różne strony, łapią, gdzie tylko mogą, statki handlowe i ściągajzym do portu. Były one jednak zbyt skąpo zaopatrzone w zawory żelazne, mocne drzewo i takielunek, użyto ich więc do wyposażenia i naprawy innych okrętów. Zboże, ile się dało znaleźć, sprowadzają do składów miejskich, robią też zapasy innych towarów i prowiantów na wypadek oblężenia. Oburzony tym Cezar ściąga pod Marsylię trzy legiony i postanawia budować wieże i szopy oblężnicze, a w Arelate zamawia dwanaście okrętów wojennych. Zbudowano je i wyekwipowano w trzydzieści dni, licząc od dniar kiedy ścięto drzewo na budulec. Gdy stanęły pod Marsylią, oddał dowództwo nad nimi Decymusowi Brutusowi, a legata Gajusa Treboniusza pozostawił przy oblężeniu miasta.

Wśród tych przygotowań i zarządzeń wysyła do Hiszpanii legata Gajusa Fabiusza z trzema legionami, które trzymał na leżach - zimowych w Narbonie i okolicy. Każe mu jak najszybciej zająć przełęcze Pirenejów, które w tym czasie obsadzał legat Lucjusz Afraniusz. Reszta legionów, która zimowała w odleglejszych stronach, miała za nimi podążyć. Fabiusz, stosownie do rozkazu, w lot zrzucił załogę przełęczy i wielkimi marszami ruszył na wojsko Afraniusza. Skoro przybył Wibuliusz Rufus, wysłany przez Pompejusza, jak o tym była mowa, Afraniusz i Petrejusz, i Warron, legaci Pompejusza, z których jeden siedział w Hiszpanii Bliższej z trzema legionami, drugi w Dalszej, od Przełęczy Kastulońskiej do rzeki Anas, z dwoma legionami, trzeci z tą samą liczbą legionów zajmował ziemię Wettonów, od rzeki Anas, i Luzy tanie, podzielili między siebie obowiązki tak, że Petrejusz miał wyjść z Luzytanii i przez kraj Wettonów udać się ze wszystkimi swoimi siłami do Afraniusza, Warron zaś miał czuwać nad całą Hiszpanią Dalszą z tymi legionami, które posiadał. Tak rzecz ułożywszy, Petrejusz nakazał dostarczanie posiłków i jazdy całej Luzytanii, Afraniusz zaś Celtyberii, Kantabrom i wszystkim plemionom barbarzyńskim, które sięgają do oceanu.

Zebrawszy te posiłki, Petrejusz prędko przez kraj Wettonów dociera do Afraniusza i za wspólną radą postanawiają prowadzić wojnę pod Ilerdą z uwagi na jej dogodne położenie.

Jak wyżej powiedziano, były tam trzy legiony Afraniusza, dwa Petrejusza, poza tym.kohorty ciężkozbrojne z bliższej prowincji i lekkozbrojne z Hiszpanii Dalszej, razem około osiemdziesięciu, a konnicy z obu prowincji około pięciu tysięcy. Cezar wysłał do Hiszpanii sześć legionów, piechoty posiłkowej pięć tysięcy, trzy tysiące konnicy, która z nim odbyła wszystkie poprzednie wojny, i taką samą liczbę z podbitej przez siebie Galii - byli to ludzie imiennie wzywani ze wszystkich szczepów i najszlachetniejsi, na koniec najlepsi z Akwitanów i górali sąsiadujących z prowincją Galią. Doszły go słuchy, że Pompejusz przez Mauretanię zdąża do Hiszpanii i że wkrótce tam będzie. Natychmiast zaciągnął pożyczki u trybunów wojskowych i centurionów i te pieniądze rozdzielił między żołnierzy. Miał w tym cel dwojaki: związać ze sobą centurionów niejako zastawem, a żołnierzy pozyskać szczodrobliwością.

Fabiusz kusił okoliczne gminy przez listy i posłów. Na rzece Sikoris zbudował dwa mosty oddalone od siebie o cztery tysiące kroków. Przez te mosty sprowadzał paszę, gdyż z tej strony rzeki wszystko zostało już zjedzone w ciągu dni ubiegłych. W tym samym prawie miejscu robili to samo dowódcy wojsk Pompejuszowych, stąd wynikały częste utarczki między konnymi oddziałami. Raz wyszły tam dwa legiony Fabiusza, aby dać osłonę furażerom zajętym swoją codzienną robotą: przeprawiły się już przez bliższy most, a tabory wraz z całą konnicą postępowały za nimi, gdy nagle gwałtowna wichura i powódź zerwała most, odcinając znaczną część konnicy. Petrejusz i Afraniusz poznali, co się stało, po drzewie, kamieniach, faszynie, które rzeka niosła, i w lot Afraniusz przerzucił cztery legiony i całą konnicę przez swój most, blisko miasta i obozu, aby zastąpić drogę dwom legionom Fabiusza. Na wieść o tym Lucjusz Plankus, który tymi legionami dowodził, zmuszony koniecznością, zajmuje miejsce nieco wzniesione i ustawia się w dwustronnym szyku na dwa fronty, aby nie być osaczonym przez konnicę. Tak, przyjmując bitwę z nierównymi siłami, wytrzymuje gwałtowne ataki legionów i konnicy. Wtem obie strony widzą z daleka znaki dwóch legionów, które Fabiusz posłał przez drugi most na pomoc naszym, licząc, że stanie się to, co się właśnie przydarzyło, mianowicie, że przeciwnicy skorzystają ze sposobności i dobrodziejstwa losu, aby się rzucić na naszych. Ze zjawieniem się tych legionów, bitwa ustaje i obie strony odprowadzają wojska do obozów.

W dwa dni później przybył Cezar z dziewięciuset jeźdźcami, których wziął sobie jako straż przyboczną. Most zerwany przez burzę i jeszcze niezupełnie naprawiony kazał w ciągu nocy wykończyć. Zbadawszy naturalne położenie okolicy, zostawia sześć kohort dla obrony mostu i obozu razem z całym taborem i nazajutrz wszystkie wojska w potrójnym szyku prowadzi na Ilerdę: tam zatrzymuje się pod samym obozem Afraniusza i stojąc jakiś czas pod bronią, daje przeciwnikowi pole na równinie.

Na to Afraniusz wyprowadza swoje wojsko i staje na środku wzgórza pod swoim obozem. Cezar poznał, że od Afraniusza zależy, czy dojdzie do bitwy, wobec czego rozkłada się obozem o jakieś czterysta kroków od stóp góry. Przed obozem, od strony wroga, kazał wykopać fosę na piętnaście stóp głęboką, ale nie dał sypać wałów, bo to1 z daleka byłoby widoczne i nieprzyjaciele mogliby wpaść nagle na pracujących żołnierzy i odpędzić ich od robót. Lecz pierwszy i drugi szyk, jak stał od początku, tak pozostał pod bronią, a w tyle za nimi trzeci szyk pracował po kryjomu. W ten sposób wszystko ukończono, zanim Afraniusz spostrzegł, że się obwarowuje obóz. Pod wieczór Cezar wyprowadza legiony za fosę i tam w zbrojnym pogotowiu przez najbliższą noc odpoczywa.

Nazajutrz trzyma wojsko za fosą, a ponieważ materiału trzeba było szukać daleko, zachowuje na razie ten sam porządek robót; poszczególne boki obozu wyznacza poszczególnym legionom i każe kopać dalsze fosy tej samej wielkości; pozostałe legiony w lekkim uzbrojeniu ustawia naprzeciw nieprzyjaciela. Afraniusz i Petrejusz, aby nas zastraszyć i przerwać roboty, podprowadzają swoje wojska do podnóża góry, zaczepiają i nękają naszych ludzi. Lecz Cezar nie przerywa roboty, ufny w osłonę trzech legionów i obronność fosy. Ci zaś, niedługo zabawiwszy i niedaleko wysunąwszy się od podnóża góry, odprowadzają z powrotem wojska do obozu. Na trzeci dzień Cezar otacza się wałem i każe sprowadzić tabory i resztę kohort, które zostawił w dawnym obozie.

Między miastem Ilerdą a najbliższym wzgórkiem, gdzie Petrejusz i Afraniusz rozbili obozy, była równina szeroka na jakieś trzysta kroków, a pośrodku tej przestrzeni niewielki pagórek; Cezar był pewny, że gdyby go zajął i obwarował, odciąłby przeciwników od miasta i wszystkich zapasów, które oni zwieźli do Ilerdy. W tej nadziei wyprowadza z obozu trzy legiony i uszykowawszy je w dogodnym miejscu, każe przedchorągiewnym jednego z legionów zająć biegiem ów pagórek. Ledwo to spostrzeżono, zostają tam w lot wysłane krótszą drogą kohorty Afraniusza, mające posterunki przed obozem. Zawiązuje się bitwa. Ludzie Afraniusza, ponieważ wcześniej dobiegli do pagórka, odparli naszych, a gdy jeszcze nadeszły im posiłki, nasi musieli się cofnąć pod znaki legionów.

Żołnierze nieprzyjacielscy walczyli w ten sposób, że najpierw podbiegali z wielkim impetem, śmiało zajmowali pozycję, lecz nie bardzo pilnowali porządku i bili się nie w zwartych szeregach, ale luźno rozproszeni: pod lada przewagą ustępowali, cofali się bez sromu, przejąwszy od Luzy tanów i innych barbarzyńców ten niejako barbarzyński rodzaj walki. Nieraz się tak dzieje, że żołnierz po długim pobycie w pewnym kraju nasiąka jego zwyczajami. To zmieszało naszych, nie obytych z tym rodzajem walki: zdawało się bowiem, że są osaczeni, gdy poszczególni przeciwnicy zabiegali im z otwartego boku. Sami zaś uważali, że nie godzi się rozluźniać szeregów ani odstępować sztandarów, ani bez ważnej przyczyny porzucać zajętej pozycji. W końcu, gdy zamęt ogarnął przedchorągiewnych, legion, znajdujący się na tym skrzydle, nie dotrzymał placu i cofnął się na pobliski wzgórek.

Skoro popłoch wdarł się we wszystkie prawie szyki, co się stało wbrew dobrej sławie i zwyczajowi, Cezar, zagrzawszy żołnierzy, prowadzi na pomoc dziewiąty legion i przeciwnika, ścigającego naszych z tak zuchwałą zaciętością, zatrzymuje, zmusza do odwrotu i cofnięcia się pod osłonę murów Ilerdy. Lecz żołnierze dziewiątego legionu, pragnąc zabliźnić doznaną porażkę, uniesieni zapałem, nierozważnie zapędzili się za uciekającymi aż na stok góry, na której stoi Ilerda. Nie zdążyli się wycofać, gdy tamci przeszli do natarcia, korzystając z wysokiej pozycji. Było to miejsce spadziste, z obu stron strome i tak wąskie, że trzy kohorty rozstawione w szyku bojowym całkowicie je wypełniały, nie można więc było ani posiłków podesłać z któregoś boku, ani konnica nie mogła się przydać w potrzebie. Stok zaś od miasta schodził łagodną pochyłością na przestrzeni około czterystu kroków. Tędy mogli się wycofać nasi, których tak daleko poniósł nierozważny zapał. Przyszło im walczyć w najgorszych warunkach, bo i w ciasnocie, i w dole, gdzie żaden pocisk z góry nie padał na próżno. Trzymali się jednak męstwem i wytrwałością, nieczuli na rany. A tamtym przybywało sił, gdyż coraz dosyłano im świeże kohorty z obozu przez miasto i zdrowi zastępowali wyczerpanych. To samo musiał robić i Cezar, posyłając nowe kohorty dla zluzowania tych, co z sił opadli.

Tak walczono bez przerwy pięć godzin. Nasi coraz bardziej uginali się pod przeważającą liczbą i zużyli już wszystkie pociski, wreszcie dobyli mieczów i uderzyli na kohorty stojące w górze: kilka z nich rozbili, resztę zmusili do ucieczki. Odepchnąwszy ich pod mury, a częściowo wpędziwszy w popłochu do miasta, uzyskali łatwy odwrót. Konnica zaś nasza, znajdująca się po obu bokach, chociaż stała w dole, potrafiła jednak z najwyższym męstwem wjechać na górę i uwijając się między dwoma szykami, zapewniła naszym wygodniejszy i bezpieczniejszy odwrót. Taka była ta bitwa, prowadzona że zmiennym szczęściem. Z naszych w pierwszym starciu padło około siedemdziesięciu, wśród nich Kwintus Fulginiusz, pierwszy centurion XIV legionu, dzięki niepospolitemu męstwu wyniesiony na to stanowisko z niższych stopni. Rannych było ponad sześciuset. Z ludzi Afraniusza poległo ponad dwustu żołnierzy, czterech centurionów i Tytus Cecyliusz, centurion prymipilarny. Każda ze stron sobie przypisywała zwycięstwo: afranianie, chociaż w powszechnej opinii uchodzili za słabszych, szczycili się, że tak długo dotrzymali pola w walce wręcz i znieśli pierwsze natarcie i że od początku zajmowali pagórek, który był przyczyną bitwy; nasi natomiast powoływali się na fakt, że w nierównym polu i z nierównymi siłami wytrzymali pięciogodzinną bitwę, że z mieczami w ręku wdarli się na górę i że zająwszy tam pozycję, zmusili przeciwników do odwrotu i wpędzili do miasta. Pagórek, o który toczyła się bitwa, ludzie Afraniusza silnie obwarowali i obsadzili załogą. W dwa dni później przyszło niespodzianie nowe niepowodzenie.

Zerwała się nawałnica, jakiej nigdy w tych stronach nie pamiętano. Ze wszystkich gór spłynęły śniegi, rzeka wezbrała, w jednym dniu zerwała oba mosty zbudowane przez Fabiusza. Wynikły stąd wielkie kłopoty dla wojska. Jak bowiem wyżej podano, obozy znajdowały się między dwiema rzekami, Sikoris i Cinga, oddalonymi od siebie o trzydzieści tysięcy kroków, a skoro teraz żadnej z nich nie można było przejść, wszyscy musieli tłoczyć się w tej ciasnocie. Ani gminy, które się przyłączyły do Cezara, nie mogły dostarczać zboża, ani ci z naszych, co trochę dalej poszli za paszą, nie mogli wrócić zza rzek, ani wielkie transporty z Italii i Galii nie mogły dotrzeć do obozu. Był zaś czas bardzo trudny: zboża nie było w spichlerzach, a na polach jeszcze nie dojrzało, nie miały go również gminy okoliczne, gdyż Afraniusz prawie wszystko zwiózł do Ilerdy, a co jeszcze zostało, Cezar już dawno zużył. Bydło (najbliższa pomoc w niedostatku) z całego sąsiedztwa odesłano z powodu działań wojennych w dalsze strony. Nasze oddziały, wychodzące na zbieranie paszy lub zboża, były ścigane przez lekkozbrojnych Luzy t ano w i cetratów z Hiszpanii Bliższej, dobrze znających te okolice i z łatwością przepływających rzekę na pęcherzach, w które, powszechnym u nich zwyczajem, zaopatrują się idąc do wojska.

Tymczasem u Afraniusza było wszystkiego pod dostatkiem. I paszę miał w wielkiej obfitości, i moc zboża, o które się zawczasu postarał i które zwiózł do Ilerdy, a jeszcze mu wciąż znoszono z całej prowincji. Te wygody zapewniał bez żadnego niebezpieczeństwa most pod Ilerdą oraz nietknięte zarzecze, dokąd Cezar nie miał w ogóle dostępu. Powódź trwała kilka dni. Cezar starał się naprawić mosty, ale nie pozwalała mu na to wezbrana rzeka, a i kohorty nieprzyjacielskie rozstawione na brzegu przeszkadzały w robocie, tym bardziej że sprzyjał im układ naturalny rzeki i jej wysokie wody, a mieli i tę przewagę, że z całego brzegu mogli rzucać pociski w jedno miejsce, i to wąskie. Było trudno pracować na bystrym nurcie i jednocześnie osłaniać się od pocisków.

Donoszą Afraniuszowi, że nad rzeką stanęły wielkie posiłki przeznaczone dla Cezara. Byli tam łucznicy z Rutenów, jeźdźcy z Galii z mnóstwem wozów i taboru, jak zwyczajnie u Galów. Byli poza tym ludzie rozmaici, około sześciu tysięcy z niewolnikami i dziećmi. Szli bez ładu, bez dowództwa, jak kto chciał, wolni od trwogi, w swobodzie dawnych czasów i bezpiecznych dróg. Była tam i szlachetna młodzież, synowie senatorów i rycerzy, były poselstwa od miast, byli i wysłannicy Cezara. Rzeki ich zatrzymały. Na ich zgubę wyrusza nocą Afraniusz z całą konnicą i trzema legionami. Jeźdźcy przodem wysłani wpadają na niczego się nie spodziewających. W lot jednak konni Galo wie zbroją się i stają do bitwy. Dopóki można było walczyć w równym boju, wytrzymali w swej szczupłej liczbie przeważające siły wroga, lecz gdy ukazały się znaki legionów, wycofali się z małymi stratami w pobliskie góry. Ta bitwa przyniosła naszym zbawienną zwłokę: mieli czas przenieść się na wzgórza. Straciliśmy w tym dniu około dwustu łuczników, kilku jeźdźców, niewielką liczbę ciurów i zwierząt jucznych.

Przez te wypadki wzrosła drożyzna, wpływa na nią bowiem nie tylko bieżący niedostatek, ale i lęk przed przyszłością. Cena za jeden modius doszła już do pięćdziesięciu denarów, brak zboża zmniejszał siły żołnierzy, a trudności zwiększały się z każdym dniem. Tak więc w kilka dni nastąpiła wielka zmiana położenia i los ku temu się przechylał, że nasi mieliby cierpieć brak najkonieczniejszych rzeczy, a tamci obfitować we wszystko i górować nad nami. Gminom, które się opowiedziały za nim, Cezar nakazał dostarczyć bydła w braku zboża, rozesłał służbę z taborów po dalszych okolicach i wszelkimi środkami starał się zaradzić biedzie.

Afraniusz, Petrejusz i tch przyjaciele rozpisywali się o tym wszystkim w listach do swoich stronników w Rzymie - obszernie i z przesadą. Niejedno plotka zmyśliła, tak że wydawało się, jakoby wojna była na ukończeniu. Gdy te listy i wieści dotarły do Rzymu, zaczęto się cisnąć do domu Afraniusza z gratulacjami. Wielu wyjechało z Italii do Pompejusza - jedni, chcąc pierwsi przynieść takie nowiny, drudzy, aby nie wyglądało, że czekają na wynik wojny, i żeby się nie zjawić na ostatku.

Wszystkie drogi były obsadzone przez pieszych i jezdnych Afraniusza, mostów nie dało się naprawić. W tej ostateczności Cezar każe budować statki, z jakimi zapoznał się w Brytanii. Kil i szpągi robiło się z lekkiego drzewa, resztę kadłuba z wikliny i okrywało się skórami. Gdy były gotowe, przewozi je nocą na połączonych wozach o dwadzieścia dwa tysiące kroków od obozu i na tych statkach przeprawia przez rzekę żołnierzy, którzy znienacka zajmują pagórek tuż nad brzegiem. Zanim się nieprzyjaciel spostrzegł, już go obwarowano. Tam przerzuca następnie jeden legion i w dwa dni buduje most, prowadząc roboty z obu stron jednocześnie. Mógł wreszcie dać bezpieczną drogę transportom i tym, co wyszli na poszukiwanie zboża, i sprawa wyżywienia zaczęła się poprawiać.

Tego samego dnia przerzucił za rzekę znaczną część konnicy. Napadłszy znienacka na beztrwożnych i rozproszonych furażerów Afraniusza, nasi jeźdźcy uprowadzają moc zwierząt i ludzi, a gdy wysłano przeciw nim lekkie kohorty, dzielą się zręcznie na dwie grupy - jedna osłania zdobycz, druga stawia czoło napastnikom. Tamci uciekają, ale jedna z kohort, która zbyt zuchwale wysunęła się noża szyk bojowy, zostaje odcięta, otoczona i wybita do nogi. Nasi jeźdźcy cali i zdrowi, z wielką zdobyczą, przez ten sam most, którym przeszli, wracają do obozu. Gdy się to dzieje pod Ilerdą, Marsylijczycy, za radą Domicjusza, spuszczają na morze siedemnaście wielkich okrętów, z których jedenaście o krytych pokładach. Dodają jeszcze wiele innych statków, aby naszą flotę już samą liczbą przerazić. Wsadzają na statki mnóstwo łuczników, mnóstwo Albików, o których wyżej była mowa, zachęcają ich nagrodami i obietnicami. Część statków zastrzega sobie Domicjusz i obsadza je kolonami i pastuchami, jakich zabrał ze sobą. Z tak wyposażoną flotą, bardzo dufni, wypływają przeciw naszym okrętom, którymi dowodził Decimus Brutus. Stały one u wyspy leżącej na wprost Marsylii.

Brutus daleko nie dorównywał im liczbą okrętów, za to Cezar przydzielił mu wybranych ze wszystkich legionów najdzielniejszych żołnierzy, przedchorągiewnych, centurionów, którzy sobie tę służbę sami wyprosili. Przygotowali oni żelazne haki i osęki, zaopatrzyli się w wielką liczbę dzid, oszczepów i innych pocisków. Na wieść o zbliżaniu się nieprzyjaciela wyprowadzają okręty z przystani i zawiązują bitwę. Z obu stron walczono z wielką odwagą i zaciętością, Albikowie mało co ustępowali naszym w dzielności - twardzi górale, zaprawieni do broni. Rozstawszy się dopiero co z Marsylijczykami, pamiętali ich świeże obietnice, a znów pasterze Domicjusza, podnieceni nadzieją wolności, starali się w oczach pana okazać gorliwość. Mając szybkie statki i doskonałych sterników, Marsylijczycy wymykali się i unikali spotkania, a jeśli tylko mieli dość wolnej przestrzeni, rozwijali się w długi szereg, aby nas otoczyć, albo w kilka statków napadali na pojedyncze z naszej floty, albo przepływali tak blisko, by nam obrywać wiosła, i dopiero gdy bezpośrednie starcie było nieuniknione, odwoływali się już nie do zręczności sterników i do forteli, ale do męstwa swoich górali. U nas nie było ani tak wyćwiczonych wioślarzy, ani tak doświadczonych sterników: przeniesieni nagle ze statków handlowych, nie znali nawet nazw osprzętu, nie mogli sobie również poradzić z powolnością tych ciężkich okrętów. Zbudowane bowiem naprędce z mokrego drzewa, nie były zdolne do zwinnych obrotów. Lecz skoro nadarzyła się sposobność do bezpośredniego starcia, bez wahania rzucali jeden statek przeciw dwom, przyciągali je żelaznymi hakami, walczyli na obie strony, wreszcie wskakiwali na pokład nieprzyjaciela, czynili rzeź wśród Albików i pastuchów, zatapiali okręty, inne razem z załogą chwytali, reszta uciekła do portu. Marsylijczycy stracili w tym dniu dziewięć okrętów razem z tymi, które się dostały w nasze ręce. Dowiaduje się o tym Cezar pod Ilerdą. A właśnie z naprawą mostu nastąpiła szybka odmiana losu. Przeciwnicy, nastraszeni męstwem naszych jeźdźców, już mniej swobodnie, mniej odważnie grasowali; czasem odsuwali się niedaleko od obozu, aby mieć prędki odwrót, i szukali paszy na szczupłej przestrzeni, kiedy indziej dalekim okrążeniem omijali nasze straże i konne placówki, za lada porażką, a nieraz na sam widok konnicy, choćby z daleka,w połowie drogi porzucali wszystko i uciekali. W końcu przez kilka dni wcale się nie pokazywali, a potem wbrew powszechnemu zwyczajowi wychodzili na furaż nocą.

Tymczasem Oskijczycy i podlegli im Kalagurytanie wysyłają do Cezara z obietnicą, że się poddadzą pod jego rozkazy. Za ich przykładem idą Tarakończycy i Jacetanie, i Ausetanie, a w kilka dni później Ilurgawończycy, którzy graniczą z rzeką Hiberus. Od wszystkich żąda, by go zaopatrywali w zboże. Przyrzekają i zaraz zaczynają je zwozić, ściągnąwszy zewsząd, jakie się dało, zwierzęta juczne. Na wiadomość o stanowisku swojej gminy kohorta Ilurgawończyków opuszcza Afraniusza i przechodzi do Cezara. Wielka naraz zmiana położenia. Zbudowanie mostu, przyłączenie się pięciu wielkich gmin, usprawnienie dostaw zboża, rozwianie się pogłosek o legionach, które rzekomo prowadził Pompejusz przez Mauretanię na pomoc Afraniuszowi - to wszystko miało ten skutek, że wiele z odleglejszych gmin opowiedziało się za Cezarem, porzucając Afraniusza. Przeciwnicy byli przerażeni. Cezar z tego korzysta i aby konnica nie musiała zawsze nakładać tyle drogi przez most, wybiera stosowne miejsce, każe kopać rowy szerokości trzydziestu stóp, do nich odprowadza część wód Sikoris i uzyskuje bród na rzece. Afraniusz i Petrejusz bardzo się zlękli, że zostaną całkiem odcięci od zboża i paszy wobec znakomitej przewagi, jaką Cezarowi dawała konnica. Postanawiają sami ustąpić i przenieść wojnę do Celtyberii. Przemawiało za tym i to, że u barbarzyńców imię Cezara było raczej nieznane, a Pompejusza albo się bali, jeśli w poprzedniej wojnie stali po stronie Sertoriusza, albo go kochali, jeśli wtedy byli mu wierni i za swoją wierność obsypani dobrodziejstwami. Tam więc nasi przeciwnicy spodziewali się licznej jazdy i wielu innych posiłków i zamyślali wojnę przeciągnąć do zimy w dogodnym terenie. Nakazują więc ściągać statki z całej rzeki Hiberus i odprowadzać do Oktogezy, miasta nad Hiberem w odległości trzydziestu tysięcy kroków od obozu. W tej części rzeki robią most z połączonych statków i przerzucają dwa legiony na drugi brzeg Sikoris. Dookoła obozu sypią wał na dwanaście stóp.

Zwiadowcy donieśli o tym Cezarowi. Najwyższym wysiłkiem żołnierzy, którzy dzień i noc pracowali nad odwróceniem rzeki, zdołano osiągnąć tyle, że jeźdźcy, chociaż z wielkim, mozołem, mogli jednak i odważali się przechodzić rzekę, pieszym natomiast woda sięgała do barków i powyżej piersi, a bystrość nurtu była równie niebezpieczna jak głębokość. Wtem przyszły jednocześnie dwie nowiny: że most na Hiberze jest już na ukończeniu i że w Sikoris znaleziono bród.

Tamci uznali, że trzeba się śpieszyć z wymarszem. Zostawiwszy w Ilerdzie załogę z dwóch kohort posiłkowych, ze wszystkimi siłami przeprawiają się przez Sikoris i łączą się w jednym obozie z dwoma legionami, które już wcześniej przerzucili. Cezarowi pozostawało tylko nękać i szarpać pochód nieprzyjaciela podjazdami konnicy. Nasz most zmuszał do tak wielkiego okrążenia, że tamci znacznie krótszą drogą mogli dotrzeć do Hiberu. Wysłani jeźdźcy przechodzą rzekę i gdy Petrejusz i Afraniusz o trzeciej straży zwinęli obóz, pojawiają się nagle na jego tyłach, szerzą zamieszanie, opóźniają i utrudniają pochód.

O świcie ze wzgórzy przyległych do obozu Cezara można było widzieć, jak nasza konnica naciera gwałtownie na ich tylne straże, jak zatrzymuje i odrywa od reszty wojsk ostatnie szeregi, a kiedy wszystkie kohorty odwracają się do ataku, umyka z pola i niebawem znów następuje im na pięty. Po całym obozie gromadzili się żołnierze i ubolewali, że nieprzyjaciela z rąk się wypuszcza, że się niepotrzebnie wojnę przedłuża. Przychodzili do centurionów i trybunów wojskowych i zaklinali, żeby powiedzieli Cezarowi: "niech się nie ogląda na ich trudy i niebezpieczeństwa, ponieważ są gotowi, mogą i mają odwagę przejść rzekę tak samo jak konnica". Cezar wzdragał się rzucać wojsko w nurt rzeki przy tak wysokim stanie wody, ale, poruszony ich zapałem i okrzykami, uznał, że trzeba spróbować. Ze wszystkich centurii każe wybrać słabszych żołnierzy, których odwaga albo siły nie sprostałyby zadaniu, i zostawia ich razem z jednym legionem jako załogę obozu. Resztę legionów bez ciężkiego uzbrojenia wyprowadza i ustawiwszy w górze i w dole rzeki wielką liczbę zwierząt jucznych, przeprawia wojsko na drugi brzeg. Tylko niewielu zniósł prąd, ale konnica ich wyłowiła i uratowała, tak że nikt nie zginął. Zaraz po przeprawie ustawia szeregi i prowadzi je w potrójnym szyku. A taki zapał był w żołnierzach, że chociaż tyle czasu zabrała im rzeka i musieli nadrobić sześć tysięcy kroków, przed dziesiątą godziną dnia doścignęli tych, co wyszli o trzeciej straży nocnej.

Zobaczywszy ich z daleka, Afraniusz z Petrejuszem przerazili się tą niespodzianką tak, że zajęli wzgórza i uszykowali się do bitwy. Cezar dał wojsku wytchnąć na polu, aby nie rzucać do walki wyczerpanych żołnierzy, gdy jednak tamci ruszyli naprzód, poszedł w trop za nimi i nękał ich po drodze. Musieli stanąć obozem wcześniej, niż zamierzali. Były bowiem blisko góry i o pięć tysięcy kroków dalej szłoby się trudnym wąwozem. Mieli chęć wejść w te góry i uwolnić się od konnicy Cezara, a obsadziwszy wąwozy zatrzymać nasz pochód, podczas gdy sami bezpiecznie i spokojnie dotarliby do Hiberu. Powinni się byli na to ważyć i doprowadzić do skutku wszelkimi sposobami, lecz zmęczeni całodzienną walką i drogą, odłożyli rzecz do jutra. Cezar też zakłada obóz na najbliższym wzgórzu.

Około północy nasi jeźdźcy przyłapali afranianów, którzy w poszukiwaniu wody zapuścili się trochę za daleko, i od nich dowiedział się Cezar, że wodzowie nieprzyjacielscy po cichu wyprowadzają wojsko. Zaraz każe dać sygnał do zwijania obozu. Posłyszawszy u nas zgiełk, tamci odwołują wymarsz w obawie, że im przyjdzie walczyć wśród nocy, pod ciężarem bagażu, albo że konnica Cezara zamknie ich w wąwozach. Nazajutrz Petrejusz z garstką jeźdźców rusza potajemnie na zwiady. W tym samym celu Cezar posyła Lucjusza Decydiusza Saksę z niewielkim oddziałem. Każdy z nich to samo donosi: pięć tysięcy kroków idzie się równiną, po czym następuje okolica dzika i górzysta. Kto pierwszy zajmie wąwozy, będzie dlań fraszką nie dopuścić przeciwnika. Petrejusz i Afraniusz zwołali radę wojenną, by się zastanowić nad porą wymarszu. Wielu doradzało iść nocą: można dotrzeć do wąwozów, zanim się kto spostrzeże. Inni, powołując się na wczorajszy alarm nocny w obozie Cezara, twierdzili, że niepodobna wyjść po kryjomu. W nocy - mówili - jeźdźcy Cezara wszędzie się kręcą, pilnują dróg i całej okolicy, a nocnych bitew należy unikać, bo w wojnie domowej lada popłoch sprawia, że żołnierz raczej trwogą daje się powodować niż przysięgą. Za dnia natomiast działa poczucie wstydu, gdy się wie, że wszystkie oczy patrzą, a także postrach trybunów wojskowych i centurionów: tym się żołnierzy trzyma w karbach i zmusza do posłuszeństwa. Bezwzględnie trzeba się za dnia przedzierać: chociaż nie obejdzie się bez pewnych strat, główne jednak siły dotrą nietknięte na miejsce przeznaczone. To zdanie zwyciężyło, postanowiono wyruszyć nazajutrz o świcie.

Cezar zbadawszy okolicę, z pierwszym brzaskiem wyprowadza wojsko z obozu i ciągnie dalekim okrążeniem po bezdrożach. Drogi bowiem idące do Hiberu i Oktogezy były odcięte przez leżący naprzeciw obóz wrogów. Musiał przechodzić przez wielkie i niedostępne kotliny, w wielu miejscach stawały na przeszkodzie urwiste skały, gdzie żołnierze podawali sobie oręż z rąk do rąk i szli nie uzbrojeni, jedni drugich podnosząc do góry. Tak odbyli znaczną część drogi. Nikt się jednak nie cofał przed tymi trudami, w przekonaniu, że wszystkie kłopoty się skończą, jeśli zdołają odciąć nieprzyjaciela od Hiberu i dostaw zboża.

Żołnierze Afraniuszowi radośnie wybiegli z obozu, aby się nam przypatrzyć i urągać, że przyciśnięci głodem uciekamy z powrotem pod Ilerdę. Szliśmy bowiem w innym kierunku, niż to było naszym zamiarem, i wydawało się, że idziemy w przeciwną stronę. A ich wodzowie nie szczędzili sobie pochwał, że zostali w obozie. Utwierdzali się w tym mniemaniu, wiedząc, że wyruszyliśmy spod Ilerdy bez zwierząt jucznych i taboru, i byli pewni, że nie zdołamy znieść dłużej niedostatku. Lecz skoro zobaczyli, że nasze wojsko skręca powoli na prawo, a przednie straże już mijają ich obóz, nikt nie był tak opieszały i gnuśny, by nie sądził, że trzeba natychmiast wyjść i zabiec nam drogę. Wezwano do broni i wszystkie siły, z wyjątkiem paru kohort zostawionych na straży, podążyły prosto do Hiberu.

Wszystko zależało od szybkości: kto pierwszy zajmie wąwozy i góry. Lecz Cezara opóźniały trudne drogi, Afraniusza zaś nękająca go nasza konnica. U nich jednak rzeczy tak stały, że jeśliby pierwsi dotarli do gór, uniknęliby wprawdzie niebezpieczeństwa, ale za to przepadłyby im wszystkie tabory i kohorty pozostawione w obozie: odciętym przez wojska Cezara nie mogliby w żaden sposób przyjść z odsieczą. Pierwszy zakończył ten wyścig Cezar i zszedłszy z wysokich skał na równinę, ustawił się w szyku bojo wym, oczekując nieprzyjaciela. Afraniusz, mając na tyłach naszą konnicę, a przed sobą widząc wrogie szeregi, dopada jakiegoś wzgórza i tam staje. Stąd wysyła cztery kohorty cetratów na górę najwyższą w całej okolicy. Każe im biec pędem i zająć ją, aby sam mógł później tam się przenieść z całym wojskiem i zmieniwszy kierunek przejść górami do Oktogezy. Cetraci biegli zakolem, co zobaczywszy nasza konnica wpada na nich, tamci ani przez chwilę nie mogą się opierać jej przemocy, zostają otoczeni i w oczach obu wojsk wybici do nogi.

Nadarzała się sposobność dobrze rzecz poprowadzić. Jakoż nie uszło uwagi Cezara, że wojsko, przerażone klęską, na którą patrzyło własnymi oczami, nie jest zdolne do oporu, zwłaszcza otoczone ze wszystkich stron przez konnicę i wystawione na walkę w równym i otwartym polu. Wszyscy domagali się od Cezara, by wydał bitwę. Przybiegali doń legaci, centurionowie, trybuni wojskowi. Żołnierze - mówili - są jak najbardziej gotowi, a u tamtych strach aż nadto widoczny: ani swoim nie pośpieszyli na pomoc, ani się nie ruszyli ze wzgórza, zaledwie zdołali wytrzymać atak konnicy, a teraz stłoczeni, ze sztandarami zebranymi w jedno miejsce, nie pilnują ani szeregów, ani sztandarów. I dodali jeszcze: że jeśli się Cezar lęka walczyć na nierównym terenie, znajdzie niebawem sposobność wybrać sobie miejsce dogodne, gdyż brak wody zmusi Afraniusza do odejścia. Cezar miał nadzieję, że skończy rzecz bez walki i bez strat w ludziach, skoro odetnie przeciwnikom dowóz zboża. Po cóż miałby tracić, nawet w pomyślnej bitwie, choćby małą liczbę żołnierzy? Po co narażać na rany ludzi tak dla niego zasłużonych? Po co kusić los? Czyż nie jest obowiązkiem wodza zwyciężać tak samo sprytem jak mieczem? Litował się również nad tymi współobywatelami, którzy musieliby zginąć, i wolał osiągnąć swój cel, zachowując ich przy zdrowiu i życiu. U wielu nie znajdował uznania, a żołnierze jawnie między sobą mówili, że skoro się przepuści taką sposobność, nie będą walczyć, nawet gdy Cezar tego zażąda. On jednak trwa przy swoim i ustępuje nieco pola, by zmniejszyć obawy nieprzyjaciół. Korzystają z tego Petrejusz i Afraniusz i wycofują się do obozu. Cezar rozstawia posterunki na górach, zamyka wszystkie drogi do Hiberu i okopuje się możliwie najbliżej obozu nieprzyjacielskiego.

Nazajutrz dowództwo nieprzyjacielskie, straciwszy wszelką nadzieję na zboże i dostęp do Hiberu, naradzało się, co pozostaje do zrobienia. Były dwie drogi: jedna - wrócić do Ilerdy, druga - iść na Tarakonę. Podczas narady przychodzi wiadomość, że nasza konnica napadła na ich ludzi, którzy wyszli po wodę. Rozstawiają gęsto posterunki konnicy i kohort posiłkowych, a między nimi umieszczają kohorty legionowe i zaczynają sypać wał od obozu do wody: kiedy on będzie gotów, zniosą posterunki i za wałem będą mogli bezpiecznie zaopatrywać się w wodę. Petrejusz i Afraniusz dzielą się między sobą kierownictwem robót i w tym celu oddalają się znacznie od obozu. Z ich odejściem nastręcza się sposobność do nawiązania rozmów między żołnierzami obu stron. Zaczynają gromadnie wychodzić i który miał w naszym obozie znajomego lub ziomka, szuka go i wywołuje. Przede wszystkim dziękują nam, żeśmy ich wczoraj oszczędzili, gdy byli w takim popłochu: "Dzięki wam żyjemy". Następnie wypytują, czy można zaufać naszemu wodzowi i czy dobrze zrobią, jeśli mu się powierzą; wyrażają żal, że nie uczynili tak z samego początku, zamiast bić się z przyjaciółmi i krewniakami. Ośmieleni tymi rozmowami żądają, by im nasz wódz zapewnił życie Petrejusza i Afraniusza, nie chcą bowiem uchodzić za takich, co uknuli zbrodnię i zdradzili swoich Skoro im to zostanie przyrzeczone, gotowi zaraz przejść że sztandarami. Wysyłają do Cezara przedniejszych centurionów dla ułożenia warunków zawieszenia broni.

Tymczasem jedni prowadzą swoich znajomych do obozu, aby ich ugościć, drudzy sami są zapraszani, w końcu wygląda, jakby dwa obozy połączyły się w jeden. Ten i ów z trybunów wojskowych i centurionów przychodzi do Cezara, aby mu się polecić. To samo robią książęta hiszpańscy, których Afraniusz i Petrejusz wezwali do siebie i zatrzymali jako zakładników. Szukali u nas znajomych i takich, z którymi wiązało ich prawo gościnności: każdy chciał mieć kogoś, kto by go przedstawił Cezarowi. Nawet młodziutki syn Afraniusza układał się z Cezarem przez legata Sulpicjusza, aby sobie i ojcu zapewnić bezpieczeństwo. Było ogólne wesele, wszyscy sobie winszowali - i ci, co uniknęli tak wielkich niebezpieczeństw, i ci, co bez własnych strat dokonali tak wielkich rzeczy, a w powszechnym uznaniu Cezar zbierał owoce swojej tradycyjnej łagodności, wszyscy pochwalali jego taktykę. Afraniusz, gdy mu o tym doniesiono, porzuca zaczęte roboty i wraca do obozu, gotów, jak się zdawało, spokojnie i z rozwagą ducha znieść, cokolwiek się zdarzy. Petrejusz natomiast nie traci głowy. Uzbraja swoją czeladź, bierze pretoriańską kohortę cetratów, garść jazdy barbarzyńskiej i wyborowych żołnierzy, których miał zwykle przy sobie jako straż przyboczną, znienacka przylatuje pod wały, przerywa bratanie się wojsk, naszych odpędza od swojego obozu, a kogo dopadnie - zabija. Zaskoczeni nagłym niebezpieczeństwem, skupiają się w gromadkę, lewe ramię owijają płaszczem, dobywają mieczów i odcinają się ce t ratom i jeźdźcom, czując za sobą własny obóz, do którego się wycofują i skąd śpieszą im na pomoc kohorty stojące przy bramach.

Po czym Petrejusz obchodzi z płaczem manipuły i zaklina żołnierzy, by ani jego, ani Pompejusza, który jest ich wodzem, nie wydawali na kaźń przeciwnikom. Robi się od razu zbiegowisko wokół pretorium. Petrejusz każe im przysiąc, że nie opuszczą szeregów, nie zdradzą dowódców, że nikt osobno nie będzie myślał o swoim ocaleniu. Sam najpierw składa przysięgę, następnie zniewala Afraniusza, dalej idą trybuni wojskowi i centurionowie, wreszcie tę samą przysikoggę składają żołnierze, centuria za centurią. Pada rozkaz, by każdy przyprowadził żołnierzy Cezara, jeśli ktoś ich u siebie ukrywa.

Sprowadzonych zabijają na oczach wszystkich przed pretorium. Ten i ów jednak zdołał ukryć u siebie swojego gościa i nocą wyprawił go za wały. Postrach rzucony przez wodzów, okrutna kaźń naszych ludzi, nowa więź przysięgi zniosły nadzieję tak już bliskiej kapitulacji, zmieniły nastrój żołnierzy, wszystko wróciło do pierwotnego stanu wojny. Tymczasem Cezar każe odszukać i odesłać z powrotem wszystkich żołnierzy nieprzyjacielskich, jacy podczas rozmów znaleźli się w naszym obozie. Niektórzy jednak trybuni wojskowi i centurionowie zostali u niego dobrowolnie. Miał on ich później w wielkim szacunku: centurionom przywrócił dawne stopnie, rycerzom rzymskim godność trybunów. Afranianie cierpieli na brak paszy, w wodę zaopatrywać się było im trudno. Legioniści mieli trochę zboża, ponieważ rozkazano im wynieść z Ilerdy siedmiodniowy zapas, ale cetraci i ludzie z wojsk posiłkowych nie mieli nic, jako że ich zasoby pieniężne były szczupłe, a ciała nie przyzwyczajone do dźwigania ciężarów.

Wielu z nich co dzień uciekało do Cezara. W tym położeniu najlepszą radą było wrócić do Ilerdy, gdzie zostało jeszcze nieco zboża. A wierzyli, że da się tam coś obmyślić i na przyszłość. Tarakona leżała za daleko: na takiej przestrzeni niejedno może się przytrafić. Przyjąwszy ten plan ruszają w drogę. Cezar wysyła za nimi konnice, by szarpała i zatrzymywała tylne straże, i sam ciągnie ze swoimi legionami. Ani przez chwilę ich ostatnie szeregi nie przestawały ucierać się z naszymi jeźdźcami.

Taki zaś był rodzaj tych bitew. Tylne straże zamykały lekkozbrojne kohorty i niektóre z nich zatrzymywany się, gdy wojska szło przez równinę, jeśli natomiast wypadło wspinać się na górę, sama natura odwracała niebezpieczeństwo, ponieważ ci, co stali wyżej, bronili tych, co za nimi wchodzili. Lecz gdy zdarzyła się kotlina albo pochyłość, idący naprzód nie mogli wspierać tych, co nadążali za nimi, i wtedy groziło wielkie niebezpieczeństwo, ponieważ nasi jeźdźcy, stojąc na górze, razili ich z tyłu pociskami. Nie było innej rady, jak za zbliżeniem się do takich miejsc zatrzymywać legiony i ostrym atakiem odeprzeć wpierw naszą konnicę, a potem biegiem całe wojsko spuszczało się w kotlinę; gdy ją przebyło, znów na najbliższej wyżynie ustawiało się w szeregach. Z własnej konnicy, choć licznej, nie mieli żadnego pożytku: tak była zastraszona poprzednimi bitwami, że musiano ją wziąć w środek i z obu stron osłaniać szeregami piechoty. Żaden jeździec nie mógł zboczyć z drogi, żeby go zaraz nie złapała konnica Cezara.

Wśród takich utarczek posuwano się naprzód z wolna i ostrożnie, często się zatrzymując, by iść na pomoc napadniętym oddziałom. Tak się właśnie zdarzyło. Uszedłszy cztery tysiące kroków, okrutnie nękani przez konnicę, zajmują wysoką górę i tam się oszańcowują od strony nieprzyjaciela; zwierzętom nie zdejmują juków. Widząc jednak, że Cezar rozbija obóz i ustawia namioty, a jeźdźców wysyła po paszę, zrywają się nagle i około szóstej godziny tego samego dnia ruszają w drogę, w nadziei, że będą mieli jakiś czas spokój pod nieobecność naszej konnicy. Ledwo to Cezar spostrzegł, zostawia tabory, przy nich kilka kohort, a sam, pozwoliwszy legionom na krótki odpoczynek, rusza w trop za nieprzyjacielem. O dziesiątej każe się dołączyć tym, co wyszli za paszą, a konnicę odwołać. Zaraz wraca ona do swej codziennej służby.

Ostra walka wywiązuje się u tylnych straży nieprzyjacielskich, niewiele brakowało, żeby zaczęły uciekać, sporo żołnierzy, nawet kilku centurionów, poległo. Jednocześnie nadciągały główne siły Cezara, zagrażając całemu wojsku.

Nieprzyjaciel nie mógł ani wyszukać odpowiedniego miejsca na obóz. ani posuwać się dalej, musiał w końcu stanąć w niedogodnym polu, daleko od wody. Lecz z przyczyn wyżej podanych Cezar ani go bitwą nie trapi, ani nie pozwala swoim rozbijać namiotów, żeby wszyscy byli gotowi do pościgu, jeśliby się nieprzyjaciel ruszył, czy to za dnia, czy w nocy. Tamci zaś, widząc złe położenie obozu, przez całą noc coraz dalej odsuwają szańce i przechodzą z jednego miejsca na drugie. To samo nazajutrz od wczesnego świtu, przez cały dzień. W ten sposób coraz bardziej oddalali się od wody, wybiejrając jedno zło jako lekarstwo na drugie. Pierwszej nocy nikt u nich nie wychodzi po wodę, nazajutrz, zostawiwszy załogę w obozie, wyprowadzają do wody całe wojsko, po paszę nikt nie idzie. Cezar wolał, żeby ich trapiły te niedole i żeby ich raczej zmusić do poddania się, niż staczać bitwę. Usiłuje jednak zamknąć ich wałem i fosą, aby jak najbardziej przeszkodzić nagłym wypadom, do których, jak sądził, będą zmuszeni. Oni zaś z braku paszy, i aby lżej było wyruszyć w drogę, każą zabić wszystkie zbędne zwierzęta juczne.

Na tych zajęciach i planach schodzą dwa dni. Trzeciego dnia roboty Cezara już znacznie posunęły się naprzód. Nieprzyjaciel, chcąc przeszkodzić w wykończeniu wałów, około dziewiątej daje sygnał, wyprowadza legiony i ustawia pod swoim obozem. Cezar odwołuje żołnierzy od robót, zbiera całą konnicę, sprawia szyki: przynosiło bowiem wielką szkodę wrażenie, że unika bitew wbrew swojej sławie i dobremu imieniu, jakie miał u wojska. Lecz ze znanych powodów wciąż nie chciał walczyć, a tym bardziej teraz, kiedy na tak szczupłej przestrzeni nie mógł liczyć na całkowite zwycięstwo, nawet jeśliby zmusił nieprzyjaciół do ucieczki. Obozy bowiem były od siebie oddalone nie więcej niż o dwa tysiące kroków. Z tego dwie trzecie zajmowały uszykowane wojska, pozostawała tylko jedna trzecia do podbiegu i natarcia. Bliskość obozu zapewniała stronie pokonanej szybki odwrót. Z tego względu postanowił czekać, aż tamci uderzą, samemu nie zaczynać bitwy.

Szyk Afraniusza był podwójny z pięciu legionów, trzecią linię zajmowały, jako rezerwa, kohorty posiłkowe; Cezara potrójny, lecz na pierwszą linię wzięto po cztery kohorty z każdego legionu, za nimi po trzy z posiłkowych, i znów po trzy z każdego z pięciu legionów. Łucznicy i procarze pośrodku piechoty, konnica na skrzydłach. Cezar nie zaczynał pierwszy, tamtym snadź chodziło tylko o to, by zatrzymać roboty ziemne Cezara. Tak stali aż do zachodu słońca, po czym i jedni, i drudzy rozeszli się do obozów. Nazajutrz Cezar podjął przerwane roboty, tamci zaś próbowali brodu na rzece Sikoris, czy nie dałoby się przejść. Na to Cezar przerzuca za rzekę lekkozbrojnych Germanów wraz z częścią konnicy i wzdłuż brzegów gęsto rozstawia posterunki.

Wreszcie, ze wszystkich stron uciskani, gdy już czwarty dzień trzymano zwierzęta bez paszy, gdy nie było wody, drzewa, zboża, przeciwnicy proszą o rozmowę - jeśli możliwe - z dala od żołnierzy. Cezar odmawia i zgadza się tylko na jawne spotkanie. Posyłają Cezarowi jako zakładnika syna Afraniusza i przychodzą na miejsce wybrane przez Cezara. Afraniusz, którego słyszą oba wojska, mówi: ,,Nie możesz się gniewać ani na nas, ani na żołnierzy za to, żeśmy chcieli dochować wierności naszemu wodzowi, Gnejuszowi Pompejuszowi. Lecz już zadość uczyniliśmy obowiązkom i dosyć wycierpieliśmy. Brak nam wszystkiego, a teraz niemal jak dzikie zwierzęta jesteśmy osaczeni, nie mamy wody, nie możemy się swobodnie poruszać: ani ciało nie zniesie już więcej bólu, ani duch poniżenia. Uznajemy się za pokonanych, prosimy i zaklinamy, jeśli masz trochę litości - nie skazuj nas na śmierć". To wszystko wypowiada z największą pokorą i uległością.

Na to Cezar: "Tobie najmniej ze wszystkich przystoi skarżyć się i litować nad sobą. Wszyscy inni bowiem spełnili swój obowiązek - ja, który nie chciałem się bić nawet w dobrych warunkach, w miejscu i czasie dogodnym, aby nic nie stało na drodze do pokoju, moje wojsko, które nie pomnąc zniewag i wymordowania swoich towarzyszy zachowało i osłoniło twoich ludzi, na koniec twoi żołnierze, którzy z własnego popędu zaczęli rokowania o zawieszenie broni - wszyscyśmy mieli na względzie życie towarzyszy Całe wojsko kierowało się litością, tylko wodzowie nie chcieli słyszeć o pokoju: zdeptali prawa swobodnych rozmów i rozejmu, w najokrutniejszy sposób wymordowali ludzi nieostrożnych, którzy się dali zwieść rokowaniami. Teraz masz to, co zwykle spotyka upartych i bezczelnych: że o to się ubiegają i tego najchciwiej pragną, czym niedawno wzgardzili. Lecz ja nie chcę wyzyskać ani waszego upokorzenia, ani sprzyjających mi dziś okoliczności dla powiększenia własnych sił - żądam, byście rozpuścili wojska, które przez tyle lat żywiliście na moją zgubę. Boć nie w innym celu posłano do Hiszpanii sześć legionów, a siódmy tam zwerbowano, nie na co innego przygotowano tak wielką flotę i mianowano tak doświadczonych dowódców. Nie było to potrzebne dla uśmierzenia Hiszpanii ani na użytek prowincji, która dzięki długotrwałemu pokojowi nie potrzebowała żadnej pomocy.

To wszystko już z dawna było przeciw mnie zgotowane. Przeciw mnie ustanowiono prawa wojskowe nowej modły, pozwalające, by ten sam człowiek mógł kierować rządem siedząc u bram Rzymu i jednocześnie przez tyle lat nie wypuszczać z rąk dwóch najbardziej burzliwych prowincji, w których wcale się nie pokazywał. Przeciw mnie zakłócono prawny porządek, który zawsze dotąd nakazywał, by namiestników prowincji wysyłano po preturze i konsulacie, a nie z wyboru i uznania małej kliki. Przeciw mnie zniesiono przywileje wieku i narzucono dowództwo już wysłużonym w poprzednich wojnach. Tylko mnie jednemu odmówiono tego, co było przyznawane wszystkim imperatorom: że po szczęśliwym zakończeniu wojen mogli, jeśli nie z jakimś zaszczytem, to z pewnością bez hańby z wojskiem wrócić do domu i potem je rozpuścić. Wszystko jednak zniosłem cierpliwie i dalej będę znosił, i teraz nie myślę zatrzymywać odebranego wam wojska, co nie byłoby wcale trudne - wystarcza mi, że nie będą nim rozporządzać ci, którzy by go użyli przeciw mnie. A więc, jak powiedziałem, macie się wynosić z prowincji i rozpuścić wojsko. Jeśli to się stanie, nikomu nie zrobię krzywdy. To mój jedyny i ostateczny warunek pokoju". Z objawów radości można było poznać, jak wdzięcznym sercem żołnierze przyjęli wiadomość, że zamiast spodziewanej a słusznej kary spotyka ich nieoczekiwana nagroda odprawy. Skoro bowiem wszczął się spór, gdzie i kiedy ma to nastąpić, wszyscy głosem i ruchami rąk zaczęli dawać znaki z wału, na którym stali, żeby ich zaraz rozpuszczono: wszelkie uroczyste przysięgi na nic, jeśli się to na inny czas odłoży. Po krótkiej wymianie zdań postanowiono, że ci, co mają dom lub posiadłość w Hiszpanii, zostaną zwolnieni natychmiast, a reszta nad rzeką Warem. Cezar miał czuwać, by się im, nie stała krzywda i by nikt wbrew woli nie był zmuszony do przysięgi wojskowej.

Cezar obiecał dostarczać zboża od tej chwili, aż dojdą do Waru. Dodał również, że każdemu zostanie zwrócone to, co stracił podczas działań wojennych, o ile ta rzecz znajduje się u jego żołnierzy, swoim zaś żołnierzom wypłacił za te rzeczy pieniężne odszkodowanie według słusznej oceny. Jakiekolwiek później mieli żołnierze między sobą spory, z własnej woli przychodzili do Cezara, aby ich rozsądził. Tymczasem niewiele brakowało, a byłby wybuchł bunt w legionach Petrejusza i Afraniusza, które się domagały żołdu, a ci mówili, że jeszcze nie nadeszła pora wypłaty. Zwrócono się do Cezara i obie strony zgodziły się na to, co postanowił. W dwa dni później trzecią część wojska rozpuszczono, reszta szła za naszymi dwoma legionami, by jedni i drudzy mogli założyć obóz niedaleko od siebie. Cezar kazał tego dopilnować legatowi Kwintusowi Fufiuszowi Kalenowi. Jak było polecone, z dojściem do rzeki Warus rozpuszczono resztę żołnierzy.

Koniec wersji demonstracyjnej.

KSIĘGA DRUGA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA TRZECIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej