Gaius Juliusz Cezar

O WOYNIE FRANCUKIEY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZESTROGA.

TŁUMACZ

JAKIM ORDYNKIEM I SZYKIEM WOYSKA SWEGO, CEZAR FRANCYĄ ZWOIOWAŁ.

Księgi pierwsze.

SUMMA PIERWSZEY KSIĘGI,

HISTORYA.

Księgi wtore.

SUMNIA TEY KSIĘGI.

HISTORYA.

Księgi trzecie.

SUMMA TEY KSIĘGI.

HISTORYA.

Księgi czwarte.

SUMMA TEY KSIĘGI.

HISTORYA.

Księgi piąte.

SUMNA TEY KSIĘGI

HISTORYA.

Księgi szoste.

SUMMA TEY KSIĘGI.

HISTORYA.

Księgi siódme.

SUMMA TEY KSIĘGI.

HISTORYA.

Ksiegi osme.

SUMMA TEY KSIĘGI.

LIST HIRCIUSZOW

HISTORYA.

O WOYNIE FRANCUKIEY, KSIĄG SIEDMIORO

Gaius Juliusz Cezar

Osme, przez Sekretarza iego Aulusa Hircyusza Panze,przekładania Andrzeia Wargockiego.

PRZESTROGA.

Kommentaryusze Cezara, opisuiące woyny we Francyi i wyprawy do Anglii, w teraznieyszjych zwłaszcza chwilach, niosą wielkie nauki i budzą mnogie uwagi. Ninieysze ich przełożenie, miedzy dawnieyszemi Pisarzów Łacińskich tłumaczeniami niepoślednie trzymaiące mieysce, pewnie czytaiącego tym zadziwi, iż dotąd nieznaiome i zarzucone było; chociaż od roku 1608, w którym z druku wyszło, nikt drugi raz tey pracy nie przedsięwziął; i chociaż pytać się może godzi, czyli pod szczęśliwszemi piórami, w późnieyszych czasach nabyta ięzykowi naszemu płynność i gładkość, nadgradzaią ową zwięzłą prostotę i nieozdobną piękność, które tu często widzieć się daią?

Andrzey Wargocki kapłan przy kościele Krakowskim, oprócz tych ksiąg Cezara o woynie Francuskiey, tłumaczył Sallustiusza i Valeryusza Maxima: orthographia tu, według pierwotney edycyi Krakowskiey iest zachowana.

TŁUMACZ

Do Czytelnika.

Jako Rzymianie starzy, szturmowali i miast dobywali.

Acz to nie iest tego mieysca Rzymską armatę opisować, ale iż Cezar miast pod Francuzami dobywał, i rozmaitych sposobów, naczynia i gotowości szturmuiąc używał, tedy wszytkie inne opuściwszy, tylko które sam w tych księgach swoich wspomina, dla ich lepszego wyrozumienia, krociuchno opiszę; co się iednak i do inszych historyi pogańskich zeydzie, ponieważ sposob szturmowania tenże, w on czas gdy ieszcze dział i strzelby puszkarskiey nie było, mieli wszyscy.

Naprzód tedy Cezar, chcąc dobywać iakiego miasta, ieśli przekopy miało około siebie, tedy budował komory takie. Budował mówie komory drzewiane, mnieysze i subtelnieysze niżeli one, odgramiaiąc mieszczany, aby nie bronili murów i miasta. Ta tak wielka machina stała na kołach barzo umieiętnie uczynionych, na których ią mkniono; i chodziła na nich barzo łacno i prędko, które zwali Vineas, a więtsze i mocnieysze nad te, które też nazywano Pluteos; będziem wnetże o oboygu mówić. A zbudowawszy, tudziesz wyprawował pod nimi strzelce, którzy popychaiac ich na kołkach, szli do przekopu, niosąc iedni kamienie, drudzy ziemię, drudzy chróst i insze potrzeby, nietylko na zamiatanie, ale i na wyrównanie onego przekopu. Zwali. Rzymianie te komory Musculos.

Potym zasypawszy i wyrównawszy przekop, wieże wedla potrzeby wysokie i szerokie z drzewa budował, które tarcicami obiiał, a zwierzchu surowemi skorami, abo iaka sposobną materya, dla ognia okrywał; w nich zasię piętra, iako rozumiał, stawiał. Każda wieża na kilka części się dzieliła. Na spodzie samym, pod pierwszym piętrem był taran, to iest balka dębowa, w końcu dostatecznie żelazem okowana, na kształt baraniey głowy; którą żołnierz tłukł mur i dziurę w nim działał dla szturmu. Od srzedniego pietra, były u każdey zawiesiste zwody, które gdy spuszczono, uległy na murze: w tym żołnierz po nich bieżał do miasta, abo ieśli była iaka po murach osada, siekł się mężnie, żeby ią zbiwszy, mógł wziąć miasto. Na nawyższym piętrze stali strzelcy, procownicy, kuszarze, i inszy z bronią a pociskami, przez on wyrównany i zamiotany przekop do murów. Zwano taką więżę: Turris ambulatoria, wieża chodząca, iaką często robił Cezar, mianowicie do murów Aduatyckich, kędy się z niego Francuzowie śmiali, ale potym płakali. Czytay tey historyi księgi wtóre nie daleka końca; znaydziesz tam kilka rzeczy eudnych.

Okrom tey wieże, mówi Wegecyusz, (który takową armatę opisał z ksiąg trzech Cesarzów Rzymskich, Augusta, Traiana, Hadryana; z Katona senatora i z Frontyna walecznika wielkiego: sam żył za panowania Walentyniana Cesarza) budowali też Rzymianie starzy komory na kształt przyłbice tym sposobem. Pletli ie z rozmaitych wici, na wierzchu skórami surowemi kryli dla ognia, na spodzie dawali trzy kołka, iedno we srzodku, dwie z przodu, kędy chcieli tam szły. Pod takowymi chodzili do muru, strzelcy, procownicy, kuszarze, aby osady spędziwszy, a drabiny przystawiwszy, miasto wzięli. Zwano te komory Pluteos, częstokroć ie robił Cezar.

Gotowali też komory z drzewa dużego, w szerz ośm, w zdłuż szesnaście, wzwyż siedm stop, dachem dwoistym nakrywali, kratami z iakiey materyi wierzch pokładali, z bokow wiciami zasłaniali, skorami surowemi potym dla ognia wszędy warowali. Siła wiec takowych robiono komor, pod któremi żołnierz do muru szedł, i podkopywał się pod nie, Zwano ie Vineas, Cezar używał ich zawsze. Wspomina też Wegecyusz, że nieiakie sklepy z drzewa gotowano, tarcicami obiiano, a skorami surowemi wszytkie całkiem dla ognia okrywano, w których była balka żelazem krzywo okowana na kształt kosy (i zwano ią Falx muralis, kosa murowa) co nią wywalano z muru kamienie, abo też więc bywał taran, iako się o nim wysszey pisało. A tak skoro się ruszyły wieże pod mury, zarazem z nimi szły wszytkie te komory, i okrążyły miasto przy samych murach, co zowie Cezar w swoich księgach: Oppidum operibus claumm, miasto zamknione ostatniemi szańcami. Bo gdy do tego miastu któremu przychodziło, musiało się poddać, abo go przez gwałt wzięto. Używał takowych szańcow u nas w Polszcze Król Bolesław Krzywousty nazwany, dobywaiąc Nakła r. 1118 który też wziął: były tam Musculi, były Turres i insze; były i zastawy pokoiu syn Swietopełkow z drugimi, iako opisują Kronikarze: używali trochę przed nimi inszy.

JAKIM ORDYNKIEM I SZYKIEM WOYSKA SWEGO, CEZAR FRANCYĄ ZWOIOWAŁ.

Cezar gdy miał woysko szykować, wedle zwyczaiu wszytkich hetmanow, pierwey zawsze upatrował iako nieprzyiaciel swóy lud sprawił. Abowiem dobrze to wiedział, że ordynek musi bydź inakszy, kiedy nieprzyiaciel abo luda ma więcey, abo wedle mieysca, fortelu, potrzeby iakiey szykuie. Wszakże on, mało nie zawsze na trzy części woysko swoie dzielił i szykował; co, iako w tych pierwszych księgach pisze, trzykroć udziałał zaraz na początku woyny Francuskiey, i tym ordynkiem dwie bitwie okrutne wygrał, iedne z Helwetami, a drugą z Aryowistem. Także (w księgach czwartych wspomina) przeciw Tenchterom i Usypetom sprawił, wygrał i oboz im wziął. Nie inaczey w księgach siodmych uczynił; i wygrał, i sławnych trzech hetmanow Francuskich poimał. I owszem przeciwko Pompeiuszowi tymże ordynkiem szedł, iako go samże opisuie, kędy na czoło wysadził męże zbroyne, na prawym skrzydle zastęp dziesiąty postawił, na lewym dziewiąty, który że nie był zupełny, przydał mu osmy. Czal*) też dobrze obwarował, i obie skrzydła ufami posiłecznemi, pieszymi i konnymi, domowemi i cudzoziemskiemi. Był hetmanem na prawym Publius Sylla, na lewym Antonius, we śrzodku Gneus Domicius: sam przeciwko Pompeiuszowi stanął. Czego wszytkiego atoć tu kładę wizerunk, wedle i iego samego i drugich historykow opisu, bo mało nie taki był iego zawsze szyk, iako sam wspomina.

A iż Cezar ustawicznie w tych księgach wspomina zastęp, tedy trzeba wiedzieć, że Legio Rzymska abo zastęp, miał w sobie żołnierza koło sześci tysięcy. Macedonowie zwali Phalanx, ale było w niey więcey, to iest, ośm tysięcy: my Polacy iednym słowem mówimy Woysko, które wedle gotowości abo dostatku, ma liczbę ludu pieszego i konnego.

*) Tylna straż.

Księgi pierwsze.

SUMMA PIERWSZEY KSIĘGI,

Pierwsza księga naprzód opisuie położenie Francuskiego Państwa, do którego, gdy Helweci abo Szwaycarowie wtargnęli, Cezar dwoim wstępnym boiem pogromił ie, a ostatek do domu wolno puścił. Potym Francuzowie skarzyli się przed nim na Niemce, iż, za powodem i hetmaństwem Aryowista, role i maiętności Sekwańskie osiedli. Cezar do Aryowista Legaty, aby się te trudności doma, nie w polu uprzątnęły, wyprawił, co gdy nie poszło, przeciwko niemu wyciągnął. Rzymski żołnierz, barzo się naprzód lękał Niemców, ale potym wsparty Cezarową rzeczą, wziął serce. Wyszli obadway hetmani na rokowanie spolne, nic niesprawili, na wsiadanie z oboiey strony trąbić kazali. Tamże Rzymianie porazili Niemce, tak, że z Francyi uciekać musieli.

HISTORYA.

Francya wszytka dzieli się na trzy części: w iedney mieszkaią Belgowie, w drugiey Akwitani, w trzeciey, których oni ięzykiem domowym nazywaią Celte, my ie Francuzami zowiemy. Ci wszyscy ięzyk, uchwały, statut i prawa różne maią. Francuzy od Akwitanow Garumna, a od Belgow Matrona i Sekwana rzeki dzielą. Namężnieyszy są Belgowie z tey miary, ie powiaty ich w ludzkości się nie ko chaią: a iż barzo rzadko do nich kupcy ieźdżą, ani rzeczy zmiękczeniu animuszow służącyk przywożą. Sąsiedztwo maią z Niemcy, którzy za Renem siedzą i z którymi ustawiczne woyny wiodą, dla czego też i Helweci insze Francuzy męztwem przechodzą, iż niemal na każdy dzień z tymisz Niemcy się biią, gdy abo od swych granic ie odganiaią, abo ich własne plondruią. Tych część iedna, która Fran-j cuzowie (iako się powiedziało) osiedli, poczyna się od rzeki Rodami; a Garumną rzeką, Oceanem, granicami Belgow kończy się: przychodzi też z strony Sekwanow i Helwetow do rzeki Renu i ciągnie się na pułnocy. Belgowie poczynają się od ostatnich granic Francuzkich, i dochodzą do nizin rzeki Renu; obrócili się na pułnocy i na wschod słońca. Akwitania idzie od Garumny, do gor Pireneyskich i do tego kąta Oceanu, ktory ku Hiszpanii leie, między zachodem słońca, a pułnocem leży. Był u Helwetow naprzednieyszey familii i nabogatszy nieiaki Orgetoryx. Ten, gdy Marek Mes sala, i Marek Pizo byli Consules, chciwością panowania zapalony, z szlachtą konjuracyą uczynił, i miasto namówił, aby się ze wszytką maiętnością swoią precz wynieśli: ukazuiąc iż męztwem wszytkich celuią, tedy też prawie łacno wszytkiey Francuskiey ziemie państwo otrzymać mogą. A tym łacniey ich do tego przywiódł, ie Helwety sama natura zewsząd mieyscem dobrze obwarowała; z iedney strony Renem rzeką nader głęboką i szeroką, która ich włości od Niemców dzieli, z drugiey zasię dziwnie wysoką, między Helwecyą a Sekwaną leżącą górą Jura, z trzeciey ieziorem Lemanem i Rodanem rzeką, która dzierżawy nasze od Helweckich łączy: zaczyni i nie tak szeroko zawsze mogli wycieczki czynić, i nie tak łacno z pogranicznymi woiować, co im ludziom walecznym i do woiennych spraw chciwym, żal wielki przynosiło. Więc do tego patrząc na rozmnożony swóy naród, tudzież na sławę rycerską i męstwo, tak rozumieli, ie w ścisłych granicach siedzieli, gdyż ich ziemica wzdłuż, tylko na tysiąc dwieście czterdzieści krokow szła, a wszerz, na sto ośmdziesiąt. Otoż częścią tym, częścią poważnością Orgetoryxową przywiedzieni, uchwalili wszytko coby na tę drogę potrzebno było, pogotować. Jako nawięcey koni i wozow nakupić, iako nawięcey (aby w drodze dostadostatek zboża mieli) posiać, z miasty przyległymi pokoy i przyiaźń utwierdzić. Na to wszytko dwie lecie (dosyć rozumieiąc) odłożyli, w trzecim puścić się w drogę, obwarowali nową konstytucyę. Do sprawowania zasię tego, obrali sobie Orgetoryxa, ktory też dobrowolnie legacye do miast wziął na się. W tey drodze, Kastyka syna Katamantaledowego, Sekwańczyka, którego ociec długo u Sekwanow krolował, i od senatu i pospolstwa Rzymskiego przyiacielem był nazwan, aby w swym mieście na majestacie oyca swego usiadł, namawiał. Do tegoż i Dumnoryxa Edwa, brata Dywicyaka, który na ten czas w mieście swoim przodkował i człeku pospolitemu barzo miły był, wiodł, córkę swoię za żonę mu dał, podobne i nie trudne te zamysły obiema ukazował, z tey miary, że i on w swoim mieście Królem być miał, i nigdy wątpliwości nie było, iż daleko więcey Helweci mogą niżeli Francuzowie dokazać, i upewniał ich, że woyskiem swym miał im Królestwa podać. Rzeczą iego skłonieni, tudziesz z sobą ligę wzięli przysięgą się wspólną wiążąc, a królestwa sobie przywłaszczywszy, że troim ludem przednie mężnym i dużym, wszytkę Francyą zhołdować nie trudno, nadzieię przedsię brali. Co gdy do wiadomości Helwetom, to iest, że chciał bydź królem doniesiono, wedle oyczystego zwyczaiu i prawa, Orgetoryxa, aby więzienie zasiadł, a tak się sprawował, przymusili. Zdany dekretem, miał karanie podiąć, ze go miano spalić. Naznaczonego tedy dnia tey sprawie, Orgetoryx wszytek dom swoy, ludzi na dziesięć tysięcy zewsząd do sądu zebrał, wszytkich którym przed tym obroną i dobrodzieiem był, i dłużniki swoie (wielka ich liczba była) tamże sprowadził, i tak, że się nie sprawował, przez nie wolnym został. Gdy miasto postępkiem tym iego obrażone, ręką, zbroyną praw swoich bronić i sprawiedliwość czynić chciało, a urząd lud wielki ze wsi zbierał, Orgetoryx umarł, nie bez podejrzenia, (iako Helweci rozumieli) że się sam zabił. Po iego śmierci, przecię Helweci, to co byli postanowili, usiłowali konać, z gniazda swego się wynieść. Jakoż bacząc dostateczną gotowość, miasta swoie wszytkie, niemal dwanaście, mieścinek do czterdziestu, i insze tam budowania zapalili, zboże wszytko co się zostać miało, i którego zabrać z sobą nie mogli, aby nadzieię zwrotu do domu zagubiwszy, tym na wszytkie niebespieczeństwa, gotowszymi i prędszymi byli, spalili: na trzy miesiące żeby każdy z sobą żywność miał, przykazali. Więc Kauraki, i Tulingi, i Lato brygi pograniczne sąsiady, aby tymże sposobem miasta i miasteczka swoie popaliwszy, z nimi się w towarzystwie puścili, namówili; także Boie, którzy za Renem mieszkali i na grunty Noryckie się byli przenieśli, i Noryku dobywali, za towarzysze z sobą wzięli. Dwa tylko przechody mieli, ieden na. Sekwany, ciasny i trudny, między gorą Jurą i rzeką Rodanem, którędy ledwie ieden woz iść mógł, a góra barzo wysoka z wierzchu wisiała; skąd i garść ludzi, przeszcia snadnie bronić mogła: drugi przez państwo nasze, daleko sposobnieyszy i łacnieyszy z tey miary, że między granice Helweckie i Alobroskie (ci byli poczęli nie dawno z Rzymiany w przyiaźni mieszkać) Rodan leie, na niektórych mieyscach miałki i może go przebrnąć: ostateczne miasto Alobrogow, nabliższe Helwetom Genewa, skąd aże do nich most idzie. Tak sobie obiecowali, że Alobrogi nie do końca ieszcze Rzymianom szczerze chętne, abo namówić, abo przymusić mogli, aby im przez swoie włości przeszcia nie bronili. Otoż na drogę wszytko sporządziwszy, dzień wytrąbić kazali, którego do brzegow Rodanowych ściągnąć się wszyscy mieli. Ten dzień był dwudziesty osmy Marca, kiedy też L. Pizo i A. Gabiniusz Consulatum sprawowali. Co gdy Cezarowi powiedziano, to iest że przez państwo nasze przeyść chcą koniecznie, pośpieszył się z Rzymu, i iako nawiętszymi noclegami do Francyi dalszey bieżąc, pod Genewę przybył, gdzie wszytkiey oney ziemi, aby co nawięcey ludu gotowali, a most u Genewy obalili, roskazał. Helweci o iego przyieździe dowiedziawszy się, posły swe do niego, ludzie domow przednich, między któremi Numeiusz i Werodokcyusz pierwszy byli, wyprawili. Suma ta legacyi: "przedsięwzięcie nasze iest, bez wszelkiey szkody majętnościami Rzymskiemi iść, dla tego, że drogi inszey nie mamy. Prosimy, aby to z twoią wolą było." Ale Cezar pamiętaiąc, iako Helweci Lucyusza Kassyusza Consulem zabili, woysko iego zwyciężyli, i pewnym a sromotnym sposobem, przez iarzmo przepędzili, nie pozwolił; i to upatruiąc, że lud serce maiąc nieprzyiacielskie, utrzymaćby się nie mógł, aby nie czynił szkód, ieśliby wolne szcie miał przez państwo. Jednak, żeby nieiaka zwłoka była, ażby się w tym żołnierz rozkazany ściąignął, dał im taką odprawę: "biorę sobie na deliberacyą: ieślibyście po mnie czego potrzebowali, baczcie tu trzynastego dnia Kwietnia." A w tym, zastępem który miał przy sobie, i ludem dotąd z onych powiatow zgromadzonym, począwszy od ieziora Lemanu, który w rzekę Rodan wpada, aż do góry Jura granice Sekwańskie z Helweckimi dzielącey, wzdłuż dziewiętnaście tysięcy krokow, a wzwyż na szesnaście stop, mur i przekop wiodł. Co skończywszy, strażą osadził, baszty opatrzył, aby tym łacniey, ieśliby gwałtem iść nieprzyjaciel chciał, mogł odpor dać, i niepuścić. Gdy czas Legatom Helweckim naznaczony przyszedł i stawili się, powiedział im, że wedle zwyczaiu Rzeczypospolitey Rzymskiey nie mogę nikomu przez państwo dać wolnego przeszcia: i ieśli się tego dobiiać chcecie, będę bronił. Helweci nadzieię utraciwszy, łodzi spalili, trafty gotowali iedni, drudzy wbrod przez Rodan, gdzie namieley było, podczas wednie, częściey w nocy iako mogąc usiłowali przebyć, ale szańcami i woiennym obwarowaniem, za nabiegiem żołnierza, bronią, rozmaitą odpędzeni, wsteczyć i zaniechać musieli. A tak iedna im tylko droga zostawała, na Sekwany, którą przecie bez ich dozwolenia, że ciasna była, iść nie mogli. Starali się w prawdzie i namawiali ich, ale gdy nic nie otrzymali, legaty do Dumnoryxa Edwa posłali, aby im to on u nich uprosił. Ten u Sekwanow, dla zachowania i swey szczodrobliwości siła mogł, a Helwetom był przyiacielem z tey miary, że z ich miasta Orgeryxowę córkę wziął był za żonę; dla czego chciwością krolowania pobudzony, nowe miał zamysły, i miast iako nawięcey dobroczynnością sobie obowięzował. Wziął to tedy na się, i u Sekwanow uprosił, aby Helwetom przechodu nie bronili, i postanowił aby sobie zastawy dali, Sekwani, że Helwety wolno przepuszczą, Helweci, że nic nieprzyiacielsko nie poczną i nie uczynią przechodząc. Dano w tym znać Cezarowi, iż Helweci przez Sekwany i Edwy, w granice Santońskie, które niemal Tolosatum miastu państwa Rzymskiego przyległy, ciągną. Rozumiał to dobrze Cezar, iż gdzieby tak padło, byłoby z wielkim niebespieczeństwem, lud waleczny, Rzymianom wielkiego nieprzyiaciela w pola szerokie, a ieszcze wolne na mieszkanie puścić i sąsiady mieć. Otóż dla tego przy swoich szańcach Tita Labiena Legata, zostawił, sam do Włoskiey ziemie wielkimi noclegami bieżał, a tam dwa zastępy zebrał i popisał, trzy też, które około Akwileii zimowały, wziął i iako mógł nakrotszą drogą przez Alpes do Francyi dalszey z piącią tymi zastępami ciągnął. Centrowie, Garoceli, i Katurygowie osiadszy gory, bronili mu przeszcia, które on kilkakroć pogromiwszy, od Ocela bliższego powiatu miasta ostatniego, do granic Wokońcyiskich dalszego powiatu, dnia siodmego przybył; stąd do Alobrogow się ruszył, od nich na Seguzyany (ci z tamte stronę Rodanu, pierwszy za granicę. Rzymską leżą ) wiódł, Już byli Helweci swoie hufy przez ciasności Sekwańskie przeprawili, i iuż byli w granice Edwow weszli, majętności ich plondrowali; co oni bacząc, a odporu dać nie mogąc, do Cezara o ratunek posłali mowiąc: "Zasłużyliśmy to Rzeczypospolitey Rzymskiey za każdą, okazyą, aby było niemal w oczach woyska iey, dóbr naszych nie pustoszono, dzieci w niewolą nie brano, miast nie burzono." W też czasy, gdy Edwi i Ambarowie ich krewni Cezarowi o spustoszonych włościach i o siłach swych na obronę niedostatecznych znać dali, też Alobrogowie, którzy za Rodanem miasteczka i osiadłości mieli, do niego uciekli; a iako im okrom ziemie pustey nic nie zostało, pokazali. Czym on wzruszony postanowił daley nie czekać, ażby Helweci federatow Rzymskich do końca zniszczywszy na Santońskie pola wiachali. Rzeka iest Arar, która przez granice Edwow i Sekwanow w Rodan wpada, a tak lekko płynie, że na którą stronę się ma, okiem rozeznać nie możesz. Skoro mu tedy szpiegowie dali znać, iż iuż przez nię trzy części woyska Helweckiego przeszły, czwarta ieszcze na brzegach do przeprawy się gotuie; zaraz po pułnocy trzy zastępy z obozu wziąwszy na nie wiodł, i na zatrudnione prawie niespodzianie uderzył: wielką część ich poraził, drudzy do lasów bliskich uciekli i tam się skryli. Byli ci wszyscy z iednego powiatu, który zwano Tygur, gdyż Helwecya na cztery się powiaty dzieli. Ten tedy ieden wieku oycow naszych ruszywszy się obozem w pole, Lucyusza Kassyusza Consulem zabił, woysko iego wniewolą wziął: a teraz bądź to z trafunku, bądź za wiadomością i wolą Bogów nieśmiertelnych, którzy byli okrutną szkodę Rzeczypospolitey Rzymskiey udziałali, ciż pierwszy dobrze ią zapłacili; w czym nie tylko pospolitey, ale i własney prawie krzywdy Cezar zemścił się. Abowiem Tygurzanie iego świokra Lucyusza Pizona dziada, takie zwanego Lucyusza Pizona Legata zabili byli na teyże woynie przy Kassyuszu. Po tey tedy potrzebie, dla pogoni Kosza Helweckiego, most na rzece Arar zbudował i tak woysko swoie przeprowadził. Kędy Helweci, nagłym iego przybyciem strwożeni, bacząc iako co oni dla swey przeprawy ledwie za dni dwadzieścia wygotowali, to on iednego dnia wszytko sprawił; posły do niego wyprawili, a między nimi prze-dnieyszy był Dywiko, który na woynie przeciwko Kassyuszowi hetmanił. Ten tak z Cezarem postąpił: że ieśli z Helwetami Rzymianie pokoy uczynią, tam się obrocimy i tam usiądziemy, kędy ty zechcesz i nam naznaczysz: ieśli też gonić i dobiiać się nas będziesz, tedy potrzeba, abyś sobie wspomiał, i na męstwo pierwsze Helweckie, i na dawna porażkę waszę. Iżeś niespodzianie na iednę część woyska naszego wpadł i pogromił, gdyśmy na drugiey stronie rzeki będąc, nie mogli ich ratować; możesz dla tego ani twym siłom wiele przypisować, ani naszymi gardzić. My od rodziców i od dalszych przodkow naszych takeśmy się nauczyli, męstwem nie zdradą poczynać, siłami i iawnie a nie fortelami woiować. Otoż z tych miar pilnie tego strzeż, by to mieysce, w którymeś obozem stanał, upadkiem na głowę, i zginieniem woyska Rzymskiego, do wieczney pamięci nie weszło. Na to Cezar tak odpowiedział: "Coście tu posłowie Helweccy wnieśli, żadney mi wątpliwości nie czyni; dla tego, że wszytko barzo dobrze iest mi przy pamięci, a tym mię barziey obchodzi, iż Rzeczpospolita Rzymska żadney przyczyny nie dawszy, cierpi: która, by się była wczym poczuwała takim, pewnieby było iey nie trudno się ustrzedz. Ale w tym omyłka się stała że senat Rzymski nic nie zdrożywszy, niczego się też nie bał; a bać się bez przyczyny, niepotrzebną sądził. Więc, bym też dobrze zelżywości dawney nie pomniał, iakożbym, iżeście się nad wolą moię przez państwo nasze gwałtem darli, iżeście Edwy, Ambary, Alobrogi splondrowali, tych teraźnieyszych krzywd mógł zapomnieć? Że się tak bardzie zwycięstwem waszym chlubicie, że się dziwuiecie, iako tak długo te krzywdy ieszcze się wam nie zapłaciły, wszytko też to do tegoż przynależy. Abowiem Bogowie nieśmiertelni, ludziom nad którymi się ich złości chcą. zemścić, podczas zwykli dawać szczęśliwsze czasy i dłużey karanie odwłaczać, aby potym za odmianą pociech i szczęścia, żal więtszy odnieśli i cierpieli. Ale iakożkolwiek, chociaż ci to tak iest, dacieli iednak zastawę pokoiu zwyczayną, z którey wyrozumiem, że to co obietuiecie, udziałacie; nad to ieśli Edwom i ich towarzyszom, i Alobrogom poczynione szkody nagrodzicie, pokoy z wami zastanowię." Tu Dywiko odpowiedział:

"Helweci, tak od swych przodkow są wyćwiczeni, że zastawy brać, nie dawać zwykli. Rzymianie są tego świadkami." A to rzekszy odiachał. Nazaiutrz tedy obozem się daley ruszyli; toż i Cezar uczynił, i konnego żołnierza do czterech tysięcy, którego z Edwow i ich federatow był zebrał, wprzod wyprawił, aby gdzie się nieprzyiaciel obróci, szlakowali. Ale ci ostatnych konnych rot chciwiey dogoniwszy, w złym mieyscu z nimi się potkali i nieco swoich utracili. Wnet stąd Helweci serce wzięli, iż piąciąset swoich taką naszych wielkość odegnali; i częścią śmieley postawali, częścią ostatni na nas nacierali. Cezar bronił swoim potyczki, maiąc dosyć na tym, że nieprzyjacielowi do plondrowania, picowania i zdobyczy drogi pozamykał. Odmieniali stanowisko mało nie przez piętnaście dni, wszakoż tak, że od siebie daley, nad pięć abo sześć tysięcy krokow nie bywali. A w tym Cezar Edwy na każdy dzień o zboże, które byli obiecali woysku, upominał. Bo dla zimna (iż Francuska ziemia w pułnocnym kraiu iako się powiedziało leży) nie tylko żniwa ieszcze nie były gotowe na polu, ale i konie dostatek nie wielki miały. Tego zasię zboża, które był Ararą: przypuścił, używać nie mógł, iż Helweci od tey rzeki inszym się byli udali przechodem, a on ich odstąpić i upuścić niechciał. Tu Edwi dzień odednia zwłoczyli; a to iuż wiozą, a to zwiozą, a to iuż nie daleko są, mówiąc. Co bacząc dobrze Cezar, i iako go w długą wloką rozumiejąc, nad to że czas odmierzania zboża żołnierzow przychodzi, widząc; senatorow ich, których barzo wiele przy sobie miał w obozie, do siebie zawołał. Byli między nimi Dywicyak i Liszek, który nawiętszą miał zwierzchność i urząd: zowią go Edwi Wergobret, trwa do roku, a moc ma karać na garle i nim. darować. Tych groźno strofował: iż pod takim czasem, gdy ani dostać kupić, ani użąć ieszcze może, przy tak bliskim nieprzyiacielu, żadnego od was nie mam ratunku, ponieważ z wielkiey części, za waszą proźbą, podniosłem tę z Helwetami woynę. Tamże ieszcze się ciężey uskarzał, że go opuścili. Tu iuż Liszek taką Cezarową rzeczą przywiedziony, co przedtym w milczeniu miał, pokazał. "Są (mowi) tacy, których poważność u człowieka pospolitego wielka iest, i choć na urzędzie nie są, iednak niżeli my, więcey mogą. Ci aby zboża niezważano, swoią złośliwą, a buntowaniu służącą mową, lud odwodzą, powiadaiąc: że ieśli teraz do wolności naszych nie przyidziemy, tedy przynamniey lepiey, iż króla Francuza, niżeli Rzymskiey Rzeczypospolitey, słuchać będziemy. A wątpić (mówią) nie potrzeba, że ieśli Rzymianie Helwety zwyciężą, ostatek Francyi i Edwy pospołu w niewolą wezmą. Ciż twoie rady i zamysły, i co się iedno w obozie dzieie twoim, do nieprzyiaciela odnoszą, a my ich ani skarać, ani uhamować możemy. Y owszem, baczę to dobrze, z iakim niebespieczeństwem. te potrzebne rzeczy teraz są odemnie tobie powiedziane, dla czegom też dotąd pokim mógł, milczał." Cezar z tey Liszkowey relacyi pobaczył, iż o Dumnoryxie, Dywicyakowym bracie mówił; ale iż przy wielu niechciał się szerzey rozwodzić, prędko rospuścił radę, Liszka zatrzymał: o wszytkim co teraz mówił, pilniey pytał, który wolno i śmiele wedle potrzeby wypowiedział. Toż i z drugich potaiemnie wyrozumiał, że tak iest, ze Dumnoryx zbytnie śmiały, a dla szczodrobliwości u pospólstwa w wielkiey miłości, o odmianie Rzeczypospolitey zamyśla. Tenże cła portowe, i wszytkie insze u Edwow cła. przez lat wiele małą arendę, trzyma dla tego, iż żaden ich szacować i arendować przy nim nie śmie. A ztąd i gospodarstwo, i dostatki wielkie sposobił; bogactw na rozdawanie, znacznych i rozmaitych doszedł; konnego ludu groszem swoim wielką liczbę zawsze przy sobie chowa. Więc nie tylko doma u swoich, ale i u obcych i postronnych miast, siła dla podarków może. Dla którey potencyi, matkę swoię do Biturygow, iednemu przedniey familii człeku i nader możnemu, za żonę dał; sam się u Helwetow ożenił; siostrę własny, i powinne, do rożnych miast wydał; Helwetom dla spowinowacenia życzy barzo; sam z swoiey osoby, Cezara nienawidzi i Rzymiany, iż za ich przyiachaniem, i potencya iego zdrobniała, i brat Dywicyak do łaski i dawnych dignitarstw iest przywrócony. Co ieśliby się Rzymianom nie powiodło, tedy za pomocą Heiwetow, pewnie się korony spodziewa; ieśliby im też szczęście posłużyło, nie tylko o królestwie, ale i o tey łasce, która teraz ma, desperuie. Dochodził też tego Cezar, iż początek uciekania w tey pośledniey potrzebie, konnego żołnierza, był od Dumnaryxa i od iego konnych, gdyż tymi które byli Edwowie Cezarowi posłali, on sprawował i on ie wiódł, a iż za ich uciekaniem, i inszy się potrwożyli. Czego się dowiedziawszy, kiedy ieszcze i to przystępowało, że granicami Sekwańskimi Helwety prowadził, że pokoiową zastawę między nimi postanowił i sporządził, że to wszytko, nie tylko nad iego i nad mieyską wolą, ale okrom wiadomości udziałał, że urząd Edwow nań instyguie; dosyć rozumiał skargi i rzeczy, dla któreyby go, abo on sam mógł skarać, abo miastu, żeby wedle prawa postąpiło, rozkazać. Jedna rzecz tylko na przeszkodzie była: że brat iego Dywicyak, zasłużył się był Rzeczypospolitey Rzymskiey wszelkim sposobem; przeciwko niemu też przednią życzliwość, wiary całość, sprawiedliwość, skromność, pokazał: z kto, rych miar niechciał go karać, obawiaiąc się, by go nie obraził, Otoż pierwey niż co począł, Dywicyaka zawołał do siebie, a zwyczaynych tłumaczów zaniechawszy, przez Gaiusa Valeryusza Procyila, senatora Francuskiego państwa, towarzysza swego, któremu we wszytkim cale dufał, z nim rozmawiał. Zaraz przypomniał, co rada Francuska przy nimże o Dumnoryxie mówiła, co też potym z osobna kto o nim powiadał, nie opuścił. Prosił i upominał, żeby bez iego naruszenia, abo sam o nim kauzy przesłuchawszy, dekret udziałał; abo miastu roskazał. Dywicyak obłapiwszy Cezara, z wielkim go płaczem prosił, aby surowie nic przeciwko bratu nie poczynał. Wiem (powiada ) że to wszytko prawda, i nikt nad mig bardziey nie boleie. Nie tylko u swoich, ale i u wszytkiego państwa Francuskiego iest w łasce wielkiey: ia dla młodości meyityle nie mogę: swego szczęścia on, i na ubliżenie zachowania, i chęci ludzkich, i niemal na upadek zdrowia mego, używa. Wszakże iednak i miłość braterska, i człowieka pospolitego mniemanie mię hamuie i zatrzymawa. Abowiem, iż wszyscy wiedzy, iakoś na mię łaskaw, dla tego, ieślibyś surowiey co z nim postąpił, któżby nie rozumiał, że to zemnie poszło, za czym wszytka Francuska ziemia, byłaby mi nieprzyiacielem srogim. Gdy płacząc szerzey się tego proźbami u Cezara domagał, wziął go za prawą rękę Cezar i ciesząc prosił, aby więcey o tym nie wspominał: tak wielce ia (mówi) twoię przyiaźń sobie ważę, iż i Rzeczypospolitey krzywdy i mego żalu, kwoli tobie i żądaniu twemu, odstępuię. W tym Dumnoryxa przy nim zawołał: co w nim zdrożnego pokazał, coby sam rozumiał, w czym się uskarżało miasto, nie zamilczał; aby się na potym wszelkiego podeyrzenia strzegł, upominał; co się do tego czasu stało, to (powiada) Dywicyakowi bratu twemu daruię. Postanowił iednak ftraż nad nim, aby i o sprawach iego, i zkimby rozmowy miewał, mogł wiedzieć. Tegoż dnia szpiegowie oznaymili mu, że nieprzyiaciel położył się koszem pod górą, od iego obozu krokow ośm tysięcy, dlaczego drugich, aby co zacz ta góra iest, i co za węszcie na nię opatrzyli, posłał. Odnieśli mu, że łacne i sposobne węszcie. A tak zaraz po pułnocy Tita Labiena Legata co rychley z dwiema zastępami i z tymiż którzy byli gorę opatrzyli, wyprawił; wierzch iey ubiec kazał, coby daley myślił, powiedział. Sam dobrze przededniem taż droga, które, nieprzyiaciel szedł, ku niemu się puścił, konny lud wszytek przed sobą wyprawił. Publiusza Konsydyusza, którego za wielkiego męża miano; i w woysce Lucyusa Sylli, a potym też i w Markusowym Krassusowym żołnierzka służąc, bywał; z szpiegami wpizod posłał. Gdy równo ze dniem Titus Labienus gorę ubieżał, Cezar tylko na pułtora tysiąca krokow był od nieprzyiaciela, który ani c Labienowym na gorę weszciu, ani o iego nadciagnieniu (iako mu potym więźniowie powiadali) wiedział. W tym Konsydyusz rospuściwszy konia przybieżał do niego, dawaiąc mu sprawę, że gorę, któraś Labienowi osieść roskazał, Helweci żołnierzem opatrzyli; tom po rysztunku ich i chorągwiach poznał: dla czego Cezar swoy lud ku bliższemu pagórku zwiódł i woysko uszykował. Labienus, iako mu było roskazano, aby z nieprzyjacielem nic nie poczynał, ażby pierwey swoie woysko blisko obozu Helwetow uyrzał, aby tak, ze wszech stron, iednego czasu na nich uderzyli; na górze stanąwszy, swoich czekał. Aż nie rychło na dzień, Cezar przez szpiegi wiadomości dosiągnawszy, że naszy są na górze, nieprzyiaciel z mieysca się ruszył, a Konsydyusz przelększy się, czego nie widział, iako by widział, i emu powiedział; bez omieszkania za Helwetami szedł, i na trzy tysiące krokow od ich kosza położył się. Nazaiutrz zaraz, bacząc iż tylko dwa dni do mierzania zboża żołnierzowi, tudziesz że od miasta Edwow Bibrakte przedniego i nader bogatego, nie więcey nad ośmnaście tysięcy krokow był, chcąc lud żywnością opatrzyć, puścił Helwety i do tego miasta ciągnął. Co zbiegowie od konnych Francuzow, którzy pod sprawą dziesiętnika Lucyusa Emiliusa byli, nieprzyiacielowi bez omieszkania odnieśli. Kędy Helweci rozumieiąc, abo że Rzymianie z boiaźni (zwłaszcza iż wczora góry osiadszy bitwy nie dali) uchodzą, abo spodziewaiąc się drogi im do picowania wszytkie odiąć, przedsięwzięcie odmienili; do szlaku swego się wróciwszy, ostatnich naszych najeżdżać poczęli. Gdy to pobaczył Cezar, lud swoy na bliski pagórek sprowadził, konnym aby nieprzyiaciela bawili, ruszyć się kazał, a sam za tym na srzodku onego pagórka zastępy cztery (w których był prawie doświadczony i przebrany żołnierz) na trzy części uszykował, lak, że nad nimi na samym wierzchu góry dwa zastępy, nowo w bliższey Francyi popisane i wszytkie posiłki rozsadził, i wszytkę gorę ludem okrył, tłumoki i zdobycz w iedno mieysce zniósł, tych, którzy w wierzchnych rotach stali opatrzności polecił. Helweci z kolasami iadąc, rzeczy swe do iedney kupy złożyli, sami gęstym szykiem nasze konne odpędziwszy, tłumem w sprawie szli, i pod pierwsze się woysko nasze podemknęli. Tu Cezar spieszyć się wszytkim roskazał: i od siebie, i od nich oddaliwszy konie (aby tak przy Jednakim niebespieczeństwie, nikt na dzieie do uciekania memiał) rzecz do rycerstwa uczynił, i nieco ich pobudziwszy, bitwę dał: Rzymianie z gory rohatynami ciskaiąc, łacno on tłum nieprzyiacielski przełomili, a rozerwawszy gi*), do szabel się porwali i na nie natarli. Mieli to Francuzowie na wielkiey przeszkodzie, iż gdy barzo wielu tarcze rohatynami Rzymskiemi za iednym ciśnieniem przebite i uplatane były, ani żelaza zgiętego wylać, ani lewą rękę. (zatrudnioną maiąc) snadnie bić się mogli, tak, że siła ich, długo ramionem dla tego pracuiąc, woleli tarcz porzucić i obnażeni potykać się, aż też od ran zemdleni, ustępować, i do góry (która niemal tysiąc krokow od nich była) uchodzić poczęli. Ubieżeli gorę, anaszy za nimi; kędy Boiowie i Tulingowie, którzy niemal piętnaście tysięcy człowieka mieli, zawoyskiem szli i ostatnim dla posiłku byli, widząc z przyszcia samego nasze przerzedzone, poczynali ie ostępować; co też i Helweci u góry iuż swoiey stoicie obaczywszy, znowu się do nas rzucili i bitwę wznowili. Tu Rzymianie chorągwie obrócili i troiako stanęli, pierwszy i wtóry walne ufy, aby owych do góry, iako iuż zwyciężonych wsparli; trzeci aby się z tymi to świeżymi potykał, dla czego wątpliwym szczęściem, mężnie i długo bitwa trwała. Gdy naszym dłużey pola dotrzymywać nie mogli, iedni znowu do góry bieżeli, drudzy do swych tłomoków i kolas ustępowali; bo we wszytkiey tey potrzebie, która od siodmey godziny, aż do wieczora trwała, nikt uciekaiącego nieprzyiaciela wtył nie widział. Tam też długo w noc bili się, dla tego, że Helweci miasto szańców, kolasy byli otoczyli, z wyższego mieysca na podchodzące rozmaita broń miotali, niektórzy między kolasy i koła, swoie włócznie i dardy kładli, atak naszych obrażali. Na ostatek tedy po długiey bitwie, obóz i wszytko odięli im naszy; Orgetoryxowę córkę i iednego syna poimali. Po tey potrzebie, Helwetów iakoś około tysięcy sta i trzydziestu zostało, którzy całe noc bez przestanku uciekali; aż czwartego dnia na granice Lingonow przyszli: naszy i dla ran i dla pogrzebow, trzy dni zmieszkać musieli, gonić ich nie mogli. Cezar i gońce i listy do Lingonow posłał, aby ich ani zbożem, ani żadną, rzeczą nie ratowali zakazuiąc; i opowiadaiąc, ieśliby się tego ważyli, że ich iako i Helwety za nieprzyiaciele mieć będzie. Sam po trzech dniach obozem się za nimi ruszył, do którego Helweci wszelkim niedostatkiem uciśnieni, Legaty poddaństwo oddawaiąc, wyprawili. A gdy go w drodze potkali, i do niego przyszli, do nog mu upadli, pokornie mówiąc i płacząc o pokoy prosili; roskazał aby go w tym mieyscu, w którym stanęli, czekali: iakoż usłuchali. Przyiachawszy tedy Cezar, zastawszy pokoiowe, broń, niewolniki Rzymskie, którzy byli zbiegli do nich, kazał aby wydali. Czego wszytkiego gdy szukali i znosili, około sześci tysięcy człowieka powiatu, który Verbigenus zowią, bądź to z boiaźni, by oddawszy broń karani na garle nie byli, bądź nadzieią zdrowia uwiedzieni, iż w takiey wielkości poddanych, nieznaczne, abo do obaczenia niepodobne swoie uciekanie mniemali; zaraz o pierwospach z obozu Helweckiego wyszedszy, do Renu i Niemieckich granic szli. Czego gdy się nasz hetman dowiedział, tym Francuzom których granicami ciągnęli, aby ich szpiegowali i koniecznie wrócili, ieśliby u niego w dobrym być rozumieniu chcieli, przykazał: a skoro się wrócili, iako za nieprzyiaciele miał, wszytkie insze (zastawy, broń, zbiegi odebrawszy) w poddaństwo wzięł, Helwetom, Tulingom, Latobrygom do domu skąd byli wyszli, wrocić się kazał; a iż zboża wszytkie potyrawszy, nie mieli się tam czym żywić, aby im Allobrogowie dodali, postanowił: samym miasta i wsi popalone wybudować znowu roskazał. To dla tego udziałał, iż niechciał aby ten kąt, w którym oni siedzieli, próżnował, by Niemcy za Renem mieszkaiąc, dla urodzayney ziemie, do niego nie przeszli, azatyni z Francyę, i Alobrogami nie graniczyli. Boie Edwom (dla doświadczonego wielkiego męstwa) gdy się samiź za nimi przyczyniali, aby przyięli, pozwolił; którym oni i rolę dali, i z czasem do tegoż prawa i wolności ie przypuścili. Znalazły się reiestry popisowe w obozie Helweckim, i do Cezara były odniesione, w których ięzykiem Greckim, każdego do boiu sposobnego, iako z domu wyszedł, imieniem własnym mianowano, osobno dzieci, starych, niewiasty popisano. Suma wszytkich była głów Helweckich dwakroć sto sześćdziesiąt i trzy tysiące, Tulingow tysięcy trzydzieści sześć, Latobrygow czternaście, Raurakow dwadzieścia trzy, Boiow trzydzieści dwa: z tych do potrzeby, na tysięcy dziewięćdziesiąt i dwa. Suma wszytkich do trzykroć sto sześcidziesiąt ośmi tysięcy; tych którzy się do domu wrócili, gdy kazał Cezar rachować, znaleziono tylko sto tysięcy i dziesięć. A po tey woynie Helweckiey, niemal ze wszytkiey Francyi Legaci do Cezara winszować mu przyjachali: rozumiemy to dobrze ( mówili ) iż aczkolwiek Rzeczpospolita Rzymska Helwety za dawne swoie krzywdy pokarała, to iednak, niemniey nam wszytkim, niżeli wam w pożytek idzie. Abowiem Hełweci, choć dosyć szczęścia maiąc tym przedsięwzięciem z domów swych byli wyszli, aby byli na wszytko Francuskie państwo uderzywszy osiedli go, a te sobie powiaty na mieszkanie wzięli, któreby we wszytkiey Koronie nasposobuieysze sadzili, insze miasta na trybucie i dani postanowili; maiąc tedy rzeczy niektórych u ciebie, imieniem wszytkich prosić, oto cię pierwey żądamy, aby i za wiadomością i za pozwoleniem twoim, godziło się nam seym walny dnia pewnego złożyć." Gdy im pozwolił, dzień pewny naznaczyli, i aby nic z rady nie wynoszono, okrom tych, którzyby zlecenie mieli, sprzysięgli się. Po seymie ciż senatorowie, którzy przed tym u Cezara byli, do niego się wrócili, i aby o swoim i wszytkich zdrowiu taiemną audyencyi mieć mogli, prosili. Otrzymawszy, płacząc do nog mu upadli, i nie pilniey usiłowali, aby coby się mówiło, w milczeniu być mogło, iedno iako aby co chcieli, odnieśli; dla tego, iż gdzieby wyszło na iawią, bez wątpliwości wszelkiey, nieznośne męki musieliby cierpieć. Rzecz miał taką od nich Dywicyak Edw: donosimy to do wiadomości twoiey Cezar, iż w panowie Francuskim, dwie mamy fakcie: iedney głową i wodzami są Edwowie, drugiey Arwerni. Ci gdy o zacność między sobą, przez lat wiele turniey wiedli, przyszło do tego, że Arwerni i Sekwani za pieniądze lud Niemiecki na pomoc przyprowadzili, których naprzód iakoś około piętnastu tysięcy rzekę Ren przeszło, a potym ludzie grubi i okrutni, żyzne grunty, tudzież ochędostwo i dostatki Francuskie sobie upodobawszy, tłumem więtszym się ruszyli, teraz ich iest do sta i dwudziestu tysięcy we Francyi. Raz i drugi Edwi, i miasta które w obronie swoiey mieli, bili się z nimi, ale i przegrali, i do wielkiego upadku przyszli, wszytkę szlachtę, wszytek senat, wszytek lud konny utracili. Y przyszło do tego, że ci, którzy przed tym cnotą i sławą swoią, a przyiaźnią Rzeczypospolitey Rzymskiey we Francyi przodkowali, Sekwanorn z naznacznieyszych domów, pokoiowe zastawy dać musieli, i miasto przysięgą obowiązać, że tey zastawy upominać się więcey nie będą, że Rzymian na pomoc nie zawołaią, że iuż tak na wieki pod ich regimentem, nigdy się nie wyłamuiąc, zostaną. Jam tylko sam ieden, ze wszystkiego powiatu Edwow iest, którego żadnym sposobem do czynienia przysięgi, i do zastawy dania dziatek, przywieść nie mogli, z którey miary uieżdżać, do senatu Rzymskiego się pospieszyć, ratunku prosić, od przysięgi i zastawy będąc wolen, musiałem. Aleć gorzey Sekwanom zwycięzcom, niżeli Edwom zwyciężonym padło. Bo Aryowist Kroi Niemiecki, na granicach ich usiadszy, trzecią im część role (nad którą lepszey Francya nie miała) odiął, teraz tez z drugiey, aby ustępowali, roskazał, gdyż przed kilka miesięcy, Harudow tysięcy dwadzieścia cztery do niego, stanowiska iakiego potrzebuiąc, przyszło. Nie długo tego czekać, lat kilka to pokaże, iako Niemcy Wszyscy Ren przeydą, a Francuski naród z domu i granic swoich wypędzą, gdyż i grunty tu są nierównie lepsze, i sposób nasz życia, daleko inakszy. Zaprawdę Aryowist król ich, raz Francuskie woysko pogromiwszy, hardzie i tyrańsko panuie, zastawy pokoiu syny przednich domów bierze, nad nimi wszelkim okrucieństwem się pastwi, ieśli się mu kiedy nie wedle myśli abo woli dzieie. Człowiek iest gruby, zapalczywy, uporny, którego roskazowania, dłużey nikt cierpieć nie może, ieśli ty Cezar i Rzeczpospolita Rzymska nie dacie ratunku, toż wszyscy Francuzowie koniecznie udziałać, czego się Helweci ważyli, muszą, to iest; że oyczyznę porzuca, inszych na mieszkanie kątów świata Niemcom odległych szukać, szczęście iakiekolwiek padnie, wytrzymawać będą. To co się tu mówiło, ieśliby iakim przypadkiem, do iego wiadomości przyszło, wątpić nie potrzeba, żeby wszytkich, którzy u niego w zastawie mieszkaią, okrutną, śmiercią potracił. Ty sam, bądź poważnością i sławą twoią, i woyska takowego, bądź świeżym zwycięstwem, bądź imieniem ludu Rzymskiego, Niemce, aby ich tu więcey nie przybywało odstraszyć, państwo Francuskie, aby go Aryowist nie krzywdził, obronić możesz." Gdy skończył oracya Dywicyak, wszyscy którzy przy nim byli, płaczem wielkim ratunku u Cezara prosili. Postrzegł tu tego Cezar, iako samiż Sekwanowie iedni, od wszytkich się rozrożnili, smutni, głowy zwiesiwszy i w ziemię patrząc, stali. A dziwuiąc się barzo, coby tego za przyczyna była, pilnie ich pytał. Na co responsu żadnego nie odniósł, także smutni milcząc, stali. Gdy częściey pytał, a przecię niczego wiedzieć, ani iednego słowa mógł słyszeć, tenże Dywicyak Edw, za nie odpowiedział tymże nędznieysze i cięższe iest Sekwanow nieszczęście niż drugich, że sami ani potaiemnie i skrycie się uskarżać, ani pomocy i ratunku prosić śmieią; Aryowista, którego tu niemasz, iako przytomnego i obecnego się lękaią. Abowiem inszym do uciekania drogi wszytkie byłyby wolne, oni Aryowista w gruntach swoich maiąc, i miasta wszytkie swoie w rękach i władzy iego bacząc, milczą, inaczey musieliby dziwne męki cierpieć." Zrozumiawszy Cezar sprawę, Francuzy pocieszył i otrzeźwił, że o tym wielkie staranie chciał czynić, obiecał, nadzieię ukazuiąc, iż częścią dobroczynnością iego, częścią Rzeczypospolitey Rzymskiey poważnością, Aryowist przywiedziony, krzywd więcey czynić nie będzie. A to sprawiwszy rospuscił radę. Wielkie potym przyczyny przychodziły mu na myśl, dla czegoby to staranie wziąć miał przed się. Naprzód, iż Edwi, bracią i krewnymi częstokroć od senatu nazwani, w niewoli i poddaństwie ciężkim Niemieckim dyszą, iż ich iako i Sekwan zastawy, tamże u Aryowista siedzą, co tak wielkiemu państwu Rzymskiemu, iemu, i Rzeczypospolitey sromotną sądził. Do tego że po kąsku Niemcy Ren przechodzą, a tak Francyą tłumem nasiadaią, i w niey się sobią, nie bez znacznego Rzymian niebespieczeństwa. Bo gdzieżby to (tak z sobą rozbierał) lud okrutny i gruby, mógł się utrzymać, aby wszytkę Francyę, obiąwszy, (iako przed tym Cymbrowie i Tewtonowie udziałali) niemiał do prowincyi wtargnęć, a ztamtąd do Rzymu ciągnąć, zwłaszcza iż Sekwany od naszego państwa Rodan dzieli. Otóż iako narychley temu zabieżeć umyślił, gdyż i Aryowist tak się był dumie podał i śmiałości, że go cierpieć więcey niegodna była. Zdało mu się tedy do Aryowista Legaty wyprawić, którzyby się u niego mieysca iakiego, na spolną, rozmowę, iż chce o Rzeczypospolitey i o głownych oboiey strony rzeczach z nim traktować, domagali. Na co Aryowist tak odpowiedział: Bym u Cezara czego potrzebował, sambym do niego iachał, on też ieśli czego chce po mnie, tu niechay się stawi. Nadto, ia do tey Francyi, którą Cezar trzyma, bez woyska iachać nie mogę, a ludowi takowemu wielkiey żywności i innych rzeczy trzeba. Dziwuię się naostatek, w moim państwie ziemie Francuskiey, któreyem ia mieczem dostał, co Cezar abo Rzymianie działaią. Usłyszawszy to Cezar, znowu do niego wskazał: ponieważ tak wielkim moim i Rzeczypospolitey dobrodzieystwem obowiązany, gdy cię za mego consulatu, królem i przyiacielem senat nazwał, taką mi samemu i Rzeczypospolitey wdzięczność pokazuiesz, że wezwany na rozmowę ziachać niechcesz, i za pracą to sobie masz, i o spolnych potrzebach i sprawach pogadać niepożytecznę i szkodliwą, rozumiesz, tedy te skrzeczy, których od ciebie potrzebuię. Naprzód, abyś ludu żadnego więcey do Francyi przez Ren nie prowadził; zastawy pokoiu które masz od Edwow, wróć im; Sekwanom, aby które też oni maią, wolno im wrócić było, dozwól; Edwom krzywdy żadney nie czyń, ani z ich federatami woiuy. To jeśli tak udziałasz, w łasce i w przyiaźni z ludem Rzymskim zostaniesz: ieślibym też tego u ciebie nie otrzymał, ponieważ za consulatu Marka Messaly i Lucyusza Pizona senat uczynił dekret, aby ten, którykolwiek Francyą w sprawę i w rząd wezmie, ileby pożytek Rzeczypospolitey ukazował: Edwow i inszych Rzymskich przyjaciół bronił, tedybym się o nie z tobą bić musiał. Na to Aryowist odpowiedział: Jest to woienne prawo, aby zwyciężca zwyciężonym wedle woli i upodobania roskazował, co i lud Rzymski zwykł czynić, gdy nie wedle zdania cudzego, ale swego panuie, i roskazuie poddanym; dla czego ieśli ia Rzymianom, iako prawa swego używać maią nie opisuię, nie widzę dla czego mię przy moim tak nieprzyiacielsko nayduią i gabaią. Edwi szczęścia rycerskiego kosztuje przegrali zemną, wziąłem ich przez miecz, i trybut im roskazałem. Krzywdę mi wielką Cezar działa, przyjazdem swoim skarb moy niszcząc. Edwom zastawy wracać nie mam woli, tak im iako ich federatom bez słuszności woyną srog nie będę, ieśli zwłaszcza wedle postanowienia trwać zechcą, i każdego roku trybut zapłacą: inaczey i nazwisko braterskie od ludu Rzymskiego im nie pomoże. Co też mówi Cezar, iż niechce krzywd Edwow mimo się puszczać, tedy tak niechay wie, że nikt zemną ieszcze bez swoiey szkody i upadku nie woiował. Kiedy chce niechay wsiada na koń, pozna co iest niezwyciężony Niemiec, ktory przez lat czternaście do żadnego domu niewszedł, w polu zawsze we zbroi żyie i mieszka. Gdy ten respons Cezarowi reformowano, pospołu też i legaci od Edwow i Trewirow przyiachali. Skarżyli się Edwi, że Harudowie, lud wielki i świeży gość do Francyi, maiętności ich plondrował, a iako i zastawy dawszy Aryowistowi, pokoiu od niego otrzymać nie mogli. Trewirowie oznaymowali, iż Szwabskich wsi sto u brzegu Renu koszem leży chcąc się przeprawować, Nasuę i Cymberyusza bracią Hetmany maią. Barzo tymi nowinami wzruszony Cezar, prędkości potrzebę upatrował, gdyż jeśliby się woyska Szwabskie świeże dawnym Aryostowyni złączyły, trudnieyszaby rosprawa była. A tak iako narychley obóz w żywność opatrzywszy, wielkimi noclegami do Aryowista ciągnął. Gdy był w drodze trzy dni, powiedziano mu, że Aryowist iuż też trzy dni, iako się z domu ruszył ku Wezencyonie, Sekwańskiemu przednie wielkiemu miastu, aby go ubieżał, czego pilnie strzegł Cezar. Abowiem potrzeb wszelkich woiennych, nader tam był dostatek, do tego sama natura, obronę mu taką dała, że do dobywania czas długi nieprzyiaciel musiałby wziać, i to podobno próżno. Bo rzeka Aldwabis, właśnie w cyrkiel, niemal wszytko miasto obeszła; ostatek gdzie nie leie, mieysca iest na sześćset stop, a tam leży góra tak wysoka, że iey kraie, obie stronie brzegów rzecznych zastępuią, około niey też mur idąc, nakształt iest zamku, i tak gi z miastem złącza. Tu się Cezar wielkim spiechem nocą i dniem kwapił; i osiadszy, gęstym żołnierzem dla obrony opatrzył. Gdy tamże dla pogotowania żywności i zboża kilka dni leżał, za pytaniem naszych, a daniem im sprawy przez Francuzy i kupce, którzy Niemce z wielkości oiał, z niewypowiedzianego męstwa, z ćwiczenia rycerskiego przedniego wysławiali; a iako gdy się z nimi częstokroć potykali, ani twarzy, ani weyrzenia ich znieść żadnym sposobem nie mogli, powiadali; taka nagle bojaźń na żołnierza naszego padła, że nielada iako wszytkich statek i serce wątliła. Poczęło się naprzód od Trybunów żołnierskich, od urzędników i od inszych, którzy byli za przyjaciela przy Cezarze z Rzymu iachali, a nie wiele chleba żołnierskiego świadomi byli. Ci sobie rozmaite odiazdu wymyślali przyczyny, byle im tylko było wolno ku domowi się puścić, drudzy dla wstydu, aby się nie zdali boiaźliwymi, iachać niechcieli, którzy przecię, ani twarzą tego pokryć umieli, ani łez podczas utrzymać mogli, ale w namiotach się zamknąwszy, abo na swe nieszczęście narzekali, abo z towarzystwem, niebespieczeństwa spolnego żałowali. Awo po wszytkim obozie Testamenty pieczętowano. Więc tych mowami, głosami i boiaźnią, zlekka i ci, którzy niemal w obozie zrośli żołnierze, pułkownicy, konnego sprawcy, nie ladaiako się trwożyli, a którzy się za bojaźliweudawać niechcieli, mowili że się nie nie przyiaciela, ale dróg ciasnych, lasów wielkich między nami a Aryowistem leżących, głodu boimy. Niektórzy też Cezarowi odnosili, że gdy się obozem ruszyć i chorągwie podnieść roskażesz, pewnie wiedz, iż nie usłucha cię żołnierz, ani prze**) boiaźń chorągwie poniesie. Co gdy wyrozumiał, wszytkich swoich radnych, tudziesz ufow wszytkich Rotmistrzów zawołał, i groźno ich stofował, "naprzód że na kogo iachać, w którą stronę iachać, abo dla czego, o tym myślą i pytaią się, właśnie by to był ich urząd obmyślawać. Gdym ia był Consul, na ten czas Aryowist, ze wszech miar chciwie i usilnie przyiaźni Rzeczypospolitey Rzymskiey szukał, a czemuż kto rozumie o nim, aby teraz tak łacno miał wsteczać? Y owszem, gdy on obaczy postulata moie, a kondycye słuszne, pewienem tego, że ani moią, ani senatu łaską będzie chciał gardzić. Co ieśliby też furyą, a szaleństwem uwiedziony, do szable się porwał, a czegożbyście się bać mieli? Czemużbyście o męstwie waszym, a o pilności hetmana waszego nadzieię upuszczali? Już się z tym nieprzyiacielem, naszy wieku oycow kosztowali, i gdy Saius Maryus Cymbry i Tewtony pogromił, niemnieyszą. mówiono żołnierz, niżeli hetman sławę odniósł. Tożeśmy też widzieli w państwie Włoskim, przy rozruchu i sedycij niewolników, którzy przecię nieco od nas woiennych spraw i nauk mieli, skąd osądzić każdy moźe, iako stateczność i śmiałość wielkie ma siły, iż których niekiedy naszy gołych i nagich bez przyczyny się bali, tych potym we zbroi i do tego iuz zwycięzcę porazili. Naostatek, ciż to są Niemcy, z którymi częstokroć Helwetowie woiuiac, nie tylko przy swoich, ale i przy ich granicach, nie raz odnieśli zwycięstwo, a wy wiecie, iako Helweci naszemu woysku nigdy nie zrównali. Jeśliby kogo Francuskie z nimi woyny nieszczęśliwe trwożyły, powiedzieliby na to Francuzowie, że nam dla ustawicznych bitw, do tego przyśdź musiało. Aryowist przez wiele miesięcy z obozu wyniśdź, i z swoich błock wyleść, nam pola dać niechciał, my nadzieie potrzeby z nim żadney iuż nie maiac, ziachaliśmy z pola; co on obaczywszy, dopiero wypadł, nie trudno rospuszczone woysko, po kęsu biiąc, przekonał; sztuką i chytrością, raraczey, niż męstwem zwyciężył. Ale ta sztuka przeciwko głupim i nie ćwiczonym uyśdź mogła, rozumiem o Aryowiście, że i sam baczy, iako nam tak szkodzić nic nie może. Więc niektórzy boiaźń swoię głodem i ciasnością dróg wymawiaiac, hardzie czynią, gdy abo o powinności hetmańskiey wątpia, abo go chcę. uczyć. Mam ia to na pilnym baczeniu. A to Sekwani, Lewkowie, Lingonowie, iedne gotuią, a drugie na polu iuż przyśpiały zboża; o drodze sami w krotce dokąd ciągnąć, rozeznacie. Powiadaią mi też, że gdy roskażę, nikt nie będzie chciał nieść chorągwi, ale mię to nie obchodzi. Abowiem świadom tego dobrze iestem, iż ilekroć hetmana woysko nie słuchało, abo dla nieszczęścia, że się mu nie wiodło, abo dla łakomstwa, to się trafiło: moię niewinność, wszytek wiek moy, a szczęście, woyna Helwecka wyświadczy. Otóż com miał szcie*** nasze na dalszy czas odłożyć, to iuż skoro i przyszłey nocy ku dniowi oboz zbierać każe, abym iako narychley obaczył, ieśli sromota i powinność, czyli boiaźń w moim woysce może więcey. Co ieśliby nikt za mną iśdź niechciał, tedy ia z samym dziesiątym zastępem poydę, o którym nic nie wątpię, a ten mi będzie Proctoria cohors." Pokazował temu zastępowi Cezar przednią zawsze łaskę, i dla męstwa nabarziey mu dufał. Rzecz dziwna, iako po tey iego Oracyi wszyscy się odmienili; okrutna chciwość do boiu każdego napadła. Naprzod dziesiąty zastęp, przez swoie Tribunos, że tak o nim dobrze rozumie, dziękował, wszelką gotowość do potrzeby, i ochotę nigdy nie odmienną oświadczał. Po nim i drugie, przez swoie także trybuny i pierwszych ufow rotmistrze dziękowały, a aby mu dosyć uczyniły, tedy się opowiadały, że nigdy ani wątpiły, ani się lękały, ani woiennego rządu bitwy, co do hetmana przynależy, sobie przywłaszczały. Obmową tą ich Cezar kontentuiąc się, a o drodze przez Dywicyaka (któremu niemal samemu między Francuzami dufał) wiadomość wziąwszy, aby więcey niż czterdzieści tysięcy krokow w około równiną i polem woysko prowadził, oboz ku dniowi, iako powiedział, ruszył. Siódmego dnia, (drogi nie przerywaiąc szedł) od szpiegów dowiedział się, że Ariowist od niego na dwadzieścia tysięcy krokow leży koszem. Ten o Cezarowym przyiachaniu posłyszawszy, Legaty wysłał, powiedaiąc, że, co przed tym rozmowy z nim pragnał, teraz ponieważ się ku niemu przybliżył, i widzi to z swoim bespieczeństwem, nie iest od tego. Cezar nie pogardził, rozumieiąc że się iuż obaczył, gdy to sam dobrowolnie obiecował, o co go przedtym prosił, i miał nadzieig wielką, iż dla swoich i dla Rzeczypospolitey przeciwko niemu uczynności a dobrodzieystw, słuszność uznawszy, nie miał stać przy uporze. Czas sobie naznaczyli, od dzisieyszego, dzień piąty. Zatym gdy zobopolnie często do siebie posyłali, Aryowist żądał, aby Cezar pieszego żadnego przy sobie nie miał, obawiaiąc się, żeby go zdrady iaką nie pożył; konno aby oboia strona stanęła, inaczey ziachać niechciał. Cezar, ani za przyczyną, rokowania znosić niechcąc, a zdrowia swego Francuskiemu konnemu nie wierząc, dobrą sądził radę, Francuzom konie pobrać, a zastępu dziesiątego żołnierzem osadzić, aby tak obronę przednie wierną i życzliwą, ieśliby ukazała potrzeba miał. Co gdy się działo, trefnie ieden z tegoż zastępu rzekł: więcey nam Cezar niż obiecał, iści, miał nas za Cohortem Proctoriam wziąć, ano konną służbę dał. Rownina była wielka, a w niey pagorek, mieysce dosyć wielkie, iednako dalekim od oboyga obozu położeniem, gdzie wedle postanowienia ziachali. Cezar ten zastęp, który z sobą konno prowadził, na dwieście krokow od pagórka postawił, toż właśnie konny Aiyowistow udziałał. Aryowist, aby każdy samo iedenast przyiachał, nad to, stoiąc na koniach rozmowę odprawował, żądał, co się też stało. Na początku rzeczy swoiey Cezar, tak swoie, iako i senatu przeciwko niemu dobrodzieystwa przypominał, iako królem, iako przyiacielem od senatu był nazwany, iako mu wielkie dary posłane, co i ledwie kogo innego potkało, i nigdy Rzymianie tego, iedno za iakie przednie uczynności nie działali wnosił, czego on, i przystępu żadnego, i słuszney przyczyny do proszenia nie maiąc, dobrodzieystwem iego, a szczodrobliwością senatu doszedł. Zatym i to wspominał, iako dawno i słusznie Edwom Rzymianie są przyiacielmi, ilekroć i iako przednie ozdobne dekrety o nich, aby czasy wiecznymi we wszytkiey Francyi przodkowali, poczyniono, nim się ieszcze o nasze przyiaźń starali. Abowiem lud Rzymski ten ma zwyczay, aby przyiacioł i towarzyszow swoich całości wszelkiey nie tylko strzegł, ale przyiaźni i zacności im przymnażał; a nuż coby sami dla nas czynili, toby im dopuszczać wydrzeć, ktoby wytrwał? przytym co był do niego przez legaty wskazał, zarazem się upominał, aby z Edwami, także z ich towarzyszami nie woiował, zastawy wydał, ieśliby iakiey części Niemcow do domu odesłać nie mógł, przynamniey, aby im przechodzić za Ren, na potym bronił i niedopuszczał. Aryowist na to wszytko nie wiele odpowiedział, ale o swey cnocie i męstwie siła mówił. Nie z żadnego upodobania mego, ale zawołany i od Francuzow proszony, Ren przeszedłem; dla wielkich obietnic i podarkow, a zapłaty znaczney, oyczyzny i powinnych odiachałem; samiż Francuzowie między sobą ukazali mi mieszkanie; zastawy pokoiowe, po dobrey woli dali; trybut woiennym prawem, który zwykli zwycięzcy zwyciężonym stanowić, biorę; nie ia na Francuzy, ale oni na mię uderzyli; wszytkie ich miasta przeciwko mnie się zbiegły i w obozach stały; ia wszytkie iednym tylko potkaniem zwyciężyłem: ieśli znowu chcą szczęścia pokusić, mnie gotowego znaydą; ieśli wolą pokoy, trybutu, który do tego czasu dobrowolnie wydawali, nie słuszna odmawiać. Przyjaźń Rzeczypospolitey Rzymskiey, ta mnie na ozdobę i obronę, nie na szkodę bydź ma, o którąm się też nie inszym umysłem starał, i ieśliby mi chciano trybut, abo zastawy wydzierać, tak ochotnie iey odstępię, iakom się pilnie o nię starał. Ze wiele Niemcow do Francyi przenoszę, to nie na iey zburzenie, ale na obronę moię czynię, co się stad pokazać może, iż nieprzyiachałem w ten kray, iedno proszony, i nie przyniosłem woynę, ale od przyniesioney i przeciwko mnie podniesioney, broniłem się. Pierwey ia przyiachałem w te kraie, niż Rzymianie, którzy dotąd nigdy daley nie zaszli, i niewiem iako się to ma rozumieć, żeś w maiętności moie wiachał. Ta Francya moia iest, iako tamta wasza: kiedybym w waszę wtargnął, swowolniebym to udziałał; gdyś ty na moie prawa i wolności natarł, iakoś to sprawiedliwie udziałał? Co też mówisz, że dekretem senatu Edwi przyiacielmi są nazwani, tedym ia nie iest tak gruby, abo, rzeczy nie świadomy, żebym wiedzieć nie miał, iako oni wam na woynie z Alobrogami nie dawney, ratunku żadnego nie dali; ani w tych trudnościach, które z Sekwanami i zemną mieli, waszey pomocy używali; muszę to mieć na cię podeyrzenie Cezar, że przyiaźń zmyślaiąc, woysko na mig we Francyi trzymasz, skąd ieśli nie wyiedziesz, abo woyska nie rozpuścisz, będę cię nie za przyiaciela, ale za nieprzyiaciela miał, którego ieśli zabię, wielom. domu szlacheckiego i przednim Rzymskim Panom wdzięczną, rzecz udziałam, co do mnie przez swoie posłańce wskazali; i śmiercią twoia, u wszytkich łaskę a przyiaźń sobie ziednam. A ieśli się na odiazd namyślisz, mnie wolną possesyą Francyi państwa zostawisz; podarki wielkie odemnie wezmiesz i nadto woyny które zechcesz, bez prace i niebespieczeństwa twego odprawię. Cezar na to długo mowił, i czemuby zaczętey zabawy przestać, iako i swego, i Rzeczypospolitey Rzymskiey zwyczaiu, nie bronicie dobrze zasłużonych towarzyszów odstąpić nie mogł, powiadał. Francyą barziey do Aryowista niż do nas przynależeć, nieprzyznawał: gdyż Arwerny i Ruteny, Quintus Fabius Maximus podbił, a senat im, ani w powiat takie państwa odmieniaiąc, ani trybutu żadnego wkładaiąc, przepuścił. Y ieśliby na dawniejszego czasu uważenie przyszło, znalazłoby się, że słusznie sobie Francyą, przywłaszczamy, a ieśliby leź wynalazek senatu bydź miał in robore zachowan, tedy to państwo przy wolnościach zostać swych ma, któremu to on po zwycięstwie darował. Gdy te między nimi rozmowy były, powiedziano Cezarowi, że ono dwieście Niemcow Aryowistowych (którzy byli z daleka stanęli) ku pagorkowi bliżey się przystępuie, do naszych przyciera, kamienie i broń na nie ciska: z którey miary daley mowić niechciał, do swych wsteczył, i aby żadney broni nie miatali przeciwko nieprzyiacielowi, zakazał. Abowiem chociaż bez wszego niebespieczeństwa, mogł swoiego wybranego żołnierza z konnym Niemcem spuścić, a wszakoż niechciał, by snadź, że ie na rokowanie wywabiwszy zdradą pobił, nie mowiono. A skoro sumę tego tam rokowania żołnierzowi naszemu referowano, i iako hardzie Aryowist mówił, iako nam ze wszytkiey Francyi wyjeżdżać kazał, iako ią sobie przywłaszczał, iako iego konni na nas natarli, i dla tego rozmowa nieskończona, powiedziano; dopieroż ochoty i serca woysku przybyło. Dwa dni potym Aryowist do Cezara legaty wysłał, ukazuiąc, żeby o tych rzeczach, które się zaczęły, a do końca nie przyszły swego, chciał daley z nim namowę czynić, przeto aby dzień naznaczył, a ieśliby sam osobą swą nie chciał, tedy żeby kogo swego zesłał. Nie zdało się to Cezarowi, a tym barziey, że Niemcy utrzymać się nie dawno żadnym sposobem nie mogli, aby byli na naszych broni ciskać nie mieli. Swego tedy posłać żadnego na gotowe niebespieczeństwo, i ludziom okrutnym, by na iatki iakie wydać, niechciał; ale Gaiusa Juliusza Procylla, Raburowego syna, wielkiey cnoty i ludzkości młodzieńca (którego ociec od Gaiusa Waleryusza Flakka, do miesckiego Rzymskiego był przypuszczon) częścią dla wierności iego, częścią dla ięzyka Francuskiego, gdy iuż Aryowist tak długo w tym kraiu mieszkaiąc, nawykł go był nieco i używał, tudzież też że Niemcy, obrazy w nim znaleść nie mogły, przyłączywszy do niego Marka Mecyusa, niekiedy Aryowistego gościa, posłał; dawszy im informacyą, aby co Aryowist będzie mowił pilno wybaczywali, i iemu odnieśli. Ale on, skoro ich w obozie swoim obaczył, w głos przy woysce obecnym zawołał: Pocoście tu przyiachali? Abo dla przepatrowania woyska? Gdy poczynali sprawę o sobie dawać, milczeć kazał i w łańcuchy wsadził. Tegoż dnia obozem się ruszył i pod gorą, sześć tysięcy krokow od obozu Cezarowego stanął. A nazaiutrz, gorą mimo Cezarow oboz, woysko swoie zań ieszcze na iedenaście tysięcy krokow przeprowadził i tam koszeni położył się, dla tego, aby zboża i żywności, którą, z Sekwanow i Edwow wożono, nie puszczał. Cezar od tego czasu przez pięć dni ustawicznie lud szykował i przed obozem w sprawie stał, aby Aryowistowi gotowość swoię pokazał, ieśiiby się z nim bić chciał. Lecz on żołnierza swego w obozie trzymał, konnym tylko harce zwodzić i kosztować się dopuszał. Wćwiczyli się byli Niemcy w takiey bitwie. Wyieźdżało sześć tysięcy konnych, tyleż też pieszych naprędszych i namęźnieyszych, których każdy dla ochrony zdrowia swego, ze wszytkiego woyska sobie wybierał. Ci z nimi w bitwie obecni bywali, do tych się konni wracali. Ci ieśli iaki gwałt był i trudność, przybiegali; ieśli który barzo raniony z konia spadł, zaraz odstąpili: ieśli było trzeba iść daley, abo się rychley wracać, taką prędkość z swego ćwiczenia pokazowali, że podczas chwytaiąc się grzyw końskich, równo z nimi bieżeli. Gdy Cezar obaczył, że z obozu niechce, by snadź dłużey czekaiąc żywności, trudności nie miał, za tym mieyscem, W którym się byli Niemcy położyli, niemal sześć set krokow, insze sobie upatrzył i na trzy części uszykowawszy woysko, tak w sprawie do niego ciągnął. Dwiema potym we zbroi stać pogotowiu, trzeciey oboz zakładać i szańce czynić roskazał. To mieysce od obozu nieprzyiacielskiego, iako się powiedziało, było sześć set krokow, dokąd Aryowiśt niemal szesnaście tysięcy żołnierza, ze wszytkim ludem konnym, aby nasze przestraszył i szańcow gotować bronił, posłał; ale iednak Cezar, tak iako był postanowił, kończył, to iest, dwie iego czyści woyska nieprzyjacielowi odpor dawały, trzecia oboz gotowała. Obwarowawszy dostatecznie oboz, osadził go dwiema zastępami i częścią posiłkow, abo ratunkow obcych; cztery ostatnie, do więtszego obozu odwiodł. Nazaiutrz wedle zwyczaiu swego, z obudwu obozow woysko wywiodł, a trochę daley przed więtszy postąpiwszy, uszykował, i nieprzyiacielowi się do bitwy gotowego stawił. Gdy ani na ten czas mógł nieprzyiaciela wywabić, około południa ziachał z pola. Toż dopiero Aryowist część woyska swego, aby mnieyszego obozu dobywali, wyprawił, kędy z oboiey strony mężnie się aż do wieczora bili, po zachodzie słońca wielu raniwszy, sami też niemniey uszkodzeni Niemcy, do obozu się wrocili. Pytał więźniow Cezar, z którey miary Aryowist pola dać niechce: odpowiedzieli, zwyczay ten maią. Niemcy, że przed każdą, potrzebą, nie; wiast swoich się radzą, aby losami i wrożeniem swoim, szczęśliwa abo nieszczęśliwa będzie opowiedziały: teraz to znalazły, ze Niemcom jeśliby dali bitwę przed nowiem, niepodobna wygrać. Otóż nazaiutrz, oboi dostatecznie opatrzywszy swoy obóz, żołnierza, wszytkiego. który na skrzydlech stawał, przed mnieyszym obozem w oczach Niemcow (to dla okazałości, iż mniey pieszego miał niżeli nieprzyjaciel) uszykował; sam na trzy części lud inszy sprawiwszy, aż do samego obozu Aryowistowego przyszedł i natarł. Niemcy widząc gwałt, musieli do sprawy. których Aryowist z obozu wywiódł; osobno każdy narod nie daleko siebie, Harudy, Markomany, Tryboki, Wangiony, Nemety, Seduzy, Szwaby uszykował, wszytko woysko swoie na czalu, kolasami i rydwanami (gdzie też i niewiasty posadził, które włosy roztarchawszy, idącego do potrzeby żołnierza, z płaczem prosiły, aby ich Rzymianom w niewolą nie dawali) nadzieję do uciekania wszelką zamykaiąc, otoczył. Cezar, przy każdym zastępie inszego Legata i Kwestora postawił, aby go męstwa swoiego miały świadkiem; sam na prawym skrzydle, kędy słabego nieprzyjaciela baczył, począł się potykać. Tu naszy znak potykania obaczywszy, dosyć mężnie na Niemce uderzyli, którzy też, tak żartko poskoczyli, że naszy do rohatyn przyśdź żadnym sposobem nie mogli, dla czego odrzuciwszy ie, porwali się do szabel. Ale Niemcy zwyczaiem swoim prędko w tłum się skupiwszy na szable szli, a tarczami się założywszy, na nie ie brali, kędy siła naszych było, którzy na te tłumy skakali i tarcze ręką odeymuiąc, zwierzchu Niemce siekli. Gdy takowym sercem poczynali, lewe skrzydło nieprzyiacielskie sparli, że tez uciekać musieli Niemcy, na prawym iednak, dla gęstwy żołnierza, silni ieszcze naszym byli. Co (młody w prawdzie człowiek) Publiusz Krassus widząc, który konne pod swą sprawą miał, iż gotowszy i łacnieyszy był, niż ci, co się potykali, trzecią cześć woyska na posiłek im posłał. A tamże znowu bitwa walna była, tak, że nieprzyiaciel tył podał i nie drzewiey****) uciekać przestali, aż do Renu rzeki, od poboiowiska niemal pięćdziesiąt tysięcy krokow przyszli, gdzie niektórzy siłom dufaiąc, kusili się przepłynąć, drudzy czołny znalazszy, przewieźli się: iako i Aryowist, na czołnek przy brzegu uwiązany napadszy, udziałał, wsiadszy przebył; inszych wszytkich pogoniwszy naszykonni pobili. Były między nimi dwie żenie Aryowistowe, iedna Szwabka, z którą był przyiachał z domu, a druga Norycka, siostra Wocyona króla, którą od brata posłaną, we Francyi poiął: obiedwie te uciekaiąc zginęły, corka ich iedna zabita, druga poimana. Gaius Valeryusz Procyllus, gdy go trzema łańcuchami związanego straż uciekaiąc ciągnęła, na Cezara goniącego nieprzyiaciela konnego napadł. Co nie mnieyszą uciechę Cezarowi, niżeli samo zwycięstwo przyniosło, iż człowieka we Francyi wziętego, towarzysza i gospodarza swego, z rąk nieprzyjacielskich wydartego, sobie przywroconego widział; a iż dla zgubienia iego, fortuna żadney odmiany iemu nie przyniosła w oney pociesze. Ten powiadał, iako przy obecności iego, trzykroć losy ciskano, ieśliby go zarazem spalić, abo na inszy czas zachować, a to mówi szczęściem moim los za mną padł, żem dotąd wolen, Znalezion też był i Markus Mecyusz, i do niego przyprowadzon. Gdy o tey bitwie nowiny za Ren przyszły, Szwabowie, którzy na brzegach rzeki leżeli, ięli się ruszać ku domowi; ale przestraszonych Ubiowie, siedząc nie daleko Renu, gonili, i wiele ich pobili. Cezar tedy dwoię barzo wielką woynę lata iednego odprawiwszy, rychley niżeli czas sam ukazował z pola ziachał, i zimować swemu woysku u Sekwanow, Labienowi rząd zleciwszy, roskazał: sam da bliższey Francyi dla seymow iachał.

*) go

**) przez, dla

***) marsz, ciągnienie.

****) pierwey, prędzey.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Księgi wtore.

SUMNIA TEY KSIĘGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HISTORYA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księgi trzecie.

SUMMA TEY KSIĘGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HISTORYA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księgi czwarte.

SUMMA TEY KSIĘGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HISTORYA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księgi piąte.

SUMNA TEY KSIĘGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HISTORYA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księgi szoste.

SUMMA TEY KSIĘGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HISTORYA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księgi siódme.

SUMMA TEY KSIĘGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HISTORYA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Ksiegi osme.

SUMMA TEY KSIĘGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST HIRCIUSZOW

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HISTORYA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej