Anna Nakwaska

OBRAZ WARSZAWSKIEGO SPOŁECZEŃSTWA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

I. 

II.

III.

OBLIGACYA UDZIAŁOWA.

I.

lI.

III.

SPROSTOWANIE.

OBRAZ WARSZAWSKIEGO SPOŁECZEŃSTWA

w dwóch powieściach

Nakwaska Anna

PRZEDMOWA.

Po raz pierwszy wydając w Poznaniu jeden z utworów literackich Pani Nakwaskiej mamy sobie za obowiązek zwrócić uwagę Publiczności na dzieła i zasługi w literaturze tejże autorki i w tym celu umieszczamy wiadomość o jej pracach, znajdującą się w Dzienniku Warszawskim Piśmiennictwo krajowe, r. 1840. Nro. 14.

O pracach literackich Anny Nak....

W nowszych czasach, francuzczyzna, jakby uosobiona jaka szarańcza, przez czas długi, niszczyła najwznioślejsze naszej ziemi płody, do tego stopnia, iż nawet umysły najtęższe, do jakich zdaje się, śmiało należeć może Jan Śniadecki, oprzeć się nie zdołały, powszechnemu zarazy wpływowi. Mąż ten, chociaż przeciw gallicyzmom powstawał, bił jednak niezgiętem gdzieindziej czołem, przed Boalem i klassycyzmem francuzkim. Toż samo się wtedy działo nie tylko co do literatury, ale nawet pod względem rodzinnego języka i wychowania domowego. Chociaż Czacki i następcy jego ochraniali od zepsucia Krzemieniec, chociaż w Wilnie wydawcy Wiadomości brukowych wyśmiewywaniem pognębiali wszystko cokolwiek było francuzkiem, jednak z rodzin szczególniej możniejszych, nie podobna było wyplenić sposobu wychowania na stopę obcą, i używania w mowie potocznej nie swego języka. Taki był stan rzeczy do 1821. roku. Tu dopiero, z czasów minionych brać naukę i we własne wierzyć zaczęto siły. Już wprawdzie od 1815. roku nieco myślano więcej niż wprzódy, o kraju swego mowie, ale to jeszcze były tylko wstępy. Później dopiero wzięło się korzystniej do zarzucenia obczyzny, a lubo i teraz jeszcze zdarzy się niekiedy spotkać dzieci szczebiocące po francuzku, każdy jednak wie aż nadto dobrze, iż dostatecznie poznanem już zostało dzisiejsze stanowisko i wychowania i literatury własnej. Zbawienne to były czasy, kiedy Autorka Rozrywek dla dzieci, naznaczała w domu swym kary pieniężne na dochód Towarzystwa Dobroczynności za każdy obcy wyraz w potocznej nawet użyty mowie; dziś, choć sama czasem cudzoziemskiego w swych pismach pożyczy słowa, nie winna już temu, a zawsze ma wieczną od nas wdzięczność za silne spółdziałanie w otrząsaniu swego ludu z pyłu francuzkiego. Przysłużyła się ona krajowi wydaniem wielu dzieł w duchu najpożądańszym i przysługuje się ciągle, nie ustając dotąd w zawodzie piśmienniczym.

Po niej, najwięcej z kobiet naszych, wydała Pani Wojewodzina Anna Nak....., której pisma tchną najgorętszem krajowości zamiłowaniem. Wielka wprawdzie szkoda, iż pisała w znaczniejszej części po francuzku, ale chlubę jej przynosi to wspomnienie, iż wada zwyczajnego wtedy wychowania, skaziła tylko język, a nie serce i umysł. Słusznie powiada Autorka Karoliny: "nie tajno nikomu, niestety! jak się to działo w owych czasach u nas w eleganckim świecie: a ktoby przypadkiem niewiedział, niech i dziś wejrzy w niektóre domy, a dowie się. Nie jedna z kobiet naszych, nie wiedziała wtedy co Sobótka, i co Jan Kochanowski? — i myślała, że Krakowiaka, tylko w karczmie śpiewać się godzi!" — Nie uległa widać całkiem temu wpływowi Pani Anna Nak ... , jak się to z pism jej pokazuje. Cokolwiek bowiem tłumaczyła, lub własnem tworzyła piórem, wszystko to prawie było osnutem na tle dziejów własnych. Wybić się nawet z czasem zdołała z pod tamtoczesnych francuzczyzny więzów — i zaczęła pisać najmilszą i dla serca swego i dla serca spółbraci, mową, — językiem własnym. Jakkolwiek ze znamienitego pochodziła rodu, ( córka sławnego w kraju Instygatora Koronnego ) , nie przejęła się jednak zasadami tej części narodu, którą niektórzy pisarze ochrzcić poważyli się mianem kwiatów spółeczeństwa; owszem, pełna zawsze miłości bratniej, w najprzestronniejszych zawartej obrębach, ciągle się jeszcze zajmuje pismami ku dobru krajowemu zmierzającemi; — i teraz właśnie układa Powieści dla Rzemieślników.

Trzydziostolnia korespondencya jej z siostrą Panią Teressą Ras...... , w której z poufną prawdziwie braterską otwartością wynurzała najdrobniejsze szczegóły zwyczajnego, codziennego rzeczy toku prócz ważnych wspomnień, ogół obchodzących, wiele kiedyś przyczynią zasobów do napisania jej życiorysu. W czyjemkolwiek jednak dziś są ręku wzmiankowane listy, powinny zostać nietykalnemi, gdyż prócz wizerunku życia Autorki krajowej, będą zapewne kiedyś ciekawymi, pamiętnikami wyświecającemi nie jedną może ukrytą prawdę. Gdy zaś teraz, niemając pism wspomnionych, nie możemy z nich nic przytoczyć, coby do skreślenia życia autorki posłużyć mogła, wyszczególnimy przynajmniej wiadome nam jej dzieła.

I. 

KLEJNOTY. — 1787 — 1807.

Pięknie i okazale odbywał się w Warszawie karnawał 1787 r., dwór świetny i wspaniały, liczny zjazd bogatych panów, mnoga liczba pięknych kobiet, ogromne wydatki zagranicznych posłów, i coraz więcej szerząca się ówczesna oświata a zatem cudzoziemska wytworność i zbytki, wszystkie te żywioły wielkie miasta utrzymujące, tworzyły tu towarzystwo którego wytworne obyczaje, przepyszne stroje, i upowszechniona francuzka mowa, często porównania z Wersalskim dworem i jego stolicą cudzoziemcom, nastręczała. Powieść moja tych to właśnie czasów dosiąga. Jeżeli wspomnienia, całkiem z pamięci współczesnych wygasłe, skoro wznowione — miłemi czytelnikowi być mogą, niechaj się ze mną do ośmnastego wieku cofnąć raczy, a wiernie przedstawiony mu obraz ówczesnego towarzystwa i na wyższym szczeblu onego postanowionych osób, może na chwilę zająć go potrafi.

Ledwie na Stokrzyzkim zegarze wieczorna szósta godzina wybiła kiedy już okazały pałac K.... rzęsistem światłem jaśnieć zaczął, a dziedziniec kolorowemi lampami od frontu gmachu oświetlony jaśniał mnóstwem palących się beczek smołą napełnionych , które w środku niego jakby ognisty słup tworzyły; całe rzędy sal i pokojów okazałych odbijały w zwierciadłach i złocistych ścian swych ozdobach, świec jarzęcych tysiące. Dwie orkiestry z każdej strony pałacu stroiły już muzyczne narzędzia, ażeby na pierwszy znak marszałka dworu gospodarza, huczne zagrać tańce; przyboczna gwardya Xięcia stała pod bronią, a skrzętnie uwijająca się pałacowa służba ostatnie właśnie narożnych wieżyczek gabinety oświetlała, kiedy pierwsze powozy na dziedziniec wjeżdżać zaczęły. Odtąd pałac cały Senatorami, dygnitarzami, i innymi poważnymi osobami napełniać się nie przestawał, a lubo ciało dyplomatyczne, młodzież i kobiety cokolwiek poźniej się zjechali, zebranie towarzystwa było jednak o siódmej godzinie uzupełniono. Czekano tylko na króla j na najpiękniejszą z ówczesnych piękności te dwie najwyższe płci obojej władze nie miałyż prawa opóźnienia swego przybycia? Ukazanie się ich nie byłoż zarazem zaszczytem i przyjemnością? A jakże to czasem na jedno i na drugie długo nam w życiu czekać przychodził Proporce ułanów królewskich już się od chwili na dziedzińcu migały, Najjaśniejszy Król Polski już z Xieżną, Panią domu, bal otworzywszy w poważnem gronie postępujących za nim Panów szlachetny miejscowy taniec wspaniałą i miłą postacią swoją jeszcze szlachetniejszym czynił, kiedy szmer jakiś wesoły, przybycie jeszcze dotąd oczekiwać na siebie dającej osoby, oznajmił. Dwóch dworzan na znak Xięcia Pana pospieszyło aż do karety, ażeby przybywającą damę do sali wprowadzić. — To Starościna, to ona zapewne, ale dla czegoż te zaszczyty? To solenne wprowadzenie, ona tylko Starościna a my czyż nie Senatorki? Tak szeptały między sobą damy na wyzłacanych adamaszkowych kanapach siedząco zasłaniając się ogromnymi wachlarzami ozdobionemi misternie słoniową kością, i chińskiemi malowaniami. — Jam tu sama weszła, i doprawdy żeby mnie nie był za rękę mon mari uchwycił, możebym na wschodach upadła lak tu śliskie wejście. — Co mnie to mon cousin rękę podał, bo ani sposób iść było inaczej. — Ale Pani starościna obecnie w Warszawie ani mon mari ani mon cousin nie ma, i dla tego Xiąże ją jako sarnę w dom jego wchodzącą przez dworzan swoich wprowadzić rozkazał, znając zapewne łatwość Pań moich, do pośliznienia się. — Tak się odezwał męzki ale bardzo dźwięczny głos młodzieńca, ktory stojąc za niemi całą tę rozmowę wysłuchał. — Ah! cet espiègle Turkułł zawołały senatorki, wszędzie go pełno, a tam szczególnie gdzieby się najbardziej bez jego dowcipów obeszło. Turkułł paź królewski z dowcipu i figlów znany oddalił się z pośpiechem na te słowa, nic mało jednak ucieszony, że mu się ten nowy figiel tak dobrze udał. Podwoje wielkiej sali były wciąż otwarte, liczni dworscy i służba napełniali przedpokoje, a mnóstwo ciekawych osób z niższych klas towarzystwa miało pozwolenie znajdowania się tam dla przypatrywania balowi, ci tłocząc się coraz bliżej wejście do sali utrudniali ale na widok tak długo oczekiwanej damy rozstąpił się tłum ciekawych, i Starościna Borelska nakoniec weszła do sali. —

Piękność i stroje tej pani były równie zachwycające, i jedno z drugiem tak stosownie, zespolonem, że trudnoby powiedzieć, czyli piękność osoby, lub jej ubioru więcej do podziewinia przedmiotów nastręczała; ale każdy wiek ubiegły tworzy sobie o wdziękach i strojach piękności, oddzielne wyobrażenia. Dajemy tu opis jednego z tych wzorów, czy on będzie zgodnym z dzisiejszem Wyobrażeniem o modzie i smaku, o tem powątpiewać możemy. Miała ona wysoko utapirowane i mocno upudrowane włosy, była to fryzura en melon nazwana, na której szczycie wznosiło się brylantowe pióro pomiędzy mnóstwem kwiatów i ozdób perłowych bujające, kolczyki ogromnej długości i wagi, z szmaragdów i brylantów złożone, przytwierdzone do jej głowy nieznacznie, bo by ich inaczej nosić nie mogła, piersi i szyja zupełnie odkryte, lubo bardzo białe, blaskiem drogiego naszyjnika przyćmione zostały; różowa lewitka z ciężkiej materyi i bardzo długim stanem, z przodu otwarta, z tyłu powłoczysta grossbotą (Grosse beauté, czyli grossbota, blondyna sznelą przerabiana i w zimie tylko do garnirowań służąca ) garnirowana była. Spodnia suknia biała gazowa w różowe atłasowe muszki takiemiż grossbotami u dołu suto obszyta, rękawy do łokcia obcisłe miały podwójny rząd angażantów ( Engagcantes, czyli angażanty, podwójne mankiety u rękawów, przy łokciu szerokie przy zgięciu ręki wązkie ) z grossbotyj króre je zakończały; białe mocno wyciągnięte rękawiczki, były przyciśnięte bransoletkami z kilku rzędów wielkich pereł, portretem Starosty na prawej, a jego brylantową cyfrą na lewej ręce spięte, sobolowa wąska palatynka spływała aż do ziemi od ramion, i gorsu, lewitka zaś była z przodu szmaragdami i brylantami spinana. Cały ton ubiór i sposób noszenia palatynki która przez ciemny i długi włos drogiego futra, blask kamieni, piękną różową sukni barwę, i ogień oczu podwojała, nadawał całej tej postaci coś szczególnie wiek ośmnasty odznaczającego. Starościna była równie jak on, w swój młodości poważna, wyszukanemi ozdobami błyszcząca, a całą swą osobistą wartość dopiero od przyszłości i porównań uzyskać mogąca; nie przepomnijmy atoli kosztownego wachlarza, i trzewików na subtelnych ale wysokich korkach białą irchą powleczonych, które przedziwny kształt różowym atłasowym trzewiczkom nadawały. Taką była Pani Borelska, dodajmy jej duże i wymowne ciemne oczy, płeć śnieżną, uśmiech dowcipny i wyraz dobroci w całem ułożeniu, a wierny obraz tej tak długo oczekiwanej piękności, mieć będziemy. —

Właśnie się pierwszy taniec kończył kiedy Pani Starościna przy wejściu do sali wszystkie etykietą przepisano ukłony robiła, najgłębszy i najbardziej wyprostowana Królowi S jego rodzinie, poufalszy ale jednak głęboki Xiężnie gospodyni domu, lekkie zaś ale czarownym uśmiechem umilone głowy skinienia, dobijającym się o jej rękę do tańca Panom; ci się już tłumnie o nią ubiegali, kiedy Krol odprowadziwszy Xiężnę gospodynią do kanapy, do starościny się obrócił i z właściwą sobie uprzejmością o przyjemność tańczenia z nią prosił; wszystkich obecnych dam oczy zwróciły się wtedy na tę piękną po sali krążącą parę, pochwały przebiegały po wszystkich ustach, obmowa i nagano, iskrzyły się we wszystkich oczach, nie jeden śliczny wachlarz padł zazdrości ofiarą, nie jedna młoda pani chcąc otrzeć łzę potajemnie, starła róż z twarzy, i stała się przez to zapomnienie o tyle piękniejszą. Po tej poważnej zabawie przemijał taniec po tańcu wesoło, już i zagraniczne zaczęto skoki, allemandy, kadrille, a nawet już i wtedy przedawniony menuet znalazły obok tyle w każdym czasie lubionego mazurka namiętnych zwolenników. Suta wieczerza przerwała zabawę i równie wtedy jak teraz w kurjerze warszawskim, była w mojej powieści świetnym i łakomych zachwycającym balu ustępem. Ale wszystko koniec mieć musi, król wyjechał zaraz po wieczerzy, wtedy to wesołość stała się rabuszniejszą, a gęste kielichy twarze tancerzy coraz więcej rozpłomieniające, trwogą o zażądanie trzewiczków do zdrów spełniania, damy napełniały. Miłość własna Starościny, i jej zamiłowanie tańca i zabawy obfity plon zebrały tego wieczora, niechciała więc już dłużej na balu pozostać, ile że tak bogato ubrana sama kilka odludnych ulic przebyć miała, i ze strachem prawie do karety wsiadała, lubo ją jej wąsaty kuczer zapewniał, że ją zdrowo i bezpiecznie dowiezie, a dwóch sążnistych lokai wilczemi futrami okrytych, z których jeden roznieciwszy pochodnią, całą przestrzeń ulicy oświecił, żadnej napaści obawiać się nie dali. Jasność ktorą pochodnia na powóz rozlała odkrywa nam małą brudną, czarną istotkę, ktora się na tylnym stopniu karety uwiesiła, aż do pałacu Starościnie towarzyszyć nieprzestała i w ciemnej bramie dopiero z niej zeskoczyła; na wzór owego wyrzutu sumienia, ktory w najświetniejszem położeniu zawsze występnej towarzyszy duszy, ze spoczynkiem nawetnie znika, jeszcze w jej snach zupełnie się odradzając. Teraz wejdźmy wraz z Panią do jej wspaniałej siedziby, a nową ujrzymy tam ośmnastego wieku obrazy.

Brama i wschody pałacu słabo latarnią oświecone, przedpokój zimny i pusty, długi szereg pokoi w których w nieobecności państwa tu i owdzie na kominie lub stoliku łojowa się tliła świeca, ciemne światło rzucając na czerwone adamaszkowe obicia, wyzłacane zwierciadeł ramy i biało ze złotem lakierowane kanapy i krzesła, — marmurowe stoły, kryształowe wśrodku pokoi świeczniki, i ścienne złocone lichtarze uzupełniały wspaniałe, ale mniej wygodzie jak okazałości poświęcone umeblowanie, — takim było wnętrze ówczesnego pańskiego mieszkania.

Starościna odetchnęła dopiero wtedy swobodnie, kiedy wyskoczywszy z karety na wschody a poprzedzona na przeciw siebie wybiegła ulubioną sługą Balbisią, szybko sześć wielkich pokoi przebiegła, które tak zwaną enflladę stanowiły; zatrzymała się nakoniec w ostatnim owej enfilady gabinecie, w którym wielkie stojące zwierciadło naprzeciw tego szeregu otwartych drzwi na urząd postawione, liczbę pokoi bez końca pomnażało, Był to wyskok wytworności wówczesnem domowem urządzeniu, bo elegantce ośmnastego wieku bez wielkiego zwierciadła na końcu choćby dwóch otwartych pokoi, równie jak tegoczesnej bez wykwintnego do pisania stolika i album różne sprzeczne zbieraniny zawierającego, obejść się. nie godziło.

Pani Borelska sądząc się teraz zupełnie bezpieczna, kazała świecznik u zwierciadła zapalić, a zarówno snom jak i zabawą znużona pilnie sio z Balbisią odpinaniem swych kosztownych ozdób zajęła - składając wszystkie klejnoty na małym stoliku z różanego drzewa, który blisko zwierciadła stojący jednę z jego ozdób stanowił. Lokaj pogasiwszy wszystkie świece w poprzedzających gabinet pokojach, wyszedł niezamykając drzwi za sobą, bo to Balbisia dopiero po rozebraniu Pani starannie czynić zwykła.

Ale dla czegóż dla tak wielkiej i bogatej pani tak skromne usłużenie, cóż to za Balbisią tyle do usługi zręczna że przy rozbieraniu całą jej służbę zastępuje? Tę zagadkę bez której mojej powieści by nie było, dobroć serca P. Starościny zaraz nam wytłumaczy. Miała ona równie jak i wszystkie jej współczesne panie dworskiej służby aż nadto; JMC. Panna Cześnikówna Zatorska była tam respektową do kompanii panną, dwie tak zwane stołowe szlacheckiego urodzenia do ubierania panny, garderobian trzy, dziewczyn poddanych z dóbr pańskich tyle, ilo do starszych nad sobą posługi i biegania z żelazkami do prasowania i papilotów potrzeba było; już przecie wtedy trzymania karlic w garderobie zaniechano, ale i bez tego dodatku w poprzednich wiekach koniecznego, izby służbowe w Starościny pałacu liczbą i gwarem iej kobiet przepełnione były. Dobroć iej serca a może i jakieś przyszłych życia swego kolei przeczucie, niedozwalały iej jednak nigdy, ażeby ta chmara zbytkowych istot do wygody lub wymysłu jednej osoby użytą była Balbisia córka włościanina z mieszkalnych dóbr starostwa z maleńkiego dziecka we dworze wychowana skończywszy lat 15, była tak zręczną, pilną i wierną, że ją Pani do swoich osobistych usług przeznaczyła; a nie chcąc żeby panny na jej powrót z assamblów lub balu oczekiwały, kazała Balbisię jak najzręczniej rozbierania wyuczyć, a skoro Pani bawić się wyjeżdżała, Balbisia spać się kłaść powinna była, ażeby przed powrotem Pani turkotem po nię jadącej karety obudzona wstać, i na nię wyspawszy się oczekiwać mogła; lak też się stało i owego wieczora którego wypadki po tym małym ustępie opisywać pośpieszam.

Skoro więc biały podwłośnik pyszne suknie, sznurówkę i małą rogówkę zastąpił, włosy z pudru i pomady wyczesane w długą kosę splecione pod skromnym muślinowym ukryły się czepkiem, a wazkio atłasowe trzewiczki na wygodne patynki zamienione zostały, weszła Pani Borelska do ukrytego przy alkowie w sypialni modlitwie poświęconego miejsca; tu stał klęcznik przed obrazem iej patronki małą alabastrową lampą oświecony, bo tam pomimo największego utrudzenia ta bogobojna lubo młoda, i wielkim światem zajęta pani codziennie nabożnie odmówionej modlitwie kilka chwil poświęcała. Ale wyszedłszy z modlitewnika napróżno Balbisi do dokończenia swego rozbierania wola, niemasz jej w sypialni, ani w gabinecie, ale co większa wszystkie rozłożono na stoliku klejnoty znikły co do jednego wraz z nią z pokoju: Strach ogarnia Straścinę, sen i znużenie odstępują ją raptownie, przebiega wszystkie pokoje, dzwoni, woła, usiłowania jej zdołały nakoniec kilku rozmarzonych lokai, na wpół ubranych kobiet, a nakoniec i wszystkich pałacu jej mieszkańców tłumnie do pokoi zgromadzić.

Łatwo sobie wystawić ile koniec tej pamiętnej nocy byt zamieszania pełnym w owym dopiero co snem słodkim ukołysanym pałacu; wrzawa, złorzeczenia, przeklinania Balbisi, kiedy wszelkie poszukiwania w pałacu i wszystkich jego zakątkach nadaremnemi się okazały, stały się hasłem całego tu zebranego tłumu. Złodziejka, hultajka etc. etc. krzyczał gmin rozhukanej gawiedzi, kiedy marszałek, koniuszy, i panna na respekcie rózgi, więzienie, a nawet tortury za nader słodkie dla niej uważali kary. Dano znać przededniem jeszcze do Marszałkowskiej władzy aby śledzono zbrodniarkę, a słońce już oświecało pokoje starościny kiedy się ona na parę godzin odpoczynku w łóżko położyła. Następny dzień cały upłynął bez żadnego objaśnienia tego dziwnego wypadku, rozesłani przez marszałkowską władzę pachołcy, słudzy, straż konna i piesza, zgoła cała ówczesnej policyi zręczność i potęga, próżno się na wyśledzenie Balbisi siliły, a tymczasem dwór, znakomici Warzawy mieszkańcy, panowie, i panie słowem ci wszyscy, których wtedy całą stolicą nazywano, o niesłychanym wypadku Starościny Borelskiej uwiadomieni, zajmując się nim wyłącznie, co chwila do niej o jaką nową wiadomość przysyłali. Biada bowiem temu, który żyjąc na wielkim świecie szczególnego jakiego wydarzenia spólnikiem lub ofiarą się stanie, — ileż to obojętnych mu istot nim się wtedy zajmuje, — ale jakże on wtedy mało takich znajdzie którzy by prawdziwem współuczuciem powodowani jego się losem z przyjacielskim poświęceniem zajmowali. — Starościna wiecznem dopytywaniem się o iej zdrowie i Balbisię, całego warszawskiego świata lokai zniecierpliwiona, kazała bramę pałacu ku wieczorowi zamknąć, i już nawet nikogo nie meldować. Właśnie kiedy ten rozkaz dopełnić miano ukazał się przed pałacem ktoś taki przed którym jego podwoje zamknięte być niemogły, — byłto młodzieniec kształtny i urodziwy, na pięknym koniu, w zielonej bekieszce futrem podszytej, która z przodu niezapięta pąsowy mundur i złote szlify nie zupełnie zakrywała, — kapelusz ze złotym galonem i mistrzowski sposób którym koniem kierował dały w nim do razu poznać królewskiego pazia. Posłannik monarszy zeskoczywszy z konia wszedł żwawo do bawialnego pokoju gdzie Starościna w długi szarafan (Szarafan szlafrok w trzy poły, do zu pełnego tylko negliżu służący) obwinięta na szezlągu leżała, — ale ledwie co na łaskawe poselstwo z uszanowaniem i wdzięcznością odpowiedzieć zdołała, kiedy nadzwyczajny krzyk i tumult w sieni i przedpokoiach całą obecnych u niej osób zajął uwagę. — Otóż jest, mamy ją, mamy, niegodziwa, niecnota, łajdaczka i gorzej jeszcze, krzyczeli wszycy na widok małych jednym koniem ciągnionych saneczek, z których miescy pachołcy którzy je konno i pieszo otaczali, zemdloną kobietę zająwszy, do pałacowej bramy wnosili. Była to Balbisia, ale w jakim stanic, blada i już śmierci bliska, nie mogąca się o swojej mocy utrzymać, przez pachołków aż do pokoi wniesiona została, bo żaden z jej służbowych towarzyszów dotknąć się tak wielkiej zbrodniarki nie chciał. Suknia iej podarta, pokrwawione ręce i rozczochrane włosy, świadczyły o jakiejś strasznej przez nią odbytej walce, — stawiona przed Starościną, wyjęła z zanadrza, grubą brudną szmatę starannie zawiązaną. Otóż są Pani, rzekła słabym głosem ocalono przezemnie kosztowności twoje, a teraz niech umrę spokojnie, bo bardzo chora jestem, rzekła ze łkaniem, i padła bez zmysłów na .. ziemię. Lubo tem nagłem zjawieniem wszyscy byli zdumieni, zakamieniałe służalców serca niedały jednak przystępu litości, na widok tyle już za Balbisią świadczący. — Na ratusz z nią, weźcie ją z przed Pani oblicza, ona nie jest godna deptać te progi nogami swemi; — precz z nią kiedy już klejnoty oddala, niechajże teraz zasłużoną karę odbierze. Tak krzyczała dworska gawiedź, zawsze od zimnej rozwagi daleka. — Ale Pani Starościna w tej sprawie rostropniejszy wyrok dala; nie taka jest wola moja rzekła ona stanowczo, — niechaj zaraz Balbisię dziewczęta do jej pokoiku zaniosą, w ogrzano łóżka położą, ciepłym rosołem napoją, a jutro jak się wyśpi i pokrzepi, dalej ją badać będziemy. Stało się wszystko podług Pani rozkazu, paź odjechał uradowany że przecie coś pewnego o tym tyle go zajmującym wypadku Królowi donieść zdoła, pachołcy hojnie wynagrodzeni poszli pić do pobliskiej szynkowni, a Pani Starościna cokolwiek uspokojona, i prawic o niewinności Balbisi przekonana, wzięła się z Panną Cześnikówna do sprawdzenia ilości klejnotów swoich, schowano starannie szmatę w której obwinięte były. Nienależała ona podług wszystkich kobiet zeznania do Balbisi bielizny. Klejnoty, po zamknięciu drzwi starannie, dla sprawdzenia przysłowia mądry Polak po szkodzie, zostały znowu na tym samym stoliku co poprzedniego wieczora złożone, i okazało się że niczego nie brakowało prócz dużej zapinki, ktora suknię u piersi spinała, z wielkiego szmaragdu soliterami otoczonego, tem się odznaczającej, że herb domu Borelskich na odwrotnej stronie, był wyryty. —

Po mocnej dwudniowej słabości przyszła do siebie Balbisia i obszerne jak się zdaje prawdziwe sprawozdanie o swój przygodzie dać była w stanie. Kiedy mnie Pani sarnę w sypialni zostawiła, mówiła ona spokojnie i bez zastanowienia się, układając suknie i stroje spojrzałam do oświeconego dotąd gabinetu gdzie klejnoty złożone były; w lej chwili mignęła mi się przed oczyma mała czarna szybko stolik obiegająca postać, która skręciwszy się raz jeden tylko około niego, znikła wmgnieniu oka w głębi ociemnionych pokoi, ja zaś postrzegłszy, że wszystkie klejnoty wraz z owym małym niecnotą ze stolika zginęły, nieuważając na nic, prócz na pańską szkodę, i w szybkości mojej jedynie możność powetowania jej przewidując, biegnę w tropy małego złodzieja, miga on się przedemną przy parawanie jadalnej sali, wszędzie i on i ja otwarte drzwi znajdujemy, napróżno krzyczę na stróża twardo na ławie w sieni uśpionego, nikt się nic budzi, a złodziej z klejnotami coraz dalej uchodzi, wypadam za nim na ulicę, a nieuważając no lekkość odzieży i zimno, które mnie przejmuje, aż przez trzy ulice za nim gonię, moje małe czarne straszydło zastanawia się na rogu czwartej w poprzeg idącej ulicy, tu dostrzegam przy świetle xiężyca, że starannie zdobycz swoję w szmatę z kieszeni wyciętą zawięzuje, a coś przytem z pomiędzy klejnotów wyjmując zapewne jaką rzecz do podziału nie należącą, do tejże kieszeni wpuszcza. Przypadam na koniec do niego, strach, i jakaś zawziętość dodają mi sił, obalam chłopca na ziemię, uderzam go pięścią kilka razy po twarzy i po głowie, wyciągam z jego zanadrza klejnoty, i jaknajprędzej w odwrotną stronę uchodzę: dziesięcioletni chłopczyna już pewnie bardzo w swem obrzydłem rzemiośle biegły porywa się wnet z ziemi, a wydawszy z piszczałki jakiś świst przeraźliwy, znowu na ziemię upada; widzę to wszystko zdaleka, i postrzegam także kilka czarnych postaci, które jakby z ziemi wyrosłe na odgłos świstałki małego swego spólnika ostrożnie wzdłuż murów ze wszystkich stron do niego się zbliżają, niebezpieczeństwo coraz się wzmaga, unikam go szczęśliwie znalazłszy otwartą bramę dziedzińca, z którego dopiero co jakaś wyjechała fura, wpadam tam, i za wrotami ukryta słyszę jak się złodzieje dla szukania mnie po ulicach rozchodzą, i jak ów mały hultaik ich prosi, ażeby mnie żywcem upiekli za krzywdę którą im wyrządziłam; ale Bóg łaskaw na Balbisię oślepił te niecnoty, a ja skoro tylko dnieć zaczyło wyszłam z mojej kryjówki, i jak sądziłam tą samą co biegnąc za złodziejem drogą do pałacu powracałam, ale nieznając tej odludnej części Warszawy, zamiast nazad do miasta, ku rogatkom się zbliżałam, a tak przez kilka godzin po ulicach błądząc, mrozem i głodem przejęta, usiadłam na koniec w tem miejscu gdzie mnie straż miejska znalazła. Innego i rzetelniejszego wytłumaczenia swojej dziwnej przygody Balbisia dać nie mogła, a jej pani lubo o jej niewinności niepowątpiewała, cieszyła się atoli że ją wynalezienie ukrytej przez chłopca zapinki zupełnie później wyświecić zdoła. Życzenia Starościny niebawem spełnionemi zostały, nadworny jubiler Jonas po starannych poszukiwaniach wykrył skradzioną zapinkę, a przez jej wynalezienie odkryto znaczną bandę złodziei, która ukrywając się przez czas długi po odległych ulicach ówczesnych przedmieść stolicy, niezmierne kosztownościów zbiory w swych kryjówkach nagromadziła; mały złoczyńca któregośmy już za karetą Starościny dostrzegli, owe niedorosłe jeszcze zbrodni narzędzie, w obec Balbisi stawiony poznał ją od razu, i wyznał że razy, które mu zadała, na zawsze mu ją w pamięć wpoiły; odzyskana zapinka była odtąd ulubioną ozdobą Starościny, a niewinność Balbisi żadnej już wątpliwości nie podpadająca równie jak jej poświęcenie się dla Pani, w jej towarzyskiem położeniu tak rzadkie, stały się przez czas długi rozmów wielkiego świata warszawskiego przedmiotem. Pani Borelska wywdzięczając się wiernej słudze przeznaczyła inną kobietę do swych usług osobistych, Balbisia zaś została towarzyszką i powiernica swojej Pani, i zawsze odtąd pomimo szemrania JMC. Panny Cześnikównej Zatorskiej u stołu i w pokojach skromne ale stałe zajmowała miejsce.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBLIGACYA UDZIAŁOWA.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

lI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPROSTOWANIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej