Joseph Conrad

OCZEKIWANIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ PIERWSZA

CZĘŚĆ DRUGA

CZĘŚĆ TRZECIA

CZĘŚĆ CZWARTA

OCZEKIWANIE

Joseph Conrad

CZĘŚĆ PIERWSZA

I

Soczystym czerwonym żarem płonęły frontony marmurowych pałaców skupionych jedne nad drugimi na nieurodzajnej górze, której jałowa grań odcinała się na mierzchnącym niebie widmowym i lśniącym zarysem. Nad Zatoką Genueńską zachodziło zimowe słońce. Wschodnia połać nieba poza wybrzeżem z litej skały była podobna do ciemnego szkła. Pełne morze również robiło wrażenie szkła z polewą purpury, w którym światło gasnącego dnia marudziło, jakby lgnąc do wody. Żagle nielicznych feluk, unieruchomionych gładzią, wyglądały różowo i radośnie w gęstniejącym zmroku. Dziobami wszystkie były zwrócone ku wspaniałemu miastu. Po wewnętrznej stronie mola, zakończonego okrągłą basztą, woda zdawała się czarna. Większy, prostożaglowy okręt, odpływający od miasta i zatrzymany w biegu raptownym sztilem, patrzył w czerwony krąg słońca. Bandera na nim zwisła, co sprawiało, że barw jej nie dało się odróżnić; pomimo to chudy człek w wytartej kurcie żeglarskiej i cudacznej czapce z chwastem na głowie tkwiący tu bezczynnie z ramionami zarzuconymi na komorę lufy ogromnego działa, czającego się wraz z trzema takimiż na platformie baszty, nie zdawał się mieć wątpliwości, do jakiego państwa należał okręt.

Lapidarnie, wyjmując parzygąbkę z ust, nie odwracając nawet głowy, odpowiedział na pytanie młodego cywila w długim płaszczu, w botfortach, o nonszalanckim wyrazie twarzy wyłaniającej się z fałd białego halsztuka.

— Elbijski.

Fajkę wetknął między zęby i zachowywał się nadal nietowarzysko. Elegancki młody człowiek o przyjemnej powierzchowności — był to Cosmo, syn baroneta Charlesa Lathama na Latham Hall w hrabstwie York — powtórzył cicho „Elbijski" i trwał w swym zapatrzeniu na zasztilowany okręt z jego nierozpoznawalną banderą.

Dopiero gdy słońce zapadło za wody śródziemnomorskie, a na nieruchomym okręcie ściągnięto nierozpoznawalną flagę, poruszył się i zwrócił wzrok ku przystani. Najbliżej po zachodniej stronie stał angielski okręt liniowy imponujących wymiarów, zakotwiczony w pobliżu nabrzeża. Jego wysokie maszty sterczały ponad dachy domów, a właśnie ściągnięto z masztu flagowego znak i zastąpiono go latarnią czyniącą dziwne wrażenie śród jasności zmierzchu. Zacierały się w głębi przystani sylwetki statków zgrupowanych dalej. Cosmo powiódł oczyma po kolistej platformie baszty. Nachylony nad działem człek palił fajkę obojętnie.

— Pan jesteś dozorcą tej baszty? — zapytał młodzieniec.

Zagabnięty zmierzył go ukradkowym spojrzeniem i udzielił odpowiedzi nie zmieniając pozy i odzywając się raczej do siebie:

— Teraz to nie strzeżone miejsce. Wojny skończone.

— Czy na noc zamykają wiodące do baszty drzwi? — dopytywał się Cosmo.

— Nad tym należałoby się zastanowić, zwłaszcza pan, na przykład powinien to zrobić i inni mający zapewniony nocleg w miękkim łóżku.

Młodzieniec pochylił głowę na ramię i popatrzył na niego z półuśmiechem.

— Nie wydaje się, abyś pan o to się troszczył — rzekł. — Tedy wnoszę, że i ja nie mam po co. Póki tu pozostajesz, czuję się bezpieczny. Toć przyszedłem tu schodami za panem trop w trop.

Człowiek z fajką w zębach powstał raptownie.

— Pan przyszedłeś za mną? A po cóż, o święci pańscy!

Młody człowiek przyjął to ze śmiechem jak dobry żart.

— Ponieważ szedłeś pan przede mną. Nikogusieńko nie było widać w pobliżu mola. Zniknąłeś mi raptem. Wtedy spostrzegłem, że drzwi u stóp baszty stoją otworem i poszedłem w górę po schodach na tę platformę. I zdziwiłoby mnie bardzo, gdybym nie zastał tu pana.

Człek w dziwnej, zdobnej w chwast czapce słuchał wyjąwszy z ust fajkę.

— To wszystko?

— Wszystko.

— Nikt, prócz Anglika, nie zachowałby się podobnie — wytłumaczył sobie z przelotnym wyrazem niepokoju na twarzy. — Jesteście narodem ekscentrycznym.

— Nie upatruję nic ekscentrycznego w moim postępowaniu. Po prostu chciałem wyjść za miasto. A molo nadawało się do tego równie dobrze jak każde inne miejsce. Bardzo tu przyjemnie.

Gdy tak stali w milczeniu, jeden naprzeciw drugiego, lekki powiew musnął ich policzki.

— Jestem tylko trwoniącym czas podróżnym — rzekł Cosmo ze swobodą. — Dziś z rana przybyłem w te strony. Rad jestem, że przyszło mi do głowy przejść się tu taj, obejrzeć sobie miasto w blaskach zachodu i przyjrzeć się okrętowi z Elby. Nie może ich być dużo. Pan zasię, przyjacielu...

— Mam tyleż prawa trwonić tu czas jak ktokolwiek z angielskich wojażerów... — wtrącił człek śpiesznie.

— Bardzo tu miło — powtórzył młody podróżny, wpatrując się w mroki ogarniające platformę baszty.

— Miło? — podchwycił rozmówca. — Owszem, być może. Ostatnim razem byłem na tej platformie mając zaledwie lat dziesięć. Krągły masywny pocisk wiercił się i grzechotał po całym jej kamiennym bruku. Czynił zdumiewająco dużo zamętu i wydawał się żywą istotą w napadzie furii.

— Masywny pocisk! — wykrzyknął Cosmo, rozglądając się po gładkich flizach, jakby szukając śladu nawiedzenia przez kulą armatnią baszty. — Skąd się tu wziął?

— Wziął się z angielskiego brygu, należącego do eskadry lorda Keitha. Stał zupełnie blisko i otworzył na nas ogień... Bóg raczy wiedzieć dlaczego. Ta wasza zuchwałość! Jeden pocisk z którejś z tych kolubryn — ciągnął dalej klepiąc po wybrzuszeniu ogromnego działa tuż przy nim — wystarczyłby, żeby bryg poszedł na dno jak kamień.

— Wierzę. Ale od dawna przestała zadziwiać świat brawura naszych marynarzy — mruknął młody podróżnik.

— Dużo jest na świecie nieustraszonych, lecz łut szczęścia wart więcej od funta odwagi. Bryg odpłynął nietknięty. Tak, lepiej mieć szczęście niż odwagę. Pewniejsze ono jest od mądrości i mocniejsze od sprawiedliwości. Szczęście to wielka rzecz. Jedyna, jaką warto posiadać. A wy mieliście je zawsze. Tak, signore, nale żysz pan do szczęśliwej nacji, bo w przeciwnym razie nie stałbyś na tej platformie spoglądając poprzez wody w stronę tej kruszyny lądu, stanowiącej ostatnie schronienie waszego największego wroga.

Cosmo oparł się o kamienny mur w pobliżu strzelnicy, po przeciwnej stronie, której człek z fajeczką w zębach uczynił gest wieloznaczny i pompatyczny.

— Zastanawiam się, co za myśli panu przychodzą do głowy — podjął on równym beznamiętnym głosem. — A może jesteś za młody, żeby wiele się zastanawiać. Za pozwoleniem, lecz słyszałem zawsze, że z Anglikiem można mówić szczerze, a z wymowy pańskiej sądząc, nie wątpię, iż jesteś tej narodowości.

— Mogę pana zapewnić, iż w myślach jestem daleki od nienawiści... Oho! Elbijski okręt oddala się. Czy to sprawiają tylko ciemności i tak łudzą wzrok?

— W nocy bywa duszno. Więcej wiatru jest na wodzie niźli tu, gdzie stoimy; nie sądzę jednak, aby się okręt oddalił. Interesujesz się pan tym elbijskim okrętem, signore?

— Teraz urok ma wszystko, co tej wyspy dotyczy — wyznał nonszalancko wojażer. — Powiedziałeś, że jestem za młody, żeby się zastanawiać. Nie wydajesz mi się wiele starszy ode mnie. Ciekawym, jakie sam snujesz myśli.

— Myśli prostego człowieka, nieciekawe dla angielskiego lorda — odparł przygodny rozmówca z zaciętością i lekceważeniem.

— Czy uważasz pan wszystkich Anglików za lordów? — zapytał Cosmo i roześmiał się.

— Nie uważam. Sądzę z wyglądu. Przypominam sobie, jak pewien stary człowiek mówił, że jesteście narodem panów.

— Doprawdy? — wykrzyknął młody człowiek i po nownie zaśmiał się cicho i mile. — Przypominam sobie starego człowieka, który mówił, że jesteśmy narodem kupców.

— Nazione di mercante — powtórzył człek z wolna. — Ba, może to również prawda. Różni ludzie, różna mądrość.

— To mi nie przychodziło na myśl — rzekł Cosmo, z lekkim podskokiem sadowiąc się na omurowaniu baszty. Oparł jedną nogę na masywnej lawecie działa i zapatrzył się jasnymi oczyma w ciemnoczerwoną smugę nieba na zachodzie, pozostawioną przez rejterujące słońce na kształt cięcia zadanego cierpiącemu ciału wszechświata... — Różni ludzie, różne mądrości — powtórzył w zadumie. — Suponuję, że  to tak być musi. Ludzie wiodą tak różne życie... A jakiegoż rodzaju była mądrość tego starego człowieka?

— Mądrość wielkiej równiny, nieomal płaskiej jak morze — odrzekł rozmówca młodzieńca z powagą. — Głos jego, gdym go usłyszał, zabrzmiał tak niespodziewanie jak wasz głos, signore. Właśnie otoczyły mnie cienie zapadającej nocy, gdy rzuciłem okiem ku zachodniemu skrajowi horyzontu i dostrzegłem lwa, chybiającego w skoku uciekającego daniela. Pomknęli w blask i znikli. Zupełnie jak we śnie. Kiedym się odwrócił, stał za mną stary człowiek, nie dalej niż o pół szerokości tej platformy. Na me zdumienie odpowiedział tylko uśmiechem. Długimi jego kędziorami igrał wiatr. Z pół dnia podpatrywał, mnie snadź z zagłębień gruntu i z sitowia, głowiąc się, czego szukam. Wylądowałem, żeby powałęsać się po równinie. Niekiedy miewam ochotę być sam. Mój okręt był o wiele mil od tego miejsca w załomie tego pustynnego wybrzeża, za daleko, by taki jak ja, obcy człowiek mógł do niego wrócić po nocy. Przenocowałem tedy w zagrodzie starego czło wieka, w chatce z trawy i trzcin, tuż przy stawku mrowiącym się od ptactwa. Obchodził się ze mną jak z synem. Gadał do świtu, a gdy słońce wzeszło, nie powróciłem na okręt. Niewiele chudoby miałem na okręcie i mało wartej, a nie było tam nikogo, kto zwracałby się do mnie: „mój synu", z tą szczególną intonacją, wiesz, co mam na myśli, signore.

— Nie wiem, ale mogę się domyślić — zabrzmiało w odpowiedzi niefrasobliwie, choć ze szczerą powagą właściwą pierwszej młodości, co wywołało uśmiech starszego mężczyzny. Na ogół twarz jego oblekała powaga. Angielski nieznajomy podjął po przerwie.

— Zdezerterowałeś pan ze swego okrętu, aby dotrzymywać towarzystwa pustelnikowi na pustyni tylko przez wzgląd, iż wzruszył cię swym głosem. Czy tak mam to rozumieć?

— Zgadłeś, signorino. Może i coś więcej w tym się kryło. Niewątpliwie jednak zdezerterowałem z okrętu.

— A gdzież to było?

— Na południowo-amerykańskim wybrzeżu — uciął niespodziewanie człowiek trzymający się po przeciwnej stronie wielkiego działa. — A teraz nadszedł czas, abyśmy się rozstali.

Lecz ani jeden, ani drugi nie ruszył się i dłuższy czas zachowywali milczenie, stając się dla siebie nawzajem podobni do cieni na tym masywie baszty, która sama także, w miarę zapadania ciemności, upodabniała się do szarego widma unoszącego się nad ciemnym nieruchomym morzem.

— Jak długo pozostałeś pan z pustelnikiem na pustyni? — spytał Cosmo. — I jak go opuściłeś?

— Signore, to on mnie opuścił. Gdy pochowałem go, nie miałem tam nic więcej do roboty. Nauczyłem się dużo przez ten rok.

— Czego się pan nauczył, mój przyjacielu? Chciałbym to wiedzieć.

— Signore, mądrość jego nie była taka jak innych ludzi i za długo trwałoby wyjaśnianie tego tu, na tej baszcie i o tak późnej porze. Wielu rzeczy nauczyłem się. Na przykład, jak być cierpliwym... Czy nie przychodzi ci na myśl, signore, że długa nieobecność może zaniepokoić jego przyjaciół lub służących w hotelu?

— Mówię panu, że nie byłem dłużej w tym mieście niż dwie godziny i nie rozmawiałem z nikim, zanim myśmy się spotkali, prócz z ludźmi w hotelu.

— Mogą rozpocząć poszukiwania.

— Czemuż mieliby zawracać sobie głowę? Jeszcze nie jest późno. Dlaczego mieliby zwrócić uwagę na moją nieobecność?

— Dlaczego?... A dlatego po prostu, że pańska wieczerza może być gotowa o tej porze — odparł człek niecierpliwie.

— To możliwe, ale ja jeszcze nie jestem głodny — rzekł młodzieniec niedbale. — Niech sobie szukają po całym mieście, jeżeli chcą. — A potem dodał z zainteresowaniem. — Czy pan sądzisz, że przyszłoby im do głowy poszukać mnie tutaj?

— Nie. To ostatnie miejsce, jakie przyszłoby na myśl komukolwiek — mruknął jakby do siebie samego mężczyzna. Po czym znacznie podniósł głos. — Naprawdę musimy się rozstać. Dobranoc, signore.

— Dobranoc.

Człek w kurcie żeglarskiej chwilę wytrzeszczał oczy, potem zsunął gwałtownie czapkę o dziwnym chwaście na bakier.

— Nie odchodzę stąd — rzekł.

— A ja myślałem, że tak. To dlaczego życzyłeś mi pan dobrej nocy?

— Bo musimy się rozejść.

— Przypuszczalnie, prędzej czy później — przyznał Cosmo życzliwym tonem. — Chciałbym się jeszcze spotkać z panem.

— Musimy się rozstać zaraz, natychmiast, na tej baszcie.

— Dlaczego?

— Bo chcę pozostać sam — odpowiedział człek po najkrótszym zawieszeniu głosu.

— Daj pan pokój! Po cóż pan chcesz pozostać sam? Cóż pan tu możesz robić. — oponował rozweselony młodzieniec. Wreszcie dodał, jakby mu przyszła do głowy zabawna myśl. — Chyba że naprawdę parać się chcesz inkantacjami — ciągnął dalej swobodnie — i może wywoływać złego ducha. — Zamilkł. — Ba, są ludzie, wierzący w możliwość tego procederu — dorzucił drwiąco.

— Nie bardzo się mylą — zabrzmiało złowrogo w odpowiedzi. — Każdy ma diabła tuż przy sobie. Nie sprzeciwiaj się, signore, nie wywołuj go we mnie. Najlepiej, jeśli bez słowa odejdziesz stąd w pokoju.

Młody wojażer nie zmienił niedbałej pozy. Człowiek w czapce dosłyszał słowa wypowiedziane spokojnie jakby do siebie:

— Wolę pozostać tu w spokoju.

A spokój naprawdę był cudowny. Ciche ich głosy nie zdawały się płoszyć go w najmniejszej mierze. Ów spokój człowiekowi w czapce zdawał się ogromem swym i bezkresem zasięgu popierać flegmę Anglika przeciw wzbierającemu w nim samym gniewowi. Nie zdołał się opanować i ku niewygodnemu towarzyszowi posunął się z groźnym gestem, który zamarł w niezde cydowaniu. Zsunął jeszcze bardziej czapkę na bakier i zaczął się drapać za uchem.

— Pan należysz do ludzi, nawykłych do robienia, co się im podoba. Ale tym razem nie możesz postawić na swoim. Prosiłem pana grzecznie, abyś mnie zostawił samego na tej baszcie. Zwracałem się jak człowiek do człowieka. Jeśli jednak nie można panu przemówić do rozsądku, to ja...

Cosmo odbiwszy się dłońmi od skraju omurowania zeskoczył niemal na środek platformy i stanął na równe nogi. Mówił z najzupełniejszym spokojem.

— Rządzę się wyłącznie rozsądkiem — oświadczył. — Lecz żądanie pańskie wydaje mi się zwykłym kaprysem. Bo cóż masz tu pan do roboty? Ptactwo morskie poszło spać i ja mam równe, co i pan, prawa do wytchnienia tutaj. A przeto... — Zdawał się uderzony nagłą myślą. — Toć nie możesz miewać tu schadzek — zastanowił się z pewną sympatią.

Nieznajomy parsknął krótkim szyderczym śmiechem, co słysząc młody człowiek bąknął pod nosem rozsądnie:

— Nie. Całkiem się nie nadaje... Śród tych ponurych starych armat... — Podniósł głos. — Zostawiam panu całe miejsce wolne, tyle tylko uczynić mogę. — Cofnął się tyłem ze środka platformy i siadł tym razem na masywnej komorze sześćdziesięciofuntowego działa. — Zaczynaj pan swoje inkantacje — zwrócił się ku wysokiej mrocznej postaci trwającej chwilę bez ruchu, czym bodaj zdradzała swą bezradność. Mężczyzna milczał chwilę, po czym odezwał się poważnie:

— Bez wątpienia, signore, zdajesz sobie sprawę, iż odkąd rozpoczęliśmy dyskurs, każdej chwili miałem możność rzucić się na ciebie znienacka, kiedy siedziałeś na skraju omurowania, i strącić do stóp baszty. —

Czekał chwilę na odpowiedź i rzekł z całą powagą: — Zaprzeczysz pan może?

— Nie. Nie myślę przeczyć — padło niedbale w odpowiedzi. — Ani mi się śniło mieć się na baczności. Jednak umiem pływać.

— Czyż nie wiesz pan, że tam w dole jest obramowanie z wielkich głazów? Zginąłbyś straszną śmiercią...

A teraz, signore, czy nie zechcesz uczynić, o co proszę, i wrócić do hotelu, o wiele bezpieczniejszego miejsca od tej platformy?

— Bezpieczeństwo to niewielka pokusa, a ja ani przez chwilę nie uwierzę, abyś pan myślał o zdradzieckiej napaści na mnie.

— Racja! — padło niechętne przyznanie od strony, gdzie rysowała się wysoka widmowa postać uwieńczona zarysem dziwacznej czapki. — Racja, skoro pan tak to nazywa, w samej rzeczy nie miałem zamiaru.

— Sam przyznajesz. Wierzę, że jesteś szlachetnym człowiekiem. Jednakowoż w tej sytuacji nie widzę się w jakikolwiek sposób zobowiązany do słuchania pana.

— Pan jesteś przebiegły — wybuchnął nieznajomy gwałtownie. — Macie to we krwi. Jakże należy postępować z ludźmi pańskiego pokroju?

— Spróbuj pan odpędzić mnie — insynuował młody człowiek. Dłuższy czas nie było odpowiedzi, potem od strony wysokiej sylwetki zabrzmiało tonem namysłu:

— Bądź co bądź... jest on Anglikiem.

— Z tego względu nie mam się za niezwyciężonego — zauważył spokojnie Cosmo.

— Wiem. Walczyłem z angielskimi żołnierzami w Buenos Aires. Wyrobiłem sobie zdanie, diabłu też oddając sprawiedliwość, iż ludzie waszej narodowości nie obcują ze szpiegami, ani też miłują tyranów... Proszę mi powiedzieć, czy to prawda, że tylko dwie godziny byłeś pan w mieście?

— Najszczersza prawda.

— A jednak wszyscy tyrani z całego świata są pańskimi sprzymierzeńcami — powiedział, idąc za biegiem swych myśli, widmowy człowiek półgłosem.

Niemniej widmowy podróżnik zastrzegł się flegmatycznie wśród zapadającej nocy:

— Pan nie wiesz, kim są moi przyjaciele.

— Nie wiem, lecz w mym mniemaniu nie patrzy na to, abyś poszedł plotkować do austriackich szpiegów lub rajcował z piemonckimi sbirri. A co dotyczy księży, którzy wszędy nos wtykają, ja...

— Nie znam we Włoszech żywej duszy — przerwał mu Cosmo.

— Ale wkrótce poznasz. Ludzie pańskiego pokroju zawierają znajomości wszędzie. Obawiam się pustej gawędy z cudzoziemcami. Czy mogę zawierzyć panu, jako Anglikowi, że nie powiesz, co tu zobaczysz?

— Możesz pan. Nie wyobrażam sobie, jakiego bezprawnego czynu zamierzasz tu dokonać. Umieram z ciekawości. Czy to możliwe, abyś naprawdę był jakimś czarodziejem? Rób swoje. Zakreślaj magiczny krąg, jeśli parasz się takim rzemiosłem, i wywołuj dusze zmarłych.

Za całą odpowiedź posłyszał ciche chrząknięcie na wpół poważne, a na poły żartobliwe. Cosmo, siedząc na komorze lufy swego działa, obserwował z wielkim zainteresowaniem ruchy człowieka, który tak gwałtownie oponował przeciw jego obecności, a teraz nie zdawał się zwracać na niego najmniejszej uwagi. Niewątpliwie nie były to ruchy maga, bo wcale nie przypominały kreślenia kręgów. Przystąpił do podmorskiej strony baszty i zdawał się bez końca wyciągać jakieś przedmioty z górnej kieszeni swej kurty. Młody Anglik zeszedł ze swej armaty i, zamieniwszy się cały we wzrok, zbliżał się krok za krokiem, aż odskoczył z okrzykiem:

— O, nieba, chce łowić ryby... — Cosmo zaniemówił przez chwilę ze zdumienia, po czym wybuchnął głośnym okrzykiem:

— I na co ta cała pańska tajemniczość? To największy szwindel, jaki mi się...

— Przystąp bliżej, signore, ale uważaj, żebyś mi nogami nie poplątał szpagatu... Widzisz to pudełko?

Obie głowy zbliżyły się z ufnością i młody wojażer dojrzał walcowaty przedmiot, będący rzeczywiście okrągłym blaszanym pudełkiem. Towarzysz wcisnął mu je w rękę z prośbą: — Potrzymaj to, signore, chwilę. — Przy tej okazji Cosmo przekonał się, że pokrywka pudełka przylegała hermetycznie. Człek w czapce zagłębił rękę w kieszeni spodni, dobywając krzesiwko. Anglik był zaskoczony, gdy zobaczył swego tak przed tym wrogo usposobionego kompana, jak wciskał się między potężną lufę działa i kamienny mur, wychylił się przez otwór strzelnicy, aż pozostały widoczne tylko czarne jego pończochy i podeszwy ciężkich butów. Po chwili głos człowieka, przyduszony, doszedł Cosma wzdłuż grubego muru:

— Podaj mi teraz pudełko, signore.

Wciągnięty w te tajemnicze manipulacje, których sens przejrzał dostatecznie, Cosmo usłuchał bez zwłoki, zbliżywszy się do strzelnicy wysunął pudełko na całą długość ramienia, aż dotknął gotowej uchwycić je ręki człowieka, leżącego na brzuchu z głową za zrębem baszty. Ręka człowieka po omacku znalazła i porwała pudełko. Było uwiązane na szpagacie leżącym na platformie, którego długość poczęła się zmniejszać, aż w końcu znikła całkowicie. Człowiek schowany w głębi strzelnicy leżał cicho jak mysz pod miotłą, a młody podróżny wytężał słuch wśród absolutnej ciszy, aby uchwycić najlżejszy dźwięk u stóp baszty. Nie dosłyszał jednak nic prócz słabego wybijania godziny przez zegar miejski. Poczekał jeszcze chwilę i tonem chętnego wspólnika wyszeptał w otwór:

— Ryba chwyciła?

Odpowiedź nadeszła ledwie dosłyszalnie:

— Nie, ale to akurat o tej godzinie. Zainteresowanie Cosma wzrastało. Choć fakty same

przez się nie usprawiedliwiały takiego podniecenia, wszystko to miało pozór i urok niespodziewanej przygody. Sprzyjała temu tajemnica rozgrywająca się u stóp starego miasta, piętrzącego się niczym góra rzeźb udekorowana światłami, które zaczynały pojawiać się na ciemnym kolosalnym masywie tego wyniosłego wybrzeża. Na zachodzie znikło ostatnie lśnienie. W przystani było ciemno; jedyne światło to latarnia na rufie brytyjskiego liniowca. Człowiek w strzelnicy poruszył się nieco. Cosmo zdwoił czujność, lecz pozornie nic nie zaszło. Nie było ani gwaru głosów, ani plusku, ani poruszenia gdziekolwiek dookoła baszty. Nagle człowiek w strzelnicy zaczął wijąc się wpełzać z powrotem na platformę i w parę chwil później stanął, wyprostował swą wysoką postać i znalazł się oko w oko ze swym pomocnikiem.

— Nadeszła i poszła — rzekł. — Czy słyszałeś cokolwiek, signore?

— Nic absolutnie. Musiała być widmem łodzi, boć czynisz pan aluzję do lodzi, nieprawdaż?

— Si! mam nadzieję, że ktokolwiek wypatrzyłby ją z brzegu, musiałby ją wziąć za widmo. Ów angielski okręt wojenny po nocy wysyła patrolujące łodzie. Nie po to jednak, by śledziły widma.

— Oczywiście! Widma nie wchodzą w rachubę. Cóż może być bardziej bez znaczenia od widma łodzi?

— Pan należy do trzeźwo myślących, signore. O duchy frasują się nieoświeceni, jednak kto wie? To śmieszne bodaj mówić o widmie łodzi, rzeczy z nieożywionej materii. Czyż widmo nie należy do dziedziny ducha, nie jest duszą ludzką, którą żal albo miłość, zgryzota albo słabość pozbawiają spokoju? Tak przedstawiają tę rzecz klechdy, jakie się słyszy. Ale stary pustelnik z równiny, o którym mówiłem, zapewniał mnie, że umarli zbyt są radzi, że skończyli z życiem, żeby czynić zamęt na ziemi.

— Ach! Ten pański pustelnik! — zakrzyknął Cosmo z chłopięcym zdumieniem. — Supanuję, że byłoby bezcelowe pytać się pana, w czym panu dopomogłem.

— W drobnej szmuglerskiej aferze, signore. Niewątpliwie, signore, w Anglii są komory celne, a przeto muszą być i szmuglerzy.

— Słyszałem o nich oczywiście. Ale gotowym się założyć, iż nie ma takiego, który byłby do pana podobny. Ani też uwierzę, iż szmuglują tak małe paczki jak ta, którą spuściłeś do widmowej łodzi. Naturalnie widziałeś łódź. Była.

— Ktoś przeciął sznurek, signore, jak sam pan widzisz. Proszę popatrzeć, tu mamy cały szpagat prócz małego kawałka. Mógł to uczynić pływak w ciemnej wodzie. Człowiek mający duszę, zdolny ujść za widmo... Nazwijmy go widmem, signore.

— Dobrze, nazwijmy — odrzekł młodzieniec beztrosko. — Jutro, gdy się obudzę, wszystko z pewnością wy da mi się snem. Nawet w tej chwili mam ochotę się uszczypnąć.

— A to po co, na Boga?

— Tak mówi się u nas w kraju. Niechybnie wyda mi się wszystko snem. Pan, jego pustelnik, nasz dyskurs, a i sama ta baszta.

— Powiedziałbym „doskonale", gdyby nie to, że większość ludzi lubi opowiadać swoje sny. Nie, signore, raczej niech to będzie dla pana bardziej błahe od opowiastki o duchach, o tych duchach, w które nie wierzysz. Narzuciłeś mi się pan, jak byś był gospodarzem tego miejsca, a ja żywię dla pana przyjazne uczucia.

— Nie prosiłem o pańską przyjaźń — odparł młody wojażer tak otwarcie i bez wszelkiej obraźliwej intencji, że jego rozmówca uznał to za zwykłe stwierdzenie faktu.

— Oczywiście, że nie, a choć jestem przybyszem i obcym w mym własnym rodzinnym mieście, upewniam pana, że lepiej we mnie mieć przyjaciela niźli wroga. A najlepsze ze wszystkiego, co możesz zrobić, to zapomnieć wszystko o mnie. Byłoby to także najszlachetniej z pańskiej strony.

— Naprawdę? — odrzekł Cosmo współczująco. — Jak możesz się pan spodziewać, że zapomnę o najniezwyklejszym wydarzeniu w całym moim życiu?

— W całym życiu? Hm. Masz pan jeszcze całe życie przed sobą, signorino.

— Och, ależ to przygoda!

— Do tego piję właśnie. Czeka pana tyle cudownych przygód, signorino, że prędko tę przygodę zapomnisz. Więc czemu nie od razu?

— Nie, mój przyjacielu, nie wydajesz mi się pan osobą, którą łatwo zapomnieć.

— Ja... Boże uchowaj... Dobranoc, signore.

Zaledwie te słowa padły z jego ust, a już w paru skokach przebył platformę, dał nurka w czarne prostokątne wyjście po odlądowej stronie i zbiegł po schodach tak lekkim krokiem, że i najsłabszy odgłos nie doszedł z dołu. Cosmo zszedł, ślimakiem schodów, lecz stąpając ostrożnie w gęstych ciemnościach. Drzwi u dołu stały otworem i wyszedł na pustą keję. Nie dostrzegł tam nic podobnego do czmychającego cienia. Na samym skraju wybrzeża mętne światło ćmiło przez otwarte drzwi małego i niskiego budynku o trzech arkadach. Był to rodzaj odwachu, bo stał tam na warcie szyldwach, bodaj że austriacki żołnierz w białym mundurze. Ale obowiązkiem jego musiało być dawanie baczenia na schodki wiodące z przystani do odwachu, bo pozwolił młodemu podróżnemu przejść, jakby go wcale nie spostrzegł. Na długiej kei zapanowała najzupełniejsza noc. Tu i ówdzie mdła latarnia uliczna rzucała słabe blaski na nierówne flizy, po których młody wojażer szedł sprężyście, zdając się nie tykać ich stopą. Był pod przyjemnym wrażeniem, że coś niezwykłego mu się wydarzyło, i to przyśpieszało jego ruchy. Czuł się również bardzo głodny i śpieszył do swego hotelu, by najpierw zjeść obiad, a potem przemyśleć gruntownie przygodę, w tym głębokim przekonaniu, że należała ona zarówno do podniecających, jak i niezrozumiałych.

II

Cosmo Latham miał wrodzony dar orientacji w obcym otoczeniu, wprost bezcenny dla oficera kawalerii; rzadko ten dar był mu przydatny nawet w ostatniej kampanii na półwyspie, w ciągu tych paru miesięcy, kiedy to był kornetem w armii Wellingtona. Niewiele miał okazji do przejawiania daru orientacji jako subaltern i nowo zaciężny. Jednak tej nocy przydał mu się bardzo w wędrówce do hotelu po zupełnie obcym mieście. Szedł we właściwym kierunku bez zwracania zbytnio uwagi, którędy idzie. Miał bowiem zaprzątniętą głowę myślami o umiłowanym rodzinnym gnieździe, którego każdy kamień, każde drzewo wyrysowywało mu się przed oczyma. Myślał o pozostałych tam, których również kochał, a każdą z tych osób inaczej, o ojcu, sir Charlesie, o siostrze Henrietcie.

Jeszcze przed Wielką Rebelią dziedzicznym gniazdem Lathamów było Latham Hall, duży budynek o licznych przybudówkach, wielostylowy, oskrzydlony romantycznym parkiem i z rozległym widokiem na yorkshireskie wzgórze. Życiowej mądrości Lathama z owego okresu należy przypisać, że majątek nie uległ konfiskacie. Snadź ów Latham zręcznie unikał narażania się wysoko postawionym i wpływowym osobistościom. Nie odznaczali się jednak tą zaletą późniejsi Lathamowie wraz z sir Charlesem, ojcem Cosma.

Nieprzeciętna indywidualność sir Charlesa dla sąsiadów z okolicy pozostała zakrytą kartą. Przeciwne losy sprawiły, że wskutek idiosynkrazji własnego ojca spędził on wczesną młodość w głuszy hrabstwa York, w otoczeniu nie sprzyjającym jego gustom, choć był przez naturę hojnie obdarzony silnym intelektem, żywą wyobraźnią i talentami towarzyskimi. Potem czas pewien służył w gwardii, jednak po krótkim czasie wystąpił z armii i wyruszył w długotrwałe wojaże po Francji i Włoszech. Podówczas, przed samą Rewolucją, chevalier Latham cieszył się wielkim powodzeniem w paryskich i wersalskich kołach towarzyskich, obracając się wśród najwybitniejszych osobistości, a to nie tyle dzięki błyskotliwości umysłu, co sile swego charakteru i szerokości horyzontów. Nagle wymknął się jednak przyjaciołom, wyrzekł sukcesów i udał do Włoch. Tam wśród osiadłych we Florencji Anglików poznał dwie panny Aston, a z tego czy innego względu stał się ulubieńcem ich owdowiałej matki. Niemniej, w parę miesięcy potem zdecydował się nagle na powrót do kraju. Całą noc do świtu spędził bezsennie, krążąc po wspaniałych komnatach swego florenckiego apartamentu, toczył srogą walkę z sobą samym. W rezultacie postanowił drogą morską wracać do kraju. Było to najłatwiejszym sposobem ominięcia z dala Paryża. Doszła go niedawno wieść, że urodziła się córeczka markizostwu d'Armiand, najlepszym z przyjaciół, jakach pozyskał sobie w świetnej sosjecie Francji. W Livorno, w przeddzień zaokrętowania zmagał się z sobą w nowym przystępie rozterki. Podczas długiej podróży morskiej, nim zstąpił na ojczyste brzegi, zaniechał myśli udania się na północ i zakopania w rodzinnych pieleszach. Pozostał w Londynie pogardliwy i rozpróżniaczony i, acz niechętnie, wciągnął się w tryb życia światowca, aż powracający z Włoch znajomy przywiózł mu wiadomości. Miss Aston wychodziła za toskańskiego szlachcica w dojrzałych leciech, a wedle krążących we Florencji dziwnych plotek, jeśli młodsza jej siostra, miss Molly Aston, dała kosza dwóm po kolei konkurentom, to dlatego, że uważała się w jakiś sposób za zaręczoną z nim, Charlesem Lathamem.

Może dręczony wyrzutami sumienia, a może w przystępie oburzenia, sir Charles impulsywnie udał się w podróż do Włoch przez południową Francję. Długa to była droga. Z początku był zdumiony, zmieszany i zły, lecz w podróży, nim dotarł do jej celu, miał czas na zastanowienie się nad splotem okoliczności, grożących wytworzeniem absurdalnej i wstrętnej sytuacji. Powiedział sobie, że przez poślubienie Molly Aston da się uniknąć mnóstwa rozmaitych kłopotów. Tak też postąpił, zyskując sobie szacunek rozsądnych ludzi, i po dwóch latach spędzonych za granicą wrócił do kraju, aby zamknąć się w rodzinnej siedzibie, z której otwierał się widok na rozległy i romantyczny krajobraz, dla niego jeden z najpiękniejszych w świecie.

Molly Aston odznaczała się urodą służącą w swoim czasie za natchnienie paru wędrownym poetom i co najmniej jednemu włoskiemu rzeźbiarzowi, lecz Cosmo, w miarę podrastania, zdawał sobie sprawę, że w rodzinnym życiu była zerem. Szczytem jej samowoli było nadane mu imię. Postawiła na swoim, nazwano go Cosmo, ponieważ w dalekiej przeszłości Astonowie zaliczali do swych prababek florentynkę, spokrewnioną rzekomo z Medyceuszami. Cosmo miał cerę jasną i nic nie wziął po matce prócz imienia. Henrietta była w ty pie południowych piękności. Lady Latham wcześnie odumarła swoje dzieci. Za życia zdobiła Latham Hall na podobieństwo posągu. Jako pani domu ograniczała się do dysponowania obiadu. Z drobiazgowym zamiłowaniem do porządku i niezwykłą przeciętnością umysłu łączyła silny temperament, toteż gdyby mając lat osiemnaście nie zakochała się na zabój w mężczyźnie, za którego wyszła, gustowałaby pewnie w towarzyskim życiu, rozrywkach, może i hulankach. Lecz jedyną jej rozrywką i hulanką było wypisywanie długich listów do rozsianych po całym świecie niezliczonych przyjaciół i krewnych, widywanych po zamążpójściu bardzo rzadko. Nigdy się nie skarżyła. Jej skryty strach przed powzięciem jakiejkolwiek decyzji i zatajony żar temperamentu znalazły wyraz w zupełnym poddaniu się woli sir Charlesa. Nigdy nie zdobyłaby się na poproszenie o konie do wyjazdu z wizytą w sąsiedztwo, gdy jednak mąż napomknął: „Zdaje się, moja pani, że byłoby dobrze, gdybyś tych a tych odwiedziła", ożywiała się natychmiast, odpowiadała ochoczo: „Niewątpliwie, sir Charles", i biegła wystroić się wspaniale — kto wie, czy nie dzięki owej kropli krwi Medyceuszów — ale i bardzo gustownie.

Z czasem sir Charles postarzał się niewspółmiernie do swych lat, a nawet zaczął przybierać na tuszy, lecz każdy musiał przyznać, że swego czasu był bardzo przystojny, co tłumaczyło zadurzenie się w nim żony. W polityce był bardziej stronnikiem Mr. Pitta niźli szczerym torysem. Kochał swój kraj, wierzył w jego wielkość, w jego wyższość moralną, jego potęgę niezwyciężoną. Nic nie zdołało zachwiać go w wierności wszelkim przesądom narodowym. Nie sprzyjał potentatom i zwykłej arystokracji, gardził eleganckim światem i nie chciał mieć nic wspólnego z „parweniuszami" jakiegokolwiek rodzaju. Nie będąc dobrodusznym był jednak z natury uprzejmy i gościnny. Wrodzona jego szlachetność była tak dobrze znana, że nikt się nie zdziwił, gdy w swym yorkshireskim majątku zaofiarował schronienie rodzinie francuskich emigranitów, marktiizostwu d' Armand z ich małą córeczką, Adelą. Przybyli oni do Anglii, ogołoceni niemal ze wszystkiego, z dwojgiem służących, dzielących z nimi niebezpieczeństwa i trudy ucieczki przed ekscesami rewolucji.

Spokoju strojnej, leniwej i zgodnej lady Latham nie zakłócił bynajmniej pobyt tych osób w Latham Hall; miał być tymczasowy, a przeciągnął się całe lata. Czyż ongi d'Armandowie nie byli przyjaciółmi od serca sir Charlesa we Francji? Lady Latham nie była ciekawa. Zrobiło na niej pewne wrażenie, że markiza była córką chrzestną królowej neapolitańskiej. Reszta nie sprawiała jej kłopotu; było tylko więcej służby w dworskiej oficynie, więcej osób przy stole i w salonie, gdzie spędzano wieczory.

Osłonięta abażurem lampa z reflektorem, wisząca wysoko na jednej ze ścian, rzucała mocne światło na sportretowanego do pół figury jednego z Lathamów, a zwłaszcza na jego żółty jedwabny kaftan. Ten Latham był rumiany, w stroju z białego kamlotu, a postacią niewiele różniłby się od swego własnego stangreta, gdyby nie zadawały temu kłam wrażliwe jego usta. Prócz tej kolorystycznej plamy obszerny salon z oknami na taras — sir Charles zwykł z niego podziwiać zachody słońca — był mroczny i robił wrażenie olbrzymiego, co sprawiało, że obecni w nim, nawet sam sir Charles, nabierali cech niezmaterializowanych cieni, a wypowiedziane przez nich słowa zdawały się przybierać wielkie, pozbawione jasności przestrzenie.

Z jednej strony kominka z włoskich marmurów — stanowił nowy nabytek według projektu samego sir Charlesa — skrzyła się obfita biżuteria lady Latham, a cała jej leżąca na sofie osoba tchnęła spoczynkiem. Naprzeciw niej, na stylowej kuszetce zwykła leżeć markiza z szaleni lady Latham narzuconym na nogi. D'Armandowie w ucieczce przed terrorem ledwie uszli z życiem, a poza tym z niczym. Samo życie markizy w tym czasie było bardzo zagrożone.

Sir Charles bodaj zdawał sobie z tego sprawę bardziej od jej męża, markiza. Została w pamięci sir Charlesa jako nie mająca sobie równej w kapryśnych zmianach od wesołości do zadumy, czarująca, czynna, fascynująca, najinteligentniejsza i najpiękniejsza z dam francuskiego dworu. Czysty jej, ale słaby głos, docierając do niego poprzez długość salonu, miał patetyczną wymowę, a w tonie jego odpowiedzi dźwięczały wspomnienia głębokiego uczucia i szacunek należny wielkiej niedoli. Od czasu do czasu lady Latham rzucała trzeźwą uwagę, na co sir Charles odpowiadał z wyszukaną uprzejmością, ale nieco oschle, myśląc sobie, że w ustach tej kobiety nawet Modlitwa Pańska brzmiałaby prozaicznie. Następowały dłuższe przerwy w konwersacji i każde z nich podążało za biegiem swych myśli, tak pogmatwanych i niespokojnych jak zaczynający się od skraju tarasu, gdzie pięknie zachodziło słońce, świat mórz i lądów, w którym ścierały się i walczyły narody w najburzliwszym bodaj okresie historii.

Z głębi włoskiego kominka padały blaski płonących angielskich polan na Adelę d'Armand, przesiadującą spokojnie na niskim stołeczku przy kuszetce swej matki. Jej jasne włosy, cera i ciemnoniebieskie oczy stanowiły żywy kontrast ze smagłą urodą Henrietty Latham, ciemnej szatynki z błyszczącymi raczej inteligencją niż uczuciem orzechowymi oczyma. Od czasu do czasu mała Francuzka odwracała głowę, spoglądając na sir Charlesa, do którego w tym zaciszu przywiązała się jak córka.

Podówczas Adela d'Armand rzadko widywała swego ojca. Markiz przeważnie bywał poza domem. Częste jego wyjazdy były ofiarą złożoną dla sprawy książąt, oceniających to niewątpliwie, lecz uważających poświęcenie się jednego z d'Armandów za zupełnie naturalne. Darzyli go swą łaską obarczając dalekimi i niebezpiecznymi misjami do północno-niemieckich i północno-włoskich dworów. Przy powszechnym rozpadzie dawnego ustroju misje te były daremne, gdyż nikt jeszcze intrygami i układami nie powstrzymał lawiny. Jednak markiz nie zdawał sobie w pełni sprawy z tej bezwzględnej prawdy, bo entuzjazm stwarza nadzieje i nimi się żywi. Z całą powagą przyjmował instrukcje na te szaleńcze wyprawy i wyruszał niezwłocznie, wpadając jak po ogień do Latham Hali, aby uścisnąć cierpiącą żonę i cichą swą córkę oraz gruntownie przedyskutować sprawę ze swym nieporównanym angielskim przyjacielem, przed którym nie ukrywał najtajniejszych myśli czy nadziei. Zarówno jedne, jak i drugie znajdowały zrozumienie u sir Charlesa, myśli bowiem były trzeźwe i wolne od absurdalnych iluzji wszystkich wygnańców, czym przemawiały do światłego jego umysłu i do tajonej wzgardy, jaką żywił względem wszystkich arystokratów — nadzieje zaś markiza wypływały z mocnego przekonania, iż Anglia jest niezłomna i konserwatywna, co sir Charles miał za najnaturalniejszą rzecz w świecie.

Godzinę lub dwie spacerowali po chłodnym, tchnącym wilgocią szpalerze laurowym. Okazały sir Charles utykając niczym kaleki syn samego Jowisza, a markiz przystosowując krok do niego, z marsem na czole, zgarbiony, w wysiłku mówienia miarowo i płynnie. Sir Charles wyrażał światłe swe myśli krótkimi zdaniami, nacechowanymi wzgardą dla ślepych poczynań ludzkich i krótkowzroczności, lecz i niezachwianą wiarą w lepszą przyszłość.

Został zawarty traktat w Amiens i reprezentujący wygnaną dynastię w Anglii hrabia d'Artois wyraził życzenie, aby d'Armand stale był przy jego osobie. Markiza i Adela opuściły Latham Hall i udały się do Londynu na zmienne koleje losu i ubóstwo będące udziałem niemal wszystkich, ogołoconych do cna emigrantów. Był to cięższy od wszelkich innych dowód poświęcenia dla monarchii. Gnieździli się w brudnym domu z żółtej cegły, w którym do ich czteropokojowego mieszkania wiodły bardzo wąskie i strome schody. Sług mieli dwoje. Pokojówka ich była ciemnoskórą Mulatką, sprowadzoną dzieckiem przez ciotkę markizy jeszcze za monarchii z Indii Zachodnich, a służącym ich — człek nieokreślonej narodowości, zwany Bernardem. Ongi pieczeniarz w rezydencji wiejskiej d'Armandów, nie opuścił on rodziny, towarzysząc jej w ucieczce i tułaczce, nim znalazła schronienie w Anglii, a wykazał w potrzebie niespodziewane zdolności jako factotum. Pobyt w Latham Hall znudził go niewymownie. Nie mógł znieść regularnego trybu życia, jaki się tam wiodło. Do melancholii doprowadzały go stałe godziny obfitych posiłków. Po przeprowadzce do Londynu ożywił się bardzo, bo znalazł tam dużo do roboty i codzienne okazje do przejawiania swych różnorodnych uzdolnień. Z rana wyruszał na targ, odkurzał pokój, który zwał salonem, kucharzył, w czym służyły mu za natchnienie szerokie, od ucha do ucha, uśmiechy błyskającej białymi zębami miss Aglae, Murzynki, w której bardzo gustował. Południową porą po ukończeniu powierzchownego sprzątania cicho, mimo swoich ciężkich butów z kwadratowymi czubkami, wchodził do pokoju markizy i pewnie, ceremonialnie, z niebywałym szacunkiem przenosił ją na otomanę. Aglae szła za nim z poduszką, pledem i solami trzeźwiącymi, zachowując sztuczną powagę. Dodawała mu bodźca jej obecność oraz pewność, że po ułożeniu markizy na otomanie zostanie nagrodzony błyskiem białych zębów czarnej pokojówki. Później mademoiselle Adela, piękność jasnowłosa, udawała się z wizytami, a krok w krok -towarzyszyła jej Aglae niczym noc następująca po dniu; Bernard zwykł patrzeć w ślad za schodzącymi w nadziei, iż Aglae podniesie ku niemu ruchliwe swe oczy, ożywiające ciemnobrązową twarz. Resztę popołudnia miał tym spojrzeniem opromienioną. Wieczorami należało do jego funkcji anonsowanie gości, pnących się mozolnie po schodach. Nosili znakomite nazwiska Francji, a przybywali pieszo po błocie lub w kurzu nędznych uliczek, aby wypełnić słabo oświetlony pokój, stanowiący salon markizy d'Armand. Do pełnienia tej funkcji wciągał białe pończochy, prane co drugi dzieiet przez miss Aglae, a potężne swe bary wciskał w bardzo ciasny i wytarty zielony kaftan z dużymi metalowymi guzikami. Miss Aglae zawsze znalazła parę wolnych chwil, żeby się przyjrzeć, czy liberia dobrze na nim leży, i wyszczotkować ją. Były to rozkoszne chwile. Z zapartym tchem, wyprostowany, w błogiej satysfakcji obracał się na wszystkie strony, jak mu szeptem nakazywała egzotyczna bogdanka. Później przesiadywał na krzesełku pod zamkniętymi drzwiami, łowiąc uchem stłumiony gwar konwersacji, prowadzonej głosami o modulacji bez zarzutu; a kiedy goście zaczynali się rozchodzić, przyświecał im łojówką tkwiącą w małym świeczniku sponad poręczy podestu. Kiedy już sprostał wszystkim obowiązkom, rozkładał sobie legowisko na podłodze w wąskim korytarzu, dzielącym pokoje mieszkalne od dużej ko mórki, gdzie miss Aglae odpoczywała po trudach dnia. Leżąc pod dwoma cienkimi kocami i paląc w postawionym na podłodze świeczniku łojówkę, drzemał, póki miss Aglae nie wysunęła owiązanej znoszonym czerwonym fularem głowy — i tylko głowy — przez szparę w drzwiach uchylonych, aby szeptem uciąć z nim pogawędkę. Była to pora, gdy tych dwoje służby wymieniało poglądy i dzieliło się myślami i obserwacjami. Czarna pokojówka była przebieglejsza od białego famulusa. Obsługując dwie damy miała więcej sposobności zobaczenia czegoś lub usłyszenia niż jej wielbiciel. Gwarzyli o widocznym pogorszeniu się zdrowia markizy nie ze współczuciem, a po prostu jako o symptomach sytuacji, o trybie życia markiza, stającego się domatorem, prawie już nie wyjeżdżającego. Co dzień wychodził, lecz nie wyruszał już w tygodnie i miesiące trwające wojaże, jak to przedtem bywało. Dobiegły kresu te nagłe i tajemnicze misje, opłacane z własnej kieszeni przez angielskiego baroneta, yorkshireskiego odludka. Wysłanie markiza d'Armand w charakterze zwykłego szpiega było nie do pomyślenia, a w świecie cywilizowanym nie znalazłoby się dworu, ważącego się potajemnie czy jawnie przyjąć emisariusza zdetronizowanej dynastii. W te sprawy pokrótce wtajemniczył Aglae Bernard umiejący czytać. Wszyscy wielcy tego świata byli w strachu przed Bonapartem. Wszystkich generałów przejmował on drżeniem. Miss Aglae miała go za czarodzieja. Bernard z innego punktu widzenia zapatrywał się na wielkość Napoleona. Polegała wyłącznie na potędze blagi. I pewnego razu po krótkim wahaniu Bernard wybuchnął:

— Czy mam pannie powiedzieć prawdę o nim, miss Aglae? — W mętnym świetle łojówki spostrzegł, że po takuje parokrotnym kiwnięciem owiązanej czarnej głowy, wychylonej ze szpary we drzwiach. — A więc — Bernard powtórnie zdobył się na wielki wysiłek — on jest bez znaczenia.

Miss Aglae z trudem powstrzymywała się od głośnego wybuchu śmiechu, tak jak zwykła wyrażać swe proste reakcje. Słyszała przecie i panów wypowiadających się podobnie o Bonapartem, lecz przyszła jej nagle na myśl miss Adela i westchnęła.

— Zdaje się jednak, że położył łapę na całym świecie. Jakiego rodzaju to człowiek? Pan go widział?

Bernard widział tego osobnika. Upewnił miss Aglae, że to mizerak w długich butach i z gładkimi włosami zwisającymi wzdłuż żółtych policzków. Mógłby go złamać jak słomkę, gdyby go tylko dostał w ręce.

Biorąc to zapewnienie dosłownie czarna pokojówka zaproponowała, aby wyruszył i dokonał tego.

— Ruszyłbym natychmiast w drogę — rzekł wierny adorator — gdybym jednak to zrobił, nigdy już panny nie zobaczyłbym. Ma on przy sobie zawsze sto tysięcy ludzi.

Zaczynająca się już uśmiechać miss Aglae zareagowała tak bolesnym westchnieniem, że Bernard zapewnił ją, że nadejdzie dzień, o tak, przyjdzie dzień, kiedy każdy dojdzie do swego. Aglae była skłonna wierzyć temu proroctwu. Tymczasem jednak był kłopot z miss Adelą. Kochanej panience czas wyjść za mąż, a wszyscy są tak strasznie biedni. Płomyk łojówki chwiał się w przeciągu na korytarzu przy sienniku, służącym Bernardowi za łoże, rzucał pląsające cienie jego głowy w szlafmycy wysoko na ścianę. W mętnym tym blasku twarz Bernarda przybrała wyraz sentymentalny. Bąknął coś o miłości i że zwycięża ona wszystkie przeszkody.

— Bardzo głupi z pana człowiek, monsieur Bernard.

Miłość! Cóż pan za banialuki plecie? Za miłość nie kupi pan ryb na obiad. — I z nagłą troską zapytała: — Czy ma pan pieniądze na jutrzejsze zakupy na targu? — Bernard miał je. Niedużo. Ale miał trochę pieniędzy. — To niech pan wcześnie wyjdzie i kupi ryb na obiad. Tak kazała madame la marquise. To łatwiej, niż zabić cesarza — ciągnęła sarkastycznie. — I niech pan pamięta nie dać się zanadto oszukać grubej przekupce na Billingsgate — dodała z godnością, cofając głowę i zamykając drzwi do swej ciemnej komórki.

W miesiąc potem, siedząc na swym sienniku z oczyma utkwionymi w drzwiach wiodących do kredensu, Bernard zaczynał już przypuszczać, że czymś obraził Aglae i gawęda o północy go ominie, gdy drzwi się otworzyły i czarna głowa ukazała się w zwykły sposób. Lecz była nisko spuszczona. Białka oczu Mulatki lśniły, zalane łzami. Długo się nie odzywała. Bernard był strasznie zaniepokojony. Czekał w napięciu, by oznajmiła szeptem, co się stało złego. Z minutę trwało milczenie. Bernard głowił się, o co chodzi, aż wreszcie oświadczyła, że „och" nie podobają się jej wizyty dżentelmenów „w zbyt szamerowanych frakach".

Bernard z ulgą, lecz wciąż nic nie rozumiejąc, wziął świecznik z podłogi i podniósł go, tak aby światło padło na twarz dziewczyny.

— Cóż to za powód do płaczu? — spytał. Ze zdumieniem spostrzegł łzy błyszczące na ciemnych policzkach Aglae. Sam był głęboko wzruszony i współczujący do łez niemal, gdyż twarz afrykańska jest bardziej wymowna w smutku niż twarze ludzi innej rasy.

— Jest pan ślepy! Nic pan nie rozumie, Bernardzie. Stoisz pan u drzwi jak bałwan. Jesteś zupełnie do niczego.

Obruszyłby się na taką niesprawiedliwość, gdyby nie miał niezłomnej wiary w swe zalety. A przy tym biło w oczy, że Aglae jest całkowicie wyprowadzona z równowagi. Co się tyczy człowieka w zbyt szamerowanym fraku, to przypomniał sobie, że naprawdę ubrany był wspaniale. Pierwszą wizytę złożył w asyście angielskiego dżentelmena, przyjaciela rodziny, i kontynuował dalsze wizyty zawsze z nim razem. Było faktem, że nigdy jeszcze nie przyszedł sam. Państwo byli z nim na obiedzie onegdaj zaledwie, o czym Bernard wiedział, gdyż kazano mu sprowadzić wynajęty ekwipaż i podać adres, już nie mówiąc o tym, że powierzono mu z całym zaufaniem markizę i zniósł ją ze schodów, a za powrotem z proszonego obiadu wniósł do mieszkania. Nie upatrywał nic złego w człowieku, z którym państwo zasiadali do obiadu. A przy tym była na obiedzie i markiza; pani, która, figuralnie mówiąc, nigdzie nie wychodziła.

— Czegóż się on dopuścił? — pytał z bijącym w oczy przejęciem. — Nigdy panny nie widziałem tak przygnębionej, miss Aglae.

— Ja przygnębiona? Pewnie, że jestem. Boję się, że on chce porwać miss Adelę, biedaczkę.

Wierny Bernard był oszołomiony. — Niechby popróbował — rzucił wojowniczo. — W korytarzu mam pod ręką porządną lagę. — Przerwał mu wzgardliwy okrzyk pokojówki. — Aha! — ozwał się innym tonem. — On chce się z nią ożenić. Cóż w tym złego?

— Och! Głupiec z pana! — chlipnęła Aglae. — Czyż pan nie widzi, że ma dwa razy, dwa i pół razy tyle lat co madiemodselle Adela.

Bernard rozmyślał w milczeniu.

— Postawny mężczyzna — zauważył wreszcie. — Czy panna wie o nim coś więcej?

— Ma furę pieniędzy — załkała Aglae.

— Widzi mi się, że rodzice będą mieli tu dużo do powiedzenia — rzekł Bernard po krótkim namyśle. — A jeżeli mademoiselle Adela sama...

Lecz Aglae ze szlochem szepnęła, jak rzeczy stoją.

— To się już stało, Bernardzie, to się już stało.

Bernard wytrzeszczył oczy na dziewczynę jak w transie. W umyśle jego powstało skojarzenie z mnóstwem pieniędzy, jakie mieć będzie idąc na targ.

— Widzi mi się, że mademodselle Adela może kochać takiego, jak on, człowieka. Czemuż by nie?

— On ma dużo pięknych stroi rzeczywiście — zasycza. ła Aglae z wściekłością. Potem upadła kompletnie na duchu; była w rozpaczy. — Och, Bernardzie, nasi państwo to biedni ludzie, wyczytałam to im z twarzy dziś rano, gdy podawałam śniadanie. Myślałam, że wybuchnę płaczem, gdy podawałam talerz panu markizowi. Nie śmiałam podnieść na nikogo oczu.

— A mademoiselle? — zapytał niespokojnym szeptem.

— Przykro było patrzeć i na nią — ciągnęła trwożnie. — Cała w pąsach. Myśli, że to wspaniale i szlachetnie z jej strony, wszystkich wzbogaci. Ona nie zdaje sobie sprawy. Jest za młoda. Czemu nie płaczesz ze mną, ty bardzo głupi człowieku?

III

We właściwym czasie zostało zawarte małżeństwo potępione przez kolorową pokojówkę. Stronę majątkową tego związku uregulowano intercyzą wyróżnioną zaszczytnie podpisami księcia krwi i dwóch innych arystokratów najwyższego rodu. Francuska kolonia w Londynie powstrzymała się od jawnych komentarzy. Łaskawe ustosunkowanie się do oblubieńca jego wysokości księcia de Berry uniemożliwiało wszelką krytykę na szczytach emigracji. W kołach nieco mniej nobliwych wzruszano tylko ukradkiem ramionami lub wymieniano znaczące spojrzenia, chyba że ktoś ozwał się czasem z dwuznacznym sarkazmem, co można było przypisać zazdrości lub innym względom. Wśród córek emigrantów niejedna w głębi serca miała Adelę d'Armand za bardzo uprzywilejowaną dziewczynę. Wspaniałość przyjęć, wydanych dla londyńskiej socjety przez młodożeńców po powrocie z podróży poślubnej, nie pozostawiała wątpliwości, że człowiek, któremu Aglae zarzucała „zbyt wyszamerowany frak", był to prawdziwy bogacz. Zaczęły również krążyć pogłoski o jego dziwactwach i ekscentrycznych fanaberiach, nie tolerowanych w najlepszym towarzystwie, zwłaszcza tyczyło się to osobistości o wątpliwej pozycji społecznej i niedaw no zdobytym majątku. Lecz zgorzkniałe i nieprzejednane szczątki emigracyjnej arystokracji nie darzyly Adeli d'Armand sympatią. Powinna była czekać na restaurację monarchii i, jedno z dwojga, albo wyjść za mąż w swojej sferze, albo wstąpić do klasztoru dla dam z towarzystwa. Te klasztory bowiem zostaną wkrótce przywrócone.

Markiz przed ogłoszeniem zaręczyn córki napisał do swego przyjaciela, sir Charlesa, uprzedzając go o bliskim jej zamążpójściu tak dobranymi słowy, że wymagały tylko krótkiego grzecznościowego powinszowania. Niewiele, prócz nazwiska, zakomunikował o swym zięciu. Nosiła je, oświadczył, dawno zubożała piemoncka rodzina o dobrych francuskich parantelach zadzierzgniętych za czasów, zanim poszła poniekąd w zapomnienie, lecz — zaznaczył markiz — obustronnie uznanych. To rodzina de Montevesso. Markiz, i owszem, przyznawał, że świat nie słyszał o niej od przeszło wieku. Przyszły mąż córki na imię ma Helion — hrabia Helion de Montevesso. Król Sardynii, nieszczęśliwy monarcha, przed samym swym wygnaniem przez armie republikańskiej Francji, nadał mu ten tytuł w nagrodę za usługi oddane w krytycznym momencie, lecz bardzo istotne — markiz to przyznawał — choć finansowej natury. W dalszym ciągu pisał, że hrabia Helion w bardzo młodym wieku opuścił rodzinne strony i w wędrówce po wielu krajach zgromadził wielki majątek osobisty, szczęśliwie zainwestowany w taki sposób, że go zachował mimo rewolucji i klęsk społecznych zarówno we Francji, jak i Włoszech. Fakt faktem, iż fortuny swej nie zdobył w Europie, lecz gdzieś w zamorskich krajach. List markiza nadszedł do Latham Hall wieczorem dnia jesiennego.

Młodziutka miss Latham, siedząc przy hafciarskim bębenku, wpatrywała się przez całą długość salonu w ojca, czytającego list pod lampą u stóp portretu Lathama w żółtym jedwabnym kaftanie. Sir Charles uniósł brwi, które z latami stały się krzaczaste z niejaką ujmą dla jego urody. Miss Latham bardzo była zaniepokojona grą fizjonomii ojca. Zaraz po rozwinięciu z szelestem pisma powiedział Henrietcie, że jej dorosła przyjaciółka. Adela d'Armand — o cztery lata starsza od niej — ma wyjść za mąż. Henriettę wieść ta zelektryzowała od razu, choć nic nie dała poznać po sobie. Lada chwila spodziewała się usłyszeć coś więcej. Siedziała jak na szpilkach, lecz spod portretu dochodził tylko szelest papieru: widziała mars na czole ojca. Potem sir Charles opuścił ręce. Nie zdołała dłużej powściągnąć swej ciekawości.

— Któż to taki? — zapytała żywo.

Henrietta Latham miała wtedy piętnaście lat. Jej orzechowe oczy pozostały równie duże jak i za lat dziecinnych. Miała zachwycająco czystą cerę, choć nie mlecznobiałą, lśniące loki ciemnej szatynki okalały jej z lekka zaróżowioną twarz, co wszystko razem składało się na harmonijną całość. Zgorszonym, roztargnionym wzrokiem sir Charles patrzył na śliczną swą córkę. Na zupełne opanowanie jednak się nie zdobył. Wbrew cechującej go dystynkcji odburknął ostro:

— Parweniusz tego czy innego rodzaju.

Pomimo żywości swego charakteru miss Latham nie była skłonna do okazywania uczuć. Wieść była zbyt szokująca, by przyjąć ją zachłyśnięciem lub okrzykiem. Spiekła tylko raka aż po nasadę pięknych loków. Parweniusz, w jej rozumieniu, to było wszystko, co najgorsze w ludzkim rodzaju, lecz ostry ton sir Charlesa zdawał się zdradzać urazę do samej Adeli d'Armand. Godziło to w wierną i serdeczną skłonność Henrietty do francuskiej panny, nie ostygłą mimo trzechletniej rozłąki. Ozwała się spokojnie:

— Adela... To niemożliwe!

Rumieńce zdrowia znikły z jej twarzy, pobladła; oczy córki zdały się sir Charlesowi ciemniejsze niż kiedykolwiek. Spostrzegłszy te objawy wzruszenia, zapanował nad sobą. Chwilę wpatrywał się w córkę, cichym bezdźwięcznym głosem powtórzył „niemożliwe" i znów podniósł list do oczu.

Ale nie odkrył w nim nic podważającego pierwsze wrażenie o człowieku, za którego miała wyjść Adela d'Armand. Powtórnie w tym zawiłym liście markiz czynił aluzję do fortuny swego przyszłego zięcia. Dzięki bogactwu pozyskał on sobie pozycję w najlepszym towarzystwie, jakiej nie zapewniłyby mu może tak całkowicie jego osobiste zalety. Dalej markiz pisał o stanie zdrowia żony. Potrzebowała wygód, nieustannej pielęgnacji i pogodnego otoczenia. Markiz miał możność opuścić ponure mieszkanie w nędznej uliczce i przenieść się do małego domku w Chiswick, bardzo blisko Londynu. Skarżył się staremu druhowi, iż nieprzejednani rojaliści wyrzucają mu gorzko podpisanie trzechletniego kontraktu najmu. W ich oczach było to odrażającym zaparciem się wiary w tryumfalny powrót starego porządku w ciągu najbliższych miesięcy. „Wywołałem prawdziwy skandal, postępując rozsądnie — pisał. — Szkalują mnie, lecz nie wątpię, że nawet najsurowiej mnie potępiający radzi przybędą na ślub Adeli."

Potem, jakby wzięła w nim górę potrzeba otworzenia serca, rozpoczął następującymi słowami od nowego wiersza.

„Nie potrzebuję Pana zapewniać, że to wszystko jest osobistym dziełem mojej córki. Z prośbą o jej rękę zwrócono się do nas formalnie za pośrednictwem lor da G., mego przyjaciela, choć należy on do frakcji Mr. Foxa, w której hrabia de Montevesso ma najwięcej życzliwych. Lecz zaraz po zakomunikowaniu przez nas Adeli tych oświadczyn, uczyniła krok, który Panu wyda się nie do uwierzenia, a który można by uznać za sprzeczny z obowiązkami córki, jeśli takie określenie dałoby się zastosować do ukochanego i oddanego nam całym sercem dziecka, jakim Adela była zawsze. Bez poradzenia się ani mnie, ani matki zwróciła się osobiście do lorda G. Okazał tyle słabości, że zaaranżował spotkanie we własnym domu między nią i hrabią. Nie pojmuję, co oni mieli sobie do powiedzenia. Gdy doszła nas wieść o tym, sprawa była przesądzona tak dalece, że nic nam nie pozostawało, jak tylko pogodzić się z nieuniknionym..."

Sir Charles znów opuścił na kolana swe duże, białe, rasowe ręce. Ciemna główka jego córki pochyliła się nad bębenkiem hafciarskim, a sir Charles oczyma wyobraźni widział obok niej całkiem inną, bardzo jasną główkę drugiej dziewczynki. Stanowiła ona cząstkę jego samotniczego życia, udzielił jej wiele miejsca w swym sercu. Jak wiele, zdał sobie sprawę dopiero teraz, gdy czuł, iż w pewnej mierze stracił ją na zawsze. „Nieuniknione" — bąknął pod nosem tonem na wpół lekceważącym, a na wpół bolesnym. Sir Charles miał zrozumienie dla cierpień, trudności i upokorzeń ubóstwa. Ale markiz nie wziął pod uwagę, że zawsze mógł liczyć na pomoc swego przyjaciela. Przez parę lat nigdy nie wahał się czerpać z jego szkatuły. Co prawda, szło to na tajne i ważne misje, powierzane mu bez skrupułów przez książąt, nie troszczących się wcale, skąd ma na nie czerpać środki. Tacy już są książęta, dumał sir Charles w najgłębszym rozgoryczeniu. A teraz do tego doszło... Całe młode życie pewnie zmarnowane przez niewinność, przez nie świadomość... Ile lat mogła mieć teraz Adela? Osiemnaście lub dziewiętnaście. Niewiele starsza była jej matka wówczas, kiedy tak często widywał ją w Paryżu i Wersalu, kiedy zdołała tak podbić jego serce, że później nie dbał, z kim się żeni, gdzie przebywa... Nieuniknione!... Sir Charles nie potrafiłby mieć żalu do markizy, była obecnie słaniającym się cieniem tego niezwyciężonego czaru, któremu musiało ulec jego serce. Ona, jak i jej mąż utracili snadź wszelkie nadzieje; wszelkie lojalne rojalistyczne nadzieje, nim skapitulowali przed nieuniknionym. To wdzięczne francuskie dziecko łatwo dało się pokochać, jakby była drugą jego córką. W udręce poruszył się na fotelu. Półgłosem wypowiedział swą myśl:

— Austerlitz to sprawiło.

Miss Latham podniosła ciemne błyszczące oczy z pytającym wyrazem i wyszeptała:

— Papo?

Sir Charles wziął swą laskę.

— Nic, kochanie, nic takiego.

Chciał pozostać sam. Lecz wychodząc z salonu zatrzymał się przy hafciarce, nachylił się i pocałował w czoło córkę — swą córkę Angielkę. Na jej przyszłości nie zaciąży wynik wielkiej bitwy. Natomiast tamta dziewczyna była dla niego bezpowrotnie stracona i na to nie było rady. Szlachetną dumę jej życia zniweczyła jedna bitwa. To przykry skutek należenia do narodu Francuzów lub do jakiego bądź innego na kontynencie. Działały tam siły zmuszające ludzi do nierozważnego lub nieprzyzwoitego postępowania, do czynów podyktowanych, bodaj, rozpaczą, a przeto noszących piętno niemoralności. Sir Charles rozumiał Adelę d'Armand lepiej nawet niż własną córkę, a już co najmniej rozumiał ją z większym współczuciem. Miała szlachetny charakter.

Była zbyt młoda, zbyt niedoświadczona, żeby zdawać sobie sprawę z tego, co zrobiła, powierzając samowolnie swą osobę temu parweniuszowi o przypuszczalnie piemonckim pochodzeniu, podejrzanym nazwisku i tajemniczo nabytej fortunie. „Mam choć tę nadzieję, że nie zawiedzie się na jego bogactwie" — pomyślał sir Charles z ponurym sceptycyzmem. Lecz w, tym względzie nie mogło być wątpliwości, jak to wynikało z późniejszych listów jego starego przyjaciela. Po krótkim, acz wystawnym pobycie w Londynie, parweniusz zabrał Adelę do Francji. Nabył dobra w ojczystym swym Piemoncie, a drugi majątek ze wspaniałą rezydencją w pobliżu Paryża. Potem już sir Charlesa nie zdziwiło, że i markizostwo wrócili do Francji. Skończyło się prześladowanie rojalistycznych rodów, które przeważnie powracały, nieprzejednane w głębi serca, lecz chwiejne w swych zamierzeniach. Sir Charles nie wierzył, aby cesarskie splendory kiedykolwiek mogły olśnić jego starego' przyjaciela. Choć markiz poświęcił córkę parweniuszowi, był zbyt wiernym rojalistą, aby wyrzec się zasad, za które niewątpliwie oddałby życie, gdyby się to na co zdało. Ale powrócił do Francji. Większość znajomych emigrantów również wróciła, a dobrze rozumiał, że markiz z żoną chcieli być blisko córki. Ten wyjazd zamknął długi okres w życiu sir Charlesa, a potem wspominał on już rzadko swych francuskich przyjaciół. Henrietta konkretnie wiedziała tylko tyle, że Adela d'Armand wyszła za parweniusza i powróciła do Francji. Zakomunikowała tę wiadomość swemu bratu, który spojrzał na nią z niedwuznacznym zdumieniem, lecz powstrzymał się od wszelkich komentarzy. Dla Cosma, przebywającego poza domem w szkole, a potem w Cambridge, francuscy przyjaciele ojca pozostali na kształt cieni śród zmiennej scenerii bardzo fascynującego, realnego i szybko rozgrywającego się dramatu współczesnych mu dziejów, z dominującą, niezmiernie żywotną i tajemniczo wielką postacią na pierwszym planie — jedynym człowiekiem swych czasów.

Na progu życia Cosmo Latham nie podzielał żadnego z dwóch sprzecznych poglądów na cesarza Napoleona, wyznawanych przez współczesnych. Świat dla niego, jak i dla jego ojca, stanowił arenę skłóconych uczuć, na której fakty, widziane oczyma rozumu, wydawały się skomplikowane i wieloznaczne. Pewnego wieczoru, dyskutując swobodnie z młodymi ludźmi w jego wieku, powiedział, że Bonaparte to jedyny człowiek wśród mnóstwa strachów na wróble.

— Popatrzcie tylko, jak je przewraca — wyjaśnił. Zapanowało milczenie. Potem ktoś zaoponował:

— To może on nie jest tak wielki, jak niektórzy u was wyobrażają go sobie.

— Ściśle mówiąc, nie to miałem na myśli — odpowiedział Cosmo nie tak kategorycznie. — Nikt go bardziej nie podziwia ode mnie. Świat, być może, mało straciłby, gdyby tu i ówdzie pozostał strach na wróble na pograniczu dobra czy sprawiedliwości. Chciałem tylko wyrazić, co myślę o dynamicznej sile jego geniuszu.

— Co on przedstawia? — pytał ten sam oponent. Cosmo potrząsnął głową.

— Wiele rzeczy, a niektóre zbyt oczywiste, by je wspominać. I nie potrafię się oprzeć wrażeniu, że są takie, których wciąż jeszcze nie widzimy.

— A niektóre z nich są już martwe — odparł oponent Cosma. — Umarły w jego własnym ręku. Jednak jest coś, co on przedstawia, a co nigdy nie umrze. I bodaj zapomniałeś o tym. To duch wrogości do naszego narodu, do tego, co my w tym pokoju, choć mamy naj różniejsze poglądy i przekonania, stawiamy nade wszystko.

— Och, co do tego! — rzekł Cosmo z pewnością siebie — to to, co stawiamy nade wszystko, nie jest starym straszydłem. Mimo całej swej wielkości on nie obali tego nigdy. Nie ma dość długiej na to ręki, choćby w zamysłach swych zabiegał jak najdalej. Musi posługiwać się zwykłymi ludźmi.

— Nie wiem, co pod tym rozumiesz. Czymże innym my jesteśmy? Widzę, że go wielbisz.

— Nie inaczej — potwierdził Cosmo z uporem.

Nie przeszkodziło mu to zaciągnąć się do armii, walczącej w Hiszpanii, wbrew woli ojca. Sir Charles potępiał bezwzględnie zaangażowanie sił zbrojnych korony na Półwyspie Pirenejskim. Do ówczesnego gabinetu ministrów był usposobiony krytycznie, mocno uprzedzony do wszystkich Wellesleyów, których wyniesieniu zdawała się służyć cała ta polityka. Gdy syn jego jednak w półtora roku później, po ostatecznym zwycięstwie pod Tuluzą, pojawił się w hrabstwie Yorkshire, obaj zapominając o wzajemnych kwasach witali się uściskiem ręki, trwającym całą minutę. Cosmo niedługo brał udział w kampanii i wkrótce oznajmił ojcu, że chce wystąpić z wojska. Twierdził, że z wojowaniem koniec na długie lata, a choć on nie stronił od walki w dobrej sprawie, nie lubił zwykłej żołnierki. Chciał się cokolwiek rozejrzeć po świecie zamkniętym dla nich tak długo. Postarzały i dostojny sir Charles wspierał się na lasce chodząc po tarasie.

— Cały świat nigdy nie był dla nas zamknięty — rzekł.

— Nie miałem na myśli Wschodu — wyjaśniał Cosmo. — Niektórzy, słyszałem, twierdzą, że Wschód jest tajemniczy, lecz, moim zdaniem, Europa jest teraz dość tajemnicza, a nawet bardziej interesująca.

Sir Charles skinął siwą głową, nie osłoniętą, choć wiatr wieczorny był chłodny.

— Francja, Niemcy — wyszeptał.

Cosmo wolał najpierw poznać Włochy. Później uda się na Północ.

— Pewnie na Wiedeń — podsunął sir Charles z nieprzeniknionym wyrazem twarzy.

— Nie mam tego zamiaru, sir — powiedział otwarcie Cosmo. — Nie odpowiada mi robota, jaką się tam prowadzi, a jeszcze mniej ludzie, którzy do niej przykładają ręki.

Tym razem powolne skinienie głowy sir Charlesa wyrażało aprobatę bez zastrzeżeń, nie sympatyzował z robotą tam wszczętą. Ale podróż do Włoch pochwalał. Znał je sprzed trzydziestu lat i więcej, lecz musiały się zmienić nie do poznania. Umilkł wodząc oczyma po krajobrazie, na który składały się lesiste siniejące wzgórza i ciemne kotliny, kolorystyczna gloria zachodu słońca. Już jaskrawe barwy zaczynały przygasać.

— Daleko zajedziesz, nim zobaczysz cokolwiek w tym rodzaju — zauważył zwracając się do syna. — I nie śpiesz się z wyjazdem. Ledwie wróciłeś. Pamiętaj, że mam przeszło sześćdziesiątkę.

Cosmo chętnie pogrążył się w ciszy yorkshireskiego domu, oddziaływającej kojąco po napiętej atmosferze w ostatniej kampanii na południu Francji. Na dobre ustaliła się już jesień, nim wyznaczył datę swego wyjazdu. Ostatniego dnia pobytu syna w domu sir Charles ozwał się do Cosma z zupełną równowagą ducha:

— Kiedy będziesz we Włoszech, nie omieszkaj odwiedzić mego starego przyjaciela, markiza d'Armand. Król Francji wyznaczył go ambasadorem w Turynie. Mniemam, iż to dowód wielkiej łaski. Zastaniesz go albo w Turynie, albo w Genui... — Sir Charles przerwał, a po namyśle, z głębokim westchnieniem i pewnym wahaniem dodał: — Markiza nie żyje. Znałem ją za młodu. Była cudowną kobietą... — Sir Charles powściągnął swe wynurzenia i powtórnie przezwyciężając się podjął: — Ale córka mego dobrego przyjaciela jest, jak sądzę, teraz u swego ojca, zamężna córka, hrabina de Monte-vesso.

— Pan ojciec mówi o małej Adeli — podchwycił Cosmo z zainteresowaniem, a na twarzy sir Charlesa wyraźnie odbiła się rozterka.

— Och, pamiętasz ją dzieckiem — wyrzekł z czułością, lecz wnet zmienił ton na lekceważący. — Nie wiem, czy ten osobnik, mam na myśli tego człowieka, za którego wyszła, mieszka u nich czy oni u niego, czy może... nic mi nie wiadomo.

Cosmowi nasunęło się słowo „parweniusz", które przed wielu laty usłyszał od Henrietty. Skomentował w duchu: „Coś tam jest złego", a ojcu powiedział:

— Będę mógł ojcu wszystko o tym zakomunikować.

— Nie chcę nic wiedzieć — odparł sir Charles zdumiewająco uroczystym głosem i w sposób zdradzający głębsze wzruszenie. — Lecz najserdeczniejsze pozdrowienia zawieź ode mnie markizowi i powiedz mu, by pamiętał, że gdy go znużą wszelkie splendory, w tym domu, póki mego życia, czeka na niego poczesne miejsce.

Tegoż wieczora przy żegnaniu się z siostrą uścisnął ją, pocałował w czoło i, przyglądając się jej na długość wyciągniętego ramienia, powiedział:

— Wyrosłaś, Henrietto, na śliczną pannę.

— Rada to słyszę od ciebie — odrzekła. — Niestety, mam za ciemną cerę. Nie mogę być nigdy tak czarująca, jak Adela była w moim wieku. Pewnie ją zapomniałeś.

— O nie — zaprotestował Cosmo z nonszalancją. — Była cudowną blondynką, nieprawdaż? Pamiętam, mówiłaś mi przed laty, że wyszła za parweniusza.

— Tak się wyraził ojciec. Wiesz, co to znaczy, Cosmo?

— Dobrze wiem, co to znaczy — odparł śmiejąc się.

— Lecz z tego, co ojciec powiedział dzisiejszego wieczoru, zdaje się on być raczej przykrym parweniuszem.

— Boję się o tym myśleć — wyznała Henrietta. — Nie wiem, co ją skłoniło do tego. Nigdy mi nie mówiono. Później ojciec nie odzywał się prawie o d'Armandach. Byłam przy nim w żółtym salonie tego wieczora, gdy otrzymał list od markiza. Po przeczytaniu go powiedział coś niezwykłego. Wiesz, że to było całe dziewięć lat temu i byłam dzieckiem, ale nie mogło mi się śnić. Słyszałam wyraźnie. Opuścił ręce i powiedział: „Austerlitz to sprawiło." Co mógł przez to rozumieć?

— Trudno domyślić się związku — rzekł Cosmo z uśmiechem widząc skonsternowanie na twarzy siostry. — Ojciec musiał myśleć o czym innym.

— Ojciec o niczym innym nie myślał całymi dniami — oświadczyła stanowczo Henrietta.

— Musiałaś być bardzo spostrzegawczym dzieckiem — zauważył jej brat. — Ale byłaś zawsze mądrą, Henrietto. Ba, zobaczę Adelę.

— Ach tak, wyjeżdżasz rano w podróż tak daleką i tak długą — powiedziała miss Latham z zazdrością. — Och, Cosmo, pisz do mnie... Często.

Popatrzył na nią z uznaniem i powtórnie ją uścisnął po bratersku.

— Niezawodnie będę wypisywał całe pliki — powiedział.

IV

Bardzo niewielu ludzi spotkał Cosmo po drodze z przystani do górnej części miasta, gdzie mieścił się jego hotel. Musiał przechodzić przez jakiś kryty pasaż, którego wylot pod arkadą ział głęboką czernią z nikłym płomyczkiem latanki w głębi. Nie przyszło mu nawet na myśl, że gdyby w tym miejscu jakiś złoczyńca grasował zaraz po zapadnięciu mroku, łatwo byłoby mu uderzeniem w głowę ogłuszyć przechodnia. Godzina nie była późna, choć ostatni odblask zachodu znikł z ziemi i z nieba. Po wyjściu z pasażu Cosmo miał do wyboru istny labirynt uliczek, wiedział jednak, że idąc pod górę, zbliża się do centrum miasta. Z masywu grubych murów, ciągnącego się bez końca, sterczały w znacznych odstępach latarnie o ramionach z kutego żelaza i mdłym światełku. Mijał ogromne zawarte wrota wysokich bram wjazdowych, słyszał zaś tylko, zmierzając w obranym kierunku, odgłos swych kroków. Zatrzymał się u zbiegu kilku wąskich uliczek i wodząc wokół oczyma medytował, czy wszystkie te wielkie pałacowe siedziby stoją pustkami, czy też grube mury tłumią w nich wszelki znak życia. Nie postało mu w głowie, by wszyscy mieszkańcy już spali. Raptem dostrzegł otuloną postać kobiecą. W gęstym mroku zdawała się wyłaniać z jednego muru i sunąc wzdłuż niego wsiąkła w drugi. Niewątpliwie była to kobieta. Cosmo zaskoczony bezszelestnymi zjawiskiem był chwilę pod wrażeniem, że znalazł się w zaczarowanym mieście, a wkrótce potem mroczną ciszę zamącił coraz głośniejszy stuk uderzającej po kamiennych płytach okutej laski, wreszcie z ciemnej i krętej uliczki wyłonił się człek, w którym po rozkołysanym chodzie, sylwetce i charakterystycznym kształcie kapelusza Cosmo rozpoznał marynarza z angielskiego okrętu wojennego stojącego w przystani. Stukanie laski ustało nagle, a Cosmo zawołał do niego po angielsku pytając o drogę.

Krzepki, w kapeluszu z nieprzemakalnego płótna, człek wsadził sobie lagę pod pachę i odpowiedział niskim, miłym głosem. Tak, on zna ten hotel. Właśnie stamtąd wraca. Jego wielmożność pójdzie ulicą wprost i wyjdzie na obszerne nie zabudowane miejsce, a wówczas będzie miał przed sobą hotel po drugiej stronie placu. Z całej twarzy marynarza, pozostającego w głębokim cieniu, Cosmo widział tylko wiechy wąsów i błyszczące oczy. Miło mu było spotkać tak piękny okaz z załogi liniowca tegoż dnia, w którym dotarł na wybrzeże śródziemnomorskie, jadąc do Genui wprost z Turynu. Podziękował za wskazanie kierunku, a marynarz dotknął ronda kapelusza i odszedł lekko rozkołysanym krokiem. Cosmo zauważył, że zboczył on za węgieł, tuż obok miejsca, gdzie znikła przed chwilą szczelnie otulona kobieta. Było tam bardzo ciemne i wąskie przejście między dwoma spiętrzonymi gmachami. Trzymając się swej drogi Cosmo doszedł do źle oświetlonej, ale pełnej ludzi arterii. Wiedział już, gdzie jest. Wnet potem znalazł się przed wejściem do hotelu, na dużym placu, który w porównaniu z resztą miasta, obrazowo mówiąc, jarzył się od świateł.

Pod żelazną latarnią wiszącą nad trzema szerokimi stopniami schodków Cosmo rozpoznał swego służącego, rozglądającego się frasobliwie po placu. Na widok swego pana zmienił się na twarzy i odetchnął pełną piersią. Sięgnął do czapki i ruszył za Cosmem do obszernej kilkudrzwiowej sali, zastawionej drewnianymi krzesłami i stołami. Przy jednym z nich, oświetlonym czterema świecznikami, siedziało kilku brytyjskich oficerów i prowadziło półgłosem rozmowę. Mocnej budowy osobnik, starannie ogolony, o z lekka zapadłych policzkach, w czarnych bryczesach i rudoczerwonej kamizeli z rękawami, odsłaniającej wymyślny żabot białej koszuli, stał pośrodku sali, bacznie się rozglądając, i wnet pośpieszył spóźnionego gościa powitać ukłonem. Cosmo odkłonił się signorowi Cantelucci, który porwał za najbliższy świecznik i począł wchodzić po szerokich kamiennych schodach z miną człowieka pełniącego uroczystą funkcję. Cosmo postępował za nim, a lokaj za Cosmem. Szli wciąż w górę i w górę. Na każdym piętrze arkady szerokich korytarzy otwierały mroczne perspektywy, w których nic nie było widać prócz kilku mdłych ogników. Wreszcie na jednym z podestów signor Cantelucci szeroko rozwarł drzwi i oznajmił z ukłonem:

— Proszę spojrzeć, milordzie, pali się. Znam angielskie obyczaje i przyzwyczajenia.

Cosmo znalazł się w obszernym i wysokim pokoju, gdzie spod masywnego i wyniosłego okapu kominka biły blaski, a cienie płochliwie zapląsały przy jego wejściu. Z satysfakcją wszedł w krąg ciepła.

— Miałem dość kłopotu ze zmuszeniem ich do rozpalenia w kominku — zauważył lokaj zrzędnie. — Gdyby nie drab z wąsami jak wiechy, którego znalazłem w hallu, nie dokazaliby tego i dotychczas. Przybył z okrętu towarzysząc jednemu z tych oficerów floty tam na dole. Ociągali się z wniesieniem drew, a on dał im szkołę, jak się patrzy. Zna tutejszych ludzi. Wołając na każdego po imieniu sklął jednego po drugim, a potem wypiliśmy lampkę wina.

Tymczasem signor Cantelucci, udając głuchego, na dwóch oddzielnych stołach rozpalił w kandelabrach świece, które odegnały cienie w obszernym pokoju do pół wysokości ścian, i jak na kocich łapach cofnął się ku drzwiom. Zatrzymał się w progu i badawczym spojrzeniem ogarnął pana i sługę. Popatrzyli za nim dopiero na odgłos zamykanych drzwi.

— Daremnie suszyłem sobie głowę, co się stało z paniczem. Byłem bardzo o panicza niespokojny. Panicz odszedł nie powiedziawszy mi słowa, sir.

— Poszedłem w dół miasta przejść się nad morze — odrzekł Cosmo, gdy lokaj tymczasem przystąpił do kilku uszykowanych pod ścianą kufrów z cielęcej skóry. — Gdziekolwiek przybędę, lubię rozejrzeć się w nowym miejscu.

— Tak, sir, ale kiedy się ściemniło, zachodziłem w głowę.

— Zmarudziłem na baszcie, żeby przyjrzeć się zachodowi słońca.

— Rozpakowałem trochę — rzekł sługa — ale nie wiedząc, jak długo miałby panicz zamiar pozostać...

— To może być dłuższy pobyt.

— W takim razie będę rozpakowywał dalej, to znaczy, jeżeli panicz zechce zatrzymać ten pokój.

— Tak. Ten pokój mi wystarczy. Jest dość duży.

Spire wziął jeden z kandelabrów i podszedł do stojącego w przeciwległym kącie pokoju wielkiego łoża z ciężkimi kotarami. Tam, otworzywszy szeroko kufry i szafę, zaczął się krzątać cicho i systematycznie, aż pan jego ozwał się spokojnie.

— Spire.

— Słucham, sir — odpowiedział, przystając z naręczem koszul przełożonych przez ramię.

— Czy ten hotel jest bardzo przepełniony?

— Tak jest, sir — rzekł Spire. — Całe miasto jest pełne podróżnych i okolicznych mieszkańców. Tędy przejeżdża dużo naszej arystokracji i panów z dobrych rodzin.

Ułożył koszule na półce we wnęce ściany i znów się odwrócił.

— Słyszeliście jakie nazwiska, Spire?

Spire pochylił się nad kufrem i pieczołowicie wyjął dużo białych krawatów, złożonych porządnie jeden w drugi.

— Jeszcze nie, nie miałem czasu, sir. Słyszałem parę. Złożył krawaty obok koszul, a Cosmo, oparty łokciem

na konsoli, spytał poprzez długość pokoju:

— Czy jest ktoś z moich znajomych?

— Nie w tym hotelu, sir. Na ogół biorąc, tu zatrzymują się oficerowie z okrętu wojennego. Przybywają i odjeżdżają. Widziałem włoskich dżentelmenów w surdutach o ostro ściętych połach, z upudrowanymi włosami. Bardzo staroświeccy panowie, sir. Zdaje mi się, że są i Austriacy, sir, lecz nie widziałem pań. Obawiam się, sir, że nie jest to pierwszorzędny hotel. Jest i drugi, o jakie sto kroków stąd, po przeciwnej stronie placu.

— Nie chcę spotkać kogokolwiek ze znajomych — rzekł cicho Cosmo Latham.

„Dzięki temu — pomyślał Spire — pobyt w Genui będzie bardzo nudny." Jednak był przekonany, że jego młody pan wkrótce odmieni decyzję i przeniesie się do tego drugiego, faworyzowanego przez wojażerów z wielkiego świata hotelu. On sam miałby ochotę zażyć trochę spokoju. Spire nie był już młody. Trzydzieści lat temu, do wojen i rewolucji, podróżował po Francji i Włoszech z sir Charlesem. Osiemnastoletniego ledwie, lecz statecznego i budzącego zaufanie młodzieniaszka zabrano za granicę dla doglądania koni. Sir Charles trzymał we Florencji cztery konie i Spire często jeździł toskańskimi traktami w ślad za sir Charlesem i dwoma pannami Aston, z której potem jedna została lady Latham. Po zamieszkaniu rodziny na stałe w hrabstwie Yorkshire, Spire przeszedł ze stajni na pokoje, pozyskał sobie pozycję zaufanego sługi, a ilekroć lady Latham wyjeżdżała, zajmował miejsce na koźle z dwustrzałowym pistoletem w kieszeni swej liberii oraz zarządzał wszystkim po drodze. Później stał się pośrednikiem między sir Charlesem a stajennymi oraz ogrodnikami i załatwiał wszystkie pozadomowe sprawy dworu. Miał pieczę nad lady Latham w jej ostatniej podróży na miejsce wiecznego spoczynku, jemu to zostały powierzone wszystkie szczegóły pogrzebu. Był też bardzo dobrym lokajem. Wezwany pewnego wieczoru do biblioteki stanął przed sir Charlesem, dręczonym owego dnia podagrą i wspierającym się jedną ręką na grubej lasce, a drugą o brzeg stołu. Sir Charles powiedział mu:

— Wypożyczam was Mr. Cosmowi, który się udaje w podróż po Francji i Włoszech. Będziecie wiedzieli, jak się obrócić. I pamiętajcie, aby co rano wyciągać ładunki z pistoletów w pojeździe i zakładać świeże.

Potem Spire na polecenie sir Charlesa pomógł mu wejść po schodach i zamienił jeszcze kilka słów z dziedzicem, który zatrzymał się przed drzwiami swej sypialni.

— Mr. Cosmo ma dużo zdrowego rozsądku. Nie zanudzajcie go.

— Nie będę, sir Charlesie — odrzekł niewzruszony sługa. — Potrafię dbać o Mr. Cosma.

A gdyby o to zapytano Spire'a, mógłby zaręczyć, że nie miał wcale kłopotów z Cosmem podczas pobytu w Paryżu i w podróży przez Francję i Szwajcarię do Genui.

Wciąż zajęty wypakowywaniem spoglądał na swego młodego pana. Robił on niewątpliwie wrażenie bardzo spokojnego młodzieńca, gdy tak stał oparty łokciem o blat kominka, a blask ognia bił z dołu na jego myślącą twarz, gładką i bladą. „Rzeczywiście jest bardzo przystojny" — myślał Spire. W zadumie Cosmo bardzo był podobny do sir Charlesa sprzed trzydziestu czy trzydziestu pięciu lat. Czy i on znajdzie sobie żonę za granicą? W Paryżu było dość kobiet wszelkiego rodzaju i kondycji, Angielek, Francuzek i innych do wyboru. Ale fakt faktem, iż Mr. Cosmo szukał sobie przeważnie towarzystwa mężczyzn; nie brakło ich na wszelkich szczeblach. I pod tym względem Mr. Cosmo był bardzo podobny do sir Charlesa. Towarzystwo męskie. Jeśliby wpadł w sidła kobiety, to już bez reszty; w każdym razie na pewien czas — rozmyślał Spire, przypominając sobie, jak sir Charles raptownie wyruszył w powrotną podróż do Włoch, strona intymna tej podróży pozostała tak samo tajemnicą dla sługi, jak i dla obcych.

Podchodząc do kandelabra Spire rozłożył bardzo piękny strój i złożył  go na powrót, nim umieścił na dogodnej półce. Przelotnie zdjął go żal za swymi młodymi latami. Nie był ani razu żonaty i to nie z braku kobiet chętnych wyjść za niego, a gwoli półświadomej przezorności. Wpłynęło na niego także przeświadczenie, że sir Charles z tych czy innych względów nie byłby z tego rad. A może i dobrze się stało. Teraz, wolny od trosk, opiekował się Mr. Cosmem bez frasowania się o rodzinę pozostałą w kraju.

Wykładając na stół zawartość nesesera, powtórnie zerknął na postać panicza przed kominkiem. Bardzo urodziwy. Podobny do sir Charlesa, a jednak inny. Nacechowany czymś niezwykłym, być może cudzoziemskim, choć kto znał się na ludziach bez pochyby rozpoznałby w Mr. Cosmo angielskiego dżentelmena.

Spire'owi zatarły się wspomnienia wędrówki z sir Charlesem. Lecz atmosfera lat dawnych dość jasno zachowała mu się w pamięci, żeby mógł sobie teraz zdać sprawę z uczucia napięcia, z  objawów niepokoju, będących niewątpliwie dla niego nowością.

Milczenie trwało bardzo długo. Cosmo nie poruszył się przy kominku. Spire zaryzykował wreszcie uwagę:

— Spostrzegłem, że ludzie tutejsi są bardzo zaaferowani tym i owym, co się tu dzieje, sir.

— Zaaferowani. Nic dziwnego. W jaki sposób?

— Podnieceni, sir. Nie lubią Austriaków, sir. Może panicz zauważył po drodze...

— Czyż nas lubili, gdy okupowaliśmy miasto?

— Trudno mi powiedzieć, sir. Siedziałem z godzinę czy dłużej na stancji kurierów, rozmaici ludzie wchodzili i wychodzili, i słyszałem bardzo burzliwe rozmowy.

— Cóż możecie wiedzieć o ich burzliwości?

— Wystarczyło popatrzeć na twarze. Dziwne to miejsce ów pokój na dole — ciągnął Spire, wycierając skrawkiem jedwabiu podróżne lusterko w kunsztownej oprawce ze srebra, która otwierając się tworzyła dlań oparcie. Postawił je na środku stolika i odwrócił się, aby spojrzeć na swego pana. Zmiarkowawszy, że Cosmo zdaje się usposobiony do słuchania go, podjął: — Jest sklepiony jak piwnica i z boku są małe drzwi prowadzące wprost na ulicę. Ludzie tam wchodzą i wychodzą, jak im się podoba. Wszelkiego rodzaju prości ludzie, sir, facchini, woźnice i lodziarze, i temu podobni. Był tam jeden stary, siwobrody łatacz obuwia, miarkuję, bo przyniósł cały wór butów z naprawy dla służby hotelowej. Całą zawartość wysypał na kamienną podłogę i zamiast zająć się zbieraniem zapłaty od ludzi, rozchwytujących obuwie, wygłosił do nich przemowę. Deklamował bez zaczerpnięcia tchu. Goniec, sługa zamieszkałego tu angielskiego medyka, widzi mi się, Szwajcar, sir, powiada do mnie łamaną angielszczyzną: „On gotów poderżnąć gardło każdemu Austriakowi w tym mieście." — Płukaliśmy gardła winkiem, więc ja go pytam: „A co pan o tym myślisz?" On zaś do mnie po krótkim namyśle: „Ja się z nim zgadzam..." Okropność, sir — zakończył Spire z idealnie nieruchomą twarzą.

Cosmo patrzył na niego dłuższy czas w milczeniu.

— Bardzo zuchwała to mowa — odezwał się w końcu — jeżeli naprawdę ten człowiek tak mówił. A zwłaszcza, jeżeli to pomieszczenie jest tak dostępne dla wszystkich, jak powiadacie.

— Stoi kompletnie otworem na ulicę, a ten sam Szwajcar dopiero co mi powiedział, że miasto roi się od szpiegów i takich, co ich zwą sbirri, przybyłych z Turynu wraz z królem. Król zamieszkał w pałacu. Oczekują z dnia na dzień przybycia królowej Sardynii. Panicz o tym nie wie, sir. Powiadają, że przybędzie na angielskim okręcie wojennym. A także ten łatacz obuwia wyrażał się bardzo obelżywie o królu Piemontu. Słowa takie na pewno nie uszłyby płazem gdziekolwiek bądź na świecie.

Spire umilkł nagle, a Cosmo stanął tyłem do ognia.

— No i cóż się stało? — zapytał z uśmiechem.

— Zrobiło się cicho jak makiem posiał — rzekł obojętnie Spire. — Dopiero signore Cantelucci, padrone tego hotelu, sir...

— Człowiek, który mi tu świecił przy wejściu? — ozwał się Cosmo.

— Tak, sir... ja nie wiedziałem, że on jest w tym pokoju, gdy naraz ozwał się za mymi plecami, każąc jednemu z tam obecnych kuchcików podać kieliszek wina temu krzykaczowi. Ów zaś nic lepszego nie miał do zrobienia, tylko drzeć się na całe gardło, że pije zdrowie niszczyciela Austriaków, i jednym haustem szkło osuszył. Nie posiadałem się ze zdumienia, ale signor Cantelucci okiem nie mrugnął. Ze wzruszeniem ramion podał swą tabakierkę nam, temu gońcowi konsyliarza i mnie, i powiedział: „To tylko Pietro, trochę sfiksowany" — nakreślił sobie kółko na czole, sir. Goniec medyka nic na to, szczerzył zęby. Raptem zdjął mnie strach o panicza, sir, i poszedłem do drzwi frontowych wyjrzeć, czy panicz nie nadchodzi. Trzydzieści lat temu było tu całkiem inaczej. Nie słyszało się we Włoszech o podrzynaniu gardła cudzoziemcom, kiedy sir Charles podróżował tu ze mną. Iście wstrząsająca przygoda.

Cosmo skinął głową.

— Jesteście pod jej wrażeniem, Spire. Mnie także o zachodzie słońca spotkała przygoda.

— Z przykrością to słyszę, sir.

— Co chcecie przez to powiedzieć? Dlaczego miałoby wam być przykro?

— Proszę o wybaczenie, sir; myślałem, że to coś nieprzyjemnego.

Cosmo zaśmiał się krótko.

— Nieprzyjemnego? Nie. Prawdę powiedziawszy, nie, choć moją przygodę uważam za niebezpieczniejszą od waszej. Jeśli łączy się z nią jakieś szaleństwo, to bije w oczy, jaka w tym szaleństwie jest metoda. Nie sprowadzało się to tylko do gadania. Tak, Spire, to było emocjonujące.

— Nie rozumiem, co ich wszystkich naszło. Wszyscy wydają ,się rozdrażnieni. Nie było rozdrażnienia, sir, przed trzydziestu laty, gdy tu jeździłem z sir Charlesem czwórką koni, mając jednego człowieka tylko do pomocy, z tego miasta do Florencji.

Cosmo z utkwionym w ogień wzrokiem puścił mimo uszu żale Spire'a.

— Naprawdę nadzwyczajnej — zawołał tak wybuchowo, że sługa się jawnie wzdrygnął. Wziął się w ryzy i zapytał rzeczowo:

— Czy panicz życzy sobie zjeść obiad u siebie w pokoju, sir? Późna już pora.

Usposobienie Cosma uległo również widać zmianie.

— Nie wiem. Nie jestem głodny. Przesuńcie jeden z tych parawanów bliżej kominka i postawcie tu stół i krzesło. Dziś wieczór załatwię trochę korespondencji. Tak, tu chyba zjem obiad.

— Zejdę i obstaluję obiad, sir — rzekł Spire. — Tutejszy kucharz to Francuz, który ożenił się w tym kraju i...

— Któż, u licha, tak klnie za tymi drzwiami? — wykrzyknął Cosmo, a na twarzy Spire'a odbito się zdumienie, gdy gwałtownie, na całe gardło, wybuchła rozprawa między dwoma mężczyznami zbliżającymi się korytarzem; głos jednego z kłócących się brzmiał gniewnie, drugiego perswadująco. Wciąż głośniej rozlegały się połajanki i usprawiedliwianie, aż po szczytowym nasileniu, gdy rozmówcy minęli drzwi, zgiełk przemienił się w daleka szmer głosów na końcu długiego korytarza.

— To był głos angielski — ozwał się Cosmo. — Mówię o tym gniewnym.

— Wydaje mi się, że to ten angielski konsyliarz z Toskanii, który tu bawi już od trzech czy czterech dni. Ulokowano go na tym piętrze.

— Z tego, co zdołałem podchwycić — powiedział Cosmo — jest bardzo rozgniewany, że ma sąsiada. To pewnie mnie miał na myśli. Czy słyszeliście jego nazwisko?

— Marvel, czy coś w tym rodzaju. Jego tu, bodajże, znają, rządzi się, jakby był u siebie w domu. Drugim był Cantelucci, sir.

— Całkiem możliwe. Słuchajcie, Spire. Zejdę na obiad do ogólnej sali na dole. Chcę zobaczyć rozzłoszczonego dżentelmena. Czy widzieliście go, Spire?

— Tylko z tyłu, sir. Bardzo szeroki w barach. Wysoki. W butach i kostiumie do konnej jazdy. Czy zaraz panicz zejdzde? Od dawna podają już obiad, sir.

— Tak — powiedział Cosmo gotując się do wyjścia. — A nawiasem mówiąc, Spire, jeśli kiedykolwiek zobaczycie na ulicy lub w tym pokoju na dole, gdzie każdy wchodzi i wychodzi, jak mówiliście, tyczkowatego osobnika w dziwacznej czapce z frędzlą, to postarajcie się dowiedzieć o nim czegoś; w każdym razie dajcie mi znać, gdy go zobaczycie... Moglibyście powałęsać się za nim trochę i przekonać się, dokąd chodzi.

Z tymi słowy Cosmo opuścił pokój, nim Spire zdobył się na odpowiedź. Zdumieniu swemu dał wyraz okrzykiem:

— No, jak żyję!... coś podobnego!...

Koniec wersji demonstracyjnej.

CZĘŚĆ DRUGA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ TRZECIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ CZWARTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej