Ludwik Orpiszewski

ODŁAMEK Z DZIEJÓW LECHII

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OD WYDAWCY

BOLESŁAW WSTYDLIWY

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAł X.

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV

ROZDZIAŁ XXV

ROZDZIAŁ XXVI

ROZDZIAŁ XXVII

ROZDZIAŁ XXVIII

ROZDZIAŁ XXIX

ROZDZIAŁ XXX

ROZDZIAŁ XXXI

ROZDZIAŁ XXXII.

ROZDZIAŁ XXXIII

ROZDZIAŁ XXXIV

ROZDZIAŁ XXXV

ROZDZIAŁ XXXVI

ROZDZIAŁ XXXVII.

ROZDZIAŁ XXXVIII

ROZDZIAŁ XXXIX

ROZDZIAŁ XL

LESZEK CZARNY

STOSUNKI KRÓLESTWA CZESKIEGO Z CESARSTWEM

ODŁAMEK Z DZIEJÓW LECHII BOLESŁAW WSTYDLIWY I LESZEK CZARNY

odłamek z dziejów Lechii

Orpiszewski Ludwik

OD WYDAWCY

Posyłając w świat książkę niniejszą, czuję się, jako wydawca, w obowiązku poprzedzenia jej kilku słowami, które tłumacząc jej genezę, o pochodzeniu dzieła i o uzdolnieniu naukowem pisarza, dałyby czytelnikowi wyobrażenie. Jest to tem konieczniejszem, że praca ta, której ogłoszenie drukiem spoczywający dziś w Bogu autor za życia swego mnie polecił, z warunkiem atoli zatajenia jego nazwiska, czyli jak najsurowszej bezimienności, musi niestety i dzisiaj bezimienną pozostać; sam zaś pisarz dla objaśnienia jej, w miejscu przedmowy, te tylko na pierwszej karcie, rękopismu nakreślił wyrazy:

"Dzieje panowania Bolesława Wstydliwego i Leszka Czarnego, które się dziś wydają, odłamem są dzieła obejmować mającego cały okres, od IX wieku do połączenia wszystkich części Lechii w całość Rzeczypospolitej Polskiej. Pierwsze rozdziały są dalszym ciągiem. Z tego powodu nie zawierają zwykłego na obeznanie się z przed miotem opowiadania o miejscowościach i o ludziach epoki. Lecz któż o nich nie wie w Polsce? Kto z nas nie jest oswojony z postaciami tych naddziadów naszych? Kto nie pozna każdej od razu po słowie i czynie?"

Wstępne te słowa, napisane widocznie w pośpiechu, są, za krótkie, za doraźne, i jakby urwane, nie zaspakajają wymagań czytelnika, ani mu objaśniają należycie celu i przeznaczenia tej książki. Dlatego sądzę, że niezbędną jest tutaj obszerniejsza wzmianka o autorze i jego dziele.

S. p. autor nie był chowaj Boże, nowicyuszem na polu literackiem; i owszem, od najrańszych lat pracował dużo juko publicysta, historyk i pisarz religijny. Myśliciel, podniosłego ducha i zarazem niezłomnej prawowierności, brał on słowem, piórem i czynem gorący udział we wszystkich niemal ważniejszych sprawach naszego wieku, a mianowicie w sprawach tyczących się Kościoła i Narodu Polskiego. Wiole pism polemicznych i moralnych, szerszych to szczuplejszych, ogłaszał wcześniej drukiem, bądź w osobnych dzieiach, bądź po dziennikach krajowych i zagranicznych. Na dziesiątek lat przed śmiercią zamierzył był napisanie dziejów Lechii Wschodniej i Zachodniej w jednem, całkowitym ich zostawieniu, i nakreślił sobie tę pracę wedle nowego ideału, zgodnego z własnym jego sposobem widzenia rzeczy. W tym celu podejmował długie i sumienne studya, szperając z niezmordowaną, wolą i wytrwałością, w księgach źródłowych, gromadząc ze dnia na dzień ogromne zasoby wiadomości potrzebnych do dzieła zakrojonego na wielkie rozmiary. Śród całodziennych ślęczeli i żmudnych badań, na wypoczynek niejako i ku ochłodzie po znojach, wypracowywał luźne, większej lub mniejszej objętości ustępy, czyli jak je sam nazywał "odłamy", z tego lub owego okresu dziejów lechickich. Tym sposobem z całokształtu zamierzonego dzieła, odłamał się i ustęp o Bolesławie Wstydliwym i Leszku Czarnym. Im dalej w lata, tem gorączkowiej prawie śpieszył autor z pisaniem; snadź przeczuwając, że go Pan Bóg rychło do siebie powoła. W spuściźnie literackiej po nim, pozostało wiele tomów, notat, uwag, urywków krótszych i dłuższych, a raczej improwizacyj nieprzejrzanych i nieskończonych. Pozostałości te pośmiertne, da Bóg posłużą kiedyś na pomost i za szczebel w górę dla następcy i dziedzica przewodniej, promieniejącej myśli o dziejach Lechii, zawcześnie zgasłego pisarza. "In magnis voluisse sat est."

Dzieje panowania Bolesława Wstydliwego i Leszka Czarnego noszą także na sobie piętno improwizacyi i niewykończenia. Zabrakło oczywiście autorowi czasu do symetrycznego rozwinięcia, zaokrąglenia i powiązania szczelniejszego cząstek z całością. Jako wydawca wskazuję tę ujemną stronę pogrobowej pracy; ale jakże góruje ponad nią strona jej dodatnia! Autor stoi na stanowisku czysto kościelnem i katolickiem, na stanowisku tak wybitnie wyróżniającem jego kartki od innych naszych pism dziejopisarskich. I jakiż w tych kartkach wysoki nastrój ducha I Ile głębokich postrzeżeń, ile wybłysków myśli nierzadko genialnych! Zwracam jeszcze uwagę czytelnika na drogocenne poglądy o Litwie, Rusi. Czechach i t. p. Mniemam, iż te niepowszednie zalety dostatecznie same przez się usprawiedliwiają wydanie niniejszego "Odłamku dziejów Lechii".

Tyle o książce. Osobiście czuję ucisk wielki w sercu na wspomnienie o człowieku, którego fala. duszą miłowałem, wielbiłem, a o którym do czasu milczeć muszę. I zaprawdę bezdeń to melancholii, stać tak z palcem na ustach, chłodnym, bezmownym, kiedy tyle byłoby do powiedzenia.... Bezimienny autor za żywota swego był mi druhem wiernym i opiekuńczym, rozmodlonym aniołem, w bólach i tęsknotach na Tebaidzie tu mojej tułaczej.

Villepreux, dnia 26 lipca 1875 roku.

Józef Bohdan Zaleski.

BOLESŁAW WSTYDLIWY

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

(Kraków, Mazowsze, Szląsk, Rok 1227)

Leszek Biały małoletniego zostawił syna Bolesława. Brat jego Konrad mazowiecki i Henryk Brodacz wrocławski, prawem wyboru opiekuna, ze zwyczaju do Sianów należącem, pomietli — i wydzierali sobie władzę opieki orężnie. Znanego z okrucieństwa Konrada obawiała się Grzymisława, matka sieroty. Wojewodowie: Marek krakowski i Pakosław sandomierski jednej z nią myśli, przychylali się na stronę Henryka Konrad stracił w potyczce najstarszego syna Przemysława. Pogromiony powtórnie pod wsią Wrociryszem, kryjąc się, przez lasy uciekać do Mazowsz musiał. Zastał tam posły od Hermana von Saltza wielkiego mistrza zakonu Teutońskiego, z którym od lat już kilku rokowania względem osiedlenia rycerzy jego w Polsce, prowadził. Brak ochotników d zakonu braci Dobrzyńskich, któryby stałym murem chrześciaństwo osłaniał, niepodobieństwo wstrzymania napadów pogan rozdzielonemi księztw siłami, kiedy je potężna Bolesławów prawica, wszystkiemi zachodniej Lechii księztwami władnąca, poskramiać zaledwie zdołała, nieuchronnem czyniły przywołanie pomocy obcej. Nie dla chwilowego zabezpieczenia się od północy w wojnach z Henrykiem, krok ten ważny postanowił Konrad. Dość był możnym aby tak nadzwyczajnych ofiar nie czyniąc, każdemu z lechickich książąt czoło mógł stawić. Dawne już zmowy o zabezpieczenie granic Mazowsza z Krzyżakami miewał; dawniejsze jeszcze ustanowienie Dobrzyńskich braci o konieczności obmyślenia obrony przeciwko poganom świadczyło. Konieczności tej twardej ulegał Konrad chwytając się niebezpiecznego, lecz może jedynego w tej chwili środka. Nie było na Lechii spośrodkowanej siły oręża, a omdlałe siły ducha w rycerstwie, budzić się dopiero do poświęcenia zaczynały przez odnowienie karności chrześciańskiej, przez utworzenie po klasztorach ognisk światła, wyrzeczenia i modlitwy, na kraj cały wpływających. W Brześciu kujawskim r. 1228, w przytomności rad duchowych i świeckich, za zezwoleniem książąt polskich, nadał zakonowi Konrad ziemię Dobrzyńską, pod warunkami włożonemi niegdyś na braci Dobrzyńskich, od darowizny, dla nieistnienia już prawic swego odpadłych, z których najważniejszy, aby ziemią na poganach zdobytą z księciem się dzielili. Dał im też zamek Dobrzyński, i włości okoliczne i wieś Orłów w Kujawach. Chrystian biskup pruski i Gunter płocki, ustąpieniem dziesięcin niektorych i wsi jednej do biskupstwa płockiego należącej, hojnego uposażenia dopełnili.

Henryk wrocławski mniemając współzawodnika swego Konrada pokonanym, dla zbliżającej się zimy, ażeby oracze od ucisku najemnego żołdactwa uwolnieni, w porę. właściwą siewbę odbyć mogli, wojsko rozpuścił, i w księztwie krakowskiem bezpiecznie bawił. We wsi Spytkowicach właśnie mszy świętej słuchał, gdy go Konrad przez zbrojnych ludzi porwał, do Mazowsza uwiózł, księztwa krakowskie i sandomierskie opanował, stronnikom Henryka dobra pozabierał. Wielu z nich uciekło na Ruś; wrócili później, gdy Bolesław, syn Konrada, wziąwszy z woli ojca ziemię Sandomierską w zarząd, zagrabioną własność oddawał.

Z Krzyżakami nowe zaszły umowy (1). " Darował im dawniej Chrystian (biskup pruski) same tylko dziesięciny; Krzyżacy chcieli od niego ziemi. Bojaźń ustawiczna od pogan [którzy jak w akcie nadania mówi, część dyecezyi jego wyludnili już byli], przymusiła biskupa do ustąpienia im wszystkich donacyj przed kilką laty od Konrada i Gedeona płockiego, Kościołowi pruskiemu uczynionych, lub od niego kupionych ", zachowując wszakże zwierzchnictwo sobie. Konrad do ziemi Dobrzyńskiej i powiatu Chełmińskiego, między Wisłą, Drwęcą i Ossą, dodał zamek Niszawę z czterema wsiami. Krzyżacy obowiązali się wszystką mocą pogany gromić, a po ich pokonaniu, zdobytą ziemię, za zdaniem ludzi poczciwych między sobą a księciem lub następcami jego dzielić, Chełmiński powiat zwrócić, z nieprzyjaciołmi Polski się nie wiązać; owszem, jej na każde zawołanie, zwłaszcza przeciw odszczepieńcom i poganom, posiłkować; czego gdyby nic spełnili, karze prawami narodów na niewdzięcznych postanowionej, to jest odjęciu dobrodziejstw podpadać mają. Ugoda przez Grzegorza IX potwierdzoną została.

Wyobrażenia religijne litewskich ludów z Azyi bez wątpienia były przyniesione, bo za historycznych czasów w Europie się nic wyrobiły. Jak pamięć ludzka sięga tu najgłębiej, stała zawsze religijno-społeczna ich budowa taż sama, zasklepiona w sobie ze swoim krywe-krywejtą, wykładaczem woli bogów i swemi wężami i swojem żywopaleniem i swemi kastami i powszechnem swem niewolnictwem. Owszem, pomimo dzikiego nad całością jej czuwania, i nienawistnego od innych narodów odosobnienia, rozkład jej stopniowy przymięszaniem wyobrażeń skandynawskich i fińskich, zaczął się może od pierwszych osiedlenia czasów; lecz rozkład tak powolny, iż gdyby nie miecz słowiański i teutoński, nie jeden by lud chrześciański jeszcze był wytępiony, nimby runęła sama. Kastowość, która w Indyach pierwotnie była tylko uporządkowaniem pracy, zajęć około spraw powszechnych i obrony kraju, przerodziła się tam z czasem w uszykowanie niewolnictwa, uświęcone i znieruchomiałe przez zasady potwornej wiary. Taką też przyniosło pogaństwo litewskie. Najpierwszą kastą byli kapłani; najwyższą w narodzie władzę piastował krywe-krywejto. Pod nim, panowała kasta książąt, liczna bardzo, zwłaszcza na Żmudzi, każdy w swoim powiecie; rozdrobnieniu księztw, winni byli arcykapłani długie swe nad sprawami kraju zwierzchnictwo. Stracili je, skoro się władza w ręku wielkich książąt skupiła. Niżej książąt, rozstopniowanie było tylko niewolnictwa: panowie, szlachta, wolni włościanie, poddani niewolnicy. Panowie, po śmierci księcia, obierali mu następcę. Panowie i szlachta posiadali poddanych. Z wolnych wieśniaków koniem i mieczem tworzyła się szlachta. Na Żmudzi, lud za odgłosem dzwonu, zgromadzał się na rodzaj wieców zwanych Snejgass, radził i postanawiał, jeśli książe rozkazu nie dał lub krywe-krywejto woli swej w imieniu bogów nie ogłaszał, lecz ni panowie ni szlachta, ni wolni włościanie, ni poddani nie mieli żadnem prawem zabezpieczonych życia i własności. Książe bez sądu ścinał lub w jeziorze topił, ziemię odbierał. Od woli jego zależała dola każdego pana i szlachcica. Szlachcic kogo chciał z czeladzi swej na ofiarę bogom palił. Wieśniak toż samo miał prawo żywopalenia nad żonami, i dziećmi. Niewolnicy szczególnie ofiar na stosy dostarczali, i na tem ograniczały się swobody kast wszystkich, oprócz kapłańskiej i książęcej. Za to wolno było wszystkim i każdemu kto konia mógł dosiąść, najeżdżać sąsiednie narody, palie, grabić i mordować. W ważnych tylko i rzadkich okolicznościach wstrzymywaną była ta wolność na czas krótki. " W XIII wieku ile chłopa tyle żołnierza liczono na Litwie. " Takie były dopóki się nie przerodziły w chrześciaństwie, ludy z któremi Bolesławy walczyły, które zachodnią Lechią krwawym, gorejącym wieńcem od zachodu, północy i północnego wschodu otaczały, i przeciw którym, zmożona, zastępy krzyżackie przywołała.

Rozpoczęli Krzyżacy z Niszawy pierwsze swe żołnierskie prace (2). " Jak natarczywe pogaństwo wpadając do krajów polskich burzyło niefortunne włości, tak ci z rycerstwem swojem i biorącymi krzyże krajowcami, którzy się nazywali żołnierstwem Chrystusowem, odpierali ich nawałę" "Wojska krzyżackie składały się z kawalerów krzyżackich, z ich lenników i pielgrzymów, którzy do Prus na wojnę krzyżową w nadziei odpustów i męczeństwa przychodzili. Lennicy, czyli ludzie osiedli na ich ziemiach pod prawem krzyżackiem, obowiązani byli stawie pewną ilość ludzi zbrojnych, według miary trzymanego gruntu. Krzyżacy wyprowadzali w pole ciężką i lekką jazdę. Kto posiadał czterdzieście łanów czyli włok flamandzkich, ten sam stawał osobiście w szyszaku i zbroi całkowitej z koniem podobnie zbrojnym i dwoma pacholikami. Mający mniej gruntu stawali z jednym koniem; odziani w. pancerz nazwany łaciną tamtowieczną plata. Rzemieślnicy takowej zbroi nazywali się platnery, zkąd urosło słowo nasze płatnerz (3). " Konrad wezwał Dominikanów, by lud do krucyaty zagrzewali. Na proźbę jego Grzegorz IX r. 1230, rozesłał listy do wszystkich wiernych w Saxonii, Pomeranii, Holzacyi, w Morawach i Polsce, aby się do Prus w pomoc Krzyżakom wyprawiali.

Gdy tak wszystkie siły poruszał Konrad na Prusy, Henryk Pobożny, syn Henryka wrocławskiego, ściągał wojska na pomoc ojcu więzionemu w Płocku.

Lecz Śta Jadwiga, która zamysł męża dochodzenia orężem opieki nad krakowskiem księztwom zawsze ganiła, uprzedziła krwi rozlew. Udała się do błogosławionej Grzymisławy, a po naradzie z nią do Konrada. Otrzymała u niego wolność męża i innych jeńców. Trwoga Prus skłaniała go bowiem do pojednania. Henryk odprzysiągł się opieki nad Bolesławem i dwie wnuki swoje: Konstancyę i Gertrudę w małżeństwo Kazimierzowi i Bolesławowi, synom Konrada, obiecał. Konrad na opór Grzymisławy nie dbając, rządzić w Małopolsce zaczął twardo i grabieżnie.

(Wielkopolska)

Na Wielkopolsce wojna między Władysławem Odoniczem a stryjem jego Władysławem Laskonogim dość długo, lecz nielicznem rycerstwem prowadzona, skończyła się na korzyść Odonicza, który miał szwagra swego Swiętopełka pomorskiego pomoc. Laskonogi ustąpił do Raciborza, do Kazimierza, księcia opolskiego. Tam zapisał księztwo swoje Bolesławowi Wstydliwemu, aktom w katedrze krakowskiej złożonym. Odonicz spokojnie już panujący, potwierdził wolności Kościoła za czasów Henryka Kietlicza, arcybiskupa gnieźnieńskiego orzeczone i przez książęta polskie zezwolone i przyjęte. Jednocześnie prawie uczynił toż samo Konrad w księztwie swojem, bez żadnego ze strony szlachty oporu. Na Wielkopolsce, gdzie oprócz zatwierdzenia wolności, Odonicz hojności swej kościołom dowody dawał, zazdrość szemrania wznieciła. Utyskiwano iż znosić musieli świeckich dóbr ziemianie ciężary z kościelnych zdejmowane, co jednak o wszystkich prawdą nie było. Przyłączyli się do niechętnych złoczyńcy sądem przekonani, dłużnicy wypłacie! się sposobu nie mający. Garstka ta spiskowych namówiła Laskonogiego do powrotu i czekała na granicy. Przybył i Gniezno obiegł; w nadziei powszechnego powstania, dwa miesiące leżał pod miastem (1), " a gdy nikt się pod jego chorągwie z bronią nie kwapił a Odonicz z Świętopełkiem odsiecz gotował, z hańbą odstąpić musiał ". Gdy na Szląsk wrócił, Henryk Brodacz na skołatanym i bezdzietnym wymógł, iż pomimo zapisu Bolesławowi krakowskiemu uczynionego, darował mu część Wielkopolski, lecz tylko ustnie. Wkrótce umarł, " dla sprośnych obyczajów ludziom swym obmierzły (2) ".

(Mazowsze)

Wpadli Prusowie do Mazowsza, Kujaw i Pomorza. Wycięli do 20, 000 mieszkańców, 5, 000 uprowadzili i srogie z nimi okrucieństwa czynili. Wołali do papieża biskupi: mazowiecki i wrocławski. " Nie było wtenczas dzielniejszego wsparcia nad krucyaty ", które ze wszech stron orężnych ochotników ściągały. Rozpisał zatem Grzegorz IXty listy do Czechów, którzy się walczyć w Ziemi Świętej zobowiązali, odmieniając ich śluby na walkę z Prusami. Konrad na czele Krzyżaków przeszedł Wisłę i założyli zamek Toruń, później w dogodniejsze przeniesiony miejsce (3). " W przeciągu lat kilku pobudowane w około twierdzy domy, dały początek temu zacnemu a wiernością ku Polakom sławnemu miastu. "

(Wielkopolska)

Odonicz dobrodziejstwa kościołom i duchowieństwu mnożył. Już kościoły gnieźnieński i poznański, wsie i miasteczka do nich należące, tudzież te, któreby się później przyczynić mogły, od wszystkich podatków, ciężarów i obowiązków książętom powinnych, wolnemi były i wszyscy w majętnościach kościelnych mieszkający od prawa świeckiego wyswobodzeni, tak aby ani do starostów, ani do wojewodów, ani do samych nawet książąt nikt powoływać ich nie mógł. Nadto, arcybiskupowi gnieźnieńskiemu i biskupowi poznańskiemu pieniądze kować pozwolił i zwierza w puszczach i dobrach kościelnych łowić, co książęciu tylko zostawionem było. Krobią, majętność bogatą biskupowi poznańskiemu darował. Rozżarzyła się zazdrość świeckich panów, szczodrobliwością tak wielką Odonicza (1). " Ostre zaś i hardo panowanie nie mniejszą nienawiść u wszystkich niemal mu zjednało. "

(Kraków)

Stracił był Bolesław Wstydliwy wiernego przyjaciela i doradcę swego ojca, Iwona biskupa krakowskiego. Odbywał on po raz trzeci podróż do Rzymu; udał się naprzód do Perugii, gdzie przebywał Grzegorz IXty, z którym ucząc się niegdyś w Paryżu " w przyjaźni mieszkiwał ". Mile od niego przyjęty, otrzymał paliusz, oznakę godności dla biskupów krakowskich, arcybiskupom tylko należną. Powracając do ojczyzny, zmarł r. 1229 w Burgu (niedaleko Mutyny) po dwudziestoletniem pasterstwie. Ciało jego sprowadzili Dominikanie krakowscy i w kościele Śtej Trójcy pogrzebli. Szczególnem znamieniem świętobliwości jego było pomnażanie chwały Bożej przez wznoszenie świątyń i zakładanie klasztorów. Dziedziczne swe dobra i kościelne dochody, głównie na ten cel obracał. Założył klasztor Cystersom w Mogile o milę od Krakowa, kościoł w Brzesku Norbertanom, klasztor panieński Norbertankom w Ibramowicach, w Krakowie szpital ubogich chorych w Prądniku, później do Krakowa przeniesiony, kościoły Śgo Ducha i Śgo Krzyża. Kanoników regularnych Śgo Augustyna umieścił w Mstowie i Kaliszu. Kościoły pobudował i opatrzył w Końskich, w Dzierążni, w Luborzycy, w Gołańczowie, Wawrzyńczycach, Daleszycach, w Sandomierzu u Śgo Pawła i inne. Klasztor Śgo Jakuba Dominikanów w Sandomierzu stanął, z pozostałych dóbr po śmierci Adelajdy, siostry Leszka Białego, klasztor hebdowski Cystersów z hojności domów rycerskich. Założył też Iwo w Krakowie najcudniejszy w całej Lechii kościoł Najświętszej Panny, który się wspólnym wiernych nakładem przez sto pięćdziesiąt lat wykańczał (1). " Był to biskup hojny na chwałę Bożą. Dla pobożności i świętobliwego żywota, mnożył się. mu dostatek w ręku, jak ono pięcioro chleba i dwie rybek w Ewangelii. Pisze Starowolski, iż dziwiono się jak starczyło mu na wszystko, gdy kościołów pobudował tyle i do Rzymu odbywał podróże dalekie i kosztowne, a mianowicie w czasie głodu i moru żywił lud ubogi przy wielkim niedostatku po kraju. " Zwano go błogosławionym i o cudach na grobie jego mówiono. Następcą na, biskupstwie krakowskiem był Wisław Kościelecki.

Konrad mazowiecki opiekę nad księztwem Krakówwskiem nieprawnie trzymał; przykrzyły sobie stany uciążliwe jego rządy. Na przedstawienie prawdopodobnie Wisława, biskupa krakowskiego, Stolica Apostolska przysięgę, którą zrzekł się był opieki Henryk Brodacz, jako czasu uwięzienia złożoną, za nieważną uznała. Bolesław wraz z matką dowody przychylności Henrykowi dawał. Wyrozumiał go Konrad i pojmał zdradą. Matkę i syna w Czersku zamknął, o zabiciu ich nawet myślał. Na przedstawienie Władysława Odonicza zaniechał jednak zamiaru, i w Sieciechowskim nad Wisłą klasztorze, pod pilną trzymał strażą.

Wierna Bolesławowi sandomierska szlachta gniew jego uczuła, i znów na Rusi schronienia szukała. Napełniała się wschodnia Lechia wychodźcami z nad Wisły. Czy szlachcic w złej doli, czy wieśniak uciskiem praw łowczych do rzucenia dziedzicznego zagonu zmuszony, do jednoplemiennej szli Rusi. Po strasznej rzezi przez Prusów na Mazowszu i Kujawach sprawionej, gotowało się na wielką przeciw nim krucyatę. Grzegorz IX nakazał Dominikanom popierać ją w Polsce, w niemieckich krajach wielkie odpusty wyprawiającym się rycerzom nadał. Polaków i obcych z Krzyżakami, zebrało się około Torunia 40, 000 wojska; zamek zburzonego Chełmna odbudowali, a gdy nadciągnął Burchard, margrabia magdeburski, z licznym żołnierzem saskim, twierdzę Maryenwerder oblegli. Strwożeni Prusowie, od Bolesławowskich wieków niewidzianą silą, zmyślili iż wiarę chrześciańską przyjąć pragną. Złudzonego Chrystiana biskupa, gdy bezbronnie na opowiadanie Ewangelii między nich poszedł, pojmali; towarzyszy jego pomordowali, i zwykło najazdy rozpoczęli. Wtedy Konrad wezwał książęta polskie. Grzegorz IX listem ostrzegł aby chrześcianie nie spuszczając się na kłamliwe pogan obietnice, mieczem ich wojowali. Ruszyli: Kazimierz kujawski, syn Konrada, Henryk wrocławski z synem Henrykiem Pobożnym, Odonicz wielkopolski, Świętopełk pomorski z bratem Samborem, i wspólnemi siłami po wojnie, w której 5, 000 pogan ubitych było, całą ziemię Chełmińską od nich uwolnili.

Gdy Konrad książęcych więźniów swych pewny, Prusy wojuje, za staraniem opata Franka, Bolesław z matką, w ciemną i cichą noc, na rozstawionych koniach, aż do Szląska popędził. Przyjął ich uczciwie Henryk Brodacz i mnogie wojsko zaciągnął spiesznie. Stany krakowskie i sandomierskie, o wyzwoleniu młodego księcia uwiadomione, przychylność mu swoję oświadczyły. Konradowi posłuszeństwo wypowiedziano. Syn jego Bolesław morderczą wojnę prowadził. Za nadejściem Bolesława krakowskiego i Henryka z potężnem wojskiem usunąć się. musiał, i oswobodzoną została Małopolska. Skarbiec książęcy przez Konrada wypróżniony, nie dostarczył wielkiej summy na zaciąg wojska przez Henryka wydanej. Puścił mu więc Bolesław na wypłatę księztwo krakowskie w dzierżawę. Wymówił w niem tylko sobie zamek Skały Przegińskiej, i tam rządząc Sandomierską ziemia" pięć lat aż do śmierci Henryka wspólnie, z matką przebywał.

Wyganiać Bolesława z dziedziny jego nie dopuścili na razie Konradowi Prusy. Odparci od Chełmińskiej ziemi, rzucili się z Warmii na Pomorze Gdańskie. Krzyżacy pojmawszy wodza Pomeranów Pipina, wymyślnemi mękami o śmierć go przyprawili; Prusy klasztor Oliwski spalili. Henryk, margrabia Miśnii, 500 zbrojnych przywiódł na krucyatę; poczyniwszy w ziemi Pruskiej niektóre szkody, wpadł do Mazowsza, i podchwycił Płock, stołeczne jego miasto. Nadbiegi Konrad z synami, Płock odbił; okrutny w gniewie, część zdradliwych krzyżowców z kościołem w którym się byli zamknęli spalił, część za nogi powieszać kazał. Tegoż samego, 1235 roku, we dwa lata po ustanowieniu ich w Polsce, zaszła pierwsza między Krzyżakami a Konradem o zamek i ziemię Dobrzyńską, sprzeczka. Zagodziła się łatwo i Konrad na Henryka wrocławskiego i Bolesława się zwrócił. Zwołał pod znaki swojo ochotników: Prusów, Jadźwingów, Litwinów, Żmudzinów i puścił ich na łupież w Sandomierskie. W dzisiejszego społeczeństwa stanie, rzecz do pojęcia nam trudna, by, jako posiłkowych używać można ludy, z któremi przez wieki wojna się. toczy, była wówczas pospolitą. W braku wojsk stałych, z ludu branych, książęta wojowali ochotnikami za pieniądze lub tylko za dozwolenie łupienia zaciąganymi. Szląscy Niemcami, ruscy turańskimi Berendanami, Turkami, Połowcami; mazowieccy litewskimi Jadźwingami, Prusami. Wielka z temi ludami o samoistność narodową sprawa, nie przeszkadzała posługiwaniu się licznemi ich hufcami, którym wcale nie o zabory szło ni o panowanie, a jedynie tylko o zdobycz. Zachodnia Europa klęskę, ponosiła od tak zwanych wolnych bojowników bez przytuliska, żyjących z wojen, a w ich braku łupieżących kraje spokojne; wschodnia klęskę cięższą jeszcze, sprowadzonego od obcych żołnierstwa. Gdy nieustraszenie odpierali napad. Sandomierzanie i Krakowianie, próbował ich Konrad darami i obietnicami zniewolić; odrzucili wszystko, a Konrad w Krakowskie wtargnął i ku wielkiemu ludu zgorszeniu, kościoły na twierdze przeistaczał, w Prandocinie, w Skalmierzu, w Jędrzejowie, na samem nawet przedmieściu Krakowa; murami je opasywał i załogą obsadzał (1), " miejsce Bogu poświęcone, niezbożnym orężem gwałcąc ". Zamkową górę Wawelu taborom obwiódł. Gdy Henryk na los bitwy szczęścia ważyć nie chciał, dla braku paszy i żywności, i zasadzkami nękany, ustąpić nakoniec musiał. Henryk oblężeniem załogę kościoła Świętego Andrzeja na przedmieściu, do poddania się przywiódł i zdrowo puścił. Wdali się panowie krakowscy i za pośrednictwem świętej Jadwigi wyjednali u książąt, iż się oba opieki zrzekli, wojska rozpuścili i na młodzieńca wybór doradcy zdali. Bolesław pominął stryja, Henrykowi się powierzył. Konrad słowem swem związany, urazy nie okazał. Wrócił doma i trzem synom: Kazimierzowi, Bolesławowi i Ziemowitowi wyznaczył dzielnice, które po śmierci jego odziedziczyć mieli.

Henryk Brodacz, książe wrocławski, w dzierżawie Księztwo Krakowskie trzymający, ani miana, ani władzy, udzielnego księcia krakowskiego nie używał. Prawo miał jedynie gospodarzyć w niem i dochody z Wieliczki i inne pobierać. Dobra klasztoru Opatowskiego, którego opat zwierzchność miał biskupią, nad łacińskiego obrzędu wiernymi na Rusi, biskupstwu lubuskiemu oddał, lecz za zezwoleniem Bolesława, a niewątpliwie i Stolicy Apostolskiej; gdyż odtąd biskup lubuski, za wiedzą Rzymu, pasterskie prace na Rusi podejmować był obowiązany. Henryk dobrowolnych osadników ściągał z Niemiec i zaludniał nimi puste rolo. W skutek, przez wieki trwających. napadów: Prusów, Litwinów, Jadźwingów Połowców, Suzdalczyków a poźniej Tatarów, pierwszą potrzebą Lechu tak wschodniej jak zachodniej, było zaludnienie. Zawsze w niej znajdowały się okolice pustką stojące, które dla dalszej obrony osadzić koniecznością było. Ztąd zwyczaj, którego chrześcianizm długo wykorzenić nie mógł, chwytania bezbronnych w czasie wojny, nie na niewolników jak Tatarowie, lecz na rolników. Godziwszym środkiem było ściąganie dobrowolnych osadników, a zkądże je brać miano jeśli nie z sąsiednich krajów? Silny żywiół lechicki pochłaniał w siebie te względem ogółu narodu bardzo nieliczne obce ludności. Po pewnym czasie, w imionach tylko wsi i miasteczek zostawał ślad cudzoziemskiego pochodzenia mieszkańców. Wynarodowienie przychodziło wówczas nie z przymięszania kilku kropel krwi obcej do rodowej strugi, lecz przez książęce i szlacheckie rodziny, tracące zmysł posłannictwa Lechii, i poczucie obowiązku utrzymania się na stanowisku jakkolwiek trudnem, które jej Opatrzności w chrześciaństwie przeznaczyła.

Henryk rzeczy wiele dobrych i pożytecznych za zdaniem panów radnych postanowił: " Prawa złe i zaraźliwe niektóre, jakie północnemi, dziewiczemi i wdowiemi nazywano odciął, a pobożniejsze niektóre ustawił, wolności kościelne utwierdził, urzędy między ludzie rozsądne, dobro a cnotliwe rozdał. Złoczyńcę a pieniacze surowo karał ( 1) ".

Oskarżają niektórzy Długosza, wiadomość o rozporządzeniach Henrykowych podającego, o proste onych zmyślenie, z powodu iż w żadnem ze znanych dziś dziejowych źródeł w których mógł czerpać, wspomnianemi nic są. Jakbyśmy mieli pewność iż doszły nas te wszystkie źródła za czasów jego istniejące. Gdybyśmy to prawidło, do dzieł przed wiekami pisanych, ogólnie zastosowali i pod pozorem znajdujących się w nich omyłek, to tylko za wiarogodne przyjmowali, co się dziś materyalnie dokumentami dowieść może, cóżby nam z dziejów zostało"? Jeśli ani wypadki, ani że tak powiem kształt umysłowy osób działających kłamstwa nie zadają, i prawdopodobieństwo moralne wspiera twierdzenie dziejopisa, pogardzić się niem nie godzi, chociażby nawet niewłaściwe, o użył wyrażenia. Znając łakomstwo Henryka trudnoby uwierzyć, aby pozwolił na zniesienie podatków z ujmą skarbu jego, lecz on je tylko przeniósł, zastąpił pobożniejszemi czyli sprawiedliwszemi. Zatwierdzenia wolności kościoła krakowskiego, wymagało może duchowieństwo dla oszczędzenia sobie zgorszeń i ucisków, jakich się Henryk w swoim Wrocławie dopuszczał; i jako czasowy Krakowa dzierżawca, dać go nie mógł bez woli Bolesława, dziedzicznego pana, któremu zasługa w tej rzeczy przypisaną być powinna i który sam później wolności te potwierdził i rozszerzył.

(1) Naruszewicz.

(2) Naruszewicz.

(3) Idem.

(1) Naruszewicz.

(2) Idem.

(3) Idem.

(1) Kromer

(1) Łętowski.

(1) Kromer.

(1) Kromer

(Wielkopolska)

Wzmagały się na Wielkopolsce przeciw Odoniczowi niechęci, bodaj czy nie przez Henryka wrocławskiego podbudzane, z powodu szczodrobliwości jego dla kościołów. Zawistne stronnictwo, o skryte zamordowanie go kusiło się kilkakrotnie; a gdy zasadzkom uszedł, jawnie powstawszy, udało się do Henryka, o którym wiedziano, iż dla ran pod Gązawą, i zabicia Leszka Białego zawziętym jest wrogiem Władysława i księztwo Wielkopolskie poddać mu obiecało (1). " Henryk Brodacz, chociaż zkądinąd mąż pobożny i prawy, wbrew namowom żony swej St. Jadwigi, nie wzgardził ofiarą, chociaż wiedział iż jest niesprawiedliwą i z niegodziwego źródła zawiści powstałą, aby łatwiej na Ottonie wymógł karę za odniesiono pod Gązawą rany, których on głównym był sprawcą. Zebrawszy więc niemałe wojsko r. 1233 wkroczył do Wielkopolski. Władysław widząc iż umysły w wojsku są mu nieprzychylne, obawiając się zdrady, uszedł do Świętopełka pomorskiego. " Za wdaniem się atoli biskupów: poznańskiego, wrocławskiego i lubuskiego, nastąpił pokój r. 1233.

Henryk i syn jego nie tylko się wszelkich roszczeń do Wielkopolski zrzekli, lecz się nadto pod przysięgą i pod karą od biskupa poznańskiego klątwy, do obrony Odonicza posiadłości zobowiązali. Wszyscy wspólnie poszli wojować Prusów. W następnym roku, Henryk znowu napadł Odonicza, i znowu biskupi: Pełka gnieźnieński i Paweł poznański do pokoju ich skłonili, Wartę granicą naznaczyli. Grzegorz IX traktat zatwierdził, warując iż jako Odonicza oczywiście krzywdzący, w następnym roku miał być przejrzanym. Henryk podszedł posłów Papieża, namówił ich do obrania na sąd miejsca do którego wiedział iż Władysław inaczej jak przez posiadłości jego dostać się nie mógł. Gdy ten na schwytanie narazić się nie chciał, a czas oznaczony upłynął, sądzono go zaocznie. Władysław odwołał się do Papieża, a Burzywoj, wnuk Henryka [od córki za Dypolda margrabię morawskiego wydanej], dobra kościelne najeżdżał, Pawła biskupa poznańskiego więził, za co wyklętym został. Straż zamku Szremu w którym się Burzywoj zamknął, nocą otworzyła bramy Władysławowi. Burzywoj zabity, zamek spalony. Jechał tam z wojskiem Henryk, Gniezno nadaremnie oblegał. Tymczasem zaszła na niego skarga do Rzymu o obarczanie ciężarami dóbr kościoła gnieźnieńskiego, pociąganie pod sąd swój kapłanów, słowem o gwałcenie nadanych swobód kościelnych. Jednocześnie prawic zaniósł był podobnąż biskup wrocławski. Papież pisał do Henryka aby zaprzestał obciążać kościoł wrocławski podatkami, pod wodami i t. p. i posłał biskupa Modeny, który sprawy gnieźnieńskie rozpatrzywszy, wyklął Henryka. Ten odwołał się do Papieża i wyjednał zdjęcie tymczasowa klątwy obietnicą iż się w Rzymie w przeciągu trzech miesięcy usprawiedliwi. Lecz się wcale nie usprawiedliwił, i umarł nie przestając ciemiężyć kościoł, r. 1238 w Krośnie. Ciało jego syn Henryk Pobożny prowadził do Trzebnicy, gdzie żona zmarłego fet. Jadwiga od lat wielu w klasztorze Cystersek, życie na modlitwie i dobrych uczynkach trawiła, nic wychodząc zeń nigdy, jeno gdy tego pożytek wymagał narodu; i niezwłocznie groźny otrzymał od Grzegorza IX rozkaz, by kościołowi gnieźnieńskiemu przez ojca uczynione krzywdy nagrodził, inaczej ciało jego, jako wyklętego i podstępnie tylko, ucz zachowania przepisów papieskich rozgrzeszonego, z cmentarza wyrzucić każe. Syn poddał się bez oporu sprawiedliwemu wyrokowi i zapewne zadość mu uczynił, gdyż panowanie jego, plamy zatargów z Kościołem nie miało.

Wiele prawią o zaciętej walce, jakoby toczyć się mającej w księztwach nad-odrzańskich i nad-wiślańskich, między panami świeckimi a duchowieństwem. Wygnanie Władysława Odonicza z Wielkopolski i przywołanie tam Henryka wrocławskiego przypisują niektórzy wyłącznie nienawiści szlachty, za utwierdzenie przez Odonicza wolności kościołów: gnieźnieńskiego i poznańskiego i za nadanie im nowych. Wszystkie gwałty na duchowieństwie w tych czasach spełniano dowodami być mienią współzawodnictwa w rządach krajowych i znaczeniu. Wiele jest w tych sądach przesady. Szlachta spierała się o dziesięciny, później o część ciężarów na nią przychodzącą, podwód i t. p., gdy dobra kościelne wyjęte od nich zostały. Lecz wpływu na sprawy krajowe nigdy duchowieństwu nie zajrzała, ani stanowiska jego w narodzie zniżać nic zamierzała. Ważniejsze bywały z książętami zajścia. Rzecz godna uwagi. Cechą wynarodowienia, były zatargi z Kościołem. Później na Mazowszu, pod wpływem Krzyżaków, a głównie w Szląsku, gdzie coraz bardziej niemczeli książęta, nie ustawały gwałty i zgorszenia.

Na Wielkopolsce Odonicz nie za samo rozszerzenie wolności kościelnych był wygnanym, lecz także dla " ostrych, i hardych " rządów, przez obudzoną też zazdrość szczodrobliwością w nadaniach majętności, którą panowie na siebie by zwróconą, mieć woleli. Przyczyniło się i skryte działanie Henryka wrocławskiego, który wymógł na Laskonogim darowanie części Wielkopolski i nad przywłaszczeniem sobie księztwa tego pracował..

Wolności Kościoła ustaliły się stopniowo bez wielkich oporów i trudności. Nie mówiąc już o gorącej wierze powszechnej naonczas, znamionowało zawsze Lechią dopuszczanie, łatwe stanom, ziemiom, grodom, używania sądowniczego, nawet w ogóle cywilnego prawa, wedle wyboru swego własnego. Duchowieństwo, jak w całem Chrześciaństwie własne miało swoje, kościelne prawo. Z łaski książąt używać zaczynały dobrodziejstw zwierzchnictwa duchownych znacznie od świeckich łagodniejszego, ludności stosunkiem doczesnym z Kościołem związane. Prawo niemieckie szerzyło się po wsiach i miastach aż do najodleglejszych części jej wschodnich. W późniejszych wiekach rządziły się niem. Kijów nawet i okoliczne mu grody, toż wolno było na Rusi każdemu, sądzić się prawem koronnem lub statutem litewskim, a właściwiej mówiąc ruskim. Na powszechnej tej swobodzie nie szkodowało państwo. Pomimo różnorodnego prawodawstwa, nie zwłoszyła się Wielkopolska, nie zniemczały Kraków ni Kijów. Owszem, właśnie dla swobody w tej rzeczy, najbliżej osobistości jednostek i rodzin tyczącej, ciężyły ku sobie części rozkruszonej Lechii. Jednoplemienne ludy odległe od siebie, i w różnych z ościennemi mocarstwami stosunkach położone, w jednę całość wiązać się usiłowały, nie iżby nieuchronne rozmaitości zlać w jednostajność tylu różnym położeniom nieodpowiednią, lecz aby wspólnie się wesprzeć i jedne drugiemi dopełnić. Gwałty na duchownych, zapewne dla surowszej odpowiedzialności, zdarzały się rzadziej niżeli na panach świeckich. Jednych i drugich głównym powodem była chciwość. Nierównie mniej było zabójstw na Lechii tali wschodniej jak zachodniej niżeli u współczesnych europejskich narodów. Za to w zachodniej Lechii w wielkiem był używaniu mniej okrutny, a dla chciwości zyskowniejszy środek chwytania podstępem i więzienia dla okupu. Oburzał on sąsiadów, wywoływał wojny, a. pomimo oczywistości złych skutków, inni kusili się na toż samo. Bywały jeszcze gwałty z innych powodów. Duchowieństwo jest jakoby sumieniem chrześciańskiego narodu. Z powołania swego, opiera się jawnym niesprawiedliwościom. Ściąga więc na siebie, nienawiść i zemstę wszystkich, z umysłu i postanowienia nieprawość czyniących. Dlatego tyle uciśnionym i prześladowanym był Kościoł przez cesarzy i królów, na mocy pogańskiego, rzymskiego prawa Cezarów, samowładztwa próbujących. Dlatego zabitym był Św. Stanisław Szczepanowski przez Bolesława Śmiałego i nie z jednym świeckim panem zatargi bywały. Ciągłe a niezliczone nadania biskupstwom, klasztorom, kościołom przez stan rycerski, dowodzą aż nadto, jak dalece nic obawiano się wzrostu, potęgi i bogactwa duchowieństwa, ile je owszem korzystnemi być uważano i dla ostatecznego celu, którym jest chwała Boża i dla ogólnego dobra narodu. Chociaż wolny i dziedzicznem prawem rolę posiadający, szlachcic-li czy kmieć, nie był ziemianin polski w imieniu swem bezpieczny, dla najazdów pogańskich i dla bezustannych między książętami wojen, które według ówczesnej sztuki wojskowej zależały głównie na paleniu i niszczeniu nieprzyjacielskich krajów. Zwojować, znaczyło zniszczyć. W rzadkich chwilach pokoju, łowy książąt pozbawiały plonu rolnika, który nigdy owocu pracy swej pewnym być nie mógł; a jeśli od gwałtów go ustrzegł, tracił przez niezliczone ciężary i podatki: podymne, pomocne, podwoda, powóz, przewód, wołowe, źrebięce, sokolne, bobrowe, osep, naraz, stan, szos, poradlne, stróża, budowa zamków, wyprawy wojenne i t. d. Najniecierpliwiej znosił łowieckie, które ani rzeczywistej potrzebie kraju służyły, ani w odwiecznych narodowych zwyczajach początek swój miały. Były obce, od Franków, przez sąsiednich Niemiec przykład, do Szląska i całej Polski przeszły.

Wsie i miasteczka pod Magdeburskiem prawem żyjące od wielu z nich wolnemi były. Tembardziej, ziemie Kościołowi poświęcone, wyjęte były z powszechnej tej niedoli, przez obwarowanie surowemi karami. Krom pogańskich najazdów i obrony w nagłej potrzebie dzielnicy księcia, kmieć kościelny niwę swą spokojnie uprawiał, spokojnie bez obawy dowolnie narzucanych ciężarów, owoców jej używał, i mienie swe lepiey miał zapewnione od szlachcica, który zarówno z kmieciem pospolitym, zniszczenie ziemi swej w wojnach i mnóstwo ciężarów, a szczególniej łowieckie ponosił, a prawnego zabezpieczenia od narzucania podatków nowych, w wiekach tych jeszcze nie miał. Nadający włość kościołowi, wiedział iż na wszystkie ją pokolenia uszczęśliwia. Wojownikom łupieżyć jej wolno nie było, lecz nie narażało to bardziej włości sąsiedniej, a korzyść kraju była w tem, iż zamiast dwóch złupieżono tylko jednę. Przyczyniali się do ponoszenia sprawiedliwych ciężarów i kościelni kmiecie, ponieważ nie uchylało się duchowieństwo od pomocy krajowi, lecz działo się to w mierze wespół z księciem obmyślanej i uchwalonej. W ziemiach Kościołowi nadanych, ulepszał się stan rzeczy istniejący powszechnie, stawały się ono wzorem urządzeń doskonalszych dla szlachty, która zamiast wolności kościelne naruszać, podobneż dla siebie wyrobiła. W owych wiekach, nie przez szlachtę, do której w stosunku poddaństwa nic należał, a przez książęta uciskany był lud wieśniaczy. Prawo tak zwane leśne zabraniało myślistwa nawet szlachcie we własnych jej dobrach. Książęta jeno i ich łowcę polowali po wszystkich lasach. Ziemianie, zgrajo niezliczone psów łowieckich karmie musieli a kmiecie gniazd pilnować sokolich. Który nie ustrzegł i ptak odleciał, bardzo znaczną pieniężną karę opłacał. "Względem niegodziwego tego zwyczaju pisze Grzegorz IX do arcybiskupa gnieźnieńskiego i innych biskupów polskich: "Mówią iż książęta polscy, nowy ciemiężenia ubogich sposób wynaleźli, powierzając straży ich bobry i sokoły, które jeśli za wrodzonym idąc wolności popędom, zwykle gniazd stanowiska rzucą, lub jeśli które z piskląt ich zginie, ubogich na karę grzywien siedmdziesięciu skazują, a tak wielu cło zguby wiecznej o czem tu z jękiem wspominamy — powód dają. Gdy bowiem tak niesprawiedliwej i niesłychanej niewoli znieść nie mogą, przechodzą do niewiary Rusinów i Prusów opuściwszy społeczność wiernych. Wyrokujemy i sądzimy to być obrzydłem i niesprawiedliwem, zwłaszcza iż dla zbawienia tychże dusz, poświęcić raczej należy wszystko co tylko w ludzkiej jest zdolności i mocy. W zwyczaju tak niegodziwym niezmierna jest obraza Boga i ludzi. Cierpieć tego nie możemy; gdyż się zasmuceniem ubogich zasmucamy i szczególne o nich staranie nieodzownie nam przypada. Ostrzegamy one książęta aby się ciemiężenia tego wyrzekli. Gdy nakazywać im będziecie, zmuszajcie ich pod kościelnemi karami, bez odwołania. Tymczasem zaś nic wydawajcie wyroku klątwy w ziemiach pomienionych książąt. "

R. 1236 pisał jeszcze Grzegorz IX do legata swego biskupa modeńskiego, by ludzi do Kościoła należących od ciemięztwa książąt bronił. " Ukochani synowie, książęta polscy, nie starają się, jakeśmy się. dowiedzieli, ażeby do grona książąt wiernych zaliczeni byli, kiedy zwyczaj niesprawiedliwy z dawnych czasów do obecnych przeciągając, ludzi katedralnych i innych kościołów, którzy ziemie do tychże kościołów należące uprawiają, podwodami i opłatami wbrew sprawiedliwości, przez te ziemie przejeżdżając i powracając ciężko gnębią, do przyjmowania łowców książęcych i do opatrywania ich we wszystko zmuszają. Co więcej, na wyprawach tychże książąt, pomienieni ludzie zmuszeni są wojskowo służyć o własnym nakładzie i trud łożyć około budowy twierdz. Tak są więc przeciążeni, iż ani około własnych zatrudnień chodzić, ani kościołom jako są obowiązani służyć mogą. Są także przez te książęta lub ich urzędniki sądzeni, jakoby właśni ich byli i zmuszeni iść ku sądzeniu za jurysdykcyą powoda sprawy (1), jakby tam wiadomo nie byk), iż na to jest moc sądów i opieka prawa publicznego wśród społeczeństwa postanowiona, by nikt sobie sam pomsty nie czynił. My zatem sądząc być obowiązkiem naszym ochraniać tychże ludzi, aby od uciemiężenia odetchnęli, a książętom powód grzechów był ujętym, rozkazujemy — jeśli prawdą, jest co z góry założone — ażeby książęta bez względu na niejaki zwyczaj, który raczej nieporządkiem zwaćby należało, uciemiężenia pomienionych ludzi zaprzestali. A ty poprzedziwszy ostrzeżeniem, duchownemi karami według sprawiedliwości zmuszać ich będziesz bez odwołania. "

R. 1238. Przeciw trwającym nadużyciom, pisze Grzegorz IX do Konrada mazowieckiego i innych książąt polskich, ażeby ludzi do kościoła gnieznieńskiego należących nic uciskali, i dodaje względem zagrabionych dziesięcin: " oprócz tego, ponieważ ty, synu nasz, książe mazowiecki i łęczycki, dziesięciny kościołom należne, niektórym osobom wedle woli rozdzieliłeś, względem Czego wysłaliśmy do ciebie listy zawierające abyś dziesięciny te, jakoś jest obowiązany, kościołom zwrócił, nakazując rzeczonemu biskupowi przez inne listy, iżby, jeśli rozkaz nasz wypełnić zaniedbasz, zmusił cię duchowną karą. Lecz aczkolwiek biskup z mocy apostolskiej powagi, upomniał was abyście ciemięztwa tego zaniechali, wy przecież zatwardzając oblicze wasze gorzej skały, nie posłuchaliście w niczem rozkazów pomienionego legata, gorsze jeszcze gorszym polecając. Gdy zaprawdę dłużej milczeniem pokrywać tego nic możemy, postanowiliśmy szlachetność waszę prosząc wezwać. Ściśle upominamy, apostolskiemi nakazując listami, abyście przesz wzgląd na uszanowanie Stolicy Apostolskiej i nam powinno, od niesłusznego uciskania kościołów i ludzi odstępując, postarali się wyrządzone im szkody i zniewagi sprawiedliwie nagrodzić. Inaczej, wyroki, któreby arcybiskup lub sufragan jego, wedle powinności urzędu swego, prawnie ku ogłoszeniu przeciw wam i ziemiom waszym wydali, potwierdzimy, i za sprawą Pana, nienaruszenie dopełnić aż do stosownego i odpowiedniego zadośćuczynienia, rozkażemy. "

Po śmierci Henryka Brodacza, możnego Bolesława krakowskiego obrońcy, odnowił zamachy swe Konrad mazowiecki, już nic pod zasłoną jakoby należącej się. opieki, lecz jawnie na wydarcie księztw synowcowi. Szukał więc podpory u ościennych mocarzy Bolesław, i za radą biskupa krakowskiego. i panów pojął Kunegundę, córkę Beli IV, króla węgierskiego, acz bardzo młodą, ze świętobliwości już znaną. Nad wszelkie ziemskie roskosze, wpatrzeniem się w rzeczy duchowne oddawna wzniesiona, Kunegunda w dzień wesela swego, tajemnie Boga o zachowanie dziewictwa prosiła. I stało się, iż zaledwie po ślubie, zapytał ją mąż czegoby pragnęła, ponieważ nic jej nie odmówi. Ona go prosiła by wspólnie czystość chowali, a Bolesław pięknością duszy jej ujęty i własną ułowiony obietnicą, przyzwolił na rok jeden. Przepędziła czas ten Kunegunda na modlitwie, posługiwaniu chorym, opatrywaniu potrzeb ubogich, by łaskę czystości dla obojga i nadal wybł-agać. Zniewolony Bolesław i na rok drugi przyzwolił, i na trzeci, potem, na życie całe anielskiej przed Bogiem w małżeństwie przyjaźni. A życie to pełne było znoju, niebezpieczeństw i żałoby. Pierwszy jednak rok przeminął spokojnie. Kunegunda wniosła 40, 000 grzywien posagu, które w skarbcu krakowskim złożono; wniosła co więcej, stałą przychylność możnego sąsiada.

Konrad mazowiecki wichrzyć już nie śmiał, chociaż pokój miał od strony Prusów, mieczem krzyżackim powstrzymanych. Gwałtowny jego umysł na domowe zwrócony sprawy, nieszczęście niósł swoim. Syn jego Kazimierz z córką Henryka Brodatego, a więc siostrą następcy jego Henryka Pobożnego zaręczony, odwiedził był narzeczoną swoję we Wrocławiu, i nad zamiar długo tam gościł. Prędki w podejrzeniu Konrad, domniemywając się spisków na siebie, wyprawiał gońców z listami, by powrót syna znaglić, a gdy ten pomimo rozkazu nie spieszył, przydanego za ochmistrza młodzieńcowi Jana Czaplę kapłana i kanclerza księztwa, do siebie przywołał, niewinnego do więzienia wtrącić, mękami badać, powiesić nareszcie rozkazał. A tak odniósł Czapla zapłatę śmierci cnotliwego wojewody Krystyna, której był niegdyś podżegaczem. Sprawiedliwą była za dawną zbrodnię pomsta Boża, lecz niesprawiedliwy ludzki wyrok bez sądu na kapłana, za urojoną winę. Mnisi Dominikanie, którym był Konrad klasztor w Płocku założył, zdjęli ciało z szubienicy, by je przystojnie chrześciańskim obyczajem pogrześć. Agazya rusinka, żona Konrada, wydrzeć je z rąk ich kazała, dla większej wzgardy, na wozie wieże wołami ciągnionym i na wysokiej szubienicy; z umysłu naprzeciw kościoła Dominikanów wystawionej, znowu powiesić. Biskup płocki, z bojaźni okrutnika, o zamordowanego i zhańbionego kapłana upomnieć się nie śmiał, aż Piotr, arcybiskup gnieźnieński, we wszystkiej płockiej ziemi kościoły zakazał, Konrada wyklął. Zrywał się w gniewie Konrad, uległ nakoniec, ciężką winę uznał, na rozkazanie arcybiskupa stawił się przed nim w Łęczycy, i wedle sadu jego za grzech swój dość czynił. Łowicz (wieś na onczas) z lasami, przed wiekiem arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu zapisany, a przez książęta mazowieckie nieprawnie trzymany, oddał jakoby nadaniem nowem. Biskupstwom płockiemu i władysławskiemu dobra przyczynił, odwiecznym obyczajem Kościoła, by oprócz żalu i modlitwy, jałmużną na święto cele, okupywały się winy. Akt nadania Konradowego zachowywanym był w kościele władysławowskim i przez Długosza widzianym, i czytanym. " Gdy pobożnych dusz jest cechą przyznawać się do winy tam nawet, gdzie bynajmniej jej nie ma, tembardziej ten, na którym jawną wina ciąży, i którego publiczne-dopełnienie zbrodni od jedności z Kościołem wyłącza, troskliwie i pilnie szukać powinien jak mógłby na łono powszechnego Kościoła powrócić i utraconą laski, Zbawiciela swego odzyskać: Po rozważeniu tedy napomnień przewielebnych ojców, i pilnem onych na własnem sercu roztrząśnienia, ja Konrad, książę łęczycki i mazowiecki, zważywszy, iż Boga oraz kościół władysławowski i płocki ciężko obraziłem, tem, iż, w zapalczywości zbytecznego gniewu, powodując się przewrotnych ludzi radą, księdza Jana, scholastyka tychże kościołów, bez żadnej poprzedniej rozwagi, powiesić kazałem; gdym się. w tej mierze Kościoła rzymskiego radził, żądając od niego rozgrzeszenia mej zbrodni, i potwierdzenia, rozgrzeszenia udzielonego mi przez przewielebnego, ojca, mego Piotra, arcybiskupa gnieźnieńskiego, Stolica Apostolska czyniąc rozgrzeszenie to nieskutecznem i nieważnem, poruczyła przewielebnemu Tomaszowi, biskupowi wrocławskiemu i Gerardowi, scholastykowi krakowskiemu, ażeby otrzymawszy odemnie stosowne zadośćuczynienie, żądane rozgrzeszenie udzielili. Pomienieni tedy ojcowie moi, w powierzonej sobie sprawie, surowość prawa łaskawie względem mnie złagodzili, i żądane rozgrzeszenie dać zgodzili się, biorąc na uwagę to zadośćuczynienie, które pierwej na żądanie arcybiskupa za tak niegodne obrażenie i zhańbienie pomienionych kościołów, uczynione przezemnie zostało. Lecz ponieważ w zadośćuczynieniu onem, biskup wrocławski i scholastyk krakowski, nie znaleźli zgodzenia się synów moich, przeto rozgrzeszenie odłożone zostało, dopóki synowie moi: Bolesław mazowiecki i Kazimierz kujawski książęta, w księztwach swoich powyższego zadośćuczynienia i swobód na wieczność pomienionym kościołom nadanych, nie potwierdzą. Widząc zaś synowie moi, iż spełnienie takowego żądania Kościoła, potrzebnem jest dla zachowania czci i zbawienia duszy mojej, na żądanie ojcowskie takowe zadośćuczynienie i udzielone swobody zatwierdzili; oraz Tomaszowi, biskupowi wrocławskiemu, akt potwierdzenia, w którym pomienione swobody poszczegółowie są wyrażone, własnemi pieczęciami opatrzony wręczyli. Ażeby zaś takowe nadanie miało moc obowiązującą, i przez następców moich nienaruszenie zachowanem było, teraźniejszy akt nadania przewielebnym Michałowi kujawskiemu i Andrzejowi mazowieckiemu biskupowi, dla złożenia go w archiwum kościoła władysławskiego wydać postanowiłem, oraz prosiłem ich, aby nadanie to, za mojego jeszcze życia przez Stolicę Apostolską potwierdzonem zostało, z obawy, aby po śmierci mojej żaden z następców moich, chciwością wiedziony, nadwerężyć lub niweczyć onego nie śmiał. "

(1) Długosz

(1) Powód  sprawy, czyli powołujący do sądu.

(Kraków)

Błogosławiona Grzymisława wyprasza w tym czasie u syna Bolesława sprowadzenie z Pragi czeskiej, zakonników Św. Franciszka do Krakowa. Teodor z domu Gryfów, wojewoda krakowski, zakłada na górze Krępaku Cystersom klasztor, później do wsi Szczyrzyc przeniesiony. Drugi podobny klasztor wzniósł się w poznańskiej dyecezyi.

(Wielkopolska)

Rychło po Henryku Brodaczu wrocławskim zgasł i Władysław Odonicz, z żalu jak mówią błędnie, iż nic już prawie w ojczyznie nie mając, od Wielkopolan upornie odtrącany, czuł się jakoby wygnańcom. Posiadał on Gniezno, które się nawet po śmierci jego nie zaraz Szlązakom poddało, Ujście, Szreni, Nakło. Zostawił dwóch synów: Bolesława i Przemysława. Z rąk ich młodocianych przechodziły powiaty do Henryka II Pobożnego, syna Brodacza, aż na jednym tylko zamku pozostali.

ROZDZIAŁ II

(Nowogród)

Na Lechii wschodniej nie było pokoju (1227). Nowogród się burzył. Nieustanne deszcze, zbiory zboża i siana psowały, lud niesprawiedliwie nękał arcybiskupa swego, winę niebłogosławieństwa Bożego na niego składał, urzędników domy rabował, z księciem swym Jarosławom" bratem Jerzego w. ks. suzdalskiego zupełnie zerwał. W niezadowolnieniu powszechnem, nie wiedząc gdzie szukać pociechy, posłano po ukochanego Michała czernihowskiego, lecz w drodze zatrzymał i. uwięził posłów kiąże smoleński, sprzymierzeniec Jarosława. Książe Michał zajęty był halickiemi sprawami.

(Halicz)

Umarł Mścisław niemy, brat Jugwara łuckiego, mianując Daniela, którego przez pamięć na ojca jego Romana przyjaciela młodości, wielce zawsze miłował, spadkobiercą nie tylko miast swych własnych, lecz jeszcze Czartoryska i Łucka odziedziczonego po bracie Jugwarze, do którego prawo miał niezaprzeczone syn Jugwara Jarosław. Zajęli też zaraz nie oglądając się. na wolę zmarłego, Rościsław, książe piński, Czartorysk, Jarosław Łuck. Ztąd wojna. Spotkał przypadkiem Daniel Jarosława bezbronnego i prawie samotnego na modlitwie; radziła drużyna by go schwytał. " Nie tu, odpowiedział, pojmiem go, ale we własnej jego stolicy." Jakoż istotnie, oblężony w Łucku zdał się Jarosław, i w zamian swej ojcowizny, wziął lennem prawem Międzyborz. I Czartorysk wkrótce zdobytym został, i wzięci w niewolę synowie Rościsława, księcia pińskiego, który jako sprzymierzeńców wezwał Włodzimierza IV, wielkiego księcia kijowskiego i Michała czernihowskiego. Włodzimierz dawną chował urazę za krzywdę wyrządzoną przez Romana ojcu jego Rurykowi, którego zmusił postrzydz się na mnicha. Dogodną mu była zręczność pomszczenia się na synu. Na słowa pokoju metropolity odpowiedział: " Są rzeczy, które w niepamięć puszczane nie bywają ". Mścisław halicki Daniela popierał. Żałował już rozporządzenia swego względem Halicza, zamyślał Połowców na wyparcie, zięcia Koloniami użyć, Danielowi Halicz oddać, lecz zaskoczyła go śmierć. Jadąc do Kijowa, w zamiarze prawdopodobnie odwrócenia burzy Danielowi grożącej, zachorzał w Torczesku; blizki zgonu, oblókł suknie zakonne, i śluby złożył; pragnął raz jeszcze Daniela widzieć; przeszkodzili przybyciu jego nieprzyjaźni bojarowie. Umarł 1228 roku. Szlachetny, ku dobru pochopny, lecz zmienny, lekkomyślnie popełniał złe, którego całej szkarady na razie nie widział i zostawił pamięć nieszczęść, nawet zbrodni, chociaż duszę miał ukształconą na rycerza bez skazy. Zaraz po jego śmierci, Andrzej królewicz Pokucie do Halicza swego przyłączył. Przez Rościława pińskiego sprzymierzeńca wezwani: Włodzimierz w. książe kijowski, Michał czernihowski, książęta siewierski, piński, turowski, zawarli przymierze z królewiczem Andrzejem i wraz z Kotianem hanem Połowców, oblegli do Daniela należący Kamieniec. Daniel tajemną umową zyskał sobie liana Kotiana, który złupiwszy Halickie, rzucił sprzymierzeńców i wrócił na swoje stepy; sam pobiegł do Krakowa, otrzymał od Grzymisławy, matki małoletniego Bolesława, posiłki przez Pakosława wojewodę sandomierskiego prowadzone, i poszedł z niemi i z Aleksandrem bełzkim na Kijów. Zaszli mu drogę posłowie Włodzimierza i Michała, prosząc o pokój, który stanął roku 1229.

(Nowogród)

Dowiedział się dopiero książe Michał czernihowski o rozruchach w Nowogrodzie, i zatrzymaniu przez Mścisława Dawidowicza księcia smoleńskiego, posłów do niego wyprawionych. Udał się niezwłocznie do Nowogrodu. Przyjęty jak zbawca, dla uspokojenia umysłów, zaprzysiągł, chociaż nie wymagano, swobody Rzeczypospolitej, Jarosławowemi zwane, i nędzy, głównej niepokojów przyczynie, zapobiedz usiłował. Ubogich osadników, w sąsiednie kraje dla głodu zbiegłych, na pięć lat od podatku uwolnił, innych na lekkiej tylko dani, od wieków płaconej zostawił. Za jego wpływem, lud wstrzymał się od burzenia domów pozostałych stronników Jarosława i kazał im tylko most na Wołohowie, powodzią zniesiony, wystawić. Ciężar ten ponieśli głównie mieszkańce Horodyszcza gdzie wielu było za stroną Jarosława. Samowolny i hardy lud nowogrodzki czul dobroczynność łagodzącego wpływu duchowieństwa, i ulegał mu nieraz chętniej niż wszelkiej innej władzy. Arcybiskup Antoni, nieuleczoną niemocą złożony, stanowiska swego zajmować nie był już zdolnym, i usunąć się z niego pragnął. Za poradą, Michała, myślano więc o obraniu mu następcy, którego poźniej potwierdzić i wyświęcić; miał Cyrylli, metropolita Rusi. Jedni żądali Joazafa, biskupa wołyńskiego, drudzy Spirydiona, diakona ze świątobliwości znanego, inni Greka. Rozstrzygniono losem. Złożono trzy kartki z napisanemi imionami na ołtarzu katedry Św. Zofii, dwie z nich zdjęło pacholę Rościsław, syn księcia Michała; pozostała na ołtarzu zawierała imię Spirydiona; tego więc na arcybiskupstwo wyniesiono. Pomimo nieprzyjacielskich kroków Jarosława, który Wołok Lamski do Nowogrodu należący zajął, i dopominających się o tę. krzywdę posłów Michała uwięził, Michał niepewny przyjaźni w. k. kijowskiego Włodzimierza, odłożył na później załatwienie tej sprawy; wrócił do Czernihowa, zostawiwszy Rościsława w uspokojonym Nowogrodzie. " Spraw Boże abyście mi go ze; czcią oddali, mówił odjeżdżając, i abym wam zawsze mógł być pośrednikiem sprawiedliwości. "

Ujrzeli go Nowogrodzianie rychlej niż mniemał. Dnia 3 maja 1248 roku, trzęsienie ziemi napełniło trwogą Ruś całą. Wśród nabożeństwa które odprawiał w Ławrze kijowskiej metropolita, w przytomności wielkiego księcia Włodzimierza, bojarów i tłumnie zgromadzonego ludu, rozpękło się na cztery części sklepienie, w posadach swych zachwianej cerkwi. Zaćmienie słońca i niezwykłe, przez dni kilka trwające zjawiska na niebie, wzmogły przerażenie. Lud płakał i jęczał po ulicach, straszną jakąś przewidując klęskę. Obawiał się Michał czernihowski iżby powszechna trwoga do rozruchów powodem w Nowogrodzie, nie była. Pobiegł tam na dni kilka, uspokoił, dopełnił w cerkwi Św. Zofii, ręką arcybiskupa Spirydiona uroczystego obrzędu postrzyżyn syna i wrócił do Czernihowa, a w Nowogrodzie domowe niezgody wybuchły znowu. Posadnik Wodowik, w kłótni z synem dawnego posadnika Twerdzisława, własną ręką jednego z przeciwników swych zamordował; lud burzył się, zabijał, domy palił, rabował. Mróz w niezwykłą porę ścisnął ziemię, zwarzył zboża. Głód i mór uciszyły miasto. Arcybiskup założył dóom ubogich, wybrał świątobliwego Staniłę do grzebania trupów po ulicach leżących. Wyglądano Michała, który miał zajęte przez Jarosława ziemie odbijać, lecz nic była to chwila bojowania. Mór wzmagał się coraz bardziej, ku południowi szerzył. Poseł wielkiego księcia Włodzimierza, metropolita Cyrylli, a Michała czernihowskiego, Porfiry, biskup czernihowski, wezwali Jerzego, wielkiego księcia moskiewskiego, brata Jarosława, na rozjemcę, i stanął pokój pomimo niechęci Jarosława, który Michała zwał wiarołomcą i winił go iż, przewrótnemi słowy Nowogród przeciw niemu podniecał. Lud w zamiarach swych pokojem zawiedziony, upierał się pomimo klęski jaką, ponosił o ziemie swe wojować, lecz o niepodobieństwie wkrótce przekonany, do posiadania ich wrócić przez przywołanie Jarosława umyślił. Odesłali Nowogrodzianie młodego Rościsława ojcu z oświadczeniem, iż po zdradzie jakiej się względem nich dopuścił, księciem ich dalej zostać nic może, i zaprosili Jarosława, któremu swobody swe zaprzysiądz kazali. Nie sprzeciwiał się im Michał, pozostał w swym Czernihowie spokojny i zbiegającym dawnym swym stronnikom przytułek dawał. Jarosław po dwutygodniowym pobycie, opuścił Nowogród i wrócił na Suzdal. Głód i mór szerzyły się. coraz okropniej, Ćwierć zboża płacono grzywnę srebrną lub 7 grzywien kunami; ubodzy żywili się mchem, żołędzia, jodłowym liściem, palili domy możniejszych, o których domniemywano się iż nieco zboża w gumnach jeszcze mieli, nakoniec zabijali dla nakarmienia się ciałem ludzkiem. Zdawało się, mówi kronika, iż ojciec syna, matka córki już nie miłuje, sąsiad sąsiadowi kęsa chleba odmawiał. W Nowogrodzie 4?,000 ; w Smoleńsku 30,000 ludu wymarło. Komu siły starczyły, szukał pożywienia w okolicznych ziemiach, lecz plaga dotknęła Ruś cala" krom Kijowa, i wszystkie moskiewskie kraje. Doszła nakoniec do miast niemieckich wieść o nieszczęściu Nowogrodzian. Kupcy z nimi handlujący, spławili im zboże z za morza i z miłosierdzia, za lichą cenę sprzedali. Wraz z głodem, ustał i mór.

(Smoleńsk)

Dotknęła była zaraza księcia smoleńskiego Mścisława Dawidowicza. 1230 r. po jego śmierci, wpraszającego się na księztwo Swiętosława Mścisławicza, stryjecznego jego brata, Smoleńszczanie nie przyjęli. Wtedy na czele Połoczan zdobył Smoleńsk Swiętosław i krwawo mścił niechęć ku sobie, wnuk niegodny zacnego Romana Rościsławicza.

(Litwa, Inflanty)

W Litwie, po śmierci Algimunta, r. 1226, nastąpi! syn jego, piędziesięcio już letni Ryngold. Rozważny, spokojnie wytrwały, położył kamień węgielny przyszłej potęgi Litwy, łącząc drobne jej księztwa. Zawarł przymierze ze Swyntorohem, księciem zawilejskim, otrzynal od niego uznanie starszeństwa czyli zwierzchnictwa, które się mianem ojca oznaczało, i zaraz mu skuteczna przeciw Rycerzom mieczowym pomocą, odpłacił. W uporczywej bitwie 1,600 Ziemgołów i Litwinów zginęło,lecz Zakon nie powstrzymał zagonów, które się 1228 r. odnowiły i dalej niż kiedykolwiek w niemieckie posiadłości sięgły.. Następnego lata, (1229) dotknęły one Mazowsze i Sandomierskie. Wracając Litwini obciążeni łupami, rozłożyli się obozem koło Brześcia, uprzedziwszy znajdującego się tam księcia Bazylego wołyńskiego iż złych zamiarów przeciw niemu nie mają. Bazyli wypadł nocą, obóz rozbił, łupy wydarł, Litwę rozgonił. Nie odwetowa! tego Ryngold na północy zajęty. Napadł na Nowogródzkie ziemie, lecz wracającemu zdobycz odbito; pokusił się o Połock, czy go zajął na chwilę, nie wiadomo. Czy z księztwami litewskiemi wojował, nie wiadomo także; co pewna, iż około 1230 r. miał je prawic wszystkie, nic wyłączając Ziemgoły, pod zwierzchniczą swą władzą, i wielkiego księcia litewskiego miano przybrał. Wzmocnił Nowogródek,do którego stolicę swą, przeniósł i przeważną siłę wojskową urządził.

Roku 1229 umarł biskup rygski Albert. W ciągu dwudziestu ośmiu lat pasterstwa, mąż ten znamienity, nawrócił w znacznej części Inflanty. Prawdziwym był założycielem państwa tam niemieckiego, któregoby chciwe i niesforne rycerstwo mieczowe nigdy utworzyć nie potrafiło. Pamiętną została (1) "stałość jego i prawość w przedsięwzięciach, wielka miłość sprawiedliwości, gorliwość nawracania bez ucisku i prześladowania ". Następca jego Engelbert przygotowywać zaczął połączenie zakonu niemieckiego z krzyżackim w Prusach osiadłym.

Nad obszerną częścią Kuronii panował starzec Lamechinas zwany, niezmordowany duńskich i szwedzkich nadbałtyckich osad zapaśnik. Poznał się on z zakonnikiem Baldwinem, przez Ottona, legata papiezkiego, na apostolskie prace posłanym, i za jogo namową, nie czując się na sile utrzymania dłużej niepodległości w pogaństwie, zwłaszcza iż ze Żmudzią nieustające trwały waśnie, uczynił ugodę: Kuroni przyjmą chrzest Ś-ty, kapłanów chrześciańskich od niebezpieczeństw osłaniać będą, i ulegać przysłanemu im biskupowi. Stają się bezpośrednio poddanymi. Stolicy Apostolskiej. (Znaczyło to tyle co niepodległość narodową. W takiem poddaństwie żyły : Anglia, Hiszpania, Polska, Węgry, Dania, Szwecyą i znajdowały w niej nietykalności swej rękojmię.) Płacić będą daniny i podatki jakie zwyczajne są na wyspie Gotland. W razie potrzeby dawać będą ludzi zbrojnych na obronę chrześciańskich krajów lub rozprzestrzenienie wiary świętej. Uroczystem poselstwem oddadzą, hołd Ojcu świętemu, od którego przepisy urządzeń wewnętrznych otrzymają. Za przykładem Lamcchinasa, poddała się Krzyżowi cała Kuronia aż do granic Ziemgoły i Żmudzi. Grzegorz IX-ty przyjął poselstwo po ojcowsku. Baldwin wyrobił u cesarza Fryderyka II-go zawarowanie wszelkiego prawa własności nawracającym się w Inflantach, Estonii,

Prusach i Ziemgole, i wyłączenie od wszelkich danin królom, książętom, hrabiom czy szlachcie. Lecz wyjął z pod prawa tego cesarz, orężem do nawrócenia przywiedzionych. Ztąd na wieki cale, nieustanna walka miedzy biskupami apostolstwem nawracającymi a Zakonem, który w celu zyskania płacących poddanych, wszelkiemu łagodnemu nauczaniu przeszkadzał i łupem oręża mieć chciał kraj cały. Po spełnieniu połączenia Zakonu krzyżackiego z mieczowym, przyszło do zagrabienia dóbr biskupich i długich przed Stolicą Apostolską sporów. Względem tuziemców nie było zbrodni którejby się nie dopuścili, by drogi pokoju im zamknąć. Koku 1230 Ziemgołowie, którym panował książe ich Westhard, z Litwinami Ryngolda zrzeszeni, wojowali z rycerzami mieczowymi o twierdze Aszerad, nad Dźwiną przez nich wzniesioną. Starli się z nimi u wsi Alsen; 2,000 ludzi stracili, z bojowiska jednak nic ustąpili. Z większą stratą usunęli się Niemcy. Spokojni z ich wtrony, Litwini nowogrodzkie ziemie najeżdżali.

(1) Narbutt

(Nowogród)

Jarosław z trudnością utrzymywał się w Nowogrodzie. Mnożyli się wychodźcę i wielu z pomiędzy nich gościnne przyjęcie u Michała czernihowskiego znajdowało. Dostatecznem to było dla Jarosława powodem, wkroczenia w księztwo czernihowskie i niszczenia północnej jego strony.

R.  1232. — Świętosław, książe trubczeski, krewny Michała próbował korzystać z niechęci Nowogrodzian do Jarosława, lecz go nie chcieli. I Psków przepełnionym był wychodźcami przyjętymi chętnie. Za ich poduszczeniem uwięzili nawet Pskowianie namiestnika jego Władysława. Jarosław, kupców corocznie do Pskowa przybywających nie przepuścił; sól podrożała znacznie. Pogodzili się więc z nim Pskowianie, wychodźcom miasto opuścić kazali i za. księcia swego przyjęli Jerzego, szwagra Jarosława. W Niedźwiedziej-Głowie (Odenpe) przebywał Jarosław, syn Włodzimierza, księcia niegdyś pskowskiego, jeden z książąt Rusi, którzy pomimo odszezepieństwa metropolity Cyrylla lIgo, garnęli się do Stolicy Apostolskiej. Przed rokiem nawet pisał był do Grzegorza IXgo i odpowiedź od niego otrzymał. Do niego zbiegli wychodźco Nowogrodu ze Pskowa wygnani. Wziąwszy rycerzy inflanckich na pomoc, zdobyli z nim Izborsk, i już szli na Psków, który Jarosław za ojcowiznę swą poczytywał, lecz pokonali ich Pskowianie, i haniebnie wydali Jarosławowi nowogrodzkiemu, który ich wszystkich wraz z Jarosławem Włodzimierzowiczem do więzienia w Peryasławiu suzdalskim wtrącił. Nie skończyła się przeto wojna, nowi wychodźcy nowogrodzcy znów rycerzy Inflanckich naprowadzili. Jarosław Dorpat zburzył; a Litwini tymczasem w nowogrodzkie posiadłości wtargnęli, miasto Russę. obiegli, na przedmieściu klasztor Śgo Spasa (Zbawiciela) spalili, cztery mniszki zamordowali.

(Litwa, Ruś Biała, Połock)

Za nadejściem Jarosława umknęli, i na Inflanty napady ponowili, a wkrótce Ryngold ziemie ruskie do któregoś z książąt Rurykowiczów należące : Lidę, Dejnów, Dąbrównę po rzekę Żyzinę i całą, przestrzeń między Dzitwą i Polasą z jednej, a Niemnem z drugiej strony, opanował. Niemogąc dla nierówności sił mierzyć się z w. k. litewskim, książe niski, którego imię niepewne, lecz z wołyńskich pochodzie; się zdaje, powołał innych książąt z południowej Rusi. Podobno nawet Jerzy Wielki, książe moskiewski, posiłki pod wodzą brata swego Swiętoslawa przysłał "na przegnanie pogan z krajów na chrześcianach zagarniętych". Dzień cały trwająca bitwa pod Mohylną zapewniła posiadanie opanowanych powiatów zwycięzcom Litwinom, ułatwiła zajęcie Potocką, nad którym Ryngold zwierzchnictwo swe rozciągnął. Zadrżeli chrześcianie w około. Na żądanie mistrza inflanckiego, legat papiezki Wilhelm wezwał niemieckie rycerstwo, które w okolicach Rygi zebrało się, pod znakami hrabi Dannenberga i Teodoryka z Hesseldorfu. Złączyli się z nimi Pskowianie, i inni wojownicy ruscy. Mistrz Volkvin objął dowództwo i prowadził liczne to i doborne wojsko przez lasy Ziemgoły wprost ku Kiernowu. Ryngold dał się im w głąb kraju zapuścić. Pod Kamieniem, gdy się z lasu na otwarte wynurzyli pole, ujrzeli w niedostępnem z trzecia stron miejscu, mur Litwinów z rozwiniętemi chorągwiami, uszykowanych do boju. Od rana do nocy, biły weń wojska chrześciańskie, i nie złamały. Widząc zniżające się już stonce, mistrz Volkvin z hufcem swych krzyżowników, ciska się pędem w sam środek szyku Litwinów, by koniecznie przerwę otworzyć. Giną wszyscy. Zmięszane śmiercią wodza pierzcha wojsko całe. Wtedy porusza się litewska ściana, rozsypuje na pogoń. Zginął Dannenberg i Hesseldorf. Mało kto z chrześcian ocalał. Ryngold śmiały w zamysłach, umiarkowany i roztropny w ich wykonaniu, w wojennej sztuce niepospolicie biegły, miał jeszcze dzielnego rozkazów swych wykonawcy w jednym z synów, imieniem Erdziwiłł. Po bitwie pod Kamieniem, zajął on całą Białą Ruś, bez oporu zapewne, gdyż o walkach nie rozpowiadają kroniki, chociaż lud tam bitny był i mnogi. Połock, Witebsk, Smoleńsk od przemocy okrutnego Świętosława Mścisławicza wyzwolony, i Orsza, przyłączone zostały do Litwy. Erdziwiłł, jako namiestnik, stolicę miał w Smoleńsku, Gdy Tatarowie w sześć lat później moskiewskie kraje podbili, Białoruś ocalała. Jako do Litwy należąca, baskaków na ziemi swej nie widziała, i dani Tatarom nie płaciła. W niezgłębionych sądach Opatrzności, pogańska Litwa, która tyle chrześciańskiej krwi przelała, przeznaczoną była do uchowania lub wyzwolenia trzech części księztw Rusi od roztwarzającej, na wskroś zepsuciem zarażającej niewoli tatarskiej, i pośredniczenia im w powrocie do narodowej z nadwiślanami jedności, w której z podwojoną silą żywotne swe zadanie, opór Turanom spełniać mogła. I jakby w nagrodę wykonania chociaż bezwiednie woli Bożej, światło Chrystusowe ujrzała. Do wielkiego tego dzeła posłużyły główne podania oświaty chrześciańskiej , jakie się w spoganiałej rodzinie książąt połockich, na Litwie panujących, zostały. Wyższość tej rodziny, nad innemi książęcemi w litewskich plemionach rodzinami, jest niezaprzeczoną, nie tylko co do zdolności przyrodzonych, lecz co do wiedzy i rozumienia chrześciańskich pojęć, potrzeb też i dążności ducha z nich wynikających.

Oprócz rzadkich i krótkich wyjątków, nic wiele czuły chrześciańskie księztwa, iż zwierzchnie nad niemi księztwo jest bałwochwalcze. Miały one. u wielkich książąt litewskich, zachowanie i cześć, jakich podbite przez Tatarów księztwa nie znały. Chrzcili się pogańscy książęta, których na przewodniczenie im posyłano, i przez nich przypuszczeni Rusini do wyboru zwierzchniego pana, jedynej rzeczywistej swobody jaka samym Litwinom służyła. W niepodobieństwie utrzymania niepodległości, poddawali się więc Rusini chętnie nowemu iemu mocarstwu osłaniającemu ich przeciw turańskim nawałom, czy to moskiewskim, czy tatarskim.

(Kraje moskiewskie)

Brzegi Wołgi zamieszkane były przez liczne, bitne, a niepodległe dotąd, turańskie, muzułmanizm wyznające ludności. Najsilniejsi Bułgarowie, w sąsiedztwa tylko stosunkach żyli z Suzdalem, chociaż część ich ziemi zawojowali już Suzdalczycy i postawili na niej miasto Niżny-Nowogród 1223 r. Naród Mordwy jednej z Muromianami, Merami i ogólnie Suzdalczykami krwi i mowy, widział kilku swych książąt z ich ludem przysięgłymi jak nazywano poddanymi Jerzego IIgo i cierpieć musiał na ziemie swoję napływających Suzdalczyków. Inni jego książęta niepodległymi zostali, a między nimi, wojownik Purgas. Na wolno te ludności, bezustannie najeżdżali Suzdalczycy; " 1226 r. posiał wielki książe Jerzy, Świętosława Iwana braci swoich na Mordwę ; zwyciężyli ją, wzięli kilka wsi i wrócili się. Roku 1228, wielki książe posiał na Mordwę Wasylka Konstantynowicza, i byli za Niżnym, i zwrócił ich, ponieważ były słoty.

Wielki książe Jerzy i Jarosław i Konstantynowicze poszli na Mordwę. Książe muromski Jerzy Daniłowicz wszedł w ziemię Mordwy Purgasa; włość spalili, żyto spaśli, bydło pobili, plon posiali za siebie a Mordwa uciekła w lasy i okopy swoje. A kto nie ubiegł, zabitym był przez młódź Jerzego. Wojownicy Jarosława, Wasylka i Wszewłoda pojechali w głąb lasu, Mordwa dopuściła im, a sama lasem obeszła ich w około, pobiła, a innych do niewoli wzięła i do okopów uciekła. I tę tam pobito. Roku 1229, przyszła Mordwa z Purgasem do Nowogrodu (Niżnego) i odpędzili ją Nowogrodzianie i zapaliła Klasztor Bogarodzicy i cerkiew która była zewnątrz grodu; tegoż roku zwyciężył Purgasa syn Puretwy z Połowcami i zwyciężył Mordwę i wszystką Ruś Purgasową. Mało ich uciekło. Roku 1232 posłał wielki książe Jerzy, syna swojego Wszewloda na Mordwę, a byli z nim Teodor Jarosławicz i książęta rezańscy i muromscy, i popalili ich wioski i wiele Mordwy pobito, otc.. etc. "

Wyrażenie kroniki w XIItym wieku pisanej, Ruś Purgnsowa, wyświeca dostatecznie co myśleć należy o ludnościach Rusią przezwanych. Oto Mordwa turańska z krwi, turańska z języka, muzułmańskiej wiary, Rurykowiczom niepodległa, osad słowiańskich zgoła niemająca, nazwaną jest przez kronikarza zarówno z lechickiemi pokoleniami Dniepru i Boży, Rusią, dla jedynej przyczyny iż ją Rurykowicze suzdalscy skandynawskiem imieniem Rusinów zwani, pożądali, i swoją być przedwcześnie mienili. Do skandynawskich ruskich książąt należeć miała, a zatem już naprzód Rusią zwana, była. Książęta skandynawscy na znak własności, różnoplemienne. podbite narody, imieniem swojem piętnowali. Długo, bardzo długo, odrzucały to imię narody jako nic swoję, a może też jako znamię niewoli. W dwunastym jeszcze wieku, za czasów Nestora, lechickie ludności Kijowa, Polesia, Potocką etc., zachowały własne miana swoję : Polan, Drewlan Krewiczan, eto., zostawiając imię Rusi rodowi podbojców, książętom, bojarom ich i drużynom. Względom moskiewskich krajów, imię Rusi w pospolite używanie nie poszło nigdy.

ROZDZIAŁ III

(Sprawy kościelne. 1233)

Dziesięć lat mijało, jak od Dniepru do Karpat rozpostarła się syzma. Wieść o wielkiem tem zaćmieniu Rusi, poszła na Europę całą. Kiedy z krzyżem w ręku, ubogi i bosy przyszedł Śty Jacek do Kijowa apostołować jedność, potrzeba mu było cud spełnić uzdrowienia córki wielkiego księcia Włodzimierza, by mu on do ludu przemawiać dopuścił. I nic długo zbawienne wrażenie trwało. Zapaliło się wkrótce nieznane dotąd prześladowanie katolików w Kijowie. Odwiecznem w Kościele prawem, wzbronione są małżeństwa wiernych z niewiernymi. Trwające, i coraz dalej szerzące się odszczepieństwo na Rusi, spowodowało Grzegorza IXgo do wznowienia w niej karności kościelnej; w tym względzie pisał do prowincyała Zakonu kaznodziejskiego w Polsce i do jego braci, ażeby opierali się małżeńskim związkom katolickich niewiast z Rusinami odszczepieńcami. " Nie podoba się nam wszystko cokolwiek jest błędne, lecz troskę naszę najgłówniej obudzają rzeczy które się na szkodę wiary obracają. Dowiedzieliśmy się iż zdradziectwo Rusinów niezadowolone, iż się samo w wiecznego potępienia, ciemności pogrąża, chciwie nadto pożąda, chrześciany uczęstnikami zguby swej czynić i osoby rodzinne, niewiasty katolickiego wyznania które sobie niekiedy za żony biorą, na wzgardę chrześciańskiej wiary, według obrzędu swego powtórnie chrzczą, i błędy swoje, potępienia godne, zachowywać im każą. Ponieważ ani chcemy, ani cierpieć powinniśmy, iżby wierni związkiem małżeńskim z wiarołomnymi się łączyli, światło się z ciemnością sprzymierzało, i nie przystoi iżby członki Chrystusa Zbawiciela z członkami zatraconego szatana się łączyły, i smoła z balsamom się mięszała, niniejszem rozkazujemy: Aby odtąd w onych krajach nie byty zawierane tego rodzaju, godne obrzydzenia małżeństwa, i, abyście, na powadze waszej mocno się opierając, nadal takowych, żadnym sposobem nie dopuszczali, przeciwiących się i buntujących, powściągając cenzurami duchownemi bez odwołania."

(1234)

Prześladowani łacinnicy w Kijowie uciekli się do Stolicy Apostolskiej i opiekę jej nad sobą otrzymali. "Grzegorz, biskup, sługa sług Bożych, ukochanym synom Ulrychowi i braci jego (Dominikanom) i współobywatelom ich łacińskim w Kijowie, pozdrowienie. Ponieważ, jakeśmy się. dowiedzieli, gorliwością wiary i pobożności zagrzani, dla pomnożenia czci Boskiego imienia, stawiacie się jako mur obronny w krajach Rusi, i z tej przyczyny od prześladowców wiary chrześciańskiej, którzy wam nieustanne stawiają zasadzki, nieraz uciemiężeni, szkody ponieśliście i łupieże, my do prośb waszych się przychylając, osoby wasze z rodzinami i dobrami waszemi, które obecnie słusznie posiadacie lub w przyszłości posiadać będziecie w obronę bierzemy. Po pięciu latach, niema mieć przywilej niniejszy żadnego znaczenia. "

Ostatnio te słowa dowodzą, iż nie mniemał papież aby prześladowanie w Kijowie długo trwać mogło, i rychłego się powrotu Rusi do Kościoła spodziewał. Włodzimierz srożył się coraz bardziej. Wygnał Marcina Sandomierczyka, przeora Dominikanów, wraz z zakonną bracią., kościoł Najświętszej Panny w Kijowie obsługującą,. Śty Jacek poszedł prawdę Bożą, głosić w Czernihowie, w Smoleńsku, na, Suzdalu, w mongolskich Azyi pustyniach, aż w Chinach. Wracając, klasztor Dominikanów w Armenii założył.

Wytępienie katolicyzmu na Rusi, bolało i trwożyło chrześciaństwo. W Węgrzech, duchowieństwo na króla Andrzeja nalegało, by zagłady prawej wiary w sąsiednim kraju nie dopuścił. Poparł je papież przez legata swego, Jakuba z Praenestu. Po umowie w Beregher-wald, ruszył Andrzej ze zbrojną siłą ku Haliczowi, lecz domowe rozruchy do odwrotu go zmusiły. Daniel nie w skutek umysłowych błędów był odszczepieńcą. Szedł za danym popędem, samowoli dogodnym. Czuł iż razie prześladowaniem ludności dotąd bierne, nieroztropnem by może, było. Przyjął więc łaskawie wygnanych z Kijowa Dominikanów do księztwa swego, które wkrótce, napełniło się zakonnikami, na opowiadanie jedności przybywającymi z księztw nadwiślańskich, głównie z Sandomierza, starego apostołów gniazda, z którego od półtrzecia wieku, przez osiadłych tam biskupów lubuskich, to Cystersów, to Dominikanów, wciąż promieniła wiara i wierność święta na Ruś, a przez nią na północ i wschód.

Zło jawne i gwałtowne zatrwożyło znać i książęta ruskie z Kościołem trzymające, ocuciło obojętne. Z Nowogrodu i z innych dzielnic, prawdopodobnie z Czernihowa, w którym Śty Michał panował, posłowie przybyli do Rygi, jeszcze około 1229 roku, na porozumienie z bawiącym tam biskupem Modeny, legatem papieskim. W skutek kroku tego, papież Honoryusz IIIci pisze list. okolny: Universis Regibus Rusiae. Do wszystkich królów Rusi: "Radujem się w Bogu, iż jako słyszym, posłowie wasi do wielebnego brata naszego biskupa modeńskiego wysłani, pokornie go prosili, by osobiście kraje wasze zwiedził, gdyż pragnąc w zdrowej nauce zbawiennie być nauczonymi, gotowi jesteście wszelkich błędów wyrzec się żałując. Pragnąc mieć od was zapewnienie, iż od Kościoła rzymskiego żądacie legata, abyście kazaniem jego nauczeni, prawdę katolickiej wiary przyjęli, prosimy was wszystkich, upominamy i pilnie namawiamy, iżbyście nam tę wolę waszę przez listy i wierne posły oznajmili. "

(1234)

Daniel halicki wojuje z Jadźwingami, odpiera najazdy Litwinów. Jeden z ich wodzów Longweni, raniony w potyczce.

(Kijów, Halicz)

Zapaliła się wojna między wielkim księciem kijowskim Włodzimierzem IVtym a Michałem czernihowskim. Powodów jej z kronik dojść trudno. Zdaje się iż po dzielnicę czernihowską posięgnął Włodzimierz. Pozyskał sobie Daniela halickiego darem miasta Torżka, które, ten, synom Wszesława Chrobrego, zawdzięczając dobrodziejstwa ojca ich ustąpił. Wkroczyli obaj do księztw czernihowskiego, kilka miast wzięli, przymierze, ze stryjecznym bratem Michała Mścisławem Hlebowiczem uczynili, i miał już Daniel wracać do Halicza. Nie dopuścił mu Włodzimierz, gdyż sprzymierzeniec Michała Izasław, wnuk Igora siewierskiego, wiódł Połowców. Po złączeniu ich z Czernihowcami przez Michała prowadzonymi, spotkały się oba wojska pod Torżkiem. Włodzimierz cofnąć się radził. " Nie, odpowiedział Daniel, zmusiłeś mnie z unużoną drużyną, moją wyciągnąć w pole, teraz z przed nicprzejacicla nie ustąpię. " Po zaciętej walce jednak, w ucieczce ocalenia szukać musiał. Połowcy Włodzimierza jeńcem wzięli, z Czernihowcami do Kijowa weszli; książęta oszczędzili miastu złupieżenia przez czerń pogańską, zawsze i tą nawet razą wiele szkody czyniącą. Nałożyli tylko na cudzoziemców, zapewne zamieszkałych kupców, okupowy podatek. Izasław objął wielko-książęcą stolicę, Michał za uchodzącym Danielem pogonił. Przez bojarów przyjęty, całe księztwo Halickie opanował i osiadł w stołecznym Haliczu. Daniel udał się do Beli IVgo, króla węgierskiego, który właśnie koronacyą swą odprawował. Uniżył siebie i ziemię swoję przed nim, lenniczym obyczajem konia jego prowadził, w nadziei iż jako hołdownikowi, Halicz odzyskać mu dopomoże. Zawiódł się. Nadto miał Bela nieprzyjaciół domowych, by się na podbicie sąsiednich krajów ważył. Owszem, i Bela węgierski i Konrad mazowiecki acz osobiście z Danielem w przyjaźni, i książęta bołchowscy, mający dzielnicę swą na Bugu, w pobliżu Brześcia, jawnie się za stroną Michała oświadczyli. Michał z Kościołem trzymał, katolickie więc książęta miał sobie przychylne. Darmo zimę i lato nic zsiadał z konin Daniel, darmo nawet książęta bołchowskie w niewolę pojmał, Halicza nic odebrał. Przystał nakoniec na pokój, którym Michał odstąpił mu Przemyśla. Z tej swojej małej dzielnicy wojował Jadźwińgi, miasta przez niemiecki Zakon podchwycone odbierał i sprzemierzeńca szukał. Znaleźć go mniemał w Jerzym, wielkim księciu suzdalskim. Brat jego Bazyli pojął córkę jego. Tymczasem Włodzimierz IVty kijowski wykupił się od Połowców, Izasława wygnał i na wielkie księztwo wrócił, lecz nic na długo. Jerzy, wielki książe suzdalski, użył nowo zawiązanej z Danielem przyjaźni, na zmuszenie tego dawnego Danielowego sprzymierzeńca do ustąpienia Kijowa bratu jego, Jarosławowi suzdalskiemu, który zostawiwszy w Nowogrodzie syna Aleksandra, pośpieszył zasiąść na kijowskim tronie. Włodzimierz IVty usunął: się do Smoleńska i wkrótce umarł. Mógł odtąd Michał pewnym być wielkiego księztwa. Nigdy Suzdalczyk nic gościł: długo na kijowskiej stolicy. Roku 1155 wdarł się był na wielkie księztwo Suzdalczyk Jerzy Długoręki i po trzyletniem panowaniu, zwłok nawet jego w murach swych cierpieć nie chcieli Kijowianie; wymordowali Suzdalczyków i z ruskich Rurykowiczów obrali sobie księcia. -Roku 1169 Andrzej Kitaj szturmem wziął Kijów, złupił, spalił, namiestnika swego Hleba postanowił. Lecz i tą razą, panowanie Suzdalczyka trzy lata tylko trwało. Nie dłużej trwać miało i Jarosława. 1237 r., po śmierci Cyrylla Igo, nastąpił na metropolią, kijowską Józef Iszy Greczyn, odszczepieńca, z ręki oderwanego od Kościoła patryarchy konstantynopolskiego, Germanii Naupliusa.

ROZDZIAŁ IV

(Moskiewskie kraje)

Umarł Dżengishan, han Mongołów wstrzymanych nad Kałką. Czterdzieści dziewic zabito na ofiarę jego cieniom. Syn jego Oktaj, jedną w spuściznie po ojcu wziął naukę, by w pokoju nigdy nie zostawiać żadnego narodu, krom podbitego. Zawojowawszy wice północne Chiny, od brzegów gdzieś Spokojnego oceanu, wyprawił krewnego swego Batu-hana, na czele 300, 000 wojska, z rozkazem przejścia za Kaspijskie morze, i podbicia świata. Trzy lata minęło nim Baty pustynie przeszedł środkowej Azyi, roztrącając, z sobą zabierając i tocząc napotykane pokolenia turańskie. Co się poddać nie chciało, leciało ku zachodowi, zwiastując nawałnicę, strachom w około przejmując. Rozbitki Kirgizów, Połowców, przypędziły od Jaiku do Bułgaryi. 1237 r. już w płomieniach stała Bułgarów stolica i mieszkańce jej trupem ulice zalegali. Książęta rezańscy, prońscy i muromscy wezwani cło poddania się, męzkiem odpowiedzieli słowem i pomocy Jerzego, wielkiego księcia suzdalskiego wezwali. Jerzy odmówił wręcz. Liczył na potęgę swoję, i pamiętał zapewne iż nic mu się złego nie stało, chociaż książąt Rusi nad Kałką nie wsparł. Mongołowie zburzyli i wycięli Prońsk, Białogród, Izasławice; Rezania po sześciodniowym szturmie dobyli. Pobici: książę rezański, matka jego, żona, lud cały. Przez dni kilka na odpoczynek, pastwili się Mongołowie mękami jeńców. Rozpinali ich, z łuków do nich jak do celu strzelali. Odchodzących, Jugor, jeden z książąt rezańskich z bojarem Eupatem, kołowrotem i garstką 1700 żołnierzy pogromił, a raczej przeraził odwagą. Pod Kołomną zaszedł im drogę inny książe rezański Roman, do którego przyłączył się był Wszewłód, syn Jerzego, wielkiego księcia suzdalskiego. Roman poległ, Wszewłód uszedł do stolicy ojca, do Włodzimierza suzdalskiego. Baty spalił i wyciął Moskwę, drugiego syna wielkiego księcia Jerzego wziął w niewolę. Wyszedł wtedy wielki książe z Włodzimierza, poruczywszy go dwóm synom: Wszewłodowi i Mścisławowi. Położył się obozem nad Sita i czekał na posiłki, których się od braci, Jarosława i Świętosława spodziewał.

Mongołowie tymczasem otoczyli Włodzimierz, na strzały z miasta wystawili syna wielkiego księcia Jerzego. Niemniej książęta bronie się postanowili w nadziei rychłej od wielkiego księcia Jerzego pomocy. Lecz pomoc jego nie przyszła. Czy o niebezpieczeństwie stolicy swojej nie wiedział? Wszewłód, żona jego, cała wielkiego księcia rodzina, poleciła się Bogu w cerkwi i błogosławieństwo biskupa Arseniego otrzymała. Po krótkim szturmie, wpadli Tatarowie do grodu. Wszowłód i Mścisław z drużyną, cofnęli się do starego, tak zwanego Pieczarskiego miasta. Agata zaś, żona wielkiego księcia Jerzego, córki jego, synowie, wnuki, mnóstwo bojarów i ludu zawarli się w katedralnej cerkwi. Mongołowie ją zapalili. Konającym w płomieniach, na glos święte rozgrzeszenia słowa wymawiał biskup. Wszewłód i Mścisław, przeciąć sobie drogę ocalenia próbowali. Obaj zginęli. Pomścił Bóg umyślne, z wyrachowania chciwości i pychy opuszczenie chrześcian nad Kalką i w Rezaniu. Bez oporu już Tatarowie brali i wycinali Peryasław Zaleski, Dmitrów i inne miasta. Zbliżyli się nakoniec ku brzegom Sity. Wiedział już Jerzy o strasznym końcu całej swej rodziny. Pomocy darmo czekał. Brat jego Jarosław, niepodobnego utrzymania się w Kijowie probujący, z posiłkami nie przyszedł. Po długiej bitwie pierzchło wojsko suzdalskie. Wielki książe Jerzy "nie pośpieszył w ucieczce ku rzece Sycie, zatrzymał się, i skończył życie, Bóg wie, jak; wiele o tem mówią inni ". Synowiec jego Bazyli Konstantynowicz w niewolę wzięty. Ody pokarmu w boleści swej odmawiał: " Bądź przyjacielem naszym, i wojuj pod znakami Batu-hana " mówili mu Tatarowie. " Nieprzyjaciele Chrystusa i kraju mego, nie możecie przyjaciołmi być moimi; okrutni, którzy się krwią napawacie " zawoła! Bazyli: " O królestwo ciemne! i ty zginiesz skoro się miara zbrodni 'twych dopełni ". Mongołowie na szablach go roznieśli.

Baty wziął Łomsk, Twer, w którym zginął syn Jarosława, i wkroczył na Ruś. Szturmem zdobył Torżek i zbliżył się o dzień drogi do Nowogrodu. Najbogatsze miasto północnej Rusi, nęciło nadzieją zdobyczy obfitej. Stanął Baty. Bez pozornej przyczyny, jakby wyrokiem woli Bożej, zwrócił się nagle znów na moskiewskie kraje i obiegł Kozielsk, w ziemi Kaługskiej, do książąt czernihowskich spadającej. Panował tam małoletni książe Bazyli, z rodziny książąt czernihowskich. Siedm tygodni zdobywali mieściny Mongołowie. Gdy nakoniec przez obalony mur wpadali, mieszkańce, kto z mieczem, kto z nożem, wycieczką, w niezliczone ich wojsko uderzyli, wiele szturmowych dział zniszczyli i 4, 000 trupem położyli, nim sami polegli. Kobiety, dzieci wyrżnięte. Książe Bazyli, mówi kronika, we krwi utonął. Baty przezwał Kozielsk, złem miastem, i poszedł w kraj Połowców na Don. Mniemano powszechnie, iż jak po bitwie pod Kalgą w głuchych pustyniach przepadną piekielni goście na lat kilka przynajmniej.

(Kijów)

Jarosław Kjowa "nie mógł zdzierżec, i wkrótce wrócił na Suzdal". Zginął był brat jego Jerzy IIgi; Mongołowie w pustynie swe wrócili, mieniał więc rad stolice Kijowską na Suzdalską. Trzymać dalej Kijów nie próbował nawet. Michał czernihowski, syna Rościsława postanowił namiestnikiem swym w Haliczu, przybył do Kijowa i bez oporu wielkoksiążęcą stolicę zasiadł.

Pomimo metropolity odszczepieńcy, prześladowanie wnet ustało. Śty Jacek Odrowąż z zakonnikami swymi do Kijowa wrócił, nauczanie rozpoczął.

(Halicz)

Dziwnym skutkiem zapamiętania się w żądzach, nawał tatarski, jakkolwiek straszny powszechnem zniszczeniem i niewolą, ktorą przynosił, nie roztargnął ani na chwilę książąt Rurykowiczów od zwykłych zazdrości i podchwytywania ziem cudzych. Po oddaleniu się ojca, Rościsław, czy nieprzyjacielskie Daniela zamiary uprzedzając, czy z własnej chuci przymierze złamał i ustąpiony mu Przemyśl odebrał, potem się na Litwę wyprawił. W nieobecności jego zstąpił Daniel z Chełmu, przez siebie od niedawna założonego miasta i zajął wojskiem Halicz. Lecz bacząc iż biskup Artemi, bojarowie i wszyscy przeciwko niemu byli, i że grodu utrzymać nie potrafi, wyszedł gryząc wargi, mówi kronika, blady i ze łzami w oczach. Rościsław wrócił z Litwy przez Erdziwiłła, syna wielkiego lisięcia Ryngolda zwyciężony. Udał się w tych czasach do Węgier, na Zrękowiny z Anną, córką Beli IVgo.

(Smoleńsk)

Jeszcze nie przedymiły spalone grody moskiewskich krajów, już wielki książe suzdalski Jarosław Iszy, następca po bracie Jerzym IIgim, poległym pod Sitą, zdradą trzech bojarów opanował Smoleńsk. Erdziwiłł w niewolę wzięty, wrócił wkrótce za okupem do Litwy.

(Litwa)

Umarł Ryngold, wielki książe litewski. Synowie: Erdziwiłł i Mindowe, rozdzielili między sobą państwo. Nadwilejską Litwę wziął Erdziwiłł, Mindowe zaś część wschodnią i Ruś. Żaden z nich. wielkim księciem się nie mianował, gdyż rozprzężona była jedność państwa śmiercią Ryngolda. Daniel szukał sprzymierzeńców u nieprzyjacioł Rościsława. Zawarł ugodę przyjaźni i wspólnej pomocy z książętami litewskimi, którą królikowie Litwy na uroczystym zjeździe podpisali. Daniel poślubił siostrę Erdziwiłła i Mendoga, podwoił usiłowania by Halicz opanować. Udało mu się nakoniec zmusić Rościsława do usunięcia się na Węgry.

(Halicz)

Opowiada jedna z kronik o czułym widoku jaki przedstawiało przyjęcie Daniela przez Haliczan, lecących do niego jak pszczoły do matki, jak spragnieni do źródła, i o wspaniałomyślności Daniela, z jaką wszystko odpuścił, poprawy jedynie bojarów żądając. Zdarzenia i przeszłe i następne dostatecznie dowodzą, iż cała ta miłość Haliczan do Daniela w bujnej tylko istniała kronikarza wyobraźni.

(Moskiewskie kraje)

Nie poszedł na spokojne loże, jak się spodziewano, Batu-han. Na Donie i Wołdze, w astrachańskich stopach mężny znalazł opór u Kotiana, hana Połowców, teścia Mścisława szczęsnego. Przełamani nakoniec Połowcy, poszli szukać przytułku na Zachód, ku węgierskim krajom. Mongołowie zaś, " wziąwszy Mord wy ziemię, Murom spalili, i po Klaźmie wojowali. Wionął popłoch po wszystkiej ziemi, i nie wiedzieli sami gdzie kto bieży ".

(Połock)

Święta Parascewia, córka Bazylego księcia połockiego, która po śmierci ojca, wespół z bratem Hlebem rządy państwa sprawowała, świętobliwe życie w założonym przez Śtą Eufrozynę klasztorze Bazylianów zapołockim Śgo Spasa, od lat kilkunastu prowadziła, pracą i przykładem wiarę katolicką w ojczyznie gorliwie utrzymywała, do wyższych dróg doskonałości nie tyle namową jak skrytą jakąś mocą pociągała. Za jej przykładem, wielu się w murach klasztornych zamknęło, wielu służąc bliźnim, na świecie zakonne życie prowadziło. Najulubieńszą jej pracą było przepisywanie ksiąg pobożnych, i drugim ją zalecała, jako największe pożytki duszom ludzkim przez rozszerzenie prawd wiary przynoszącą. Była już od lat kilku jegumeną czyli przełożoną, kiedy się, horda Batu-hana do granic Rusi zbliżyła.Jak stado gołębi przed burzą, zerwały się z niwy swej dziewice Pańskie. Ukryto skarb niezmiernej ceny, obraz Matki Najświętszej, przez Śgo Łukasza Ewangelistę malowany, który Śta Eufrozyna sprowadziła bytu z Efezu. Pusty klasztor i cerkiew straży dobrych ludzi powierzono; pod rodzicielską strzechę schroniły się dziewice, dla których długa podróż niepodobną była; a matka Parascewia z siostrami" które w możności była uwieść z sobą, pod skrzydła ojca Śgo się skryła. Odprowadzało ją do Rzymu wielu wschodniego obrzędu Rusinów-katolików. Śta Parascewia nie wróciła do ojczyzny, nawet kiedy do zapołockiego klasztoru zaczęły znowu się zgarniać jej siostry. Po kilkoletniem, raczej anielskiem niż ludzkiem życiu, otwarły się dla niej podwoje niebieskie. Na jej grobie działy się cuda, po których sprawdzeniu, przez Grzegorza Xgo kanonizowaną była.

(Czernichów)

Wkroczyli Mongołowie na Ruś dwoma oddziałami. Jeden zdobył Peryasław nad Dnieprom, pięknością i bogactwy słynącą cerkiew Śgo Michała zburzył, biskupa Symeona zamordował. Drugi obiegł Czernihów. " Słyszał o napadzie innoplemiennych Mścisław Hlebowicz ", stryjeczny brat Śgo Michała, " szedł na nich z wojownikami swymi i bil się. z nimi mocno. " Uroniło się miasto długo nim je wzięli Mongołowie i spalili. Mścisław ocalał i uszedł do Węgier.

(Kijów)

Tuż przed nadchodzącą ognistą rzeką wyrywali sobie ziemie Rurykowicze. Zaledwie Halicz posiadł, Daniel zapragnął Kijowa. Zebrał wojsko i prawdopodobnie zniósł się z Jaroławem Tym, wielkim księciem suzdalskim, gdyż i ten wyszedł w pole; przeciw Mongołom? — nic — na wydarcie stolicy kijowskiej Michałowi.

1240. Podjazd tatarski zabiegi do Kijowa. Stojąc na lewym brzegu Dniepru, patrzał zdumiony wódz Mangu, na miasto stromo wznoszące się nad ogromna, rzeką, na wzgórzach pokrytych lasem, na strzelające z zieloności złote jego wieżyce, na bramy obronne, na, dworce po urwiskach rozsiane. Nie śmiał przebyć' rzeki. Rozłożył się obozem nad rzeczką Trubeżą koło Piasecznej, i posiał wezwanie do złożenia hołdu. Lud odpowiedział nie po chrześciańska; zabił posłów, niepomny iż nie pobłogosławił Bóg podobnej zbrodni, czasu pierwszego napadu Tatarów, który się bitwą pod Kałgą zakończył. Zrozumiał Michał niepodobieństwo wstrzymania odtąd wściekłości Mongołów słabemi siłami, waśnią książąt rozdartej Rusi, i chociaż Daniel idzie z Halicza., a od północy Jarosław, wielki książe suzdalski, by ze stolicy kijowskiej go strącić, on który o dzielnicę swoję przez lat cztery niezmordowanie wojował, wobec grożącego nawału ostateczną zagubę Rusi niosącego, rzucił wszelką myśl o sobie, zostawił dzielnicę. swoję na wolę nieprzyjacioł chrześcian przynajmniej, i pomocy przeciw dzikim hordom poszedł szukać w sąsiednich krajach. Miał jeszcze czas. Zwyczajem swoim, cofnęli się byli znowu Mongołowie w stepy. Na bezbronną dziedzinę. rzucił się Jarosław, wielki książe suzdalski. " Słyszał jako bieżał Michał z Kijowa do Węgier i jechał i księżnę jego pojmał i Kamieniec wziął ", w którym gościła u sprzymierzeńca męża, Izasława, wnuka Igora siewierskiego. Opuścić go wkrótce jednak musiał. Żona Michała siostra była Daniela, który posłał do Jarosława mówiąc: " Puść siostrę do mnie, ponieważ Michał przeciw obu nam źle myśli. Usłuchał Jarosław, przyszła siotra do Daniela i Bazylego i trzymali ją we czci wielkiej. " Jeszcze powstał nowy do stolicy kijowskiej współzawodnik. Rościsław z książąt smoleńskich próbował także korzystać z nieobecności Michała. Odgonił go Daniel, który wielkiego księztwa dla siebie pożądał, wszedł do Kijowa, a gdy się Mongołowie zbliżali, obrał Dymitra, jednego z bojarów kijowskich, wodzem i obrońcą miasta, sam wrócił do Halicza. Św. Jacek i zakonnicy jego, z ludem pozostali.

Baty podbite ludy ściągał w pochodzie. 600, 000 miał zbrojnych kiedy Kijów otoczył. " I nie była słyszana w mieście mowa jednych do drugich dla skrzypienia teleg i mnóstwa wielbłądów, i zapełniona była ziemia Ruska orężnemi wrogami. " Schwytany Tatarzyn opowiadał iż Baty, przytomnym jest sam ze wszystkimi wodzami mongolskimi. Jest Hujun, syn wielkiego hana, Manga i Bojdar Dżengishana wnukowie, Bahadar, zwycięzca Niuczów chińskich., Nastyr, zdobywca księztwa Suzdalskiego i inni. O wojsku mówił tylko iż jest niezliczone. Ani Dymitr, ani ludo poddaniu się nie pomyśleli. Zwyciężą czy zginą, opór stawić obowiązkiem swoim znali. Krew za krzyż nie nowina na Lechii. Duchowieństwo zagrzewało i serce podnosiło narodu. Mongołowie przypuścili szturm do bramy polskiej; grały kusze dzień i noc cala. Nakoniec runął mur i walka pierś o pierś, znowu dzień cały trwała. Przez noc następną, kiedy utrudzeni Mongołowie na gruzach rozwalonego muru, wytchnienia troche szukali, Dymitr nie spoczął, rany nawet nie obwiązał. Krwią oblany, dzidy z roki nic puszczał i do dalszej obrony wszystko gotował. Obwarowano dziesięcinną cerkiew na wysokiej górze stojącą" w której kości Św. Włodzimierza leżały. Zawarli się tam bezbronni, unosząc co droższego mieli. Doszli do niej Mongołowie nazajutrz, ścieląc drogę trupami. Lud schroniony wycięli, cerkiew z ziemią zrównali. Mnisi Pieczarscy dopóki tchu stało pohańców do miejsca świętego nie dopuścili. Mongołowie bramy taranami bili, szturm jak do warowni przypuszczać musieli. Zburzyli nakoniec klasztor i cerkiew do okien, mnichów wymordowali. Zburzyli i spalili najpiękniejszą na Rusi cerkiew Św. Zofii. Św. Jacek Odrowąż w kościele Najświętszej Panny Mszę Świętą, odprawiał, kiedy rozległ się krzyk nacierających Mongołów. Nie zdjął nawet szat kapłańskich. Jedną ręką chwyci! naczynie Przenajświętszy Sakrament zawierające, by go zszatanione pogaństwo na zniewagę niedało, drugą ręką posąg Najświętszej Panny i przeszedł tak przez miasto w krwi i płomieniach do Dniepru. Zakonni bracia postępowali za nim. Mówi podanie iż ze świętym swym ciężarem przebył Dniepr suchą, nogą; zakonni bracia na płaszczu jego przepłynęli. Na jednej z wysp stał bałwan, któremu przychodzące z północy i wschodu pogaństwo cześć oddawało. O ziemię go cisnęli i zdruzgotali. Od domu do domu, od ulicy do ulicy, strumienie krwi płynęły, nim Tatarowie miasto cało zajęli. Dymitr padł ugodzony. Zdziwiony męztwem, Batuhan życie mu zachował i jako niewolnika przy boku swym zostawił; wszystko zniszczył, groby nawet po cerkwiach poburzył i dalej na zachód pociągnął. Widocznem było iż żadne z księztw, walącego się ogromu powstrzymać nic było w stanie. Uroniono się jednak wszędzie. Każdy zamek, a było ich wiele, Baty zdobywać musiał. Ładyżyn wziął podstępem. Grubych jego murów przełamać nie mogąc, wszedł w układy, a gdy bramy na słowo się jogo spuszczając otworzono, wpadła horda i wszystkich mieszkańców wycięła. Szturmem dobywać musiała Kamieniec, do Jarosława, wnuka I góra siewierskiego należący, Włodzimierz, Halicz i mnóstwo innych grodów i twierdz. Wszędzie ludność wycięta.

(Halicz Litwa)

1240. Krzemieniec tylko oblężenie, szturm wytrzymał i ocalał. Mongołowie oporom znużeni, odeszli. W Haliczu, Bernard, arcybiskup łaciński, umęczony, wszyscy Dominikanie wycięci. Dymitr, nieodstępny Batego niewolnik, patrzał na krew Rusi bez miary płynącą i w bolu chrześciańskiej powinności nie dotrwał. By rychlej kaźń straszną od Rusi odwrócić, wskazał Batemu bogate Węgry. "Co się tu bawisz, mówił mu, w kraju pustką, już stojącym? Idź na Węgry, gdzie lup obfity. " Niebaczny, kosztem Chrześciaństwa ojczyznę oszczędzić myślał, a nie pomniał iż gdyby okoliczne kraje w moc Batego padły, Rusi wyzwolić nie byłoby komu. Nawał mongolski, nie była. to prosta łupiezka wyprawa jak późniejsze tatarskie, lecz podbój. Gdzie przeszedł, a wszelki opór złamał, zostawiał baskaki, zaprowadzające rządy hana, wybierające haracz i podatek krwi przez zaciąganego z ludności żołnierza. Rada Dymitra zaszkodziła Węgrzynom, Rusi ni Polski nie ocaliła. Wysiany przez Batego Kajdan, zniszczył Grodno, Nowogródek, Słonim; ostatni książe udzielny grodzieński, Jerzy Hlebowicz, poległ w obronie ojczyzny. Inny oddział spalił Łuck i Pińsk. Lud tłumami w lasy litewskie uciekał, książęta polegli albo się rozbiegli. Gdy grasujące oddziały tatarskie przeszły Bug, by się. z głównem wojskiem swem złączyć, Erdziwiłł litewski, wsparty zapewne przez samychże Rusinów do niego zbiegających, krok w krok, z pod ich stóp nieledwie, zajął bez oporu: Nowogródek, Słonim, Brześć, Wołkowysk, Grodno; baskaków wygonił, załogami swemi osadził, namiestnikom rządy powierzył i sam w Nowogródku osiadł. Lud na dawno siedziby swe wracał, ufając opiece przeciw Tatarom i z wyrugowania baskaków szczęśliwy. Lecz nie dały sobie tak łatwo Tatary kraj podbity wydrzeć. Zaledwie zanieśli wygonieni baskakowib wieść niesłychaną o zuchwalstwie Litwinów, wkroczyły z Wołynia nowe ich chmury, przez Szejbaka, brata Batego, prowadzone. Erdziwiłł pobiegł po Żmudzinów. Przed Tatarami usuwali się Litwini aż ku Grodnu. W okolicach Łumny ponieśli klęskę i cofali się już ku właściwej Litwie, gdy się z nimi złączył, żmudzkie posiłki prowadzący Erdziwiłł. Na równinach dotąd zwanych Szejbakowe pole, stoczył z Tatarami bitwę i na głowę ich poraził. Ścigał potem aż do Ratna, gdzie w drugiej. bitwie pokonał. Cała północno-zachodnia Ruś oswobodzoną od Tatarów została, lecz Erdziwiłł z rany, zatrutą strzałą zadanej, zginął. Wdzięczna pamięć Rusinów, dotąd w pieśni sławi bohatera.

(Kraków)

"(1) Ogół zastępów Batuhana zawierał pół miliona, według innych współczesnych pisarzy, przeszło sześćkroć" sto tysięcy ludu zbrojnego. Samych siekierników przeznaczonych do zrąbywania stawianych przeszkód i zasieków granicznych, liczono 40, 000. W dalszym pochodzie, miał jeszcze wzrastać ten ogrom, gdyż pierwszym obowiązkiem każdego podbitego albo dobrowolnie poddającego się ludu, powiatu, nawet miasta, było przyłączenie się do zbrojnego pochodu tatarskiego, służenia mu za straż przednią, za przewodników, co pewnym udziałem w łupieży wynagradzając się, nie zupełnie odrażało ludy niektóre. Przy wyjściu z ojczyzny, mając pod swemi znaki samych rodowitych Tatarów, liczyli oni tylko sto kilkadziesiąt tysięcy wojska. Reszta, pótpiąta kroci, składała się z poniewolnych zaciągów cudzoziemczych, z Kumanów, Bułgarów, Rusinów, gnanych w każdej potyczce na pierwsze strzały, podczas gdy Tatarzy rodowici, stanowili ostatni, troskliwie oszczędzający się zastęp. " Batuhan całe swe wojsko na trzy części podzielił. Jeden oddział dążył do Węgier przez Siedmiogród, drugi przez Małopolskę. i góry ziemi Krakowskiej, trzeci, zakreślając półkole, przez Wielkopolskę, Szląsk i Morawy (1)." Rozporządzenie wyprawy działo się z taką rozwagą, iż będąc w ziemi Halickiej, w pobliżu najdogodniejszego szlaku przez Karpaty do Węgier, odstąpili odeń Tatarzy umyślnie o kilka dni drogi ku północy, aby przez ocalenie okolic tych od spustoszenia, zachować sobie ludny, w żywność i paszę bogaty gościniec do przyszłego powrotu z ziemi Węgierskiej. Ku Małopolsce więc, ku sandomierskiej siedzibie Bolesława "Wstydliwego, zwróciło się czoło wojska mongolskiego pod wodzą samego Batuhana. " Bolesław pośpiesznie ściągnął szlachtę; a za grzywny węgierskie posagu młodej swej żony Kunegundy, najemnego żołnierza; " (2) i wyruszył, pełen otuchy pobożnej, przeciw wrogom nieznanym. Wróżył sobie dziewiętnastoletni młodzian wszelką łatwość powstrzymania pogaństwa. Towarzyszył mu brat stryjeczny Bolesław, syn Konrada, młody dziedzic Mazowsza. Postanowiono bronie Tatarom przejścia przez Wisłę. Niespodziewana wieść o ich nagłem cofnięciu się ku stronom ruskim, podwoiła ufność. Atoli był to tylko zwyczajny krok wodzów tatarskich, spowodowany właściwym ordzie trybem posuwania się naprzód, ustawicznie na pozór cofając się. Niebawem, przy pomocy mrozów zimowych, które umościły lodem rzeki pobliższe, nadleciały nowe roje Mongołów, będące, jak się zdaje, dopiero przednią strażą wojska głównego, kierowanego zdala kilku różnemi szlakami, ku oznaczonemu miejscu zebrania, Sandomierzowi. Jeden z takich podjazdowych zagonów, spotkał się. pod Opolem z wojskiem książęcem. Przyszło do bitwy, " w której wojsko chrześciańskie pogaństwu nie dotrzymało. kroku. — Pierzchli młodzi książęta. Rozsypał się zastęp.

" (1) Zwycięzcy Mongołowie rozleli się coraz gęściej i niepowstrzymanej po ziemi Sandomierskiej. Zawichost legł w gruzach. Bolesław z matką Grzymisławą i młodą żoną, ujechał do Krakowa na zamek. Sandomierz stał się pastwą skupiającej się w mieście dziczy mongolskiej. Krwawy dzień zdobycia, zadał mu pierwszą z onych tatarskich klęsk, które powtarzając się w czasach następnych, zamieniły to ludne niegdyś i bogate stanowisko całego handlu między Gdańskiem a Kijowem i Carogrodem, podobnie jak i sam Kijów, w mieścinę późniejszych lat. Pomiędzy ofiarami bezlitości tatarskiej, padli opat i i wszyscy mnisi poblizkiego klasztoru Cystersów w Koprzywnicy, schronieni do Sandomierza, wespół z niezliczoną ilością sąsiedniej szlachty, duchowieństwa, niewiast, ludu wiejskiego, gromadnie wymordowaną albo w niewolników wieczystych zamienioną. Wielu jeńców zachowano jedynie na to przy życiu, aby wskazywali Tatarom drogę po dalszej Polsce. Pod sterem takich poniewolnych przewodników, zaciekło się pogaństwo w ziemię krakowską aż pod Skarbi-

(1)Szajnocha

(1) Szajnocha.

(2) Szajnocha.

(1) Szajnocha.

mierz. Z tamąd cofnął się. zagon tatarski z całą uprowadzoną zdobyczą ku Sandomierzowi. " Z Bolesławem Wstydliwym i rodziną książęcą zbiegło wiele ludu z ziemi Sandomierskiej w Krakowską. Odbywał się tam właśnie we wsi Kalina, pod przewodnictwem wojewody krakowskiego Włodzimierza, sejmik szlachecki, obradujący nad środkami obrony kraju.

Nadeszła wieść o Tatarach iż " (1) nabrawszy rozlicznych korzyści a ludzi rozmaitych łat i płci obojej, w troki nawiązanych, nakształt bydła, pędząc przed sobą," ze Skarbimierza odwracali. Włodzimierz ludzi nieco zebrawszy, w pogoń za odchodzącymi puścił się, których u Turska wsi, milę od Połońca na stanowisku opadłych dojechawszy, znienacka oskrzydla, potrwożonych i nagłą sprawą zdumionych bije i wielką klęskę z pierwu sprawuje. Wszakże, obaczywszy potem Tatarowie lud niewielki Polaków, snadnie gęstym zastępem niewielką garść naszych, w boju strudzonych, częścią pogromili, częścią rozgromili. Gdy bitwę wiedli z wojewodą Tatarzy, lud polski powiązany, potargawszy na sobie lub porznąwszy powrozy, do lasów blizkich rozbiegł się. A Tatarowie klęską swą przestraszeni będąc, aby ich większą mocą nie oskoczyli Polacy, w dorywczą i nieporządnie wymykając się, a rannych i chorych na miejscu odbiegając, niedaleko Sieciechowa w puszczy wielkiej Strzemechu [Stromieckiej] do kilku dni przypadli byli, chcąc pogonią, omamiwszy, za sobą, za-

----------

(1) Kromer.

wabić," Gdy atoli nic pojawił się nieprzyjaciel, wrócili Tatarzy spokojnie w miejsce głównego zebrania się, Sandomierza. Mongołowie zwyciężyli, lecz poniesiony w tej bitwie cios, tak boleśnie dojął zwycięzcom, że smutna pamięć polskiej wsi Tursko, zachowała się przez długie lata u synów Złotej hordy, i przeszła nawet w roczniki chińskie, wspominające o stracie Mongołów nad Wisłą pod Tuliseko (1)."

(Kijów, Halicz)

Horda na cztery główne prądy podzielona, rozlewając się w niezliczone pomniejsze, krzyżujące się to cofające, to łączące z sobą wedle potrzeby strugi, postępowała ku Zachodowi wałem od Grodna i Mazowsza do Siedmiogrodzia szerokim, i zagradzała ku Wschodowi drogę. Kto z Rusi wyjechał, niełacno się do niej mógł przedrzeć. Wracał z zakrwawionem sercem Michał, wielki książe kijowski, po smutnej i daremnej wędrówce. Bela IVty, król węgierski, by gniewu Tatarów nie ściągnąć, nie tylko wszelkiej pomocy odmówił, lecz córki swej Anny, synowi jego Rościsławowi zaręczonej, dać nie chciał i obaj książęta do spiesznego oddalenia się z królestwa zniewolił. Poszedł Michał do najbliższych swoich, do Krakowa, do błogosławionej Grzymisławy, żony wuja swego Leszka Białego i do ciotecznego brata Bolesława. Lecz oni czekać u siebie nieprzyjaciela postanowili. Potem do Konrada mazowieckiego. Gdy i tam nic nic otrzymał, pomyślał czyby zgoda książąt nie ocaliła, a przynajmniej nie wyzwoliła Rusi. Uczynił więc pierwsze do pokoju kroki. Posłał do Daniela halic-

------------

(1) Szajnocha.

kiego, wino zaszłych zdarzeń wziął na siebie, przełożył mu wszakże iż jeśli obietnicy nie spełnił, przyczyną, byli Haliczanie, którzy go księciem mieć nie chcieli, i dobrych względem niego zamiarów, uskutecznić nie dopuścili. Daniel i Bazyli odpowiedzieli przyjaźnie. Na ich zaproszenie przybył do nich z Mazowsza Michał i chociaż niedawnemu nieprzyjacielowi, dozwolili wolnego w księztwach swych pobytu, potrzeby drużyny jego hojnie opatrzyli, dali mu pszenicy wiele, miodu, bydła i owiec nakarm i zawarli z nim ugodę, mocą której Daniel po wyparciu Tatarów" posiadanie wielko-książęcego kijowskiego tronu, na wieczne czasy mu przyznał i Łuck Rościsławowi ustąpił. O rychłem wyzwoleniu bowiem nigdy nie wątpiono na Rusi. W Haliczu dowiedział się Michał o wzięciu Kijowa. Nie miał on wojska by czoło Batemu stawił. Gdy część ognistej rzeki zlała się ku Wiśle, Daniel uszedł do Węgier, on do Konrada mazowieckiego. Druga część Mongołów wkraczała właśnie przez Siedmiogród na Węgry. Daniel źle przez Belę przyjęty, cofnął się do klasztoru Bogarodzicy w Sinowodzku. Nazajutrz po przybyciu wstał rano, i ujrzał wielkie mnóstwo uciekających z Rusi przed Tatarami. " Przejść Ruskiej ziemi nie mógł, bo mało miał drużyny. " Haliczanom nic dowierzał, wrócił więc na Węgry, gdyż do Dunaju jeszcze nic dotarli byli Mongołowie. Po bitwie pod Turskiem ściągnęły się wszystkie północne ich oddziały do Sandomierza pod dowództwo samego Batuhana. Używszy dwudniowego spoczynku postąpił cały obóz wzdłuż brzegów Wisły, cokolwiek ku północy. Daniel zostawił młodziutkiego syna Lwa na Węgrzech, sam udał się do wolnego w tej chwili Sandomierza, gdzie się dowiedział o losie innych swych dzieci, żony i brata Bazylego. Złączył się z niemi u rzeki Połty i schronili się wszyscy u Konrada mazowieckiego, którego syn Bolesław dał im tymczasowie miasto Wyszogród na utrzymanie. Tam z rodzinami, Daniel i Bazyli, aż do ustąpienia Batego pozostali. Lecz Michał i tu " nie ścierpiał ". W niepokoju ducha i niewymownej boleści, rzucił bezpieczne zacisze i pobiegł do Szląska. Koło miasteczka Środy, włóczące się w powszechnem rozprzężeniu zgraje zbrojnych Niemców rabusiów zabiły mu część nielicznej drużyny i wnuczkę, młodą dzieweczkę. Wrócił na Mazowsze, prawdopodobnie przez niezajęte jeszcze Tatry i Sandomierz. Naprzeciw niemu szła horda ku Krakowowi, później na Szląsk. Jak z kraju do kraju goniec nieszczęścia wołając na trwogę przebiegał, równie chyżo leciała chmura pohańców, wznosił się płomień pożarów i krwi potoki płynęły. Po krótkim pobycie w Mazowszu, zdążając do Kijowa, przedarł się Michał do Włodzimierza, ztamtąd do Pińska. W Kijowie nie zastał dachu, pod którymby głowę mógł skłonie. Zgliszcza ogromnego miasta sterczały bezludne; w głębokiej ciszy pustkowia, o zorzy i zmroku tętnił tylko dzwonek lepianki na zwaliskach Ławry Pieczarskiej, gdzie kilku zakonników, kryjących się dotąd po lasach, na gruzy klasztoru swego wróciwszy, śpiewało chwałę karzącego lecz miłosiernego Boga. Osiadł na wyspie dnieprskiej, na przeciw miasta. Lud rozbiegły wracać zaczął i mieszkania powoli odbudowywać. Śty Jacek jeszcze przez dwa lata Rusi kijowskiej nie opuścił. Nauczał jak z nędzy ziemskiej, skarby na wieczność gromadzie; dla cierpiących zawsze miał słowo współczucia, pociechy i posługę. Po strasznej tatarskiej klęsce, głód i mór nawiedziły wschodni brzeg Dniepru. Z obawy zarazy nikt przepływać się tam nie odważał; z tego powodu żywności nie dostarczano dostatecznie. Jacek co rana łódź chlebem i inną, strawą napełniał, i sam na drugą stronę dla ubogich chorych przewoził. Wdzięczny lud po dziś dzień wspomina Śtego Jacka z pierogami. Po dwu leciech, przez pogańską Litwę, do której wysłał był naprzód jednego z towarzyszy swoich, bł. Wita z kilku zakonnikami, poszedł wiarę Chrystusową głosić Prusom.

(Kozaczyzna)

A z Berendanami, Torkami, Czarnemi Kłobukami i t. p., owymi aż na Dniepr zabiegłymi turańskimi opryszkami, we wszystkich wojnach Rurykowiczom dla grabieży służącymi, co się stało? Porwać ich z sobą mongolska fala musiała, gdyż znikło imię ich w dziejach. Co z hordą pójść nie mogło, gdzieżby zostało, jeśli nie na dawnych swych koczowiskach w stepach, na dolnym Dnieprze — nieliczne i zapomniane, aż we dwa wieki później, napływem innych Turan wzmocnione, znów bojować zaczęło już pod ogólną narodową turańską swą nazwą Kossogów czyli Kajsaków, Kozaków.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAł X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LESZEK CZARNY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STOSUNKI KRÓLESTWA CZESKIEGO Z CESARSTWEM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej