Ernst Theodor Amadeus Hoffmann

ORDYNACJA

Konwersja: Nexto Digital Services

ORDYNACJA

Ernst Theodor Amadeus Hoffmann

Tłum. Józef Pracki

Niedaleko od brzegów Bałtyckiego Morza leży zamek R., siedlisko rodowe baronów tegoż nazwiska. Okolica dzika i pusta, gdzieniegdzie tylko ze zwałów ruchomego piasku wychyli się  źdźbło trawy; w miejsce ogrodu, który zwykle zdobi pańskie siedlisko, przyczepił się do nagich murów od strony lądu nędzny lasek sosnowy, którego wiecznotrwała, posępna żałoba wzgardziła bujną ozdobą wiosny: tu, zamiast wesołych śpiewów zbudzonego do nowych rozkoszy ptactwa, słychać tylko nieprzyjemne krakanie kruków lub świegotliwy pisk mew burzę zwiastujących. O jakiś kwadrans drogi dalej nagle zmienia się natura. Jakby za dotknięciem czarodziejskiej różdżki znajdujemy się wśród kwitnących błoni, bujnych łąk i pól. Ukazuje się duża, bogata wieś z obszernym domostwem rządcy. Na wierzchołku porosłego olchami, przyjemnego wzgórza widać fundamenty wielkiego zamku, który zamierzał wystawić jeden z poprzednich posiadaczy. Następcy jego, przemieszkując w Kurlandii, poniechali dalszej budowy, a baron Roderyk von R., choć znów osiadł w rodzinnym gnieździe, nie chciał zajmować się nowym gmachem, gdyż pobyt w starym, odosobnionym zamku więcej przypadał do jego ponurego i odludnego usposobienia. Kazał jak bądź podreperować walące się mury i zakopał się w nich ze zgryźliwym marszałkiem i niewielką gromadką służby. Bardzo rzadko pokazywał się we wsi, często natomiast błądził konno nad brzegiem morza i można było z daleka zauważyć, jak odzywał się do wzburzonych fal i przysłuchiwał szumowi i łoskotowi rozbijających się o skały bałwanów. Na najwyższym wierzchołku strażniczej wieży urządził sobie obserwatorium, które wyposażył w teleskop i wszelkie przyrządy astronomiczne, stamtąd spoglądając na morze obserwował we dnie okręty, które na podobieństwo białych ptaków morskich często przepływały na dalekim widnokręgu. Gwieździste noce spędzał na pracach astronomicznych albo, jak utrzymywano, astrologicznych, w których mu stary marszałek pomagał. Za jego życia krążyła uporczywa gadka, iż poświęcał się tajemniczej wiedzy zwanej czarną magią i że jakaś chybiona operacja, którą panująca rodzina książęca poczuła się mocno dotknięta, zmusiła go do opuszczenia Kurlandii. Najlżejsza wzmianka o tamecznym jego pobycie przejmowała go zgrozą, przez całe jednak życie przypisywał to, co mu się tam zdarzyło, winie przodków, którzy niebacznie porzucili swoje gniazdo rodzinne. Aby przynajmniej głowę rodziny przywiązać na przyszłość do domu ojczystego, zamienił posiadłość tutejszą na ordynację.

Panujący tym chętniej zezwolił na to, że tym sposobem kraj odzyskiwał bogatą w cnoty rycerskie rodzinę, której boczne linie już się za granicę przeniosły. Jednakże ani syn Roderyka, Hubert, ani obecny ordynat, noszący jak jego dziad imię Roderyk, nie mieli ochoty mieszkać w rodzinnym zamku, obaj przebywali w Kurlandii. Snadź weselszego i więcej towarzyskiego będąc usposobienia niż ich ponury przodek, lękali się strasznej samotni tego siedliska.

Baron Roderyk dwom starym i niezamężnym siostrom swojego ojca, które, skromnie wyposażone, żyły w niedostatku, wyznaczył w tym majątku mieszkanie i utrzymanie. Zajmowały one wraz z leciwą sługą ciepłe pokoiki w bocznym pawilonie, oprócz nich i kucharza, który w dolnej części zamku obok kuchni miał obszerne pomieszczenie, w wyższych pokojach i salach głównego gmachu nie było nikogo, kręcił się tam tylko strzelec, który zarazem pełnił obowiązki burgrabiego. Reszta służby zamieszkała we wsi, przy rządcy.

Dopiero późną jesienią, kiedy już pierwsze śniegi zaczęły padać, kiedy nadchodził czas polowań na wilki i dziki, pusty i opuszczony zamek nagle się ożywiał. Wtedy przybywał z Kurlandii baron Roderyk z małżonką, w towarzystwie krewnych, przyjaciół i licznego grona myśliwych. Nadciągała okoliczna szlachta, przybywali zapaleni zwolennicy polowania z pobliskiego miasta; główny gmach i przyległe oficyny zaledwie mogły pomieścić napływających gości; we wszystkich piecach i na wszystkich kominach palił się obficie podsycany ogień, od rana do wieczora obracały się na rożnach pieczenie; od piwnic począwszy aż do samego strychu biegało mnóstwo rozochoconych ludzi, tak sług jak i panów; tu słychać było brzęk pucharów i wesołe pieśni myśliwskie, ówdzie odgłosy tańczących przy nielitościwie wrzaskliwej muzyce, a wszędzie wrzawa i śmiechy. I tak przez jakie cztery lub sześć tygodni zamek podobniejszym był do bogatego zajezdnego domu, leżącego przy wielkim gościńcu, niż do wspaniałej pańskiej siedziby. Baron Roderyk, o ile mógł, oddawał się w tym czasie także poważnym zajęciom; uwolniwszy się od wrzawy napływających wciąż gości, dopełniał obowiązków ordynata. Nie tylko kazał sobie zdawać  ścisły rachunek z dochodów, ale już to badał projekty dotyczące ulepszeń, już to słuchał drobnych zażaleń swoich poddanych, starając się wszystko uporządkować i każdemu wynagrodzić nadużycie lub niesprawiedliwość. W tych zajęciach szczerze mu dopomagał stary adwokat V., który po ojcu odziedziczył stanowisko powiernika rodziny barona i był plenipotentem majętności w pobliżu miasta P. leżących. Zwykle na jakiś tydzień przed zapowiedzianym przybyciem barona adwokat V. udawał się do siedziby ordynacji.

W roku 179 nadszedł właśnie moment, kiedy stary V. wybierał się do R. Chociaż siedemdziesięcioletni staruszek czuł się w pełni sił, pomyślał jednak, że nieźle by było mieć pomoc pod ręką. Dlatego pewnego dnia rzekł do mnie żartobliwie: — Kuzynku — tak mnie bowiem nazywał, jako wnuka po bracie, noszącego to samo co on nazwisko — może zechcesz, aby wiatr morski trochę ci w uszach poszumiał, i pojedziesz ze mną do R. Będziesz mi mógł być pomocny w zawikłanych interesach, skosztujesz też myśliwskiego życia i zobaczysz, czy napisawszy z rana zręczny protokół, potrafisz spojrzeć w błyszczące ślepie burego wilka albo dzika o wyszczerzonych kłach, a nawet ubić zwierza celnym wystrzałem.

Gdybym nawet nie słyszał już tylu osobliwych rzeczy o wesołych polowaniach w R., gdybym nie był tak serdecznie przywiązany do poczciwego starego dziadka stryjecznego, to i tak bym się wielce uradował, że mnie chce zabrać ze sobą. Obeznany dobrze z rodzajem spraw, jakie prowadził, przyrzekłem dołożyć wszelkich starań, aby mu umniejszyć trudu i kłopotów. Nazajutrz, otuleni w ciepłe futra, siedliśmy do powozu i wyruszyliśmy do R., przy silnym wietrze, zapowiadającym zamieć  śniegową.

W czasie drogi opowiadał mi starzec różne dziwne rzeczy o baronie Roderyku, założycielu ordynacji, który, pomimo że dziadek był wtedy bardzo młody, mianował go swoim plenipotentem i wykonawcą testamentu. Mówił o surowym i dzikim charakterze starego barona, który, zdaje się, przekazał w spadku całej rodzinie; nawet teraźniejszy ordynat, choć zapowiadał się jako młodzieniec łagodny, prawie kobiecego usposobienia, z każdym rokiem bardziej temu charakterowi ulega. Zalecił mi, abym postępował  śmiało i odważnie, jeśli chcę mieć jakąś wartość w oczach barona, wreszcie opisał mi mieszkanie w zamku, które sobie raz na zawsze wybrał, ciepłe, wygodne i tak na uboczu położone, iż jeśli zechcemy, możemy się usunąć od szalonej wrzawy rozochoconego towarzystwa. Mieszkanie składało się z dwóch pokoików, opatrzonych ciepłymi obiciami, leżących tuż obok wielkiej sali sądowej, w bocznym pawilonie, naprzeciwko mieszkania zajmowanego przez stare panny. Po krótkiej, ale uciążliwej jeździe, późno w nocy przybyliśmy do R. Przejeżdżaliśmy przez wieś, była właśnie niedziela, w karczmie muzyka, tańce i wesoła wrzawa, dom rządcy cały od dołu do góry oświetlony, a w nim także muzyka i śpiewy; tym straszniejsze wydało się nam pustkowie, do którego teraz wjeżdżaliśmy. Wicher morski wył przeraźliwie, a posępne sosny, jakby zbudzone przezeń z głębokiego snu, odjękiwały mu głuchą skargą.

Nagie, czarne mury wynurzyły się z pokrytej śniegiem ziemi; zatrzymaliśmy się przed zamkniętą bramą. Nic nie pomagały wołania, trzaskanie z bicza, stukanie i pukaniejwszystko zdawało się wymarłe, w żadnym oknie nie widać było światła. Dziadek zawołał głosem silnym i groźnym:

- Franciszku, Franciszku! Gdzieżeś się ukrył? Ruszże się, do diabła! Marzniemy tu na dworze. Śnieg bije w twarz, że aż krew tryska. Hej, u diabła, rusz się przecie!

Po niejakim czasie zaskomlił pies podwórzowy, zamigotało światło w dolnych oknach zamkowych; zabrzęczały klucze i skrzypnęły ciężkie wrota.

- Witamy, witamy pana, plenipotencie, ach, w taką straszną niepogodę! - Tak mówił stary Franciszek, wysoko unosząc latarnię, tak że całe światło padło na jego pomarszczoną twarz, dziwnie wykrzywioną w życzliwym uśmiechu. Powóz wjechał na dziedziniec, wysiedliśmy i teraz dopiero mogłem obejrzeć starego sługę, ubranego w dziwaczną staroświecką liberię z galonami. Na szerokie, białe czoło opadały pukle siwych włosów, ale dolna część twarzy była rumiana, jak to bywa u strzelców; mimo wydatnych mięśni, czyniących z twarzy jakby straszną maskę, w spojrzeniu, w wyrazie ust widać było tępą dobroduszność.

— No, mój stary — rzekł dziadek wchodząc do przedsionka i strzepując śnieg z futra — czy wszystko przygotowane? W pokoikach moich wytrzepano obicia? Pościel powleczona? A wczoraj i dziś czy napalono w piecu?

— Nie, szanowny panie plenipotencie — odrzekł Franciszek spokojnie — nic nie zostało przygotowane.

— Na miłość Boską! — zawołał dziadek — wszak dosyć wcześnie pisałem i w oznaczonym dniu przybywam. Co za niedbalstwo! W izbach moich pewnie zimno jak w lodowni.

— Widzi pan, szanowny panie sędzio  — odparł Franciszek objaśniając szczypcami świecę i przydeptując nogą knot nie dopalony — to wszystko, a mianowicie napalenie w piecach, niewiele by pomogło, bo wiatr i śnieg wpadają przez wybite szyby, a w takim razie...

— Co?! — przerwał mu dziadek, odrzucając futro i krzyżując ręce — okna powybijane, a ty, burgrabia, niceś temu nie zaradził?!

- Tak, szanowny panie sędzio - mówił stary dalej z największym spokojem - nie można było nic zrobić, bo strasznie dużo gruzu i kamieni leży w pokojach.

- A cóż do stu tysięcy!... - krzyknął dziadek. - Skąd się wzięły gruz i kamienie w moich pokojach?

- Na zdrowie, paniczu! - zawołał stary, grzecznie mi się kłaniając, gdyż właśnie kichnąłem, a potem dodał: - Tynk i kamienie powypadały ze środkowej ściany, która runęła.

- A czyżeście tu mieli trzęsienie ziemi?! - wrzeszczał rozgniewany dziadek.

- Tak źle nie było, szanowny panie plenipotencie - odrzekł stary śmiejąc się całą gębą  - ale przed trzema dniami ciężki, wykładany drewnianymi taflami sufit w sali sądowej zawalił się z wielkim trzaskiem. 

— Ależ do!... — Mój stryjeczny dziadek, żywy i porywczy z natury, chciał już potężnie zakląć, nagle się przecież powstrzymał i wznosząc prawą rękę do góry, a lewą poprawiając na głowie lisią czapkę, zwrócił się do mnie i rzekł głośno się  śmiejąc:

— Prawdziwie, kuzynku, bądźmy cicho, nie pytajmy o więcej, bo dowiemy się o jakim większym nieszczęściu: że cały zamek zapadł się pod ziemię. Ale — mówił dalej, zwracając się do starego — nie mogliście to, Franciszku, być na tyle rozgarniętym i inny pokój mi uprzątnąć i ogrzać? Nie mogliście przygotować naprędce jakiejś innej sali w głównym gmachu, abyśmy mieli gdzie sądy odprawiać?

— Tak też zrobiliśmy — odrzekł stary i uprzejmie wskazał schody, na które zaraz wstępować zaczął.

— Cóż za dziwak osobliwy! — zawołał dziadek i ruszyliśmy za starym.

Szliśmy przez wysoko sklepione korytarze. Migotliwe światło rzucało w głęboką ciemność dziwny odblask. Kolumny, kapitele, śmiałe łuki ciągnęły się w nieskończoność; olbrzymim krokiem postępowały nasze cienie, przesuwając się po dziwacznych malowidłach ściennych, które zdawały się drżeć i poruszać, szepcąc groźnie w odgłosie naszych kroków: - Nie budźcie nas, nie budźcie nas, co tu śpimy snem zaklętym w tych starych murach! - Na koniec, przeszedłszy cały rząd zimnych i ciemnych pokojów, otworzył nam Franciszek salę, w której jasny ogień, trzaskający na kominie, mile nas powitał, niby ojczyste pozdrowienie. Wszedłszy poczułem się od razu doskonale, ale dziadek długo stał na środku sali, spoglądał wokoło i rzekł poważnym, prawie uroczystym głosem:

- Tu więc ma być sala sądowa?

Franciszek podniósłszy światło tak wysoko, że na obszernej, ciemnej ścianie dostrzec można było szeroką plamę, niby drzwi wielkie, rzekł z ponurym smutkiem:

- Wszak tu już się sądy odbywały. 

— Cóż ci przyszło do głowy, stary?! — zawołał dziadek, zrzucając futro i przybliżając się do komina.

— Ot, tak wyrwało się  — odrzekł Franciszek. Zapalił  świece i otworzył przyległy pokój, który przygotowany był widocznie na nasze przyjęcie. Wnet stanął przed kominem stół nakryty, stary przyniósł półmiski dobrze przyrządzonych potraw, do których, ku wielkiej uciesze dziadka i mojej, podał sporą ważkę ponczu prawdziwie na północny sposób przyprawionego. Dziadek, znużony podróżą, udał się na spoczynek natychmiast po wieczerzy. Co do mnie, nowość i osobliwość miejsca, w którym przebywałem, a może i poncz, zbyt oddziałały na mnie, abym mógł myśleć o spaniu. Franciszek sprzątnął stół, podsycił ogień na kominku i odszedł, uprzejmie się skłoniwszy.

Siedziałem sam w wysokiej, obszernej sali rycerskiej. Śnieżyca ustała, wicher ucichł, niebo się wypogodziło i jasny księżyc w pełni spłynął przez duże łukowe okno, magicznym blaskiem rozjaśniając ciemne zaułki tego osobliwego gmachu, których skąpe światło świecy i ognia na kominku dosięgnąć nie mogły. Jak to się jeszcze zdarza w starożytnych zamkach, ściany i sufit sali ozdobione były w szczególniejszy sposób: pierwsze pokryte ciężkimi drewnianymi taflami, drugie zaś fantastycznymi obrazami i snycerską robotą, pozłacaną lub barwnie pomalowaną. Z wielkich obrazów, po większej części przedstawiających dzikie sceny polowania na niedźwiedzie i wilki, sterczały rżnięte z drzewa głowy ludzi i zwierząt, przyprawione do malowanych ciał tak, iż całość  - zwłaszcza przy migotliwym i drżącym blasku ognia i księżyca - ożywała z przerażającą wyrazistością. Między tymi obrazami były wizerunki naturalnej wielkości: postacie rycerzy kroczących w myśliwskich strojach, zapewne przodków pana zamku. Zszarzałe malowidła i rzeźby nosiły wyraźne piętno swej długowieczności, tym bardziej więc raziło jaśniejsze i puste miejsce na ścianie, w której znajdowało się dwoje drzwi wiodących do przyległych komnat; domyśliłem się, że i tam drzwi być musiały, później zostały zamurowane i dlatego właśnie nowy mur tak się różni od innych ścian, malowanych i rzeźbą ozdobionych.

Któż nie wie, jak pobyt w miejscach niezwykłych zdolny jest tajemniczą siłą opanować naszego ducha, jak najleniwszą nawet wyobraźnię pobudzić może dolina otoczona dziwacznymi skałami lub ponure wnętrze kościoła, jak fantazja nasza przeczuwa wtedy rzeczy nigdy wprzód nie widziane? Dodać jeszcze muszę, żem miał lat dwadzieścia i wypiłem kilka szklanek mocnego ponczu, a łatwo przyjdzie pojąć, jak dziwnie mi się zrobiło na sercu w owej sali rycerskiej. Wyobraźmy sobie ciszę nocy, wśród której słychać tylko szum morza i osobliwe świsty nocnego wiatru, niby tony potężnych organów poruszanych ręką duchów; przelatujące chmury zdają się ciekawie zaglądać przez drżące szyby sklepionych okien niby postacie olbrzymów jaśniejących blaskiem.

W samej rzeczy, z przestrachu, który mną wstrząsał, ogarnęło mnie poczucie, że teraz rozpoczynają się widocznie obce rządy. Uczucie to podobne było do zimnego, lecz przyjemnego dreszczu, jakiego doznajemy, gdy nam ktoś opowiada żywo i obrazowo jaką powieść o strachach. Przyszło mi na myśl, że trudno o lepszy nastrój do czytania książki, którą wówczas, jak każdy hołdujący romantyzmowi, miałem w kieszeni. Był to Schillera „Duchowidz". Czytałem i czytałem, i coraz więcej rozpalała się moja wyobraźnia. Stanąłem na przecudnym opisie ślubnych godów u hrabiego V.; właśnie ukazała się krwawa postać Hieronima... gdy ze strasznym łoskotem rozwarły się drzwi prowadzące do przedsionka. Przerażony zerwałem się, książka mi z rąk wypadła. Ale w tej chwili wszystko ucichło, zawstydziłem się mojego dziecinnego strachu. Być może, skutkiem przeciągu powietrza lub z innego jakiegoś powodu drzwi się otworzyły, a moja podrażniona fantazja w naturalnym wypadku dopatrzyła się czegoś strasznego. Uspokoiwszy się, podniosłem książkę z ziemi i rzuciłem się znowu w poręczowe krzesło. Wtem... idzie coś cicho, wolno, miarowym krokiem; idzie w poprzek sali, a idąc wzdycha i jęczy. W tych westchnieniach i jękach brzmi najgłębsze ludzkie cierpienie, boleść niepocieszona. — Ha, pomyślałem, to zapewne jakieś biedne, chore stworzenie zamknięto gdzieś na dole; a w nocy, wiadomo, jakie powstają złudzenia akustyczne, gdy najodleglejszy szmer zwiększa się i zdaje bliskim; któż by się takimi rzeczami trwożył! — Tak, uspokajam się na nowo. Ale teraz... coś wdrapuje się na ów mur nowy, wydając coraz głośniejsze i boleśniejsze jęki, jakie tylko w strasznej chwili konania słyszeć można. — Tak, to jakieś biedne zamknięte zwierzę... Zawołam głośno, stuknę mocno w podłogę, wszystko umilknie albo też zwierz z dołu wyraźniej i naturalnym swym głosem się odezwie! — Tak myślałem, ale krew zakrzepła mi w żyłach, zimny pot oblał czoło; zdrętwiały siedziałem w fotelu, nie mogąc ani wstać, ani głosu wydać. Straszliwe drapanie ustało; kroki na nowo słyszeć się dały. Wtedy oprzytomniałem, życie wstąpiło we mnie. Podniosłem się szybko i parę kroków nostamłem, lecz lodowaty powiew przeszedł po sali i w tej samej chwili jasne światło księżyca padło na wizerunek jakiegoś bardzo poważnego, prawie strasznie wyglądającego męża, a z ust jego wyszedł  - słyszałem to wyraźnie wśród odgłosu fal morskich i poświstów wichru północnego - głos ostrzegający: - Ani kroku dalej, jeśli nie chcesz popaść w straszną otchłań  świata duchów! - Znów się drzwi zamknęły, z tym samym co wprzód łoskotem, i zdało mi się, że słyszę kroki w przedsionku. Ktoś schodził na dół. Główne drzwi zamkowe zaskrzypiały straszliwie i zatrzasnęły się. Potem zdało mi się, że ktoś konia wyprowadził ze stajni, a po niejakim czasie znów go do stajni odprowadził... wreszcie wszystko ucichło. W tej chwili posłyszałem, jak dziadek wzdycha i jęczy w przylegj cym pokoju. To mi wróciło przytomność, wziąłem świecę i poszedłem do niego. Staruszek zdawał się walczyć z jakimś złym, strasznym snem.

- Zbudź się, zbudź! — zawołałem głośno, szarpiąc go za rękę i skierowując mu światło na twarz. Dziadek podniósł się z głuchym jękiem, spojrzał na mnie życzliwie i rzekł:

— Dobrześ zrobił, kuzynku, żeś mnie obudził. Ej, szkaradny sen miałem, a winne temu te pokoje i sala, bo przywołały wspomnienia o czasie upłynionym i o dziwach, które się tu działy. Ale teraz możemy już spać spokojnie.

Potem okrył się kołdrą i zdawało się, że natychmiast zasnął. Ale kiedym świecę zgasił i udał się do łóżka, usłyszałem, że stary modli się po cichu.

Nazajutrz wzięliśmy się do roboty; rządca przyszedł z rachunkami, ludzie zgłaszali się to z prośbą o załatwienie sporu, to innego jakiego interesu. W południe dziadek udał się ze mną do bocznego pawilonu, aby z wszelką atencją złożyć uszanowanie starym baronównom. Franciszek nas zameldował, aleśmy dobrze wyczekać się musieli, zanim nas do samego przybytku wprowadziła jakaś sześćdziesięcioletnia, zgarbiona, w pstre jedwabie wystrojona niewiasta, która się przedstawiła jako nadworna panna ich wielmożności. Stare damy, przybrane w suknie zeszłowiecznej mody, przyjęły nas z komicznym ceremoniałem; ja byłem dla nich przedmiotem wielkiego podziwienia, gdy dziadek z żartobliwą powagą przedstawił mnie jako młodego, pomagającego mu prawnika. Po ich minach poznałem, iż moja młodość wydała im się poważnym zagrożeniem dobra poddanych ordynacji.

Całe przyjęcie u starych dam było bardzo zabawne, ale nie mogłem ochłonąć z przestrachu minionej nocy, czułem, że opanowała mnie jakaś nieznana siła albo raczej, że wstąpiłem w jakiś krąg, w którym dość kroku niebacznego, aby bez ratunku być zgubionym. Trzeba było mi wezwać na pomoc wszystkie siły wewnętrzne, aby się oprzeć grozie, po której obłęd chybaby mi groził. Toteż nawet stare baronówny ze swymi dziwacznymi, wysoko napiętrzonymi fryzurami, ze swymi cudackimi sukniami, zdobnymi w pióra i kolorowe wstęgi, nie wydały mi się  śmieszne, ale raczej posępne i straszne. W ich starych, pożółkłych twarzach, w ich przymrużonych oczach chciałem wyczytać, w ich złej francuszczyźnie — która dziwnie charkotliwie brzmiała wydobywając się przez ich spiczaste nosy i blade zapadnięte wargi — chciałem usłyszeć, jakim sposobem pogodziły się z niemiłymi istotami, straszącymi w zamku, a nawet potrafiły pozbyć się obawy i strachu. Dziadek, w wesołym będąc usposobieniu, swoją ironią wplątał staruszki w tak niedorzeczną gadaninę, iż w innym będąc nastroju nie potrafiłbym się wstrzymać od głośnego śmiechu, ale jak powiedziałem, baronówny pomimo swej paplaniny zdawały mi się strasznym widziadłem; dziadek, który chciał mi sprawić specjalną przyjemność, spoglądał na mnie wielce zdziwiony. A po obiedzie, gdyśmy zostali sami w swoim pokoju, nie mógł dłużej milczeć i zawołał:

— Ależ kuzynku, na miłość boską, co ci jest? Nie śmiejesz się, nie mówisz, nie jesz, nie pijesz. Czyś chory, czy ci coś dolega?

Teraz nic już nie taiłem, alem mu dokładnie opowiedział cały przestrach i trwogę, jakiej doświadczyłem przeszłej nocy. Niczegom nie zamilczał; szczególniej tego, żem wypił wiele ponczu i czytałem „Duchowidza" Schillera. Dodałem jeszcze:

- Przyznaję,  że najprawdopodobniej podrażniona i wybujała wyobraźnia moja stworzyła wszystkie te zjawiska, w moim mózgu jedynie istniejące.

Spodziewałem się, że dziadek nielitościwie mnie wyśmieje za to widzenie duchów, on jednak był bardzo poważny, chwilę patrzył w podłogę, a potem szybko podniósłszy głowę, rzekł z błyskiem w oczach:

- Nie znam twej książki, kuzynku, ale to pewna, że owych zjaw upiornych nie zawdzięczasz ani swej wyobraźni, ani działaniu ponczu. Wiedz, że to samo widziałem we śnie, czegoś ty doświadczył na jawie. Siedziałem sobie tak samo jak ty w fotelu przy kominku i tak mi się jakoś zwidziało, ale co tobie objawiło się w odgłosach, ja oglądałem okiem wewnętrznym, doskonale wszystko pojmując. Tak, widziałem strasznego upiora, jak wszedł i bezsilny przyczołgał się do zamurowanych drzwi, jak rozpaczliwie usiłował wdrapać się na mur, tak że krew tryskała z poranionych palców, jak zszedł na dół, wyprowadził konia ze stajni i na powrót go odprowadził. Czyś słyszał, jak zapiał kogut w odległej chałupie? Wtedyś mnie obudził i wkrótce przezwyciężyłem jakoś zły zwid niegodziwego człowieka, który jest jeszcze w stanie mącić pogodę  życia. — Stary umilkł, nie chciałem wypytywać, pewny będąc, że mi wszystko wyjaśni, jeżeli to uzna za właściwe. Jakoż po niejakiej chwili głębokiej zadumy ciągnął dalej: — Teraz, kiedy wiesz, co się tu święci, będzieszże miał, kuzynku, dosyć odwagi, by jeszcze raz dotrzymać placu tym strachom, ale już razem ze mną? — Naturalnie oświadczyłem, iż jestem gotów. — W takim razie — mówił staruszek dalej — w przyszłą noc razem czuwać będziemy. Wewnętrzny głos mi mówi, że nieczysta siła ustąpić musi, nie tak przed moją władzą duchową, jak raczej przed odwagą polegającą na głębokim przekonaniu, że to nie jest z mej strony żaden zuchwały postępek, ale czyn śmiały i pobożny, gdy ciało i duszę narażam, aby odpędzić potępieńca, który synów oddala od siedziby przodków. A więc nie ma co mówić o niebezpieczeństwie, ponieważ w tak silnym i zacnym przedsięwzięciu, w tak pobożnej wierze, jaką jestem przejęty, można być tylko zwycięskim bohaterem. Niech się dzieje wola boża, a gdyby nieczysta siła pokonać mnie zdołała, to winieneś, kuzynku, zaświadczyć, żem poległ w świętej chrześcijańskiej walce z duchem piekielnym, który tu swoje harce wyprawia. Ty zaś trzymaj się z dala. Tobie nic się nie stanie.

Wśród różnych codziennych zajęć nadszedł wieczór. Franciszek, jak w dniu wczorajszym, zastawił wieczerzę i przyniósł nam ponczu; księżyc w pełni przeświecał wpośród jasnych obłoków, morskie fale szumiały, a wiatr północny wył i wstrząsał, i pobrzękiwał szybami w łukowych oknach. Pomimo wewnętrznego wzruszenia przymuszaliśmy się do obojętnej rozmowy. Stary położył zegarek na stole. Wybiła na nim dwunasta godzina. Nagle z wielkim łoskotem drzwi się otworzyły i, jak wczoraj, coś wolnym i cichym krokiem sunęło przez salę, wydając głośne jęki i westchnienia. Staruszek pobladł, ale oczy błyszczały mu niezwykłym ogniem, podniósł się z fotela, wyprostował na całą wysokość swego okazałego wzrostu, a wsparłszy się lewą ręką, prawą wysunął ku środkowi sali i tak stojąc wyglądał jak wódz dający rozkazy. Coraz głośniejsze stawały się westchnienia i jęki i straszniej niż wczoraj zaczęło drapać się coś po ścianie. Wtedy stary postąpił naprzód krokiem silnym, że aż podłoga drżała; zmierzał wprost ku zamurowanym drzwiom. Stanął w miejscu, gdzie coraz wścieklej i wścieklej drapało, i zawołał podniesionym, uroczystym głosem, jakiego nigdy dawniej u niego nie słyszałem:

— Danielu, Danielu! co tu robisz o tej godzinie?! Wtedy zachrapało jeszcze straszniej i okropniej i dało się słyszeć głuche uderzenie, jakby coś upadło na ziemię.

- Szukaj łaski i przebaczenia przed tronem Najwyższego, tam jest twoje miejsce. Wynoś się ze świata, do którego już należeć nie możesz!

Tak mówił starzec z większą jeszcze niż wpierw mocą; i stało się, jakby powietrzem przeciągnął płacz stłumiony i zmieszał się z odgłosem burzy, która właśnie srożyć się zaczęła. Wtedy starzec podszedł ku drzwiom i zatrzasnął je tak silnie, że aż się rozległo w pustym przedsionku. W jego głosie, ruchach i postawie było coś nadludzkiego, co mnie głęboką bojaźnią przejęło. Kiedy usiadł w fotelu, wzrok miał osobliwie rozjaśniony, złożył ręce i modlił się po cichu. Po upływie kilku zaledwie minut zapytał mnie głosem tkliwym, za serce chwytającym i najzupełniej opanowanym:

- No i cóż, kuzynku?!

Przestrachem, grozą, trwogą, świętą bojaźnią i miłością przejęty, padłem na kolana i gorącymi  łzami zrosiłem podaną mi rękę. Starzec objął mnie i przyciskając do serca, rzekł czułym głosem:

— No, teraz możemy spać spokojnie, kochany kuzynku!

Tak też i było, gdy następnych nocy nic nieprzyjemnego nam się nie zdarzyło, odzyskaliśmy dawną wesołość, z pewnym uszczerbkiem dla starych baronówien, które — choć trochę upiorne, dziwaczne — były wszakże tylko zabawnymi straszydłami, a starzec umiał je w najkomiczniejszy sposób rozruszać.

W kilka dni później przybył w końcu baron z małżonką i licznym orszakiem myśliwych; zaproszeni goście zaczęli zjeżdżać się i w nagle ożywionym zamku rozpoczęła się dzika wrzawa, jak to wyżej opisano. Baron, gdy zaraz po swoim przybyciu wszedł do naszej sali, zdziwił się mocno z powodu zmiany mieszkania, rzucił posępne spojrzenie na drzwi zamurowane i szybko się odwracając, powiódł ręką po czole, jakby chciał stamtąd odegnać niemiłe wspomnienie. Dziadek opowiedział o spustoszeniu sali sądowej i zawaleniu się pokoi; baron wyraził niezadowolenie, że Franciszek nas lepiej nie pomieścił, i prosił dziadka bardzo uprzejmie, aby tego zażądał, jeśli mu w nowym mieszkaniu, które daleko jest gorsze, zbywa w czymkolwiek na wygodach, do których dawniej przywykł. W ogóle zachowanie barona względem mego stryjecznego dziadka było nie tylko serdeczne, ale połączone z jakąś lękliwą czcią synowską, jak gdyby barona wiązał ze starym pełen szacunku stosunek pokrewieństwa. To jedynie pozwalało mi godzić się do pewnego stopnia z szorstkim i rozkazującym usposobieniem barona, które z każdym dniem coraz więcej się uwydatniało. Na mnie baron bardzo mało albo wcale nie zważał; widział we mnie tylko zwyczajnego pisarza. Zaraz w początkach, gdym jakiś układ wygotował, chciał znaleźć niedokładność w tekście; krew wierzyła mi do głowy, już miałem ostro się odciąć, gdy dziadek głos zabrał upewniając, że wszystko według wskazania robię i że taką tylko formę ze względu na prawne znaczenie wybrać należało. Gdyśmy sami zostali, gorzko się uskarżałem na barona, że coraz więcej jest mi nieprzychylny.

— Wierz mi, kuzynku — rzekł starzec —  że baron mimo szorstkiego swego usposobienia jest najlepszym i najzacniejszym człowiekiem. A i w to usposobienie popadł, jak ci to już mówiłem, dopiero od czasu gdy został ordynatem, wprzód zaś był  łagodnym i skromnym młodzieńcem. Zresztą nie jest wcale tak zły, jak to ty przedstawiasz; a chciałbym wiedzieć, dlaczego wydaje ci się tak nieprzyjemny?

Mówiąc te słowa stary uśmiechnął się szyderczo; krew jak ukrop gorąca w twarz mi uderzyła. Czyż nie czytałem jasno we własnym sercu, czyż nie czułem wyraźnie, że owa dziwna nienawiść zrodziła się z miłości albo raczej z rozkochania się w istocie, która wydała mi się najmilszą i najwspanialszą ze wszystkich, jakie kiedykolwiek chodziły po tej ziemi? Tą istotą był nie kto inny, tylko sama baronowa. Jak tylko przyjechała i szła przez pokoje w rosyjskim sobolowym futrze, które ciasno spowijało jej delikatne kształty, z głową zawitą obfitym welonem, zjawieniem swym wywarła na mnie urok potężny, niczym nieprzeparty. Niemało przyczyniła się do tego okoliczność, że stare ciotki w sukniach i fontaziach, cudaczniejszych jeszcze niż zwykle dotąd widywałem, dreptały koło niej z obydwu stron, szczebiocząc swoje powitania francuskie, gdy ona, baronowa, z nieopisanym wdziękiem spoglądała wkoło siebie, kłaniając się mile już temu, już owemu, a gdy jeszcze wkrótce przemówiła czystym kurlandzkim dialektem, wplatając kilka słów niemieckich, wszystko to razem stworzyło obraz tak niezwykły, iż fantazja mimowolnie stawiła obok niego straszne widziadło nocne; wtedy baronowa wydała mi się prawdziwym aniołem światła, przed którym ustępują siły piekielne. Przed oczyma duszy wciąż miałem obraz tej cudownie pięknej kobiety. 

Mogła mieć wówczas najwyżej dziewiętnaście lat. Twarz jej, równie delikatna jak postać, miała wyraz anielskiej dobroci. Szczególny, nieopisany był urok spojrzenia jej ciemnych oczu, w których jak blady promień księżyca przebijała rzewna tęsknota, a w miłym uśmiechu — całe niebo marzeń i zachwytu. Często popadała w zamyślenie i wtedy posępny cień chmurą spływał na jej słodkie oblicze. Można by sądzić wtedy, że jakiś ciężki smutek jej dolega, chociaż mnie się wydało, że to tylko bolesne przeczucie nieszczęśliwej przyszłości. Nie mogąc sobie wytłumaczyć tego jej usposobienia, w dziwny sposób powiązałem go z nocnym widziadłem ukazującym się w zamku.

Nazajutrz po przybyciu barona, gdy towarzystwo zebrało się na śniadanie, dziadek przedstawił mnie baronowej. Jak to zwykle bywa w nastroju podobnym memu, byłem pomieszany, na proste pytania uprzejmej gospodyni domu: jak mi się podoba w zamku itp., dawałem najniedorzeczniejsze odpowiedzi, tak że stare ciotki, przypisując moje zakłopotanie jedynie głębokiemu uszanowaniu względem pani zamku, łaskawie ujęły się za mną, wychwalając mnie po francusku, jako grzecznego i miłego młodzieńca, jako un très joli garçon. To mnie tak rozgniewało, że zupełnie się opanowałem i popisałem się konceptem wypowiedzianym we francuszczyźnie daleko poprawniejszej niżeli ta, którą posługiwały się stare damy. Spojrzały na mnie zdziwione i skryły swoje spiczaste nosy w tabakierkach. Z pierwszego jednak wejrzenia, jakie baronowa rzuciła na mnie, zwracając się do innej damy, poznałem, żem musiał palnąć jakieś wielkie głupstwo. To mnie jeszcze bardziej rozdrażniło, z całej duszy życzyłem starym damom, aby je piekło pochłonęło.

Pasterskie wzdychania i romansowe cierpienia od dawna już dziadek wybił mi z głowy, wyśmiewając je jako dziecinne niedorzeczności, teraz jednak uczułem, że baronowa głębiej i silniej mój umysł i serce zajęła niż jakakolwiek inna kobieta. Na nią tylko patrzałem, jej tylko głos słyszałem, chociaż czułem dobrze, iż sama myśl o jakim romansie byłaby niewybaczalnym szaleństwem, a niepodobna było także wielbić i podziwiać z daleka, jak zakochany młodzieniaszek, bo sam przed sobą musiałbym się tego wstydzić. Zbliżyć się do tej wspaniałej kobiety nie dając jej poznać mych uczuć, pić słodką truciznę jej spojrzeń i słów, a potem z dala od niej długo a może na zawsze zachować ją w sercu, to mogłem, to mi wolno było uczynić. Romantyczna, prawdziwie rycerska ta miłość tak mnie rozmarzyła w noc bezsenną, do tego stopnia jeszcze byłem dziecinny, że sam do siebie zacząłem przemawiać w patetyczny sposób, a wreszcie wzdychać  żałośnie: — Ach, Serafino! Serafino! — Dziadek zbudził się i odezwał do mnie:

— Kuzynku, kuzynku, zdaje mi się, że marzysz za głośno! Jeśli ci się podoba, rób to we dnie, ale w nocy pozwól mi spać spokojnie.

Obeszło mnie wielce, że dziadek, który już w czasie przyjazdu baronowej zauważył moje wzruszenie, teraz usłyszał jej imię; spodziewałem się, że obsypie mnie swymi sarkastycznymi żartami, ale ku wielkiemu memu zdziwieniu nic więcej nie powiedział, tylko nazajutrz, gdyśmy wchodzili do sali sądowej, rzekł:

- Daj Boże każdemu zdrowy rozsądek i zdolność posługiwania się nim w potrzebie. Bieda, jak komu ni stąd, ni zowąd przyjdzie ochota wystrychnąć się na głupca. - Potem zasiadł przy dużym stole i dodał: - Pisz, kuzynku, starannie i wyraźnie, abym łatwo mógł odczytać twoje pismo.

Uszanowanie, a nawet cześć głęboka, jaką baron okazywał mojemu stryjecznemu dziadkowi, przebijały się  we wszystkim. Dlatego też przy stole dziadek zajmował miejsce koło baronowej, czego mu wiele osób zazdrościło, mnie zaś los rzucał tu i tam, zwykle jednak dwóch oficerów z pobliskiego miasta brało mnie między siebie, aby mi opowiadać wszystkie nowinki i ucieszne wydarzenia miejscowe, tęgo przy tym popijając. Tym sposobem przez kilka dni z rzędu siedziałem z dala od baronowej, na drugim końcu stołu, przypadek dopiero zbliżył mnie do niej.

Gdy zebrane towarzystwo oczekiwało na otwarcie sali jadalnej, rozpoczęła ze mną rozmową i, zdaje się, znalazła w niej upodobanie towarzyszka baronowej, osoba już niezbyt młoda, ale niebrzydka i nie pozbawiona dowcipu. Stosownie do przyjętego zwyczaju, gdy ruszono do stołu, podałem jej ramię; niemało się ucieszyłem, gdy zajęła miejsce opodal baronowej, która ją powitała wdzięcznym skłonieniem głowy. Łatwo się domyślić, że wszystko, co mówiłem, skierowane było nie tylko do mojej towarzyszki, ale głównie do baronowej. Być może, wewnętrzne podniecenie nadawało wszystkiemu, com mówił, szczególniejszy polot, bo moja towarzyszka coraz uważniej mnie słuchała, a w końcu dała się pociągnąć w fantastyczny świat złudzeń, który przed nią roztaczałem. Była ona, jak powiedziałem, nie bez dowcipu, toteż nasza rozmowa wkrótce się ożywiła i odłączyła zupełnie od ogólnej; goście rozmawiali o tym i o owym, nasza zaś gawęda stała się samoistna i rzucała niekiedy błyskawice tam, gdzie chciałem, aby padały. Zauważyłem, że moja sąsiadka rzuciła na baronową porozumiewawcze spojrzenie i ta raczyła nam się przysłuchiwać. Szczególniej wtedy, gdy rozmowa skierowała się na muzykę, gdym mówił z zapałem o tej uroczej i świętej sztuce, nie tając bynajmniej, iż pomimo żem się oddał suchemu i nudnemu prawnictwu, nieźle gram na fortepianie, śpiewani, a nawet ułożyłem kilka pieśni.

Gdy wstano od stołu, aby przejść do sąsiednich pokojów na likier i kawę, nie wiem sam, jakim sposobem stanąłem przed baronową, która rozmawiała z moją sąsiadką. Zaczęła i ze mną rozmawiać, ale już tym życzliwym tonem, jakiego się używa z dobrymi znajomymi; powtórzyła dawniej zadane mi pytanie, jak mi się w zamku podoba itp. Odpowiedziałem, iż straszliwa monotonia okolicy a i sam starożytny zamek w szczególniejszy sposób w pierwszych dniach na mnie oddziałały, że w tym nastroju wielu miłych wrażeń doznałem i teraz życzyłbym sobie tylko, abym się mógł uwolnić od owych dzikich łowów, do których nie jestem nawykły. Baronowa uśmiechnęła się i rzekła:

— Wyobrażam sobie, że panu w naszych posępnych lasach sosnowych nie bardzo musi być przyjemnie. Pan jesteś muzykiem, jeśli się nie mylę, także i poetą. Namiętnie lubię obydwie te sztuki. Gram nawet trochę na harfie, bez której teraz w R. muszę się obywać, gdyż mąż mój nie chciał, abym brała z sobą instrument, którego łagodne tony dziwnie brzmiałyby wśród dzikiej wrzawy i nieustannego odgłosu rogów myśliwskich, jakie tu wciąż się słyszy. Ach, mój Boże, jakżebym rada posłuchać muzyki!

Zapewniłem ją, że wszelkich starań dołożę, aby to jej życzenie spełnić się mogło, gdyż bez wątpienia znajduje się w zamku jakiś, choćby stary, fortepian. Na te słowa roześmiała się głośno panna Adelajda (tak się nazywała towarzyszka baronowej) i zapytała, czy nie wiem o tym, że od niepamiętnych czasów w zamku tutejszym rozlegają się tylko wrzaskliwe trąby, zawodzące na znak radości rogi myśliwskie, skrzeczące skrzypki, rozstrojone basy i beczące oboje wędrownych muzykantów. Baronowa przecież nie odstępowała od swego życzenia, chciała posłuchać muzyki, a i mojej gry przy tym, dlatego wraz z Adelajdą gubiły się w pomysłach, skądby jakiś fortepian wydobyć. W tej chwili właśnie stary Franciszek kroczył poważnie przez salę.

- Oto człowiek, jakiego nam trzeba, on na wszystko znajdzie radę, o wszystko się postara, nawet o rzeczy nie widziane i nie słyszane.

Mówiąc te słowa panna Adelajda przyzwała go, a gdy mu tłumaczyła, o co rzecz idzie, baronowa przysłuchiwała się z założonymi rękami i główką pochyloną, spoglądając staremu w oczy z miłym uśmiechem. Prześlicznie w tej pozie wyglądała, podobna do pięknego dziecka, które rade by jak najprędzej mieć w ręku upragnioną zabawkę. 

Franciszek swoim zwyczajem długo się namyślał, wyliczył mnóstwo przyczyn, dla których prawie niepodobieństwem jest wystarać się naprędce o instrument tak rzadki, wreszcie, z ukontentowaniem pogłaskawszy się po brodzie, rzekł:

— Ale pani rządczyni, tam we wsi, bębni wcale niepospolicie na klawicymbałach — czy też, jak je tam teraz z cudzoziemska nazywają  — i śpiewa przy tym tak żałośnie i czule, że oczy się z płaczu czerwienią niby od cebuli, a przy tym chciałoby się skakać na obydwie nogi...

— To ona ma fortepian? — przerwała mu panna Adelajda.

— A jużci — odparł stary — prosto z Drezna sprowadzony, jakiś...

— Pysznie, wybornie! — zawołała baronowa.

— ...Jakiś piękny instrument — ciągnął dalej stary — ale to bieda, że trochę za słaby, bo jak organista śpiewał  „We wszystkich czynach moich...”, uderzył tak silnie, że...

— Ach mój Boże! — wykrzyknęły baronowa i panna Adelajda.

- ...że wszystko trzeba było z wielkim kosztem do miasta odstawiać do reperacji - ciągnął stary.

Koniec wersji demonstracyjnej.